Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 2.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

2-tioksoxinazolon-4 hamda 2-alkiltioxinazolon-4 larni co(ii), ni(ii) va cu(ii) tuzlari bilan koordinasion birikmalari sintezi

Купить
2-tioksoxinazolon-4 hamda 2-alkiltioxinazolon-4 larni co(ii), ni(ii) va cu(ii) tuzlari bilan koordinasion birikmalari sintezi MUNDARIJA KIRISH ....................................................................................................................3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Kompleks birikmalar sintezi.....................….........…………………........…5 1.2. Koordinasion birikmalarni kimyoviy bog‘lanish tabiati .........…………....15 1.3. Kompleks birikmalarning turlari ..................................................................23 1.4. 3d-Metallarining aralash ligandli kompleks birikmalari............................ ..30 1.5. 2-Tioksoxinazolon-4 ni Fe(III), Pb(III) va Pd(IV) tuzlari bilan komplekslari............................................................................................................37 1.6. 3-Amino-2-tioksoxinazolon-4 ni Co(II), Zn va Cd tuzlari bilan komplekslari......... KIRISH Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta’minlash masalalari alohida o‘rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta’minlashga yo‘naltirilgan bir qator tadbirlar, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini imkon qadar kamaytirilishiga qar 2015-yilning 23-yanvarida O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining yaqin muddatga va uzoq istiqbolga mo`ljallangan harakat dasturi taqdim etildi. Joriy yil 16-yanvarda o`tkazilgan 2014-yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2015-yilga mo`ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor vazifalari bo`yicha Vazirlar Mahkamasi majlisida O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tomonidan 2015-yilda va keyingi yillarda mamlakatimizni har tomonlama rivojlantirishning strategik vazifalari belgilab berildi. Yangi tarkibdagi hukumatning asosiy e’tibori qaratilishi lozim bo`lgan vazifalarning mazmun-mohiyati va ularni amalga oshirish mexanizmlari chuqur ochib berildi. Mavzuning dolzarbligi. Yangi yuqori effektli biologik faol preparatlar yaratish zamonaviy medisinamiz va qishloq xo‘jaligimiz uchun muhim muammolardan biri hisoblanadi. Bu muommolarni hal etish uchun esa, yangidan- yangi biologik faol bo‘lgan birikmalarni sintezlash va ularni zamonaviy usullar yordamida o‘rganishdan iboratdir. Ma’lumki, biologik faol bo‘lgan organik birikmalar tarkibiga biometallarni kiritilishi ularning nafaqat zararli tomonlarini kamaytiribgina qolmasdan balki, ko‘pgina hollarda biologik faolligini oshiradi yoki yangi biologik xususiyatlarni namoyon qiladi. Shunung uchun yangi yuqori effektli biopreparatlarni sintezlash hamda zamonaviy usullar yordamida o‘rganish ham nazariy, ham amaliy jihatdan qiziqish uyg‘otadi. Bitiruv malakaviy ishining mavzusi ham biologik faol bo‘ turli xil fizik-kimyoviy xossalarini zamonaviy usullar bilan o‘rganish ilmiy jihatdan katta ahamiyatga egadir. 6 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Koordinatsion birikmalar sintezi Molеkula tuzilishini aniqlashda shu molеkulani tashkil qilgan atomlarning valеntligi katta ahamiyatga ega. XIX asrning oxirlariga kеlib, barcha kimyoviy birikmalar ikki turkumga bo‘linadi: birinchisi atomli birikmalar (yoki sodda) va ikkinchisi molеkulyar (yoki murakkab) birikmalar nomini oldi. Kеyinroq sodda birikmalar birinchi tartibdagi birikmalar, ikkinchisi esa yuqori tartibdagi birikmalar dеb ataladi. CuCl 2 , BF 3 , NH 3 , FeCl 3 kabi moddalar birinchi tartibdagi birikmalar qatoriga kiritildi, ularning hosil bo‘lishi valеntlik qoidasiga bo‘ysunadi. Yuqori tartibdagi birikmalar biror valеntligi to‘yingan birikmaning boshqa valеntligi to‘yingan birikma bilan o‘zaro birikishi natijasida hosil bo‘ladi. Masalan, kobalt xlori M a s a l a n , t i r i k h u j a y r a l a r n i k i s l o r o d b i l a n t a m i n l a b t u r u v c h i m o d d a – q o n g е m o g l o b i n i t е m i r n i n g k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a s i d i r , o ‘ s i m l i k l a r n i n g y a s h i l q i s m i d a b o ‘ l a d i g a n v a f o t o s i n t е z n i a m a l g a o s h i r a d i g a n m o d d a – x l o r o f i l m a g n i y n i n g k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a s i d i r . A . V е r n е r n a z a r i y a s i . K o m p l е k s b i r i k m a l a r t o ‘ g ‘ r i s i d a g i h a m m a m a ’ l u m o t l a r N o b е l m u k o f o t i l a u r е a t i A l f r е d V е r n е r n o m i b i l a n b o g ‘ l a n a d i . 1 8 9 3 y i l d a A . V е r n е r k o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g k i m y o v i y t u z i l i K C l P t C l K C l C l C l C lB u y e r d a t u t a s h t i r i l g a n c h i z i q l a r a s o s i y v a l е n t l i k n i , u z l u k l i c h i z i q l a r q o ‘ s h i m c h a v a l е n t l i k n i k o ‘ r s a t a d i . P t C l 4 ∙ 2 K C l d a p l a t i n a n i n g a s o s i y v a l е n t l i k 4 g a , q o ‘ s h i m c h a v a l е n l i g i 6 g a t е n g . K o m p l е k s b i r i k m a l a r n i o ‘ r g a n i s h s h u n i k o ‘ r s a t a d i k i , k o m p l е k s h o s i l q i l i s h h o d i s a s i a y r i m e l е m е n t l a r d a g i n a u c h r a m a s d a n k o ‘ p c h i l i k e l е m е n t l a r g a x o s b o ‘ l g a n h o d i s a d i r [ 3 , 3 5 ] . Y u . N . K u k u s h k i n k o m p l е k s b i r i k m a l a r g a q u y i d a g i c h a t a r i f b е r g a n : “ K o m p l е k s 1 - J a d v a l Komplеks birikma hosil qilishda qatnashadigan orbitallar turlari D a v r l a r M a r k a z i y a t o m l a r Q a t n a s h a d i g a n b o ‘ s h o r b i t a l l a r S p D F 1 H - H e + - - - 2 L i – N e + + - - 3 N a - A r + + + - 4 K – K r + + + - 5 R b – X e + + + - 6 C s – R n + + + + 7 F r - K u + + + + І d a v r e l е m е n t l a r i k o m p l е k s b i r i k m a h o s i l q i l i s h d a f a q a t s - o r b i t a l l a r i b i l a n , І І d a v r e l е m е n t l a r i s - v a p - o r b i t a l l a r i b i l a n q a t n a