Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 42.6KB
Покупки 5
Дата загрузки 05 Март 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

Ajratish va konsentralashning ekstraksion va xromatografik usullari

Купить
O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiya vazirligi Andijon davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti kimyo ta’lim yo’nalishi II- bosqich 202 guruh talabasi Analatik kimyo fanidan KURS ISHI Mavzu: Ajratish va konsentrlashning ekstraksion va xromatografik usullari Kurs ishi rahbari: Andijon Mundarija Kirish………………………………………………………………………… 3-5 I bob. Ajratish va konsentratsiyalashning ekstraksiya va xromatografik usullari haqida umumiy ma’lumot…………………………………..…….… 6 1.1. Ajratish va konsentratsiyalash texnikasining ahamiyati………………. 6 1.2. Ajratish va konsentratsiya…………………………………….………. 7-9 II bob. Ekstraktsiya usullari……………………………………………..…. 10 2.1. Ekstraksiya ta'rifi…………………………………………………..…. 11 2.2. Ekstraksiya usullari turlari (masalan, suyuqlik-suyuqlik, qattiq fazali ekstraksiya)…………………………………………………………... 12-13 2.3. Ekstraksiya tamoyillari (masalan, eruvchanlik, taqsimlash, bo'linish)..13-14 2.4. Ekstraktsiyani turli sohalarda qo'llash (masalan, farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati)………………………………………………………………. 14-15 III bob. Xromatografik usullar ………………………………………….…. 16 3.1. Xromatografiyaning ta'rifi ……………………………………………. 16 3.2. Xromatografiya usullarining turlari ( masalan , gaz xromatografiyasi , suyuqlik xromatografiyasi , ion almashinadigan xromatografiya )…... 17-18 3.3. Xromatografiya tamoyillari (masalan, statsionar faza, mobil faza, ushlab turish vaqti)………………………………………………………..… 19-20 3.4. Xromatografiyaning turli sohalarda qo'llanilishi (masalan, atrof-muhit tahlili, sud ekspertizasi)……………………………………………… 20-21 IV bob. Ekstraksiya va xromatografik usullarni solishtirish………….…. 22 4.1. Printsiplar va texnikalardagi farqlar………………………………..… 22 4.2. Har bir usulning afzalliklari va kamchiliklari……………………..…. 23-24 4.3. Muayyan namuna yoki analit uchun mos usulni tanlash…………….. 25-26 Xulosa……………………………………………………………………..… 27-28 Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………… 29-30 2 Kirish Ajratish va kontsentratsiya murakkab aralashmalarni tahlil qilishda hal qiluvchi bosqichdir. Ekstraksiya va xromatografiya - bu murakkab aralashmadan analitlarni ajratish va kontsentratsiyalash uchun ikkita keng tarqalgan usul. Ekstraksiya erigan moddani bir fazadan ikkinchisiga o‘tkazishni, xromatografiya esa aralashmaning tarkibiy qismlarini fizik yoki kimyoviy xossalariga qarab ajratishni o‘z ichiga oladi. Ushbu usullar farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati, atrof-muhit tahlili, sud- tibbiyot va boshqa ko'plab sohalarda keng qo'llanilgan. Ekstraksiya va xromatografiya murakkab aralashmalarni tahlil qilishning muhim bosqichlari bo'lib, keyingi tahlil qilish uchun qiziqqan analitlarni ajratib olish va konsentratsiyalash. Mavzuning dolzarbligi. Ajratish va kontsentratsiyalashning ekstraktsiya va xromatografik usullari turli sohalarda, jumladan farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati, atrof-muhit tahlili, sud-tibbiyot va boshqa ko'plab sohalarda muhim ahamiyatga ega. Bu usullar murakkab aralashmalardan qiziqarli analitlarni ajratib olish va konsentratsiyalash uchun ishlatiladi, bu esa bunday aralashmalarni tahlil qilishda hal qiluvchi bosqich hisoblanadi. Ushbu texnikalarsiz murakkab aralashmalarni aniq tahlil qilish mumkin emas edi. Masalan, farmatsevtika sanoatida dori vositalarining xavfsizligi va samaradorligini ta'minlash uchun murakkab aralashmadan faol moddalarni ajratib olish va konsentratsiyalash zarur. Atrof- muhitni tahlil qilishda turli xil atrof-muhit namunalarida ifloslantiruvchi moddalarni aniqlash va miqdorini aniqlash uchun ekstraktsiya va xromatografik usullar qo'llaniladi. Sud tibbiyotida, bu usullar biologik va biologik bo'lmagan namunalardagi birikmalarni ajratish va identifikatsiyalash uchun ishlatiladi, bu jinoiy tergovda qimmatli ma'lumotlarni taqdim etishi mumkin. Shuning uchun ekstraktsiya va xromatografiyaning tamoyillari va qo'llanilishini tushunish turli sohalardagi tadqiqotchilar va olimlar uchun juda muhimdir. 3 Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi analitik moddalarni ajratish va konsentratsiyalashning ekstraksiya va xromatografik usullari haqida har tomonlama tushuncha berishdan iborat. Kurs ishi ushbu texnikaning printsiplari, usullari, qo'llanilishi, afzalliklari va kamchiliklarini o'z ichiga oladi. Kurs ishi, shuningdek, muayyan namuna yoki tahlil qiluvchi modda uchun mos usulni tanlash bo'yicha ko'rsatmalar beradi. Maqsad o'quvchilarni ushbu usullarni o'z tadqiqotida yoki ishlarida qo'llash uchun zarur bo'lgan bilim va ko'nikmalar bilan jihozlashdir. Kurs ishi farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati, atrof-muhit tahlili, sud ekspertizasi va boshqa ko'plab sohalardagi talabalar, tadqiqotchilar va olimlar uchun javob beradi. Kurs ishi, shuningdek, ekstraktsiya va xromatografiya usullarini qo'llashni ko'rsatish uchun misollar va amaliy tadqiqotlarni taqdim etadi. Kurs ishining vazifasi. Ushbu kurs ishining vazifasi tahlil qiluvchi moddalarni ajratish va konsentratsiyalashning ekstraksiya va xromatografik usullarini har tomonlama ko'rib chiqishdan iborat. Kurs ishi farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati, atrof-muhit tahlili, sud-tibbiyot va boshqa ko'plab sohalarda ushbu usullarning tamoyillari, texnikasi va qo'llanilishini qamrab olishi kerak. Kurs ishi, shuningdek, ushbu usullarni solishtirish va taqqoslash, ularning afzalliklari va kamchiliklarini ko'rsatishi kerak. Kurs ishi ma'lum bir namuna yoki tahlil qiluvchi modda uchun mos usulni tanlash bo'yicha ko'rsatmalar berishi kerak, shu jumladan bunday tanlashda e'tiborga olinishi kerak bo'lgan omillar. Bundan tashqari, kurs ishi ekstraksiya va xromatografiya usullarini qo'llashni ko'rsatish uchun misollar va misollar keltirishi kerak. Kurs ishi yaxshi tashkil etilgan va aniq yozilgan bo'lishi kerak, taqdim etilgan ma'lumotlarni tasdiqlovchi tegishli iqtiboslar bilan. Kurs ishining maqsadi o'z ishlarida ekstraksiya va xromatografiya usullaridan foydalanishga qiziqqan turli sohalardagi talabalar, tadqiqotchilar va olimlar uchun foydali manba bilan ta'minlashdir. Kurs ishining ob’yekti . Ajratish va konsentralash haqidagi asosiy qonunlari, komponentli sistemalarni o’rganish va chuqur targ’b qilish. 