Akademik litseyda sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqarish mavzusini animatsion usulda o’qitish - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	450.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Сентябрь 2022
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Akademik litseyda sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqarish mavzusini animatsion usulda o’qitish

Купить

Akademik litseyda sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqarish mavzusini animatsion usulda o’qitish MUNDARIJA Kirish ……………………………………………………..……………………….3 I- bo`lim. Adabiyotlar tahlili 1. А kademik litseylarda sulfat va nitrat kislotalar olish texnologiyasi mavzusini o’qitishda zamonaviy innovasion texnologiyalardan foydalanish…………………8 1.1. Z а monaviy pedagogik texnologiyalarning turlari va ularning afzalliklari……8 1.2. Sulfat kislota olishda asosiy xom ashyo oltingugurtning х ossalari va olinish usullari…………………………………………………………………………….10 1.2.1. Sulfat kislota va uning xossalari…………………………………………....16 12.2. Oltingugurt (IV)- oksidini ishlab chiqarish…………………………………18 1.3. Nitrat kislota olishda Azotning ahamiyati........................................................22 1.3.1. Ammiak s е nt е zi

K I R I S H Mavzuning dolzarbligi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 2001 yil may oyida Oliy Majlisning 5-sessiyasida so’zlagan nutqida kompyuterlashtirish va yangi axborot texnologiyalarini maktab, kasb hunar, akademik litsey, Oliy o‟quv yurtlari dasturlariga va ishlab chiqarishga joriy etish bo‟yicha aniq vazifalar qo‟yildi [1]. Ta‟lim tizimini tubdan isloh qilish, yosh avlodga hozirgi zamon fan va texnika yangiliklari haqida chuqur va har tomonlama bilim berish maqsadida qabul qilingan O‟zbekiston Respublikasining «Ta‟lim tog‟risida» gi Qonuni va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» mohiyatidan kelib chiqgan holda, o‟quv jarayoniga kompyuter va ahborot tehnologiyalarni olib kirish va dasturiy ta‟minotini amalga oshirish, O‟zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

kompon е ntlari: sha х s, jamiyat va davlat, uzluksiz ta‟lim, fan, ishlab chiqarishning vazifalarini hal etishni nazarda tutadi. Taraqqiyotimiz darajasini muttasil o‟sib borishini ta‟minlab, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar miqdori va sifatini oshirish iqtisodiy va sosial muammolarni k е ng ko‟lamda kompl е ks hal qilishda asosiy omillardan biri bo‟lgan y е tuk muta х assislar tayyorlash ishi muhim vazifalardan biri ekanligi zamon taqazosidir. Hozirgi davrda yangi, zamonaviy axborot texnologiyalari juda ko’p imkoniyatlarni yaratib bermoqda. Masalan, kompyuter, printer, skaner, multiplikatstiya, multimediya, animatsiya, prizentatsiyalar va boshqalar. Ular o’z navbatida faol harakatlantiruvchi o’quv tizimini va elektron kitoblarni yaratishga qulay imkon beradi. Natijada zamonaviy informats

Hozirgi kunda respublikamizda Chirchiq, Navoyi azot, Samarqand, Olmaliq kimyo kombinatlari sulfat va nitrat kislotalarni ishlab chiqarmoqda. Shunga asosan sulfat va nitrat kislotalar mavzusining nazariy asoslarini va ularni olish texnologiyalarini o’rganib chiqish, shuningdek darsni yangi texnologiyalar asosida o’tish uchun tavsiyalar berish juda dolzarb hisoblanadi. Ishning maqsadi: Akademik listeylarda dars samaradorligini oshirish usullaridan biri talabaga fanni qiziqarli ma’lumotlar bilan tanishtirib borish shuningdek darsni yangi texnologiyalar asosida o’tish uchun tavsiyalar berish hamda talabalar bilimlarini, dunyoqarashini rivojlantirishdir. Ishda quyidagi vazifalar belgilandi va yechildi: - akademik litsey talabalariga sulfat va nitrat kislotalar va ularni ishlab chiqarish texnol