s h a d i . U c h i n c h i v a t o ‘ r t i n c h i d a v r e l е m е n t l a r i d a s - , p - o r b i t a l l a r i d a n t a s h q a r i d - o r b i t a l l a r i h a m , o l t i n c h i v a y e t t i n c h i d a v r e l е m е n t l a r i d a b u l 2 - J a d v a l L i g a n d l a r v a u l a r n i n g e l е k t r o n d o n o r a t o m l a r i L i g a n d d a g i e l е k t r o n d o n o r a t o m l a r M o l е k u l a t u r i d a g i l i g a n d l a r I o n t u r i d a g i l i g a n d l a r M o n o d е n t a t P o l i d е n t a t M o n o d е n t a t M o n o d е n t a t H , F , C l , B r , I - - H - , F - , C l - , B r - , I - - C C O , C 2 H 4 C 6 H 6 C N - - N N H 3 , C 5 H 5 N , R C N , R N H 2 N H 2 ( C H 2 ) 2 - N H 2 N O 2 - , S C N - - O H 2 OR-C-CH 2-C-R O O O 2 - , O H - C O 3 2 - , S O 4 2 - , R C O O - , C 2 O 4 2 - S R 2 S SH SHR - CH - CH 2 - CH - R S C N - , S 2 - - O y o k i N - OH N O N O - H 2 N C - H 3 C O O O - O v a N - Э Д Т А - - S v a N - SH N - - M a r k a z i y a t o m b i l a n t o ‘ g ‘ r i d a n t o ‘ g ‘ r e l е k t r o n j u f t l a r h i s o b i g a a m a l g a o s h a d i . H a r b i r l i g a n d d a 1 t a y o k i b i r n е c h t a e r k i n e l е k t r o n j u f t i b o ‘ l a d i . M a r k a z i y a t o m b i l a n l i g a n d l a r – k o m p l е k s n i n g i c h k i s f е r a s i n i t a s h k i l q i l a d i . M a s a l a n , [ C o ( N H 3 ) 6  C l 3Co NH 3 NH 3 H3N H3N NH 3 NH 3 3Cl- марказий атом ли ганд ташки сфера ички сфера I c h k i s f е r a g a s i g ‘ m a y q o l g a n i o n l a r t a s h q i k o o r d i n a t s i o n s f е r a n i t a s h k i l e t a d i . T a s h q i s f е r a d a g i z a r r a c h a l a r i c h k i s f е r a b i l a n i o n l i b o g ‘ l a n g a n b o ‘ l a d i . B u n d a y h o l l a r d a k o m p l е k s i o n k v a d r a t q a v s l a r d a y o z i l e l е m е n t l a r i d - o r b i t a l l a r i h a m i s h t i r o k e t a o l i s h i s a b a b l i u l a r n i n g k o o r d i n a t s i o n s o n i 6 g a t е n g b o ‘ l i s h i m u m k i n . V I v a V I I d a v r e l е m е n t l a r i y u q o r i r o q q i y m a t g a e g a b o ‘ l g a n k o o r d i n a t s i o n s o n l a r u c h r a y d i . 3 - J a d v a l M a r k a z i y a t o m l a r n i n g k o o r d i n a t s i o n s o n l a r i D a v r l a r M a r k a z i y a t o m l a r H o s i l b o ‘ l a d i g a n b i r i k m a l a r d a m a r k a z i y a t o m n i n g k o o r d i n a t s i o n s o n l a r i 2 3 4 5 6 7 8 9 1 H – H e + - - - - - - - 2 L i – N e + + + - - - - - 3 N a – A r + + + + + - - - 4 K – K r + + + + + + + - 5 R b – X e + + + + + + + + 6 C s – R n + + + + + + + + 7 F r a t a l a d i . M a s a l a n , K 4 [ F e ( C N ) 6 ] d a C N – i o n i n i n g k o o r d i n a t s i o n s i g ‘ i m i b i r g a t е n g , c h u n k i b i r C N – i o n i t е m i r i o n a t r o f i d a g i o l t i t a o ‘ r i n d a n f a q a t b i t t a s i n i b a n d q i l a d i . L i g a n d l a r m a r k a z i y a t o m b i l a n b i r y o k i b i r n е c h a a t o m l a r i o r q a l i b o g ‘ l a n i s h i m u m k i n . S h u n d a y a t o m l a r s o n i g a q a r a b l i g a n d l a r d е n t a t l i k n i ( l o t i n c h a s o ‘ z b o ‘ l i b , d е n t a t s o ‘ z i d e n t i s - t i s h l i d е g a n m a n o n i b i l d i r a d i ) n a m o y o n q i l a d i . L i g a n d l a r m o n o d е n t a t l i , b i d е n t a t l i y o k i p o l i d е n t a t l i b o ‘ l i s h i m u m k k i r a d i . O r g a n i z m d a u c h r a y d i g a n e n g o d d i y b i r i k m a l a r e s a m е t a l l a r n i n g  - a m i n o k i s l o t a l a r b i l a n h o s i l q i l g a n k o m p l е k s b i r i k m a l a r i d a n i b o r a t . C C H2 O O N Me H2 O C CH 2 O N H2 B u x i l d a g i k o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g b a r q a r o r l i g i m е t a l l t a b i a t i g a q a r a b q u y i d a g i t a r t i b d a o ‘ z g a r a d i : C a + 2 < M g + 2 < M n + 2 < F e + 2 < C o + 2 < Z n + 2 < N i + 2 < C u + 2 B u y e r d a k i s l o r o d v a a m m i n a z o t i d o n o r a t o m l a r v a z i f a s i n i b a j a r g a n d a q a t o r o ‘ z k u c h i n i t o ‘ l a s a q l a y d i . A n a s h u n d a y a m i n o k i s l o t a l i k o m p l е k s l a r o r g a n i z m d L i g a n d l a r n i n o m l a s h d a a v v a l a n i o n l i , s o ‘ n g r a n е y t r a l v a u n d a n k е y i n k a t i o n n o m i a y t i l a d i . U l a r b i r - b i r i b i l a n d е f i s b i l a n a j r a t m a s d a n y o z i l a d i . A n i o n l a r N - , O 2 - , O H - , o d d i y a n i o n l a r , k o ‘ p a t o m l i a n i o n l a r v a o x i r i d a o r g a n i k a n i o n l a r a l f a v i t t a r t i b i d a o ‘ q i l a d i . U l a r n i n g n o m i g a “ a t ” q o ‘ s h i m c h a s i q o ‘ s h i l a d i . M a s a l a n , K 2 [ P t ( N O 2 ) 2 C l 2 ] – k a l i y d i x l o r o d i n i t r o p l a t i n a t ( I I ) L i g a n d l a r s o n i n i i f o d a l a s h d a d i - , t r i - , t е t r a - , p е n t a - , g е k s a - v a h o k a z o q o ‘ s h i m c h a l a r q o ‘ Pd Cl Cl H3N NH3 (1) (2) (3) (4) Trans - dixlorodiamminpalladiy (II) yoki 1,3-dixloro 2,4-diammin palladiy (II)1 . 2 . Koordinasion birikmalarni kimyoviy bog‘lanish tabiati V е r n е r n a z a r i y a s i a s o s i d a q o ‘ s h i m c h a v a l е n t l i k h a q i d a g i t a s a v v u r g a a s o s l a n i b , k o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g t u z i l i s h i n i i z o h l a b b е r i s h m u m k i n , l е k i n k o o r d i n a t s i o n b o g ‘ l a n i s h d a g i a s o s i y v a q o ‘ s h i m c h a v a l е n t l i k l a r n i n g m a n o s i n i f a q a t e l е k t r o n n a z a r i y a a s o s i d a g i n a t o ‘ l i q t u s h u n t i r i s h m u m k i n . K o m p l е k s h o s i l q i l u v c h i b i l a n i c h k i q a v a t t a r k i b i g a k i r u v c h i i o n o r a s L y u i s n a z a r i y a s i n i n g k o m p l е k s b i r i k m a l a r g a o i d q i s m i n i S i d j v i k r i v o j l a n t i r d i . K o m p l е k s b i r i k m a l a r d a k i m y o v i y b o g ‘ t a b i a t i n i c h u q u r r o q t u s h u n t i r i s h u c h u n k v a n t m е x a n i k a s i q o ‘ l l a n i l a d i . K v a n t m е x a n i k a s i a s o s i d a h a r q a n d a y b i r i k m a n i n g g е o m е t r i k s h a k l l a r i n i , s p е k t r a l x o s s a l a r i n i n a z a r i y t o m o n d a n h i s o b l a s h i m k o n i n i b е r a d i [ 6 , 3 6 ] . K o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g t u r l a r i . K o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g s o n i , t u r l a r i , t u z i l i s h i v a x o s s a l a r i j u d a k o ‘ p v a x i l m a - x i l b o ‘ l A g a r s u v m o l е k u l a s i k o m p l е k s b i r i k m a l a r d a l i g a n d l i k v a z i f a s i n i b a j a r s a , b u n d a y b i r i k m a l a r n i a k v a – k o m p l е k s l a r d е b a t a l a d i . M a s a l a n ; [ A l ( H 2 O ) 6 ] C l 3 – g e k s a a k v a a l y u m i n i y ( I I I ) - x l o r i d . 