4 Kurs ishining predmeti. Ajratish ekstraksion va xromatografik usullar bo‘yicha chuqur izlanishlar olib borish, axborotni tahlil qilish uchun tanqidiy fikrlash va analitik ko‘nikmalarni qo‘llash. Kurs ishining ilmiy ahamiyati: Ilmiy jihatdan qonunlarning o’rganilishi va to’liq o’rganilmagan qismlari. Ushbu qonunlarning olimlar tomonidan o’rganilayotgan belgilarining ahamiyati. Amaliy jihatdan ulardan yuzaga chiqayotgan foydali va zararli ko’rsatgichlarini bilish. Ularni o’rganish jarayonida bu belgilarning hisobga olgan holda yondashish. Kurs ishining hajmi: Ushbu kurs ishi 30 betdan iborat bo’lib 4 ta bobni o’z ichiga oladi, kurs ishi kirish qism, xulosa va foydali adabiyotlar bandidan tashkil topgan. 5 I bob. Ajratish va konsentratsiyalashning ekstraksiya va xromatografik usullari haqida umumiy ma’lumot. Ekstraksiya - aralashma bilan aralashmaydigan erituvchi yordamida erigan moddani aralashmadan ajratish usuli. Erituvchi modda erituvchida eritiladi va keyin aralashdan santrifugalash yoki dekantatsiya kabi jismoniy vositalar bilan ajratiladi. Xromatografiya - aralashmadagi komponentlarni statsionar va harakatlanuvchi faza bilan differensial o'zaro ta'siriga asoslangan holda ajratish va tahlil qilish usuli. Statsionar faza joyida mahkamlangan materialdir, mobil faza esa aralashmani statsionar faza orqali o'tkazadigan suyuqlikdir. Aralashmaning tarkibiy qismlari statsionar faza va mobil faza bilan turlicha o'zaro ta'sir qiladi, bu ularning ajralishiga olib keladi. 1.1. Ajratish va konsentratsiyalash texnikasining ahamiyati. Farmatsevtika, atrof-muhit tahlili, oziq-ovqat sanoati va kimyo sanoati kabi turli sohalarda ajratish va kontsentratsiya texnikasi katta ahamiyatga ega. Bu usullar murakkab aralashmalardan maxsus birikmalar yoki analitlarni ajratib olish, ajratish va tozalash uchun ishlatiladi. Ular fizik va kimyoviy xossalari asosida turli komponentlarni ajratish imkonini beradi, bu esa keyingi tahlil yoki foydalanish uchun sof birikmalar olish imkonini beradi. Farmatsevtikada faol farmatsevtik tarkibiy qismlarni (API) tabiiy manbalardan ajratish yoki sintez qilingan dorilardan aralashmalarni ajratish uchun ajratish va konsentratsiyalash usullari qo'llaniladi. Atrof muhitni tahlil qilishda ular suv, havo va tuproqdagi ifloslantiruvchi moddalarni aniqlash va miqdorini aniqlash uchun ishlatiladi. Oziq-ovqat sanoatida ular oziq-ovqat mahsulotlarida foydalanish uchun tabiiy manbalardan lazzatlar, ranglar va boshqa komponentlarni ajratib olish va konsentratsiyalash uchun ishlatiladi. Kimyo sanoatida ular turli xil ilovalarda foydalanish uchun maxsus kimyoviy moddalarni ajratish va tozalash uchun ishlatiladi. 6 1.2. Ajratish va konsentratsiya. Ajratish va kontsentratsiyaga bo'lgan ehtiyoj quyidagi omillarga bog'liq bo'lishi mumkin: 1) namunada aniqlashga xalaqit beradigan komponentlar mavjud; 2) analitik kontsentratsiyasi usulning aniqlash chegarasidan past bo'lsa; 3) aniqlangan komponentlar namunada notekis taqsimlangan; 4) asboblarni kalibrlash uchun standart namunalar mavjud emas; 5) namuna juda zaharli, radioaktiv yoki qimmat. Ajratish bu operatsiya (jarayon) bo'lib, natijada dastlabki aralashmani tashkil etuvchi komponentlar bir-biridan aniqlanadi. Diqqat - operatsiya (jarayon), buning natijasida mikrokomponentlarning kontsentratsiyasi yoki miqdorining makrokomponentning kontsentratsiyasi yoki miqdoriga nisbati oshadi. Ajratish paytida tarkibiy qismlarning kontsentratsiyasi bir-biriga yaqin bo'lishi mumkin, lekin ular ham farq qilishi mumkin. Konsentratsiya tarkibiy qismlarning kontsentratsiyasi keskin farq qiladigan sharoitda amalga oshiriladi. Konsentratsiya paytida oz miqdordagi moddalar kichikroq hajmda yoki massada to'planadi ( mutlaq konsentratsiya ), yoki makrokomponentdan shunday ajratilganki, mikrokomponent kontsentratsiyasining makrokomponent kontsentratsiyasiga nisbati oshadi ( nisbiy konsentratsiya ). Nisbiy kontsentratsiyani ajratish deb hisoblash mumkin, farqi shundaki, bu erda tarkibiy qismlarning boshlang'ich konsentratsiyasi keskin farq qiladi. Mutlaq konsentratsiyaga misol sifatida suvlarni, mineral kislotalar eritmalarini, organik erituvchilarni tahlil qilishda matritsaning bug'lanishi keltirilgan. Nisbiy kontsentratsiyaning asosiy maqsadi bu yoki boshqa sabablarga ko'ra tahlilni qiyinlashtiradigan matritsani boshqa organik yoki noorganik bilan almashtirishdir. Masalan, yuqori toza kumush tarkibidagi iz aralashmalarini aniqlashda matritsa elementi xloroformdagi O - izopropil - N - etil tiokarbinat bilan ajratib olinadi, so'ngra suvli faza kichik hajmgacha bug'langandan so'ng mikro komponentlar har qanday usul bilan aniqlanadi. 7 Farqlash guruh va individual izolyatsiya va kontsentratsiya: guruh holatida bir vaqtning o'zida bir nechta tarkibiy qismlar ajratiladi, alohida holatlarda bitta komponent yoki bir nechta komponentlar namunadan ketma-ket ajratib olinadi. Ko'p elementlarni aniqlash usullaridan (atom emissiyasi, rentgen lyuminestsentsiyasi, uchqun massa spektrometriyasi, neytron faollashuvi) foydalanganda guruhni ajratish va konsentratsiyalash afzalroqdir. Fotometriya, ftorimetriya, atomik-yutilish usullari bilan aniqlanganda, aksincha, individual komponentni ajratish maqsadga muvofiqdir. Ajratish va kontsentratsiya nazariy jihatdan ham, texnik ko'rsatkichlar bo'yicha ham ko'p umumiylikka ega. Muammolarni echish usullari bir xil, ammo har bir aniq holatda moddaning nisbiy miqdori, analitik signalni olish va o'lchash usuli bilan bog'liq modifikatsiyalar mumkin. Masalan, ajratish va konsentratsiyalash uchun ekstraktsiya, koprecipitatsiya, xromatografiya va boshqalar usullaridan foydalaniladi.Xromatografiya asosan murakkab aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratishda, koprecipitatsiya - konsentratsiyada (masalan, bariy sulfat bilan radiyning izomorfik koprektitatsiyasi) ishlatiladi. Siz fazalar soniga, ularning agregatsiya holatiga va