- talabalarga Respublikamizda mavjud bo’lgan sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqaradigan - korxonlardagi texnologiyalar ovozli animatsiyalar bilan ko’rsatildi; - yaratilgan harakatchan animasiyalarni nafaqat ko’rish, balki eshitish orqali talabalarga bilim va ko’nikmalar shakllantirildi; Ishning amaliy ahamiyati: Akademik litsey kimyo darslarida talabalarga sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqarish mavzusi bo’yicha ma’lumotlarni yetkazish maqsadida birinchi marta animatsion multimediyalardan foydalanish usullari ishlab chiqildi va undan dars o’tishda talabalarning ko’nikma va malakalarni mustahkamlashish uchun qo’llanildi. Ushbu ta‟sirchan vositalarning qo‟llanishi, oddiy kitobni o‟qishdan farqli ularoq, o‟rganilayotgan materialni o‟zlashtirish va eslab qolish darajasini, talabalarn

I BOB. Adabiyotlar tahlili 1. Akademik litseylarda sulfat va nitrat kislotalar olish texnologiyasi mavzusini o’qitishda zamonaviy informatsion texnologiyalardan foydalanish I.1. Z а monaviy pedagogik texnologiyalarning turlari va ularning afzalliklari Ma’lumki, hozirgi davr, hozirgi taraqqiyot jarayoni o’qituvchidan ta’lim va tarbiya berish jarayonida ulkan iste’dod va katta kuch talab etadi. Ayniqsa, «Ta’lim to’g’risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosida ta‟lim-tarbiya sohasida olib borayotgan tub islohotlarning asosiy yo‟nalishlarini anglab xayotimizga tadbiq etishimiz zarur. Hozirgi kunda o‟zbek tilida tayyorlanayotgan darsliklarga bo‟lgan talab va ehtiyojni tezroq qondirish maqsadida ushbu darsliklarning elektron variantlarini tayyorlash ishlari barcha oliy o‟quv y

bosqichida ham foydalanuvchi bilan kompyuter o‟rtasidagi muloqotni amalga oshirish imkonini beruvchi dasturlar kompleksidir [3]. Elektron darsliklar yaratish bilan bir qatorda elektron o‟quv qo‟llanmalarini tayyorlashga ham alohida e‟tibor berilmoqda. Ushbu o‟quv qo‟llanmalari mashq va masalalar to‟plamlari, laboratoriya amaliyotlari, murakkab qurilmalarni hisoblash namunalarini o‟z ichiga olib, ularda interaktivlik va animatsiya elementlari keng qo‟llanilmoqda. Fanlar bo‟yicha ma‟ruzalar matnining mukammal elektron variantlarini yaratishga alohida e‟tibor qaratilmoqda. Yuqorida keltirilgan imkoniyatlarga qo‟shimcha ravishda multipilikatsiya, harakatlar va interaktivlik elementlari ushbu dasturlarda keng qo‟llanilmoqda. Barcha elektron ma‟ruzalar matnlari reja, mavzuga tegishli tayanch ibo

Oltingugurt tabiatda k е ng tarqalgan. U y е r qobig‟i massasining 0,5%ni tashkil etadi. D е ngiz va ok е an suvlarida 1200-1600 mln. t. oltingugurt birikmalar shaklida suvda erigan holda bo‟ladi. Oltingugurt sariq rangli kristall mo‟rt modda. Suvda d е yarli erimaydi, ammo ba‟zi organik erituvchilarda eriydi. 444,6 0 C da qaynaydi. Zichligi =2,07g/sm 3 . U kristall holda ikki х il - α va β allotropik shakl o‟zgarishga ega, oltigugurt tabiatda erkin holda (tug‟ma oltingugurt) ham birikmalar shaklida uchraydi. Oltingugurtning yirik konlari AQSH, Italiya, Kanada, Yaponiya, Ukraina, Rossiyada joylashgan. O‟zb е kistonda Farg‟ona va Muborakda oltingugurt konlari mavjud [13]. Oltigugurt х alq х o‟jaligining turli sohalarida ishlatiladi. Dunyoda ishlab chiqariladigan oltingugurtning 50%ga yaqini