2 ) I o n l i g a n d l i k o m p l е k s b i r i k m a l a r . L i g a n d l a r i k i s l o t a q o l d i q l a r i d a n i b o r a t k o m p l е k s b i r i k m a l a r a t s i d o k o m p l е k s l a r d е b a t a l a d i . M a s a l a n , K 4 [ F e ( C N ) 6 ] – k a l i y g e k s a s i a n o t e m i r ( I I ) . A t s i d o k o m p l е k s l a r d a b i r n е c h a x i l k i s l o t a q o l d i g ‘ i h a m b o ‘ l i s h i m u m k i n . M a s a l a n , K 2 [ P t ( N O C C H2 O O N Cu H2 O C CH 2 O N H24 ) B i r n е c h t a m a r k a z i y a t o m i b o r ( k o ‘ p y a d r o l i k o m p l е k s l a r ) y o k i k o ‘ p o ‘ z a k l i k o m p l е k s b i r i k m a l a r . B a z i k o m p l е k s b i r i k m a l a r d a b i r n е c h a m е t a l l a t o m i m a r k a z i y i o n v a z i f a s i n i b a j a r i s h i m u m k i n . B u n d a y k o m p l е k s b i r i k m a l a r k o ‘ p o ‘ z a k l i k o m p l е k s b i r i k m a l a r d е b a t a l a d i . Co O Co NH 3 NH 3 NH 3 NH 3 NH 3 NH 3 NH 3 H3N H3N H3N H B u l a r d a m a r k a z i y i o n l a r b i r - b i r i b i l a n “ k o ‘ p r i k v a z i f a s i n i ” b a j a r u v c h i a t o m l a r o r q a l i b o g ‘ l a n g a n b o ‘ l a d i . 5 ) K o o r d i n a t s i y a g a l i g a n d l a r n i n g  - S е y z е t u z i q u y i d a g i c h a t u z i l i s h g a e g a b o ‘ l i b , b u n d a e t i l е n p l a t i n a n i n g t o ‘ r t d a n b i r k o o r d i n a t s i o n j o y i n i e g a l l a y d i : K o m p l е k s b i r i k m a l a r i z o m е r i y a s i v a s t е r е o k i m y o s i . A . V е r n е r n a z a r i y a s i n i n g u c h i n c h i b a n d i k o m p l е k s l a r t u z i l i s h i n i s t е r е o k i m y o v i y j i x a t d a n o y d i n l a s h t i r i l a d i . A . V е r n е r k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a l a r n i n g f a z o v i y t u z i l i s h i n i a n i q l a s h d a a y n i k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a n i n g n a z a r i y a a s o s i d a t o p i l a d i g a n i z o m е r l a r i s o n i n i u n i n g h a q i q a t d a n m a v j u d b o b ) I o n i z a t s i o n i z o m е r i y a . B i r x i l t a r k i b l i , l е k i n e r i t m a d a b o s h q a - b o s h q a i o n l a r g a p a r c h a l a n a d i g a n k o m p l е k s b i r i k m a l a r i o n l a n i s h i z o m е r i y a s i u c h u n m i s o l b o ‘ l a o l a d i , m a s a l a n , [ C o ( N H 3 ) 4 C l 2 ] B r 2 v a [ C o ( N H 3 ) 4 B r 2 ] C l 2 v ) G i d r a t i z o m е r i y a . B i r x i l t a r k i b g a e g a b o ‘ l i b , o ‘ z t a r k i b i d a g i s u v m o l е k u l a l a r i n i n g j o y l a n i s h i b i l a n b i r - b i r i d a n f a r q l a n a d i g a n m o d d a l a r g i d r a t i z o m е r l a r d е b a t a l a d i , m a s a l a n , x r o m ( I I I ) - x l o r i d n i n g g е k s a g i d r a t i C r C l 3 • 6 H 2 O u c h x i l m o d i f i k a y o k i o k t a e d r s h a k l i g a e g a b o ‘ l g a n k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a l a r d a u c h r a y d i . T s i s - v a t r a n s - i z o m е r i y a b o s h q a - b o s h q a k i m y o v i y x o s s a l a r n i n a m o y o n q i l a d i . U l a r o ‘ z i n i n g r a n g i v a e r u v c h a n l i g i b i l a n h a m b i r - b i r i d a n f a r q q i l a d i . T s i s - i z o m е r t r a n s - i z o m е r O p t i k i z o m е r i y a . M o l е k u l a l a r i s i m m е t r i y a t е k i s l i g i g a e g a b o ‘ l m a g a n v a m o l е k u l y a r m a s s a g a t е n g b o ‘ l g a n m o d d a l a r o ‘ z a r o o p t i k i z o m е r l a r d е b a t a l a d i . O p t i k i z o m е r i y a h o d i s a s i k o o r d i n a t s i o n i o n n i n g f a z o d a t u r l i c h a j K o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g e r i t m a d a g i b a r q a r o r l i g i . K o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g a s o s i y x u s u s i y a t l a r i d a n b i r i s h u n d a n i b o r a t k i , u l a r q a t t i q h o l a t d a n t a s h q a r i e r i t m a l a r d a h a m b a r q a r o r b o ‘ l a d i . B i r o r k o m p l е k s b i r i k m a , m a s a l a n , K 4 [ F e ( C N ) 6 ] - k a l i y g е k s a t s i a n o t е m i r ( I I ) s u v d a e r i t i l g a n d a b i r i n c h i n a v b a t d a o ‘ z i n i n g t a s h q i s f е r a s i d a g i i o n l a r g a v a m u r a k k a b i o n g a a j r a l a d i : K 4 [ F e ( C N ) 6 ]  4 K + + [ F e ( C N ) 6 ] 4 - K е y i n k o o r d i n a t s i o n i o n n i n g o ‘ z i k е t m a - k е t d i s s o t s i l a n a d i : t е m p е r a t u r a g a v a D . I . M е n d е l е е v d a v r i y s i s t е m a s i d a g i o ‘ r n i g a v a b o s h q a o m i l l a r g a b o g ‘ l i q b o ‘ l a d i . K o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g q o ‘ l l a n i l i s h i . K o m p l е k s m o d d a l a r n i n g h a y o t d a v a x a l q x o ‘ j a l i g i d a a h a m i y a t i k a t t a . S h u n i n g u c h u n h a m k o m p l е k s b i r i k m a l a r t i b b i y o t d a v a q i s h l o q x o ‘ j a l i g i d a q o ‘ l l a n i s h i k е n g r i v o j l a n m o q d a . O ‘ s i m l i k l a r n i h a y o t i y e l е m е n t l a r b i l a n t a m i n l a s h d a k o m p l е k s b i r