materiyaning bir fazadan ikkinchisiga o'tishiga qarab tasniflashni ko'rib chiqishingiz mumkin. Suyuq-suyuq, suyuq-qattiq, suyuq-gaz va qattiq gaz kabi ikki faza o'rtasida moddaning taqsimlanishiga asoslangan usullarga afzallik beriladi. Bunday holda, bir hil tizim har qanday yordamchi operatsiya (yog'ingarchilik va koprektipitatsiya, kristallanish, distillash, bug'lanish va boshqalar) yordamida yoki yordamchi fazani - suyuq, qattiq, gazsimon (bu xromatografiya, ekstraktsiya, sorbsiya usullari) yordamida ikki fazali tizimga aylanishi mumkin. Bir fazada tarkibiy qismlarni ajratishga asoslangan usullar mavjud, masalan, elektrodializ, elektroforez, diffuziya va termal diffuziya usullari. Biroq, bu erda ham biz shartli ravishda ikkita "faza" o'rtasida tarkibiy qismlarning taqsimlanishi haqida gapirishimiz mumkin, chunki tarkibiy qismlar tashqi tomondan qo'llaniladigan energiya ta'sirida bir-biridan ajratilishi mumkin bo'lgan ikkita qismga bo'linadi, masalan, yarim o'tkazuvchan membrana. 8 Kimyoviy tahlilda har bir dastur uchun ajratish va konsentratsiya usullarini tanlash imkoniyati mavjud. Neft-kimyo sanoatida - asosan xromatografik usullar, toksikologik kimyoda - ekstraktsiya va xromatografiya, elektron sanoatida - distillash va ekstraktsiya. Ajratish va konsentratsiya usullarining arsenali katta va doimiy ravishda o'sib boradi. Muammolarni hal qilish uchun moddalarning deyarli barcha kimyoviy va fizik xususiyatlari va ular bilan sodir bo'ladigan jarayonlardan foydalaniladi. 9 II bob. Ekstraktsiya usullari. Ekstraksiya - bu erigan moddani bir fazadan ikkinchisiga o'tkazish orqali murakkab aralashmadan ajratish uchun ishlatiladigan usul. Qiziqarli eritma mos erituvchi yoki erigan modda uchun tanlab eruvchanlikka ega bo'lgan ekstraksiya muhiti yordamida chiqariladi. Ekstraksiya usullarining eng keng tarqalgan turlariga suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasi (LLE), qattiq fazali ekstraktsiya (SPE) va qattiq fazali mikroekstraktsiya (SPME) kiradi. Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi (SLE) erigan moddani suyuq fazadan boshqa suyuqlik fazasiga o'tkazishni o'z ichiga oladi. Ikki suyuq faza bir-biriga aralashmaydi, ya'ni ular bir-biri bilan aralashmaydi. Qiziqarli eritma tanlab organik fazaga chiqariladi, so'ngra keyingi tahlil uchun ajratiladi va konsentratsiyalanadi. LLE odatda atrof-muhit namunalaridan organik birikmalarni olishda va dori vositalarini tozalashda qo'llaniladi. Qattiq fazali ekstraksiya (SPE) suyuq namunadagi erigan moddani tanlab saqlab qolish uchun qattiq fazali materialdan foydalanishni o'z ichiga oladi. Qattiq fazali material odatda ustunga o'raladi va namuna ustundan o'tkaziladi. Qiziqarli eritma qattiq fazali materialda saqlanadi, namunaning boshqa komponentlari esa elut qilinadi. Keyin eritma qattiq fazali materialdan tegishli erituvchi yordamida chiqariladi va keyingi tahlil uchun konsentratsiyalanadi. SPE odatda tabiiy mahsulotlar, dori-darmonlar va atrof-muhit namunalarini olish va tozalashda qo'llaniladi. Qattiq fazali mikroekstraktsiya (SPME) selektiv sorbent moddasi bilan qoplangan kichik toladan foydalanishni o'z ichiga olgan namuna tayyorlash texnikasining bir turi. Elyaf namunaga ta'sir qiladi va qiziqtiradigan eritma tolaga tanlab adsorbsiyalanadi. Keyin tola tahlil qilish uchun asbobga o'tkaziladi. SPME odatda atrof-muhit namunalaridan uchuvchi organik birikmalarni (VOC) olishda qo'llaniladi. 10 Tegishli ekstraksiya usulini tanlash bir necha omillarga bog'liq bo'lib, erigan modda va namuna matritsasining tabiati, analitik usulning sezgirligi va kerakli selektivlik va sezgirlik darajasi. 2.1. Ekstraksiya ta'rifi . Ekstraksiya - kerakli modda yoki tahlil qiluvchi moddani mos erituvchi yoki ekstraksiya muhiti yordamida bir fazadan ikkinchi fazaga tanlab o‘tkazish yo‘li bilan murakkab aralashmadan ajratish jarayoni. Kerakli modda turli matritsalarda, shu jumladan qattiq, suyuqlik va gazlarda bo'lishi mumkin. Ekstraksiyaning maqsadi keyingi tahlil yoki foydalanish uchun kerakli moddani ajratib olish va konsentratsiya qilishdir. Ekstraksiya usullarini suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasi (LLE), qattiq fazali ekstraksiya (SPE) va qattiq fazali mikroekstraktsiya (SPME) kabi turli turlarga ajratish mumkin. Tegishli ekstraksiya usulini tanlash bir nechta omillarga bog'liq, jumladan, namuna matritsasi va erigan moddaning tabiati, analitik usulning sezgirligi va tanlanganlik va sezgirlikning kerakli darajasi. Ekstraktsiyada aralash odatda ekstraksiya erituvchisi yoki muhiti bo ' lgan idishga joylashtiriladi . Ekstraksiya solventi kerakli moddani tanlab eritib, aralashmaning boshqa tarkibiy qismlaridan ajratish imkonini beradi. Keyin aralash ikki yoki undan ortiq fazalarga bo'linadi, odatda santrifüj yoki tortishish bilan ajratish. Keyin kerakli moddani erituvchi yoki vositadan, ishlatiladigan maxsus ekstraktsiya usuliga qarab, bir qator texnikalar yordamida qaytarib olish mumkin. Ekstraksiyadan analitik kimyoda namuna tayyorlash, tabiiy mahsulotlarni ajratib olish, dori vositalari va boshqa birikmalarni tozalash, atrof-muhitni tahlil qilish va boshqalar kabi keng maqsadlarda foydalanish mumkin. Muayyan qo'llanilishiga qarab turli xil ekstraktsiyalar qo'llaniladi, jumladan suyuqlik- suyuqlik ekstraktsiyasi, qattiq fazali ekstraktsiya va qattiq fazali mikroekstraktsiya va boshqalar. Tegishli ekstraksiya usulini tanlash turli omillarga, jumladan, namuna matritsasining tabiatiga, qiziqtiriladigan moddaga va kerakli selektivlik va sezgirlik darajasiga bog'liq. Ehtiyotkorlik bilan tanlangan ekstraktsiya usuli kerakli moddani 11 samarali va samarali ajratish va kontsentratsiyasiga olib kelishi mumkin, keyingi tahlil yoki foydalanish uchun yuqori sifatli namunani beradi. 2.2. Ekstraksiya usullari turlari (masalan, suyuqlik-suyuqlik, qattiq fazali ekstraksiya).  Suyuq-suyuqlik ekstraktsiyasi (LLE): Bu usul selektiv erituvchi yoki ekstraktsiya vositasi yordamida erigan moddani bir suyuqlik fazasidan boshqasiga o'tkazishni o'z ichiga oladi. Ikki faza bir-biriga aralashmaydi, ya'ni ular bir-biriga aralashmaydi. Qiziqarli eritma tanlab organik fazaga chiqariladi, so'ngra keyingi tahlil uchun ajratiladi va konsentratsiyalanadi. LLE odatda atrof-muhit namunalaridan organik birikmalarni olishda va dori vositalarini tozalashda qo'llaniladi.  