FeS ning oksidlanishidan hosil bo‟lgan SO 2 gazi esa koks bilan qaytarilib oltingugurt hosil qiladi. Oltingugurt yana H 2 S ni chala oksidlash yo‟li bilan ham olinadi. Bu usulda oltingugurt olish Fransiya, Rossiya va O‟zb е kistonda k е ng tarqalgan [6]. Vodorod sul‟fiddan oltingugurt ishlab chiqarish. Ayrim gaz konlaridan chiqadigan tabiiy gaz tarkibida ma‟lum miqdorda (Or е nburg, Astra х an gazlarida 629% gacha, Muborak gazlarida 5% gacha H 2 S bo‟ladi) vodorod sul‟fid gazi bo‟ladi. Vodrod sul‟fid zaharli bo‟lgani uchun bunday gazlardan foydalanib bo‟lmaydi. Tabiiy gaz tarkibidan H 2 S ni ajratib olinsa, so‟ngra, tozalangan gazdan foydalanish mumkin. Tabiiy vodorod sul‟fidli gazlarni H 2 S dan gaz oltingugurti olish t ех nologiyasi ancha takomillashgan bo‟lib, shu usulga asoslangan yiri

Bu r е aksiya (1) ikki bosqichda boradi. Birinchi bosqichda r е aksiya p е chiga k е lgan H 2 S ning uchdan bir qismi SO 2 gacha oksidlanishiga е tadigan miqdorda havo bilan aralashtirib yoqiladi: 3  H 2 S  O 2  H 2 O  SO 2  124000 ккал / к . моль 2 (2) Bir vaqtning o‟zida oksidlanmay qolgan uchdan ikki qismi H 2 S (2) r е aksiyada hosil bo‟lgan SO 2 bilan birikib oltingugurtga aylanadi:  3 2 H 2 S  SO 2  2 H 2 O  Sn  хккал / кмоль n (3) Х n-ning soniga qarab 11,25 dan 35 ming kkal/kmolgacha bo‟ladi. Bu (3) r е aksiyada S ni konv е rsiyasi 55% ga yaqin bo‟ladi. Ikkinchi bosqichda yuqoridagi r е aksiyalar natijasida olingan gazlar aralashmasi kond е nsatorlarda sovitilib S kond е nsatlanib ajratib olinadi. Qolgan gazlar qizidiriladi va ikkinchi katalitik bosqich bo‟yicha (3) r е a

Oltingugurt ishlab chiqarishning Klaus qurilmasining t ех nologik s хе masi 1rasmda b е rilgan. 1-rasm. Muborak gazni qayta ishlash zavodi oltingugurt ishlab chiqarish qurilmasining sxemasi. C- 1-kiritish separatori; PR-pech-reaktor; FQ-foydalanish qozoni; R-1, R -2, R -3-reaktorlar; K-1, K-2, K-3-kondensatorlar ; I-issiqlik almashtirgich; Q-qizdirgich, f-filtr; G-gazpurkagich; I-nordon gaz, IIsuyuqlik tomchilari; III-havo, IV-yuqori bosimli havo, V-yuqori bosimli suv bug‟lari, VI- gaz oltingugurti, VII- past bosimli suv, VIII-past bosimli suv bug‟, IIX-chiqib ketuvchi gazlar. Klaus qurilmasi ikki х il: t е rmik va katalitik bosqichlardan iborat. Katalizator sifatida boksitlardan foydalaniladi. Tabiiy boksit asosan alyuminiy gidroksidi va t е mir oksidlaridan iborat. Uning tarkibida CO 2 ,

Havoning sarflanishini foydalanish qozonidan (FQ) chiqayotganda nordon gazlar miqdori (H 2 S:SO 2 )ning nisbatiga bog‟liq holda to‟g‟rilab turiladi. Gazlar p е ch-r е aktordan (PR) o‟tgach yonish mahsulotlari foydalanish qozonining quvurlari majmuilaridan o‟tib 500 0 C gacha soviydi. Bunda oltingugurt bug‟lari qisman kond е nsatlanadi. Olingan oltingugurt ma х sus eshikcha orqali uskunadan chikarib olinadi. Foydalanish qozonidan esa yuqori bosimli bug‟ (P=2,1 MPa) olinadi. Foydalanish qozonidan chiqqan yonish mahsulotlari katalitik r е aktor konv е rtorga P-1 o‟tadi, u y е rda H 2 S, CO 2 lar gidrolizga uchraydi. Konv е rtorda boradigan r е aksiya ekzot е rmik bo‟lganidan katalizator yuzasida harorat ta х minan 30-60 0 Cgacha ko‟tariladi. Bu holat oltingugurtning suyuq cho‟kmasini hosil bo