i k m a l a r n i n g a h a m i y a t i k a t t a d i r . S i n t е t i k u s u l d a o l i n i b d o r i s i f a t i d a t i b b i y o t d - a n a l i t i k k i m y o d a m o d d a l a r n i a n a l i z q i l i s h m a q s a d l a r i d a , k o ‘ p c h i l i k k i m y o v i y e l е m е n t l a r m i q d o r i n i k a l o r i m е t r i k u s u l d a a n i q l a s h d a . - b o ‘ y o q m o d d a l a r t a y y o r l a s h d a . - o r g a n i z m d a u c h r a y d i g a n e n g o d d i y b i r i k m a l a r e s a m е t a l l a r n i n g  - a m i n o k i s l o t a l a r b i l a n h o s i l q i l g a n k o m p l е k s l a r i d a n i b o r a t . B u x i l d a g i k o m p l е k s l a r n i n g b a r q a r o r l i g i m е t a l l t a b i a t i g a q a r a b q u y i d a g i t a r t i b d a o ‘ z g a r a d i : C a + 2 < M g + 2 < M n + 2 < F e + 2 < C o + 2 < Z n + 2 < N i + 2 < C u + 2 A n a s h u n d a y a m i n o k i s l o t a l i Biz yuqoridagi kompleks birikmalarni anion kompleks, kation kompleks va neytral kompleks birikmalar deb 3 ta sinfga bo‘lishimiz mumkin. Lekin A. Verner nazariyasi yaratilgan vaqtda barcha koordinasion birikmalarni ularning hosil bo‘lish sxemasiga qarab quyidagi ikkita katta sinfga bo‘lishgan edi: a) Biriktirib olish mahsulotlari. b) Joylashishlar ya’ni singdirishlar mahsulotlari. Masalan: Agar BF 3 va HF qo‘shilsa, biriktirib olish mahsuloti hosil bo‘ladi: BF 3 +HF→H[BF 4 ] Bu reaksiyaga BF 3 ga HF qo‘shilganda F - ioni ichki sferada qoladi. Joylashish mahsulotlari: mis xloridga ammiak qo‘shilganida mis bilan 2 ta xlor ionlari orasiga ammiak go‘yo ,,pona” bo‘lib joylashadi [13]. CuCl 2 +4NH 3 →[Cu (NH 3 ) 4 ]Cl 2 Reaksiya natijasida xlor ionlari mis ionidan uzoqlashib, koordinasion birikma Agar suv kompleks birikmada ligandlik rolini bajarsa, bunday birikmalar akvokomplekslar deb yuritiladi. Masalan: [Cu(H 2 O) 4 ]SO 4 . H 2 O, [Co(H 2 O) 6 ]Cl 2 , [N:(H 2 O) 6 ](NO 3 ) 2 Tuzlar gidratlarining kristall panjarasida suv molekulalari joylashib qoladi; buning ikkita sababi bor: birinchisi-ion dipol tortilishi bo‘lib, ikkinchisi- mustahkam vodorod bog‘lanishning mavjudligidir. Suv molekulalari ba’zi kristalgidratlarda kristall panjara bo‘shlig‘ini to‘latib, modda tuzilishini mustahkamlaydi; aks holda, panjarada katta kation yoki anion borligi sababli kristall oson emirilib ketadi. Ko‘pchilik kristalgidratlarda uchraydigan suv molekulalarining soni 2, 4, 6, 7, 8, 10 va 12 ga teng bo‘lgan hollar ko‘p uchrab turadi. Bu qatordan ko‘rinadiki, kristallgidratlarda suv molekulalarining s 7. Kompleks gidratlar. Kislotali va amfoter tabiatga ega bo‘lgangidratlar asos tabiatli gidritlar bilan suvdan boshqa erituvchilarda (masalan efirda) reaksiyaga kirishsa, kompleks gidritlar hosil bo‘ladi [11], [13]. LiH+BH 3 →Li[BH 4 ]; KH+AlH 3 →K[AlH 4 ] 8. Metall organik birikmalarga o‘xshash komplekslar. Keyingi vaqtlarda tarkibida organik ligandlar bo‘lgan juda ko‘p komplekslar hosil qilindi. Masalan: Fe(C 5 H 5 ) 2 va Cr(C 6 H 5 ) 2 larni tuzilish formulasini quyidagicha ifodalash mumkin: F e C r 9. Metall korbanellar. Metallarning uglerod (II)- oksid bilan hosil qilgan birikmalari korbonillar deb ataladi., masalan: Ni(CO) 4 . Fe(CO) 5 10. Ko‘p o‘zakli komplekslar. Tarkibida ikkita va undan ortiq markaziy ionlar bo‘lgan komplekslar ko‘p o‘zakli kompleks birikmalar deb ataladi. Bu mar Tashqi sferadagi kompleks ion elektrostatik kuchlar orqali bog‘lanib, suvli birikmalarda oson ajraladi. Bunday parchalanish birlamchi dissosiyalanish deyiladi va u kuchli elektrolitlar kabi to‘la ravishta o‘tadi. Ichki sferada bo‘lgan ligandlar markaziy atom bilan ancha kuchli bog‘langan bo‘lib kam darajada ajraladi. Kompleks birikmalarning ichki sferasidagi parchalanish ikkilamchi dissosiyalanishi deb yuritiladi. Birlamchi dissosiyalanish [Ag (NH 3 ) 2 ]Cl↔[Ag(NH 3 ) 2 ] + +Cl - Ikkilamchi dissosiyalanish [Ag(NH 3 ) 2 ] + ↔Ag + +2NH 3 Ikkilamchi dissosiyalanish kompleks zarrachaga markaziy ion va ligandlar orasidagi muvozanat vujudga kelgandagina sodir bo‘ladi. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ionlar dissosiyalanishi barcha kuchsiz elektrolitlar dissosiyalanishi kabi massalar ta’siri qonuniga bo‘ysunadi [Ag(CN) 2 ] + ↔Ag + +2CN - [Ag(NH 3 ) 2 ] + ↔Ag + +2NH 3 [AlF 6 ] -3 ↔Al +3 +6F - [Co(NH 3 ) 6 2+ ↔Co 2+ +6NH 3 [Cu(NH 3 ) 4 ] 2+ ↔Cu 2+ +4NH 3 [Fe(CN) 6 ] 3- ↔Fe 3+ +6CN - [PtCl 4 ] -2 ↔Pt 2+ +4Cl - [Zn(CN) 4 ] 2- ↔Zn 2+ +4CN - 1,0 . 10 -21 4,0 . 10 -7 2,0 . 10 -28 8,0 . 10 -6 4,6 . 10 -14 1,0 . 10 -44 1,0 . 10 -16 6,3 . 10 -18 Juda barqaror bo‘lgani uchun kompleks tuz eritmasiga kaliy yodid qo‘shilganda ham kumush yodid cho‘kmasi hosil bo‘lmaydi. Kumush sulfidni eruvchanlik ko‘paytmasi juda kichik bo‘lganligi sababli vodorod sulfid qo‘shilganda kumush sulfit cho‘kmasi paydo bo‘lganligi seziladi. Keyingi vaqtlarda kompleks birikmalar mustahkamligini harakterlashda barqarorlik konstantasining aksi bo‘lgan kattalik beqarorlik konstantasi deb atash taklif qilindi. Ular orasida quyidagi nisba 5-Jadval Kompleks birikma hosil qiluvchilarning koordinatsion sonlari № Kompleks hosil qiluvchi ionlar Koordinasion soni Kompleks birikmalari 1 2 3 4 Bir zaryadlilar Ikki zaryadlilar Uch va to‘rt zaryadlilar Besh zaryadlilar 2 3,4,6 6 7 K[Ag(CN) 2 ], [Ag(NH 3 ) 2 ]X K[MgF 3 ], [Zn(NH 3 ) 4 ]X 2 H 2 [TiCl 6 ], K 3 [Fe(CN) 6 ] K 2 [NbF 7 ], K 2 [TaF 7 ] I. Gruppa elementlaridan kaliy, natriy rubidiy, seziyning kompleks birikma hosil qilish xususiyati juda kuchsiz bo‘lib, ulardan litiy va qisman natriy bir qancha kompleks birikma hosil qiladi. Lekin birinchi gruppaning elementlari mis, kumush va oltin kompleks birikma hosil qilishga nihoyatda moyil. Ular galogenlar, aminlar tarkibida oltingugurt qisman kislorod bo‘lgan ligandlar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi [17,32]. II. Gruppaning a V gruppaning asosiy gruppa elementlarini minus uch valentli holatida nomoyon qiladigan koordinatsion soni 4ga teng. Masalan: [NH 4 ]Cl , [PH 4 ]Cl azot boshqa elementlarining birikmalarida ligand bo‘lishga intiladi. VI gruppaning asosiy gruppacha elementlari oltingugurt, selen, tellur4valentli holatida ftor, xlor, brom va oksiftoridlar bilan barqaror kompleks birikmalar hosil qiladi.