Qattiq fazali ekstraksiya (SPE): Bu usul suyuqlik namunasidan qiziqqan eritmani tanlab saqlab qolish uchun qattiq fazali materialdan foydalanishni o'z ichiga oladi. Qattiq fazali material odatda ustunga o'raladi va namuna ustundan o'tkaziladi. Qiziqarli eritma qattiq fazali materialda saqlanadi, namunaning boshqa komponentlari esa elut qilinadi. Keyin eritma qattiq fazali materialdan tegishli erituvchi yordamida chiqariladi va keyingi tahlil uchun konsentratsiyalanadi. SPE odatda tabiiy mahsulotlar, dori-darmonlar va atrof-muhit namunalarini olish va tozalashda qo'llaniladi.  Qattiq fazali mikroekstraktsiya (SPME): Bu selektiv sorbent moddasi bilan qoplangan kichik toladan foydalanishni o'z ichiga olgan namuna tayyorlash texnikasining bir turi. Elyaf namunaga ta'sir qiladi va qiziqtiradigan eritma tolaga tanlab adsorbsiyalanadi. Keyin tola tahlil qilish uchun asbobga o'tkaziladi. SPME odatda atrof-muhit namunalaridan uchuvchi organik birikmalarni (VOC) olishda qo'llaniladi.  Sokslet ekstraktsiyasi: Bu erituvchining bug'lanishi va kondensatsiyasining uzluksiz aylanishidan foydalangan holda qattiq namunadan birikma olish uchun ishlatiladigan an'anaviy usul. Namuna dumbaga solinadi va kolbadagi erituvchiga solinadi. Erituvchi isitiladi va bug'lanishiga ruxsat beriladi, 12 so'ngra kondensatsiyalanadi va yana namunaga tomiziladi, asta-sekin kerakli birikma olinadi.  Mikroto'lqinli pech yordamida ekstraktsiya (MAE): Bu mikroto'lqinli energiyadan tanlab isitish va namuna matritsasidan erigan moddani ajratib olish uchun ishlatadigan nisbatan yangi ekstraksiya usuli. MAE tabiiy mahsulotlar, dori- darmonlar va atrof-muhit namunalarini olish kabi keng ko'lamli ilovalar uchun ishlatilishi mumkin. Bular kimyo va analitik fanda keng tarqalgan bo'lib qo'llaniladigan turli xil ekstraktsiya usullarining bir nechta misollari. Tegishli ekstraksiya usulini tanlash bir nechta omillarga bog'liq, jumladan, namuna matritsasi va erigan moddaning tabiati, analitik usulning sezgirligi va tanlanganlik va sezgirlikning kerakli darajasi. 2.3. Ekstraksiya tamoyillari (masalan, eruvchanlik, taqsimlash, bo'linish) Ekstraksiya qilish tamoyillari eruvchan moddaning ikki faza (odatda suyuq faza va qattiq faza yoki boshqa suyuqlik fazasi) orasidagi eruvchanligi va taqsimlanishiga asoslanadi va ularni quyidagi tushunchalar bilan izohlash mumkin:  Eruvchanlik: Eruvchanlik erigan moddaning erituvchida erish qobiliyatini anglatadi. Eriydigan moddaning eruvchanligiga turli omillar, jumladan harorat, bosim, erigan modda va erituvchining kimyoviy tabiati ta'sir qiladi. Ekstraksiyada eriydigan modda erituvchi yoki ekstraksiya muhitida tanlab eritiladi, aralashmaning boshqa komponentlari esa erimaydigan bo‘lib qoladi.  Tarqalishi: Eriydigan moddaning bir-biriga aralashmaydigan ikkita faza (odatda suyuq faza va qattiq faza yoki boshqa suyuqlik fazasi) o'rtasida taqsimlanishi erigan moddaning har bir fazadagi eruvchanligiga va ikki fazaning nisbiy nisbatlariga bog'liq. Ekstraksiyada erigan moddaning ikki fazadagi eruvchanligiga qarab bir yoki boshqa fazaga afzallik bilan taqsimlanishi mumkin. 13  Bo'linish: Bo'linish erigan moddaning muvozanat holatida ikki aralashmaydigan fazalar o'rtasida taqsimlanishini anglatadi. Bo'linish koeffitsienti (K) - bu ikki fazada erigan moddaning konsentratsiyasining nisbati. Bo'linish koeffitsienti har bir fazada erigan moddaning eruvchanligiga va ikki fazaning nisbiy nisbatlariga bog'liq. Ekstraksiyada eriydigan moddaning ikki fazadagi eruvchanligiga qarab bir yoki boshqa fazaga afzallik bilan bo‘linishi mumkin. Ekstraksiyaning maqsadi - boshqa komponentlarning o'tkazilishini minimallashtirgan holda, eriydigan erigan moddani bir fazadan ikkinchisiga tanlab o'tkazish. Ekstraktsiyaning selektivligi va samaradorligini optimallashtirish uchun erituvchi yoki ekstraktsiya muhitini tanlash va ekstraksiya shartlari (harorat va pH kabi) sozlanishi mumkin. Ekstraksiya tamoyillari analitik kimyoda namunalar tayyorlash, dori vositalari va tabiiy mahsulotlarni tozalash va atrof-muhitni tahlil qilish kabi keng doiradagi ilovalarda qo'llaniladi. 2.4. Ekstraktsiyani turli sohalarda qo'llash (masalan, farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati). Ekstraksiya murakkab aralashmalardan qiziqarli birikmani tanlab ajratib olish va tozalash qobiliyati tufayli turli sohalarda keng qo'llaniladi. Turli sohalarda ekstraksiyadan qanday foydalanishga misollar keltiramiz:  Farmatsevtika: Ekstraksiya farmatsevtika va tabiiy mahsulotlar ishlab chiqarishda hal qiluvchi qadamdir. Misol uchun, o'simliklardan olingan dorilar ko'pincha o'simlik materialidan faol moddalarni ajratib olish uchun erituvchilar yordamida chiqariladi. Ekstraksiya qilingan birikmalar keyinchalik tozalanishi va dori vositalariga aylantirilishi mumkin.  Oziq-ovqat sanoati: Ekstraktsiya turli xil oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda muayyan tarkibiy qismlarni ajratish va tozalash uchun ishlatiladi. Misol uchun, qahva va choy issiq suv yordamida o'simlik materialidan kofein va 14 boshqa birikmalarni ajratib olish orqali tayyorlanadi. Xushbo'y moddalar va xushbo'y moddalar, shuningdek, erituvchilar yordamida o'simlik materiallaridan olinishi mumkin.  Atrof-muhit tahlili: Ekstraksiya tahlil qilish uchun atrof-muhit namunalaridan ifloslantiruvchi moddalar va boshqa ifloslantiruvchi moddalarni olish uchun ishlatiladi. Masalan, qattiq fazali ekstraktsiya odatda gaz xromatografiyasi yoki massa spektrometriyasi orqali tahlil qilish uchun suv namunalaridan organik birikmalarni olish uchun ishlatiladi.  Sud-tibbiy tahlil: Ekstraksiya sud-tibbiyot tahlilida qon yoki siydik kabi biologik namunalardan giyohvand moddalar va boshqa birikmalarni olish uchun ishlatiladi. Keyin olingan birikmalar xromatografik yoki spektroskopik usullar yordamida tahlil qilinishi mumkin.  