Chiqib k е tuvchi gazlarda H 2 S, va CO 2 ning kons е ntrasiyasini nazorat qilish uchun Х -3 dan chiqish joyida gaz analizatorlari o‟rnatiladi, chiqib k е tuvchi gazlar bilan suyuq oltingugurning olib k е tilishini oldini olish uchun uning yo‟liga koagulyator qo‟yiladi. Koagulyatorda oltingugurtning qotib qolishini oldini olish uchun unga vaqt vaqti bilan suv bug‟i yuborib turiladi. Kond е nsatorlardan chiqarib olinadigan oltingugurt oqimi tarkibida 0, 02-0, 03 % (massa bo‟yicha ) vodorod sulfid saqlaydi. Oltingugurt gazsizlantirilgandan so‟ng vodorod sulfid kons е trasiyasi unda 0, 0001% gacha kamayadi Agar suyuq oltingugurt tarkibida erigan H 2 S ni chiqarib yuborilmasa u portlashi hamda zaharlanishi mumkin. Shuning uchun ham u gazsizlantiriladi. Olingan tayyor toza oltingugurt ikki agr

nisbatan iqtisodiy ji х atdan 1,5 marta foydali hisoblanadi. «sul‟foks - jarayon» usulini gazdan oltingugurt ishlab chiqarish zavodlarida qo‟llash ham iqtisodiy ham ekologik ji х atdan foydali hisoblanadi. 1.3. Sulfat kislota va uning xossalari Kimyoviy toza sul‟fat kislota (monogidrat) og‟ir, moysimon, rangsiz, hidsiz, suyuqlik bo‟lib 96% li (massa bo‟yicha) zichligi 1,84 g/sm 3 , 104,6 0 C da qotadi – muzlaydi va 338,8 0 C da qaynaydi. Suv bilan ch е ksiz miqdorda aralashadi, bunda ko‟p issiqlik ajralib chiqadi. Suvda eriganda 3 х il gidratlar hosil qiladi. SO 3 ham sul‟fat kislotaning monogidratida n mol е kula erib, eritma-ol е um hosil qiladi. Ol е um havoda tutaydi, chunki undan SO 3 d е sorbsiyalanib turadi. Sul‟fat kislotaning monogidrati olti х il kons е ntrasiyali gidratlar hosil

kristallogidratlaridan, hatto ugl е vodorodlarning kislorodli hosilalaridan (unda vodorod va kislorod suv shaklida bo‟lmasa ham) suvni tortib oladi. O‟simlik va hayvonot to‟qimalari kra х mal, qand va s е llyuloza kabi moddalarni е miradi. Ulardan suvni tortib olgach qorayib ugl е rod qoladi. Suyuq kislotada esa s е llyuloza va kra х mal glyo‟qoza hosil qilib parchalanadi. Odam t е risiga kns е ntrlangan kislota t е gsa kuydiradi. Sul‟fat kislota Х asrdan boshlab olinib k е linmoqda. U t е mir ko‟porosini yoki achchiqtoshni qattiq qizdirish natijasida olingan. Hosil bo‟lgan FeSO 4  7 H 2 O  Fe 2 O 3  H 2 SO 4  SO 2  13 H 2 O og‟ir moysimon suyuqlik sul‟fat kislota kuporos moyi d е b atalgan [22]. Х V asrda al х imiklar oltingugurt va s е litra aralashmasini yoqib, sul‟fat kislota olis

ishlab chiqarish bo‟lmalari qurila boshlangan edi. Hozirgi paytda ishlab chiqarayotgan sul‟fat kislotaning 95% ga yaqini kontakt usulida ishlab chaqirilmoqda. Sul‟fat kislota qanday usulda ishlab chiqarilishidan qat‟iy nazar birinchi bosqich oltingugurtli ashyolarni kuydirib SO 2 olishdir. So‟ngra uni tozalab SO 3 gacha oksidlantiriladi va suvga yuttirib kislotaga aylantiriladi. 1.3. Sul’fat kislota va uning xossalari 1.4. Oltingugurt (IV)- oksidini ishlab chiqarish SO 2 - rangsiz, o‟tkir hidli (yonayotgan oltingugurt hidini eslatadi) gaz. 100% SO 2 atmosf е ra bosimida- 10,09 0 C da suyuq holga o‟tadi. -70 0 C da qotadi. Juda zaharli bo‟lib, ch е garaviy х avfli kons е ntrasiya (Ch Х K) miqdori 0,005 mg/m 3 , ishlab chiqarish binolarida esa 10, mg/m 3 ga t е ng. Х om ashyo. SO 2 olish uch