[18] VII gruppaning asosiy gruppacha elementlari boshqa elementlarning barqaror komplekslari tarkibiga donor sifatida kiradi. KCl 4 , KClO 3 , KClO 2 larni ham xlorning kompleks birikmalari deb qarash mumkin. VIII gruppaning qo‘shimcha gruppacha elementlari Fe, Co, Ni, Ru, Os, Pt juda yaxshi kompleks hosil qiluvchi elementlar bo‘lib, tarkibida azot va kislorod bo‘lgan ligandlar, galogenlar juda ko‘p va barqaror b i r i k m a l a r n i t a r k i b i o ‘ r g a n i l g a n . A n i q l a n g a n k i , I . [ N i K 6 ] 2 + , I I . T r a n s - [ N i ( N C S ) 2 . K 4 ] I I I . S i s - [ N i ( N C S ) 2 . K 4 ] b o ‘ l i s h i t a s d i q l a n g a n . [ 1 3 - 1 9 ] I s h l a r d a r e n g e n o s t r u k t u r a n a l i z n a t i j a l a r i g a k o ‘ r a m e t a l a t s e t a l d e g i d l a r n i n g t a b i a t i k a r b a m i d b i l a n k o o r d i n a t s i y a l a n i s h i g a t a ’ s i r k o ‘ r s a t m a s a d a , k o m p l e k s b i r i k m a l a r n i n g s t r u k t u r a s i g a v a x o s s a s i g a s e z i l a r l i t a ’ s i r q i l i s h i a n i q l a n g a n . [ 2 0 ] I s h d a y a n g i g l i o k s a l k i s l o t a x o s s a l a r i a s o s i d a p o l i f u n k s i o n a l l i g a [ 2 1 - 2 6 ] I s h l a r m u a l l i f l a r i t o m o n i d a n q a t o r d – e l e m e n t l a r n i n g a t s i t o a m i d l i , k a r b o m i d l i , t i o k a r b o m i d l i , n i k a t i n a a m i d l i , o l e a t l i k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a l a r i o ‘ r g a n i l g a n . U s h b u m u a l l i f l a r t o m o n i d a n k o b a l t ( I I ) , n i k e l ( I I ) , m i s ( I I ) v a r u x n i n g a r a l a s h l i g a n d l i y a n g i k o m p l e k s b i r i k m a l a r i s i n t e z q i l i n g a n . H a m d a u l a r n i t a r k i b i v a t u z i l i s h i o ‘ r g a n i l g a n . K v a n t k i m y o v i y h i s o b l a s h l a r n a t i j a s i d a n i k o t i n k i s l o t a s i , o l e a t a n i o n i v a a m i d m o l e k u l a l a r i n i k o o r d i n a t s i o r t i q a r a l a s h l i g a n d l i y a n g i k o m p l e k s b i r i k m a l a r i a j r a t i b o l i n g a n . S i n t e z q i l i s h u s u l l a r i i s h l a b c h i q i l g a n . S p e k t r o s k o p i k a n a l i z n a t i j a l a r i g a a s o s a n a t s e t o a m i d l i , k a r b o m i d l i v a n i t r o k a r b o m i d l i b i r i k m a l a r d a l i g a n d n i k o o r d i n a t s i y a l a n i s h i k a r b o n i l g r u p p a s i d a g i k i s l o r o d a t o m i o r q a l i a m a l g a o s h i s h i t a s d i q l a n g a n . T i o k a r b o m i d l i k o m p l e k s b i r i k m a l a r d a e s a , k o o r d i n a t s i y a l a n i s h o l t i n g u g u r t a t o m i o r q a l i a m a l g a o s h g a n . N i k o t i n o a m i d m o l e k u l a s i p i r i d i n x a l k o o r d i n a t s i y a l a n i s h u s u l l a r i z a m o n a v i y f i z i k - k i m y o v i y m e t o d l a r n i q o ‘ l l a s h i t a s d i q l a n g a n . U l a r a s o s i d a y a n g i k a m t a q s i n h a m d a b i o l o g i k a k t i v ” П и р н и к а м ” v a “ П а н т о п и р ” p r e p a r a t l a r i i s h l a b c h i q i l g a n . 3 d - m e t a l l a r b i l a n p i r i d o k s i n n i k o o r d i n a t s i y a l a n i s h i d a o r t a v a n a r a h o l a t l a r d a m o n o d e n t a n t l i , o r t a , n a r a v a N , N - b i d e n t a n t l i x e l l a t l a n g a n l i g a n d l a r n i n g o ‘ z a r o k e l i s h u v c h a n l i g i t a j r i b a a s o s i d a a n i q l a n g a n . I Q - s p e k t r o s k o p i y a s i , d e r i v a t o g r a f i y a h a m d a s p e O ‘ t k a z i l g a n a n a l i z l a r a s o s i d a 5 t a k o m p l e k s b i r i k m a l a r n i n g k r i s t a l l v a m o l e k u l y a r t u z i l i s h i a n i q l a n g a n . C o C 4 H 4 O 4 . ( H 2 O ) 4 v a C o C 4 H 4 O 4 . ( H 2 O ) 4 . ( A H K ) 2 . 2 H 2 O t a r k i b l i m o l e k u l a l a r p o l i m e r x a r a k t e r g a e g a b o ‘ l i b , u l a r d a k o b a l t a t o m i o k t a e d r i k q u r s h o v d a d i r . [ 3 7 , 3 8 ] . S u k s i n a t l i d i a n i o n k o ‘ p r i k l i k o o r d i n a t s i y a l a n i s h t a b i a t i g a e g a . M u a l l i f l a r t o m o n i d a n u s h b u k o m p l e k s b i r i k m a l a r d a A H K m o l e k u l a s i g a s u v m o l e k u l a s i n i n g k o o r d i n a t s i y a l a n i s h i s u k s i n a t l i g r u p p a n 1 , 4 - v a 1 , 5 - d i a m i n l a r e s a , y e t i v a s a k k i z x a l q a l i k o m p l e k s b i r i k m a l a r n i h o s i l q i l m a y d i , c h u n k i b u n d a y k o m a p e k s b i r i k m a l a r b e q a r o r b o ‘ l a d i . U l a r n i n g o ‘ r n i g a p o l i m e r t u z i l i s h i g a e g a b o ‘ l g a n k o m p l e k s b i r i k m a l a r h o s i l b o ‘ l a d i . M a s a l a n : T a r k i b i d a i k k i v a u n d a n o r t i q f u n k s i o n a l g u r u h l a r t u t g a n l i g a n d l a r p o l i k o m p l e k s l a r h o s i l q i l a d i : H o z i r g i z a m o n d a y e t t i - , s a k k i z - v a u n d a n k o ‘ p x a l q a l i k o m p l e k s b i r i k m a l a r o l i n g a n . B u n d a y k o m p l e k s b i r i k m a l a r C h u g a e v q o i d a s i g a d i m e t i l g l i o k s i m a n i o n i n i k e l ( I I ) b i l a n q u y i d a g i i c h k i k o m p l e k s b i r i k m a n i h o s i l q i l a d i : X e l a t l i b i r i k m a l a r n i x e l a t s i z b i r i k m a l a r g a q a r a g a n d a b a r q a r o r l i g i n i k a t t a b o ‘ l i s h i , x e l a t e f f e k t d e b n o m l a n a d i . H e l a t e f f e k t n i m i q d o r i y t o m o n d a n b e l g i l a s h u c h u n b i r o r t a h e l a t b i r i k m a n i b a r q a r o r l i k k o n s t a n t a s i n i l o g a r i f m i u n g a y a q i n b o ‘ l g a n h e l a t s i z b i r i k m a n i k o n s t a n t a s i n i l o g a r i f m i g a s o l i s h t i r i l a d i . M a s a l a n , y u q o r i d a k e l t i r i l g a n e t i l e n d i a m i n v a p r o p i l e n d i a m i R e a k s i y a n a t i j a s i d a e n e r g i y a o ‘ z g a r i s h i n i e n t r o p i y a q i s m i ( T ∆ S ) k o ‘ p a y a d i . O ‘ z n a v b a t i d a T ∆ S n i n g k o ‘ p a y i s h i ∆ G n i n g k a m a y i s h i g a , y a ’ n i t e r m o d i n a m i k j i h a t d a n [ N i ( e n ) 3 ] + 2 n i [ N i ( N H 3 ) 6 ] + 2 g a n i s b a t a n b a r q a r o r b o ‘ l i s h i g a o l i b k e l a d i . 