Neft-kimyo sanoati: Ekstraktsiya neft-kimyo sanoatida xom neftning turli komponentlarini ajratish va tozalash uchun ishlatiladi. Masalan, fraksiyonel distillash xom neftni qaynash nuqtalariga qarab turli fraksiyalarga ajratish uchun ishlatiladi. Bu turli sohalarda ekstraksiyadan qanday foydalanishga bir nechta misollar. Ekstraksiyani qo'llash xilma-xil bo'lib, maxsus ekstraktsiya usuli va shartlari namunaning tabiatiga va qiziqish uyg'otadigan birikmaga bog'liq. 15 III bob. Xromatografik usullar. Xromatografiya murakkab aralashmalarni ajratish va tozalash uchun keng qo'llaniladigan usuldir. U harakatlanuvchi faza (masalan, erituvchi yoki gaz) va statsionar faza (masalan, qattiq tayanch yoki qattiq tayanch ustidagi suyuq qatlam) o'rtasida aralashmaning tarkibiy qismlarini differentsial bo'lishga asoslangan. Xromatografiya namunaning miqdori va kerakli ajratish darajasiga qarab analitik yoki preparativ maqsadlarda ishlatilishi mumkin. Xromatografik usullarning har xil turlari mavjud, jumladan:  Suyuq xromatografiya (LC): LC organik birikmalarni ajratish uchun keng qo'llaniladigan xromatografik usuldir. Statsionar faza qattiq yoki suyuq bo'lishi mumkin va mobil faza odatda suyuqlikdir. LC normal faza LC (NP-LC) yoki teskari faza LC (RP-LC) kabi ajratish mexanizmi asosida yanada tasniflanishi mumkin.  Gaz xromatografiyasi (GC): GC uchuvchi va yarim uchuvchi birikmalarni ajratish uchun ishlatiladi. Statsionar faza odatda suyuq qatlam bilan qoplangan qattiq tayanchdir va mobil faza gazdir. GC juda sezgir va aralashmalarning iz miqdorini tahlil qilish uchun ishlatiladi.  Ion almashinuvi xromatografiyasi (IEC): IEC birikmalarni zaryad xususiyatlariga qarab ajratadi. Statsionar faza mobil fazada qarama-qarshi zaryadlangan molekulalar bilan o'zaro ta'sir qiluvchi zaryadlangan guruhlarni o'z ichiga oladi. IEC oqsillar va nuklein kislotalarni tozalash uchun keng qo'llaniladi.  O'lchamni istisno qilish xromatografiyasi (SEC): SEC birikmalarni ularning hajmi yoki molekulyar og'irligiga qarab ajratadi. Statsionar faza g'ovakli materialdir va kattaroq molekulalar teshiklarga kirishi mumkin emas va shuning uchun birinchi navbatda elute qilinadi.  Affinity xromatografiyasi: Affinity xromatografiyasi birikmalarni o'ziga xos bog'lanish xususiyatlariga qarab ajratadi. Statsionar faza ligandlarni o'z ichiga oladi, ular qiziqtirgan molekula bilan tanlab bog'lanadi, aralashmaning boshqa komponentlari esa yuviladi. 16  Yupqa qatlam xromatografiyasi (TLC): TLC oddiy va arzon xromatografik usul bo'lib, aralashmalarni sifatli tahlil qilish uchun ishlatiladi. Statsionar faza qattiq tayanchning yupqa qatlami, mobil faza esa suyuqlikdir. Bu mavjud bo'lgan ko'plab xromatografik usullarning bir nechta misollari. Har bir usul o'zining afzalliklari va kamchiliklariga ega va usulni tanlash namunaning tabiatiga va kerakli ajratish darajasiga bog'liq. 3.1. Xromatografiyaning ta'rifi . Xromatografiya - bu aralashmaning tarkibiy qismlarini ajratish va tahlil qilish uchun ishlatiladigan fizik ajratish usuli. Bu statsionar faza va mobil faza o'rtasidagi differentsial taqsimotga asoslangan komponentlarni ajratishni o'z ichiga oladi. Statsionar faza o'z o'rnida mustahkamlangan qattiq yoki suyuqlik bo'lishi mumkin, mobil faza esa statsionar faza bo'ylab harakatlanadigan suyuqlik yoki gazdir. Ajraladigan namuna statsionar fazaga qo'llaniladi, keyin esa mobil faza statsionar fazadan o'tadi. Aralashmaning turli komponentlari statsionar va mobil fazalar bilan turlicha o'zaro ta'sir qiladi, bu ularning differentsial bo'linishi asosida tarkibiy qismlarni ajratishga olib keladi. Xromatografiya turli sohalarda, jumladan analitik kimyo, biokimyo va farmatsevtikada keng qo'llaniladi. Xromatografiya - bu aralashmaning tarkibiy qismlarini ikki faza, statsionar faza va mobil faza o'rtasida taqsimlashni o'z ichiga olgan ajratishning fizik usuli. Statsionar faza harakat qilmaydigan materialdir, mobil faza esa statsionar fazada harakatlanadigan suyuqlik yoki gazdir. Ajraladigan namuna statsionar fazaga qo'llaniladi, keyin esa mobil faza statsionar fazadan o'tadi. Namunaning turli komponentlari statsionar va mobil fazalar bilan turlicha o'zaro ta'sir qiladi, bu ularning statsionar fazada turli tezliklarda harakatlanishiga olib keladi. Bu aralashmaning tarkibiy qismlarini ajratishga olib keladi. Xromatografiya - bu kichik molekulalar, yirik biomolekulalar va hatto zarrachalarni o'z ichiga olgan keng doiradagi moddalarni ajratish va tahlil qilish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan kuchli texnikadir. U moddalarni tozalash yoki 17 aralashmaning tarkibini tahlil qilish uchun ishlatilishi mumkin. Xromatografiya statsionar fazaning xususiyatlariga ko'ra tasniflanishi mumkin, masalan, o'lchamni istisno qilish xromatografiyasi, bu erda statsionar faza komponentlarni o'lchamlari yoki molekulyar og'irligiga qarab ajratadigan g'ovakli materialdir. Yana bir misol - ion almashinadigan xromatografiya, bu erda statsionar faza mobil fazada qarama- qarshi zaryadlangan molekulalar bilan o'zaro ta'sir qiluvchi zaryadlangan guruhlarni o'z ichiga oladi. Xromatografiya turli sohalarda, jumladan analitik kimyo, biokimyo, farmatsevtika, oziq-ovqat fanlari va atrof-muhit fanlarida keng qo'llaniladi. U aralashmaning tarkibiy qismlarini aniqlash va miqdorini aniqlash, moddaning tozaligini nazorat qilish va keyingi tahlil yoki foydalanish uchun murakkab aralashmalarni ajratish uchun ishlatiladi. Xromatografiyaning ko'p qirraliligi uni zamonaviy tadqiqot va sanoatda muhim vositaga aylantiradi. 3.2. Xromatografiya usullarining turlari (masalan, gaz xromatografiyasi, suyuqlik xromatografiyasi, ion almashinadigan xromatografiya). Xromatografiya usullarining bir necha turlari mavjud bo'lib, ular statsionar va harakatlanuvchi fazaning xususiyatlariga ko'ra farqlanadi. Xromatografiya usullarining keng tarqalgan turlariga quyidagilar kiradi:  Gaz xromatografiyasi (GC): GCda mobil faza gazdir va statsionar faza qattiq tayanchga qoplangan yuqori qaynash nuqtasi suyuqlikdir. GC uchuvchi va yarim uchuvchi organik birikmalarni ajratish va tahlil qilish uchun ishlatiladi.  Suyuq xromatografiya (LC): LCda mobil faza suyuqlikdir va statsionar faza qattiq tayanch yoki qattiq tayanchga qoplangan suyuqlikdir. LC uchuvchan bo'lmagan organik birikmalar, biomolekulalar va boshqa moddalarni ajratish va tahlil qilish uchun ishlatiladi.  