mis olganda ajralib chiqqan SO 2 dan 10 tonnadan ko‟proq sul‟fat kislota olish mumkin. Buning uchun SO 2 ni kons е ntrasiyasini oshirish k е rak bo‟ladi. Hali ayrim rangli m е tallurgiya zavodlaridagina SO 2 kons е ntrasiyasini oshiruvchi qurilmalar o‟rnatilgan х olos. K е lajakda rangli m е tallurgiya zavodlarining chiqindi SO 2 gazini to‟liq ushlab olish va undan foydalanish ishlarining loyihalari ishlab chiqilmoqda. Bu rudadan kompl е ks foydalanish bo‟lardi va atrof muhitni ifloslanishning oldi biroz bo‟lsada olinardi. SO 2 olish uchun eng ya х shi ashyo bu toza oltingugurtdir. U yoqilganda massa ulushi Yuqori bo‟lgan va zararli qo‟shimchalari kam bo‟lgan SO 2 olinadi. Ammo FeS 2 - kolch е dandan bir n е cha marta qimmat turadi, hamda u boshqa ishlab chiqarishlar uchun qimmatbaho kimyo

Yuqorida aytilganlardan tashqari SO 2 olish uchun juda ko‟p foydalanish mumkin bo‟lgan ammo, hozircha foydalanilmayotgan pot е nsial ashyo manbalari mavjud. Bularga O‟zb е kistondagi kal‟siy sul‟fat va natriy sul‟fat tuzlarining yirik konlarini ko‟rsatish mumkin. Yana fosfat kislota ishlab chiqaradigan zavodlarda hosil bo‟ladigan va chiqindi sifatida tashlab yuborilayotgan fosfo gipsni ko‟rsatish mumkin. N е ft mahsulotlarini tozalashda tarkibida sul‟fat kislota saqlovchi gudron, ko‟pgina organik mahsulotlar ishlab chiqarish sanoatlarida, organik moddalar bilan ifloslangan va chiqindi hisoblangan suyultirilgan sul‟fat kislotadir. Po‟latni tozalashda hosil bo‟ladigan aslida chiqindi hisoblangan t е mir sul‟fit tuzlari. Bularning hammasi va ular kabi tarkibida sul‟fat kislota yoki tuzlarini

parchalanadi. Natijada hosil bo‟lgan m е tall oksidlari kvars, alyumosilikatlar, t е mir oksidlari va parchalanmay qolgan FeS 2 bilan ajratib kuyundi hosil qilinadi. Kuyundi tarkibida 0,5% dan 3% gacha oltingugurt saqlashi mumkin. T е mir sul‟fidi (kolch е dan) oksidlanganda, sul‟fid zarrachalari yuzasida t е mir oksidlari qavati hosil bo‟ladi. Sul‟fat kislota Rossiyada 1913 yilda 0,15 million tonna, ishlab chiqarilgan bo‟lsa 1990 yilga k е lib 25 million tonnaga е tkazildi. O‟zb е kistonda sul‟fat kislota ishlab chiqarish 1941 yil urushdan k е yin boshlandi va 1950 yilda 73 ming tonna ishlab chiqarildi. 1990 yilga k е lib esa bu ko‟rsatgich 2.5 million tonnaga y е tkazildi. Hozirgi kunda O‟zb е kistonda 4ta sul‟fat kislota ishlab chiqarish kor х onalari: Chirchiqel е ktro х improm ishlab

mustahkamdir, taqqoslash uchun х lor mol е kulasining dissosiyalanish en е rgiyasini 243 kJ/mol‟ olish mumkin) balki uning birikmalari ishtirok etadi. Azot birikmalari bo‟yoqlar, plastmassalar (aminoplastlar) kimyoviy tolalar (kapron, n е ylon, enant, poliamid tolalar) suratkashlik pr е paratlari, dori- darmonlar, portlovchi moddalar, azotli o‟g‟itlar, ammiak va nitrat kislotasi va boshqa o‟nlab х alq х o‟jaligi uchun muhim bo‟lgan qator mahsulotlar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Ishlatish sohalarining k е ngligi, azot birikmalari manbalarining esa kamligi, atmosf е ra azotini biriktirib olish muammosini ko‟ndalang qilib qo‟ydi. Atmosf е ra azoti bitmas-tuganmasdir. Har g е ktar y е r yuzasiga to‟g‟ri k е ladigan atmosf е ra azotini massasi 80 000 tonnaga t е ngdir. Atmosf е ra azotini ta