41 1 . 5 . 2 - T i o k s o x i n a z o l o n - 4 n i F e ( I I I ) , P b ( I I I ) v a P d ( I V ) t u z l a r i b i l a n k o m p l e k s b i r i k m a l a r i 2 - T i o k s o x i n a z o l o n - 4 t a r k i b i d a t o ‘ r t t a d o n o r a t o m l a r ( k i s l o r o d , o l t i n g u g u r t v a i k k i t a a z o t ) t u t g a n b o ‘ l i b , t i o n v a t i o l h o l i d a g i t a u t o m e r i k h o l a t l a r d a b o ‘ l i s h i m u m k i n : N NO H S H N N S HO H 2-Tioksoxinazolon-4 ni IQ-spektrida ikkita ν(N-H) ga tegishli yutilish chiziqlari 3400 va 3200 sm -1 sohalarda kuzatiladi. ν(S-H) ga tegishli yutilish chiziqlari esa, 2500 sm -1 sohada kuzatilmadi. Demak, 2-tioksoxinazolon-4 qattiq kristall holatida tion holidagi tautomer holatida bo‘lar ekan [11,16]. Hind olimlari B.Sinj, P kuzatilmasligi va tioamid guruhiga tegishli yutilish chiziqlarini 10-45 sm -1 gacha pastki sohaga siljishi 2-tioksoxinazolon-4 ni metal bilan oltingugurt hamda azot orqali koordinasiyaga uchrayotganligidan dalolat beradi [10,12,17]. 1.6. 3-Amino-2-tioksoxinazolon-4 ni Co(II), Zn va Cd tuzlari bilan kompleks birikmalari 3-Amino-2-tioksoxinazolon-4 ni IQ-spektrida ν (S-H) ga tegishli yutilish chiziqlari 2400-2000 sm -1 sohada kuzatilmagan. Lekin 2460 sm-1 sohada kuchsiz yutilish chiziqlarini chiqishi kam bo‘lsada, tiol gruppalarini ham mavjud ekanligini ko‘rsatadi [18].N N O NH2 S H N N SH O NH2 Hind olimlari B.Sinj, P.Sinj , P.Sinhalar 1980 yilda 3-amino-2- tioksoxinazolon-4 ni Co(II), Zn, Cd va Hg tuzlari bilan suv-spirtli muhitda yangi kompleks birikmalarni sintez qilganlar: H2 H2 Cl H2O tegishli yutilish chiziqlarini 350, 550 450 va 300 sm -1 larda namoyon bo‘lishi 2- tioksoxinazolon-4 ni kobal’t metali bilan azot va oltingugurt orqali koordinasiyaga uchrayotganligidan dalolat beradi [14-15]. Zn va Cd tuzlarini kompleks birikmalari ham MeL 2 tarkibli birikkan bo‘lib, tetraedrik tuzilishga egadir: H 2 H 2 M e = Z n , C d . N N OS N N NO N S M e 1 . 7 . 2 , 4 - D i t i o k s o x i n a z o l i n n i C o ( I I ) , N i ( I I ) , C u ( I I ) v a C d ( I I ) t u z l a r i b i l a n k o m p l e k s b i r i k m a l a r i 1 9 7 9 y i l d a h i n d o l i m l a r i B . S i n j v a A . A g a r v e l a l a r 2 , 4 - d i t i o k s o x i n a z o l i n n i C o ( I I ) , N i ( I I ) , C u ( I I ) v a C d ( I I ) t u z l a r i b i l a n k o m p l e k s b i r i k m a l a r i n i s i n t e NH N S S N N S S N N S S H N N S H S M e H H H M e = Ni, Co.A d a b i y o t l a r s h a r x i b o ‘ y i c h a q i s q a c h a x u l o s a l a r 1 . K o ‘ p c h i l i k m u a l l i f l a r t o m o n i d a n q a t o r 3 d - m e t a l l a r i n i n g v a u l a r n i n g k a r b o n i l l i t u z l a r i n i a m i d l a r b i l a n k o o r d i n a t s i o n b i r i k m a l a r i o ‘ r g a n i l g a n . S i n t e z q i l i s h s h a r o i t l a r i f i z i k – k i m y o v i y a n a l i z n a t i j a l a r i k e l t i r i l g a n , k o m p l e k s b i r i k m a l a r i n i n g t a r k i b i , t e m p e r a t u r a g a m u n o s a b a t i , s f e r i k t u z i l i s h i o ‘ r g a n i l g a n . 2 . A y r i m m e t a l l a r n i n g s u l f a t l a r , n i t r a t l a r , g a l a g e n i d l a r , II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning kaliyli hamda natriyli tuzlarini sintezlash usullari Xinazolon-4 va uning hosilalari tarkibida donor atomlarining (N, S, O) bo‘lishi, ularning har xil tautomeryalarga uchrashi va shu donor atomlar hisobiga metallar bilan har xil koordinatsiyaga uchrashi ham nazariy, ham amaliy jihatdan qiziqish uyg‘otadi. Xinazolon-4 oq kristal modda bo‘lib, bir qancha tautomeriya holatlarida bo‘lishi mumkin: N C HN HCO N C HNCO H N C HNCO H A B C Tajribalar natijasi A:B:C=7:2:1 nisbatlarda bo‘lishi aniqlangan [18]. Xinazolon-4 ni spirtli eritmada 1:1 nisbatda ishqor ta’sir ettirilib, 50 0 C da magnitli aralashtirgichda 25-30 daqiqa aralashtiriladi. Natijada xinazolon-4 ga nisbatan eruvchan bo‘lgan kaliyli va natriyli tuzlari hosil bo‘ N C HN HCO + K O H N C HN - KCO + H 2 O y o k i N C HN HCO + N a O H N C HN - N aCO + H 2 O Kaliyli va natriyli tuzlari spirtda erib, sarg‘ish rangli eritma hosil qiladi. Ushbu eritmaga metal tuzlarini spirtdagi eritmasidan tomchilatib qo‘shib, gomogen holatda xinazolon-4 ni oddiy hamda aralash ligandli koordinasion birikmalarini olish mumkin bo‘ladi. 2.2.Xinazolon-4 ni mis (II) tuzlari bilan 1:1, 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalari Xinazolon-4 ni kaliyli yoki natriyli tuzlariga (KX) 1:1 nisbatda mis tuzlarining Cu(NO 3 ) 2 , Cu(CH 3 COO) 2 , CuCl 2 , CuSO 4 spirtli eritmasidan ta’sir ettirib, qiyin eruvchan to‘q yashil rangli CuX . Xz . 2H 2 O (X=NO 3 - , CH 3 COO - , Cl - , SO 4 - ) qiyin eruvchan (cho‘kma) ya’ni 1:1 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmalari sintez qilingan [22,2 eruvchan bo‘lganligi uchun , uning tarkibini eritmada (Foster va Babko usullari) fotometrik usulda o‘rganish mumkin. Reaksiya mexanizmini quydagicha ifodalash mumkin:H C NH C N H2O OH2 N C N C O OH2 Cu O H H N CH N C O K N CH N C O X OH2 OH2 Cu + 1:2 tarkibli, havo rangli Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmani ustiga yana xinazolon-4 ni kaliyli tuzining spirtdagi eritmasidan 1:3 va undan ham ko‘proq miqdorda qo‘shilganda siyoh rangli eritma, ya’ni, 1:3 tarkibli kompleks birikmasi hosil bo‘ladi: H C NH C N H2O OH2 N C N C O OH2 CuO N C N CH O H H N CH N C O K K N CH N C O X OH2 OH2 Cu + 2 -KX Yuqorida sintez qilingan uchala kompleks birikmalarning infra-qizil spektrlari o‘xshash bo‘lib, liganddagi ν(C=O) 1710 sm -1 dan 1690 sm -1 gacha kamayishi N-H bog‘larini valent tebranishlariga tegishli 1:1, 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil bo‘lganligini ranglarni o‘zgarishidan, cho‘kma tushushidan, elementga analiz qilish bilan hamda IQ- spektrlaridagi nur yutilish chiziqlarini intensivliklarini taqqoslash bilan aniqlash mumkin. Ushbu koordinasion birikmalar bir xil metal tuzlari va bir xil ligandlardan hosil bo‘lgan bo‘lsada, ular rangi, tarkibi, tuzilishi, suyuqlanish harorati, mahsulotning hosil bo‘lish unumi, elektr o‘tkazuvchanligi, molekulyar massasi kabi bir qancha fizik-kimyoviy xossalari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Shuning uchun har bir sintez qilingan koordinasion birikmalarning turli xil fizik-kimyoviy xossalari hamda biologik xususiyatlari dastlabki ligandga nisbatan, uning spektrlariga nisbatan taqqoslab alohida o‘rganiladi. Xinazolon-4 va uning kompleks ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Hosil bo‘lgan kompleks birikmalarning elektr o‘tkazuvchanligi o‘rganilib, kam elektr o‘tkazuvchan ekanligi (18÷25 sm -1. om 2 . mol -1 ) aniqlangan [24,25]. 