Ion almashinadigan xromatografiya (IEC): IECda statsionar faza mobil fazada qarama-qarshi zaryadlangan molekulalar bilan o'zaro ta'sir qiluvchi zaryadlangan guruhlarni o'z ichiga oladi. IEC zaryadlangan biomolekulalarni va boshqa moddalarni ajratish uchun ishlatiladi. 18  Hajmini istisno qilish xromatografiyasi (SEC): SECda statsionar faza komponentlarni o'lchamlari yoki molekulyar og'irligiga qarab ajratadigan gözenekli materialdir. SEC oqsillarni, polimerlarni va boshqa makromolekulalarni ajratish uchun ishlatiladi.  Yaqinlik xromatografiyasi (AC): ACda statsionar faza maqsadli molekulaga maxsus bog'langan ligandni o'z ichiga oladi. AC oqsillar va antikorlar kabi biomolekulalarni ajratish va tozalash uchun ishlatiladi.  Yupqa qatlamli xromatografiya (TLC): TLC da statsionar faza yassi tayanch ustidagi yupqa qatlam adsorbent moddasi, mobil faza esa suyuqlikdir. TLC kichik molekulalarni ajratish va tahlil qilish uchun ishlatiladi. Bular har birining o'ziga xos afzalliklari va cheklovlariga ega bo'lgan ko'plab turdagi xromatografiya usullariga bir nechta misollar. Usulni tanlash tahlil qilinayotgan namunaning xususiyatlariga va eksperimentning analitik maqsadlariga bog'liq. 3.3. Xromatografiya tamoyillari (masalan, statsionar faza, mobil faza, ushlab turish vaqti). Xromatografiyaning ba'zi tamoyillari:  Statsionar faza: Statsionar faza - bu ustun yoki plastinka kabi mustahkam tayanchda immobilizatsiya qilingan material. U namunaning tarkibiy qismlari bilan o'zaro ta'sir qiladi va ularni fizik va kimyoviy xossalariga ko'ra ajratadi. Statsionar fazani tanlash xromatografiya turiga va tahlil qilinadigan namunaning xususiyatlariga bog'liq.  Mobil faza: Mobil faza namunani statsionar faza orqali o'tkazadigan suyuqlikdir. U namunani eritish qobiliyatiga va statsionar fazaga muvofiqligiga qarab tanlanadi. Suyuq xromatografiyada harakatlanuvchi faza odatda suyuq erituvchi yoki erituvchilar aralashmasidir. Gaz xromatografiyasida harakatlanuvchi faza inert va namuna bilan reaksiyaga kirishmaydigan gazdir.  Saqlash vaqti: Saqlash vaqti - bu namunaning tarkibiy qismi mobil faza tomonidan elutsiya qilinishidan oldin statsionar fazada o'tkazadigan vaqt. Bu 19 komponentning statsionar fazaga yaqinligi va uning mobil faza bilan o'zaro ta'sirining kuchiga bog'liq. Saqlash vaqti namunaning tarkibiy qismlarini aniqlash va miqdorini aniqlash uchun ishlatiladi.  Ajratish mexanizmlari: Xromatografiyadagi ajratish mexanizmlari namuna komponentlarining fizik va kimyoviy xossalariga hamda statsionar va harakatlanuvchi fazalar bilan o'zaro ta'siriga bog'liq. Ajratish mexanizmlarining ba'zilari adsorbsiya, bo'linish, ion almashinuvi, o'lchamni istisno qilish va yaqinlikni o'z ichiga oladi.  Aniqlash: Xromatografiyada ajratilgan komponentlarni aniqlash odatda elutsiya qilingan komponentlarning fizik yoki kimyoviy xususiyatlarini o'lchaydigan detektor yordamida amalga oshiriladi. Ko'p ishlatiladigan detektorlardan ba'zilari UV / Ko'rinadigan spektrofotometrlar, floresan detektorlar, massa spektrometrlari va elektrokimyoviy detektorlarni o'z ichiga oladi. Bular xromatografiya tamoyillarining bir necha misolidir. Printsiplar xromatografiya turiga va maxsus qo'llanilishiga qarab farq qilishi mumkin. 3.4. Xromatografiyaning turli sohalarda qo'llanilishi (masalan, atrof-muhit tahlili, sud ekspertizasi). Ekstraksiya ko'p qirrali texnika bo'lib, turli sohalarda ko'plab qo'llanilishi mumkin. Quyida uning ilovalariga misollar keltirilgan: 1. Farmatsevtika: Ekstraktsiya odatda farmatsevtika sanoatida o'simliklar va hayvonlar kabi tabiiy manbalardan faol birikmalarni ajratib olish va tozalash uchun ishlatiladi. Misol uchun, ekstraksiya o'simliklardan dorivor xususiyatlarga ega bo'lgan va turli kasalliklarni davolash uchun dori vositalarini tayyorlash uchun ishlatiladigan alkaloidlarni olish uchun ishlatiladi. 2. Oziq-ovqat sanoati: Ekstraktsiya oziq-ovqat sanoatida meva, sabzavotlar va ziravorlar kabi tabiiy manbalardan lazzat birikmalarini ajratib olish va ajratish uchun ishlatiladi. Keyinchalik bu aralashmalar oziq-ovqat mahsulotlarining ta'mini yaxshilash uchun ishlatiladi. Ekstraksiya, shuningdek, turli xil oziq-ovqat 20 mahsulotlarini ishlab chiqarishda ishlatiladigan o'simlik va hayvonot manbalaridan yog'lar va yog'larni olish uchun ishlatiladi. 3. Atrof-muhit tahlili: Ekstraksiya tuproq, suv va havo namunalaridan ifloslantiruvchi moddalarni ajratib olish va ajratish uchun atrof-muhitni tahlil qilishda qo'llaniladi. Keyin olingan ifloslantiruvchi moddalar kontsentratsiyasini aniqlash va ifloslanish manbasini aniqlash uchun turli usullardan foydalangan holda tahlil qilinadi. 4. Sud-tibbiy tahlil: Ekstraksiya sud-tibbiyot tahlilida qon, siydik va soch kabi biologik namunalardan giyohvand moddalar va boshqa moddalarni ajratib olish va ajratish uchun ishlatiladi. Bu ekstrakte qilingan moddalar keyinchalik ularning kimligi va kontsentratsiyasini aniqlash uchun turli usullar yordamida tahlil qilinadi. 5. Neft-kimyo sanoati: Ekstraktsiya neft-kimyo sanoatida xom neft va boshqa manbalardan uglevodorodlarni ajratib olish va ajratish uchun ishlatiladi. Olingan uglevodorodlar keyinchalik benzin, dizel yoqilg'isi va moylash materiallari kabi turli xil neft-kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Bular qazib olishning turli sohalarda qo'llanilishiga bir nechta misollar. Ekstraksiyaning ko'p qirraliligi va samaradorligi uni ko'plab sohalarda qimmatli texnikaga aylantiradi. 21 IV bob. Ekstraksiya va xromatografik usullarni solishtirish. Ekstraksiya va xromatografik usullar kimyoviy birikmalarni ajratish va tozalash uchun ishlatiladi, ammo ular o'zlarining printsiplari va qo'llanilishida farqlanadi. Ikki texnika o'rtasidagi asosiy farqlardan ba'zilari: 1. Prinsip: Ekstraksiya ikki aralashmaydigan fazalardagi birikmalarning differensial eruvchanligiga asoslanadi, xromatografiya esa birikmalarning statsionar faza va harakatlanuvchi faza o‘rtasida differentsial bo‘linishiga asoslanadi. 2. Ajratish mexanizmi: Ekstraktsiyada ajralish ikki aralashmaydigan fazalarning fizik ajralishi natijasida sodir bo'lsa, xromatografiyada ajralish birikmaning statsionar va harakatlanuvchi fazalar o'rtasida taqsimlanishi orqali sodir bo'ladi. 3. Murakkablik: Ekstraksiya nisbatan sodda texnika bo‘lib, oddiy apparatlar yordamida amalga oshirilishi mumkin, xromatografiya esa maxsus jihozlar va yuqori darajadagi tajribani talab qiladigan murakkabroq texnikadir. 4. Namuna hajmi: Ekstraktsiya kichik va katta namuna o'lchamlari uchun ishlatilishi mumkin, xromatografiya esa odatda kichik namuna o'lchamlari uchun ko'proq mos keladi. 5. Narxi: Ekstraksiya odatda xromatografiyaga qaraganda ancha tejamkor usuldir, chunki u kamroq maxsus jihoz va materiallarni talab qiladi. 6. Ilovalar: Ekstraktsiya odatda tabiiy mahsulotlarni ajratish va tozalashda qo'llaniladi, xromatografiya esa oqsillar, nuklein kislotalar va metabolitlar kabi murakkab aralashmalarni tahlil qilish va ajratishda keng qo'llaniladi. Xulosa qilib aytganda, ekstraktsiya va xromatografiya kimyoviy birikmalarni ajratish va tozalash uchun qimmatli usullardir, ammo ularning printsiplari, murakkabligi va qo'llanilishi sezilarli darajada farq qiladi. Ikki texnika o'rtasidagi tanlov tajriba yoki dasturning o'ziga xos ehtiyojlariga bog'liq. 22 4.1. Printsiplar va texnikalardagi farqlar . Ekstraksiya va xromatografik usullar kimyoviy birikmalarni ajratish va tozalashning turli tamoyillari va usullariga ega. Mana bir nechta asosiy farqlar: 1. Prinsip: Ekstraksiya ikki aralashmaydigan fazalardagi birikmalarning differensial eruvchanligiga asoslanadi, xromatografiya esa birikmalarning statsionar faza va harakatlanuvchi faza o‘rtasida differentsial bo‘linishiga asoslanadi. 2. Ajratish mexanizmi: Ekstraktsiyada ajralish ikki aralashmaydigan fazalarning fizik ajralishi natijasida sodir bo'lsa, xromatografiyada ajralish birikmaning statsionar va harakatlanuvchi fazalar o'rtasida taqsimlanishi orqali sodir bo'ladi. 3. Texnika: Ekstraktsiya namunani namuna matritsasi bilan aralashmaydigan erituvchi bilan aralashtirishni, so'ngra santrifüj yoki dekantatsiya kabi jismoniy vositalar bilan ikki fazani ajratishni o'z ichiga oladi. Xromatografiya esa aralashmalar aralashmasini qattiq tayanchda immobilizatsiya qilingan statsionar fazadan, birikmalarni statsionar fazadan o'tkazuvchi harakatchan fazadan o'tkazish orqali ajratishni o'z ichiga oladi. 4. Murakkablik: Ekstraktsiya odatda xromatografiyaga qaraganda oddiyroq usul bo'lib, uni ajratish huni yoki pipetkalar kabi oddiy uskunalar yordamida amalga oshirilishi mumkin. Xromatografiya esa, ustunlar, nasoslar va detektorlar kabi maxsus jihozlarni talab qiladigan murakkabroq texnikadir. 5. Namuna hajmi: Ekstraktsiya kichik va katta namuna o'lchamlari uchun ishlatilishi mumkin, xromatografiya esa odatda kichik namuna o'lchamlari uchun ko'proq mos keladi. 6. Narxi: Ekstraksiya odatda xromatografiyaga qaraganda ancha tejamkor usuldir, chunki u kamroq maxsus jihoz va materiallarni talab qiladi. Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, kimyoviy birikmalarni ajratish va tozalash uchun ham ekstraksiya, ham xromatografik usullar qo'llanilsa-da, ular o'zlarining printsiplari, ajratish mexanizmlari, texnikasi, murakkabligi, namuna hajmi va narxi 23 bilan sezilarli darajada farqlanadi. Ikki texnika o'rtasidagi tanlov tajriba yoki dasturning o'ziga xos ehtiyojlariga bog'liq. 4.2. Har bir usulning afzalliklari va kamchiliklari. Ekstraksiya va xromatografik usullarning afzalliklari va kamchiliklari: Ekstraksiya: Afzalliklari:  Minimal uskunalar va tajribani talab qiladigan oddiy texnika  Xromatografiya bilan solishtirganda tejamkor  Kichik va katta namunalar uchun ham foydalanish mumkin  Nisbatan yumshoq va olinadigan birikmalarga zarar etkazmaydi Kamchiliklari:  Cheklangan selektivlik va o'ziga xoslik  To'liq ekstraktsiya yoki eruvchanlik muammolari tufayli ba'zi birikmalarning yo'qolishiga olib kelishi mumkin  Ba'zi birikmalar namunadagi past eruvchanligi yoki past konsentratsiyasi tufayli ularni ajratib olish qiyin bo'lishi mumkin Xromatografiya: Afzalliklari:  Murakkab aralashmalarni ajratish imkonini beruvchi yuqori selektivlik va o'ziga xoslik  Past konsentratsiyalarda birikmalarni aniqlash va miqdorini aniqlash qobiliyati  Turli xil kimyoviy va fizik xususiyatlarga ega bo'lgan keng ko'lamli birikmalar uchun ishlatilishi mumkin  Yuqori aniqlik va takror ishlab chiqarishni taklif qiladi Kamchiliklari:  Murakkab va qimmat uskunalar talab qilinadi 24  Namuna tayyorlash, ustunlarni qadoqlash va usulni ishlab chiqish bo'yicha tajriba talab qiladi  Xavfli erituvchilar yoki kimyoviy moddalardan foydalanishni talab qilishi mumkin  Namunalarni tahlil qilishdan oldin konsentratsiyalash kerak bo'lishi mumkin, bu ko'p vaqt talab qilishi mumkin Umuman olganda, ekstraksiya va xromatografik usullar o'rtasidagi tanlov dasturning o'ziga xos ehtiyojlariga, shu jumladan namunaning tabiatiga, kerakli selektivlik va sezgirlikka, talab qilinadigan ruxsatga va mavjud resurslarga bog'liq. Ba'zi hollarda optimal natijalarga erishish uchun ikkala usulning kombinatsiyasidan foydalanish mumkin. 4.3. Muayyan namuna yoki analit uchun mos usulni tanlash. Muayyan namuna yoki tahlil qiluvchi modda uchun mos usulni tanlash bir nechta omillarga, jumladan, namunaning tabiatiga, tahlil qiluvchi moddaning xususiyatlariga va tahlilning istalgan natijasiga bog'liq. Usulni tanlashda ba'zi fikrlar mavjud:  Namuna tabiati: Namuna qattiq, suyuq yoki gazmi? Bu murakkab matritsami yoki oddiy aralashmami? Namunaning jismoniy holati va murakkabligi usulni tanlashga ta'sir qilishi mumkin.  Tahlil qilinadigan moddaning xususiyatlari: Analitning molekulyar og'irligi, qutbliligi va barqarorligi qanday? U uchuvchanmi yoki uchuvchan emasmi? Bu kichik molekulami yoki kattami? Ushbu omillar usulni tanlashga va ishlatiladigan statsionar va mobil faza turiga ta'sir qilishi mumkin.  Tahlildan kutilayotgan natija: Tahlilning maqsadi nima? Muayyan birikmani ajratib olish va tozalash uchunmi yoki aralashmaning bir nechta komponentlarini aniqlash va miqdorini aniqlash uchunmi? Istalgan natija usulni tanlashga va talab qilinadigan selektivlik va sezgirlik darajasiga ta'sir qilishi mumkin. 