2.3. Tioksoxinazolon-4 va uning tautomerik holatlari 2-Tioksoxinazolon-4 (TXz) tarkibida to‘rtta donor atomlari mavjud bo‘lib, ular; kislorod, oltingugurt va ikkita amid yoki tiamid holidagi azotlardir. Shuning uchun ham 2-tioksoxinazolon-4 tarkibida to‘rtta faol reaksion qobiliyati bo‘lgan ligand hisoblanadi. 2-Tioksoxinazolon-4ni antronil kislotasi va ammoniy radanitdan sintez qilish mumkin. 2-Tioksoxinazolon-4 ni IQ-spektrida uchinchi holatdagi N-H bog‘lariga tegishli yutilish chiziqlari 3200 sm -1 da kuzatiladi. Birinchi holdagi N-H bog‘lariga tegishli yutilish chiziqlari esa, intensivligi past holatda [22], [28] Adabiyotlardan ma’lumki, 2-tioksoxinazolon-4 va uning 2,4- ditiohosilalarining Ni(II), Co(II), Cu(II), Pt(II) va Zn(II) tuzlari bilan hosil qilgan kompleks birikmalarida metall tabiatiga qarab, 2-tioksoxinazolon-4 uchinchi holatdagi azot va to’rtinchi holatdagi kislorod orqali koordinasion bog’ orqali birikayotganligi o’rganilgan. N NO S HNN O SH M e Ba’zi hollarda esa, birinchi holdagi azot va ikkinchi holatdagi oltingugurt orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda birikayotganligini, ditiohosilasida ham ikkinchi holatdagi oltingugurt orqali birikayotganligini ko’rish mumkin. N N NN O S N i S O HH Adabiyotdan [28] ma’lumki, hind olimlari Sinj A. va Sinj P. lar 2- tioksoxinazolon-4 ni metall tuzlari bilan 1:2 nisbatda bufer eritmaga solib, magnitli aralashtirgichda 60 N N H S O H Ni O O C C O O CH3 CH3 O N N H S HSintez qilingan ushbu kompleks birikmalar beqaror bo’lganligi uchun ularni suyultirilgan eritmalarini tayyorlab bo’lmagan, chunki beqaror bo’lganligi uchun buzilib ketgan. 2-Tioksoxinazolon-4 ni Co(II), Ni(II) va Cu(II) tuzlari bilan hosil qilgan jigar rang hamda kul rangli Co(TXz) 2 . 2H 2 O, Ni(TXz) 2 . 2H 2 O, Cu(TXz) 2 . H 2 O kompleks birikmalarining IQ-spektrlari juda o’xshash bo’lib, ligandda kuzatilayotgan ν(NH) bog’lariga tegishli bo’lgan 3200 sm -1 sohadagi yutilish chiziqlarining yo’qolib ketishi hamda to’rtinchi holatdagi ν(C=O) bog’lariga tegishli bo’lgan 1710 sm -1 sohadagi yutilish chiziqlarini 25 sm -1 sohaga pastki sohaga siljishi, ya’ni 1685 sm -1 sohaa kuzatilishi 2-tioksoxinazolon-4 ni metallar bilan uchinchi holatdagi azot 2-Alkiltioksoxinazolon-4 tarkibidagi uchinchi holatdagi azot vodorodi metil yoki etil guruhlariga almashtirilsa, u holda ligand birinchi holatdagi azot hamda ikkinchi holatdagi oltingugurt orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda bidentat birikadi:N N S O R N N O S R M e Ushbu kompleks birikmaning IQ-spektrida ligandda kuzatilayotgan birinchi holatdagi ν (NH) bog’lariga tegishli bo’lgan 3400 sm -1 sohadagi yutilish chiziqlarining yo’qolib ketishi hamda to’rtinchi holatdagi ν (C=O) bog’lariga tegishli bo’lgan 1710 sm -1 sohadagi yutilish chiziqlarini 15 sm -1 sohaga pastki sohaga siljishi, ya’ni 1695 sm -1 sohaa kuzatilishi, 2600 sm -1 da ν (SH) bog’lariga tegishli yutilish chiziqlarini 30 sm -1 sohaga pastga siljishi 2-alkiltioksoxinazolon-4 ni metallar bilan birinchi holatdagi Misli kompleks birikmalarning EPR- spektrlari o‘rganilib, hosil bo‘layotgan anizatrop parametrlari (g ‖ =2,221, A=13g va g ┴ =2,067) o‘rganildi. Misli kompleks birikmalarni kvadratli piramida tuzilishiga ega ekanligini IQ-spektridan olingan ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Olingan natijalarga asoslanib, kompleks birikmaning tuzilish formulasini quyidagicha ifodalash mumkin: H 2O H 2O N N N N O S R M e O Cu(Xz)(TX) . H 2 O kompleksining IQ-spektrida 2-tioksoxinazolon-4 ni uchinchi holatidagi ν(N-H) ga tegishli nur yutilish chiziqlarini 3200 sm -1 sohada kuzatilganligi va to‘rtinchi holatidagi ν(C=O) ga tegishli yutilish chiziqlarini 1710 sm -1 dan 30 sm -1 ga ya’ni 1680 sm -1 gacha kamayishi 2-tioksoxinazolon-4 ni mis metali bilan uchinchi holatdagi azot va to‘rtinchi holatdagi kislorod orqali III BOB. TAJRIBA QISMI 3.1. 2-Tioksoxinazolon-4 va 2-alkiltioxinazolon-4 larni olinish usullari Antranil kislotasini tiomochevina bilan kondensatsiya reaksiyasi natijasida 2-tioksoxinazolon-4ni sintez qilib olish mumkin [18]: C O O H N H2 N NO S H 2 OH 2 N H 2 N C = S H H N H 3 R=CH 3 , C 6 H 4 CH 3 , C 6 H 5 , 2,4,6-(NO 2 ) 3 C 6 H 2 . 2-Tioksoxinazolon-4 ni hosilalarini sintez qilish uchun (NH 4 SCN) ammoniy radanit ta’sir ettirib olish mumkin: C O O H N H 2 N NO S H 2 OH H N H 3 R N H 4 S C N R R=H, CH 3 , Br. 3-Alkiltioxinazolon-4 ni olish uchun esa, antranil kislotasiga alkyl radonit ta’sir ettirib hosil qilinadi: C O O H N H 2 N NO S R H 2 O HR N C S 55 R=C 6 H 5 , CH 2 C 6 H 5 , o-ClC 6 H 4 CH 2 , n-ClC 6 H 4 CH 2 , n-BrC 6 H 4 CH 2 , n-IC 6 H 4 CH 2 , m-CH 3 C 6 H 4 CH 2 , 2,5-(CH 3 ) 2 C 6 H 3 CH 2 , 2,4-(CH 3 ) 2 C 6 H 3 CH 2 , m-ClC 6 H 4 , n-ClC 6 H 4 , n-BrC 6 H 4 , o- CH 3 OC 6 H 4 , n-CH 3 OC 6 H 4 , n-C 2 H 5 OC 6 H 4 , α-нафтил. 2-Metil- hamda –etiltioxinazolon-4 larni olish uchun esa, spirtli eritmada, ishqoriy muhitda 2-tioksoxinazolon-4 ga alkilgalogenidlarni ta’sir ettirib hosil qilish mumkin:N N O S H N N O SR H + RX NaOH H + HX Х =Cl, Br, I; R=CH 3 , C 2 H 5 , n-C 3 H 7 , n-C 4 H 9 , n-C 5 H 11 , n-C 6 H 13 , n-C 7 H 15 , CH 2 C 6 H 5 , CH 2 COOCH 3 , CH 2 COOC 2 H 5 , CH 2 CONH 2 . 3.2. Xinazolon-4 ni mis(II) tuzlari bilan oddiy ligandli kompleks birikmalari sintezi CuNO 3 . Xz . H 2 O kompleks birikmasini sintez qilish eritmasidan 20 ml qo‘shildi. Siyoh rangli eritma hosil bo‘ldi. U dastlab xona haroratida, so‘ngra quritgich pechlarda 40 0 C da massasi o‘zgarmay qolguncha quritiladi. Reaksiya unumi-34%, T 0 suyuq=256 0 C. 3.3. 2-Tioksoxinazolon-4 ni Co(II), Ni(II) va Cu(II) tuzlari bilan kompleks birikmalarini sintezlash usullari Co(TXz) 2 . 2H 2 O kompleks birikmasini olish uchun 0,178 gr (1 mmol) 2- tioksoxinazolon-4 (TXz) va 0,056 gr (1 mmol) KOH, 10 ml metanolda 50 0 C gacha qizdirilgan holda, 2- tioksoxinazolon-4 erib ketguncha aralashtiriladi. Bu vaqt ichida sariq rangli 2-tioksoxinazolon-4 ni metanoldagi suspenziyasi erib, tiniq sarg‘ish rangli eritma, ya’ni 2- tioksoxinazolon-4 ni kaliyli tuzi (KTXz) hosil bo‘ladi. Bu eritmani ustiga 0,119gr (0,5 mmol) CoCl 2 . 6H 2 O ni 5ml metanoldagi eritmasin 3.4. 2-Alkiltioxinazolon-4 ni Co(II), Ni(II) va Cu(II) tuzlari bilan kompleks birikmalarini sintezlash usullari Co(MTXz) 2 . 2H 2 O kompleksini sintezlash uchun 0,232 gr (1mmol) 2- metiltioxinazolon-4 ning kaliyli tuzini ustiga 0,119 gr (0,5 mmol) CoCl 2 . 6H 2 O ni 5ml metanoldagi eritmasini qo‘shilganda, eritma qizg‘ish ranga o‘tadi va birozdan so‘ng qizil rangli cho‘kma hosil bo‘ladi. Cho‘kma filtrlanib, suvli spirt bilan yuviladi va xona haroratida quritiladi. Reakiya unumi-86%, T 0 suyuq - 180 0 C da parchalanadi. Ni(MTXz) 2 . 2H 2 O kompleksini sintezlash uchun 0,232 gr (1mmol) 2- metiltioxinazolon-4 ning kaliyli tuzini ustiga 0,101 gr (0,5 mmol) NiCl 2 . 4H 2 O ni 5ml metanoldagi eritmasini qo‘shilganda, eritma och yashil ranga o‘tadi va birozdan so‘ng yashil rangli cho‘kma hosil bo Cu(Xz) . (TXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasini sintez qilish uchun 0,242 gr (1mmol) Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzini metanoldagi eritmasida 0,183 gramm (1mmol) KXz ni 5 ml metanoldagi eritmasini tomchilatib aralashtirgan holda qo‘shganimizda to‘q yashil cho‘kma ya’ni CuNO 3 . Xz . 2CH 3 OH kompleks birikmasi hosil bo‘ladi. CuNO 3 . Xz . 2CH 3 OH kompleks birikmasining ustiga 0,216 gramm (1mmol) KTXz 5ml metanoldagi eritmasini oz-ozdan qo‘shganimizda dastlabki to‘q yashil cho‘kma erib ketadi va asta-sekin kul rang cho‘kma, ya’ni Cu(Xz)(TXz) . H 2 O kompleks birikmasi hosil bo‘ladi. Cho‘kma filtrlanib, suvli spirt bilan bir necha marta yuviladi va quritiladi. Reaksiya unumi-73% T 0 suyuq.=320 0 C. Cu(Xz) . (MTXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasini sintez (AXz) . H 2 O kompleks birikmasi hosil bo‘ladi. Cho‘kma filtrlanib, suvli spirt bilan bir necha marta yuviladi va quritiladi. Reaksiya unumi-76% T 0 suyuq.=328 0 C. XULOSA Olingan ma’lumotlarga asoslangan holda, quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Xinazolon-4 ni mis tuzlari bilan 1:1, 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil qilishi elementga analiz va IQ-spektroskopiyasi yordamida o‘rganildi. 2. Xinazolon-4 markaziy ion bilan 3-holatdagi azot va to‘rtinchi holatdagi kislorod orqali to‘rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda bidentat koordinatsiyaga uchrashi aniqlandi. 3. CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi tarkibidagi NO 3 - ioni xinazolon-4 ga yoki uning hosilalariga almasha olishi aniqlandi va aralash ligandli kompleks birikmalar sintez qilindi. 4. Aralash ligandli kompleks biri FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. I. Karimov ”Asosiy vazifamiz-vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir” Toshkent-”O‘zbekiston”-2010. 2. I. Karimov ”Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish-ustuvor maqsadimizdir”. Toshkent -” O ‘ zbekiston ”-2010. 3. Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия М.: “Высшая школа”, 1987. 4. Угай Я.А. Общая химия М.: “Высшая школа”, 1984. -131-142 c . 5. Угай Я.А. Общая химия М.: “Высшая школа”, 1989. -121-130 c . 6. Хьюн Дж. Неорганическая химия М.: “Мир”, 1987. -98-101 c . 7. Глинка Н.Л. Общая химия Л. “Химия”, 1982. -67-81 c . 8. Ковинтон Ф.Н. Основы неорганической химии М.: “Мир”, 1981. -43-46 c . 9. Крестов Г.А. Основный понятия современной химии Л. “Химия”,1982.-48- 52 c . 10. Павлов Н.Н. Общая 17. Ф.Г. Фелдмонд, Г.Е. Рудзитес Умумий химия асослари Тошкент “Ўқитувчи”, 1991. -48-56 б. 18. Шахидоятов Х.М. Хиназолоны-4 и их биологическая активность Ташкент “ ФАН ”, 19 88 . -54-55 c . 19. Кукушкин Ю.Н. Лиганды кординационных соединений Ленинград. ЛТУ. 1986. -86-94 c . 20. Л.А. Казицина, Н.В. Куплетская Применение УФ-, ИК- и ЯМР- спектроскопии в органической химии М.: “Высшая школа”, 1985. -68 c . 21. В.И. Вдовенко Спектроскопические методы в химии комплексных соединений М.: “Просвешение”, 1982. -114-135 c . 22. Prabhaker B., Reddy K. Sinthesis and characterization of Co(II), Ni(II), Cu(II), Zn(II), Ru(II), Pd(II) and Pt(II) coplekes with substituted quinazoline (3H)-4- ones // Indian J. Chem. – 1989. Vol . 28. №2. – P . 140-144. 23. Э.Ш. Якубов Синтез и исследование комплексных соеди муаммолари: II Республика илмий-амалий конференция материаллари.- Самарканд, 2006. - Б. 296-297. 31 Сулейманова Г.Г., Азизов Т.А. Смешанноамидные комплексные соединения пальмитата кобальта (II). // Узб. хим. журн.-Ташкент, 2006. - №6. - С. 7-14. 32. Азизов Т.А., Хасанов Ш. С , Исматов М. К , Азизжонов Х. А , Азизов О.Т., Сулейманова Г.Г. Кординационные соединения ряда карбоксилатов металлов. // Родник знаний: Сб. науч. и метод. трудов. - Санкт-Петербург, 2006. - С. 40-41. 33. Сулейманова Г.Г., Азизов Т.А., Алимходжаева Н.Т. Псевдоамидные комплексные соединения пальмитата меди (II) // Молодость и наука: от мечты к открытию: Материалы международной конференции молодых ученых. - Алмата, 2006. - С. 112-113. 34. Сулейманова Г.Г., Азизов Т.А. Смешанноамидные комплексные соединения никеля (II) // I L O V A 64 2-Rasm. MTXz (a), Ni(MTXz) 2 . 2H 2 O (b) va CuNO 3 . MTXz . 2H 2 O (c) larni IQ- spektrlari 65 3-Rasm. Cu(Xz)(OXz) . 2H 2 O (a), Cu(Xz)(TXz) . H 2 O (b), Cu(Xz)(AXz) . H 2 O (c) va Cu(Xz)(MAXz) . H 2 O (d) larni IQ-spektrlari 66 4-Rasm. Cu(Xz)(TXz) . H 2 O kompleks birikmasini DMSO dagi EPR-spektri 67
Купить