25  Resurslar: Uskunalar, tajriba va vaqt jihatidan qanday resurslar mavjud? Ekstraksiya usullari odatda xromatografik usullarga qaraganda soddaroq va arzonroqdir, lekin ular bir xil selektivlik va sezgirlikni ta'minlamasligi mumkin. Umuman olganda, tegishli usulni tanlash namuna va tahlil qiluvchining xususiyatlarini, shuningdek tahlilning istalgan natijasini to'liq tushunishni talab qiladi. Istalgan natijaga erishish uchun bir nechta usullarni sinab ko'rish va sharoitlarni optimallashtirish kerak bo'lishi mumkin. 26 Xulosa Xulosa qilib aytganda, ekstraksiya va xromatografik usullar murakkab aralashmalardan tahlil qiluvchi moddalarni ajratish va konsentratsiyalashda qo'llaniladigan muhim usullardir. Ekstraksiya usullari ikki aralashmaydigan fazalar orasidagi eruvchanlik, taqsimlash va tahlil qiluvchi moddalarning bo'linishidagi farqlarga tayanadi, xromatografik usullar esa analitlarni ajratish uchun adsorbsiya, bo'linish yoki o'lchamdagi farqlardan foydalanadi. Ikkala texnikaning ham afzalliklari va kamchiliklari bor va ikkalasi o'rtasidagi tanlov namunaning tabiatiga, tahlil qilinadigan moddaning xususiyatlariga va tahlilning istalgan natijasiga bog'liq. Ekstraksiya usullari odatda sodda, tejamkor va kichik va katta namunalar uchun ishlatilishi mumkin, lekin cheklangan tanlanganlik va o'ziga xoslikka ega bo'lishi mumkin. Xromatografik usullar yuqori selektivlik, sezgirlik va rezolyutsiyani taklif qiladi, lekin murakkab, qimmat bo'lishi mumkin va namuna tayyorlash va usulni ishlab chiqishda tajriba talab qiladi. Amalda, murakkab namunalardan tahlil qiluvchi moddalarni ajratish va konsentratsiyasini optimallashtirish uchun ekstraktsiya va xromatografik usullarning kombinatsiyasidan foydalanish mumkin. Tegishli usul(lar)ni tanlash namuna va tahlil qiluvchi moddaning xususiyatlarini, shuningdek mavjud resurslarni diqqat bilan ko'rib chiqishni talab qiladi. Umuman olganda, ushbu texnikalar farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati, atrof-muhitni tahlil qilish va boshqalar kabi turli sohalarda muhim rol o'ynaydi, bu esa qiziqarli tahlillarni ajratish, identifikatsiya qilish va miqdorini aniqlash imkonini beradi. Kurs ishida yoritilgan asosiy fikrlarning qisqacha mazmuni: “Ajratish va konsentratsiyalashning ekstraksiya va xromatografik usullari” mavzusidagi ushbu kurs ishida yoritilgan asosiy fikrlar quyidagilardan iborat: 1. Ekstraktsiyaning ta'rifi erigan moddani aralashmadan aralashma bilan aralashmaydigan erituvchi yordamida ajratish usuli sifatida. 27 2. Ekstraksiya usullari turlari, shu jumladan suyuqlik-suyuqlik ekstraktsiyasi, qattiq fazali ekstraksiya va o'ta kritik suyuqlik ekstraktsiyasi. 3. Ekstraksiya tamoyillari, shu jumladan eruvchanlik, taqsimlash va bo'linish. 4. Ekstraksiyani farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati va atrof-muhitni tahlil qilish kabi turli sohalarda qo'llash. 5. Xromatografiyaning ta'rifi aralashmadagi komponentlarni statsionar faza va harakatlanuvchi faza bilan differensial o'zaro ta'siriga asoslangan holda ajratish va tahlil qilish usuli. 6. Xromatografiya usullarining turlari gaz xromatografiyasi, suyuq xromatografiya va ion almashinish xromatografiyasi. 7. Xromatografiya tamoyillari, shu jumladan statsionar faza, mobil faza va ushlab turish vaqti. 8. Xromatografiyaning analitik kimyo, biokimyo va atrof-muhit tahlili kabi turli sohalarda qo'llanilishi. 9. Ekstraksiya va xromatografik usullarni printsiplari, texnikasi, afzalliklari va kamchiliklari bo'yicha taqqoslash. 10. Namuna tabiati, tahlil qiluvchi moddaning xususiyatlari va tahlilning istalgan natijasi kabi omillarga asoslangan muayyan namuna yoki tahlil qiluvchi modda uchun mos usulni tanlash. Umuman olganda, ushbu kurs ishi ekstraksiya va xromatografik usullarning printsiplari, texnikasi va qo'llanilishi haqida to'liq ma'lumot beradi va turli sohalarda analitlarni ajratish va konsentratsiyalashda ushbu usullarning ahamiyatini yoritadi. 28 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Akbarov H.I « Fizikaviy kimyo » T. 2019-yil 2. Fayzullayev О . « А nalitik kimyo asoslari». Т. 2003-yil.. 3. Харитонов Ю.Я. Аналитическая химия. Аналитика. М. 2005 г. 4. Yoriyev M O Karimova D A « Fizikaviy kimyo » T. 2013-yil 5. A.Alekseyev. « Miqdoriy analiz » T-1984 6. Akbarov H.I., Xoliqov A.J. Fizikaviy kimyo mutaxassisligi magistrantlari uchun elektrokimyodan uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: O'zMU, 2005. 7. Akbarov H.I. Fizikaviy kimyo kursidan uslubiy qo‘llanma. – Toshkent: O'zMU, 2006. – 66 b. 8. Akbarov H.I., Yarkulov A.Yu., Azimov L.A., Mamatov J.Q. Fizikaviy kimyo fanidan laboratoriya mashg‘ulotlari. – T.: “Universitet”, 2019. – 96 b. 9. Алимарин И.П. Лабораторные методики к практикуму физико- химических и физических методов анализа. Электрохимические методы. М.: Химия. 1981.111 с. 10. Коренман Я.И. Практикум по аналитической химии. Электрохимические методы анализа. М.: Колос. 2005. 232 с. 11. Стромберг А.Г., Семченко Д.П. Физическая химия. М.: Высшая школа. 1988. 496 с. 3.Дамаскин Б.Б., Петрий О.А. Основы теоретической электрохимии. М.: Высшая школа. 1978. 239 с. 12. Левин А.И. Теоретические основы электрохимии. М.: Металургия. 1972. 396 с. 13. Николский Б.П., Матёрова В.Г. Ионоселективные электроды. Основные вопросы современной теоретической електрохимии. М.: Мир. 1980.394 с. 14. Э.А.Абдурахманов, Д.К.Муродова, Э.А.Рузиев. Электрохимичиский сенсор для экоаналитического мониторинга фтористого водорода в воздухе и технологических газа. Химическая промышленность, м.83,№7, 2006. 343-345 с 29 15. Файзулаев О. Туробов Н. Рўзиев Е. Қуватов А.Муҳаммадиев Н. Аналитик кимё лаборатория машғулотлари. Тошкент. Янги аср авлоди. 2006. 445 с 16. Файзулаев О. Электрокимёвий текшириш усулари. Тошкент Ўқитувчи 1996 йи168 бет 3.Агасян П.К., Николаева Е.Р. Теория и практика потенсиометрии и потенсиометрического титрования. М.: Химия. 1972. 138 с Foydalanilgan elektron veb sahifalar. 1. Ommaviy qidiruv tizimi: www.google.com 2. Ma’lumotlar joylashtirilgan veb sahifa: www.fayllar.org 3. Elektron kitoblar jamlanmasi joylangan veb sahifa: www.ziyouz.com 4. Turli xil ma’lumotlarga ega veb sahifa: www.wikipedia.org 5. O zbekiston Milliy kutubxonasi: ʻ https://natlib.uz 6. O‘zbekiston ilmiy elektron kutubxonasi: http://elibrary.uz 30

Ajratish va konsentralashning ekstraksion va xromatografik usullari

Купить