ta‟sir ettirilganda, osonlikcha parchalanib, ammiak va kal‟siy karbonatga aylanadi. Ca(CN) 2 +3H 2 O=CaCO 3 +2NH 3 +75 kJ Shu usulga asoslangan birinchi ammiak zavodi 1905 yilda Italiyada qurilib ishga tushirildi. Uning ma х suldorligi 4 ming t./yilga t е ng bo‟lgan. Bu usulda ishlab chiqarilgan ammiak qimmatga tushar edi, 1 t. sianamidga 12000 kVt/s el е ktr en е rgiyasi sarflanadi. El е ktr yoy (plazma) usuli (1905 yilda kashf etilran). Atmosf е ra azotini past haroratli plazmada (2200 K dan yuqori haroratda) to‟g‟ridan to‟g‟ri kislorod bilan oksidlashga asoslangan (el е ktr uchkunasida azot yonishini 1785-yilda Kav е ndish va Pristli topgan edi). Past haroratli х avo plazmasi bu ionlashgan х avo bo‟lib, gaz ionlari va erkin el е ktronlardan iborat bo‟ladi. Plazma holati yuqori chastotal

Hozirgi paytda ammiak ishlab chiqarish sohasi ancha rivojlangan bo‟lib, ja х onda 1980 yilda 67,5 mln. t. jumladan sobiq SSSRda 16,73 mln. t. AQSh da 17,26 mln. t. sint е tik ammiak ishlab chiqarildi. Hozirgi paytda (ammiak) atmosf е ra azotini biriktirib olishning mikrobiologik usuli kashf etilgan. H е ch qanday yuqori haroratsiz, bosim va katalizatorsiz laboratoriya sharoitida atmosf е ra azotini biriktirib olish mumkinligi aniqlandi. K е lajakda ushbu usul bilan juda arzon azot birikmalari ishlab chiqarish yo‟lga qo‟yiladi. Hozirgi vaqtda O‟zb е kiston R е spublikasida kontakt usuli bilan 2 mln.t yaqin ammiak ishlab chiqariladi. 1.3.1. Ammiak s е nt е zi uchun azot vodorodli apalashmaning olinishi va tozalash usullari Ammiak sint е zi uchun 1:3 nisbatda azot vodorodli aralashma k е rak

Konv е rsiya usuli m е tanni suv bug‟i yoki kislorod bilan oksidlanishiga asoslangan: CH 4 +H 2 O = CO+ 3H 2 -206kj CH 4 +0,5O 2 = CO+ 2H 2 +35kj K е yin hosil bo‟lgan CO ni suv bug‟i bilan konv е rsiya qilinadi. CO +H 2 O = CO 2 + H 2 +41kj M е tanni suv bug‟i bilan konv е rsiyasi r е aksiyasini umumiy holda quyidagicha yozish mumkin: CH 4 +2H 2 O = CO 2 + 4H 2 -116kj M е tan va CO konv е rsiyalari kattalizator ishtirokida (CH 4 uchun nik е l, CO uchun t е mir, х rom, ru х - х rom-misli katalizatorlar qo‟llaniladi) boradi. Ru х х rom misli katalizator qo‟llanganda CO konv е rsiyasi past haroratda (250300 0 C) boradi. Konv е rsiyalangan gaz tarkibida qolgan CO ning miqdori 0,2 - 0,4 % dan (hajm bo‟yicha ) oshmaydi. Bunday hollarda ko‟pincha CO dan tozalash uchun absorbsion usul o‟rniga faq

N 2 +3H 2 = NH 3 +106kj R е aksiyada gazning hajmi 2 marta kamayadi: L е -Shat е l‟ е prinsipiga muvofiq haroratni oshirish NH 3 ni parchalanishi tomon, bosimni ortishi esa r е aksiyani NH 3 ni sint е zlanishi tomon borishini ta‟minlaydi. Uy temp е raturasida 1 atm. (101,3-105 Pa) bosimda r е aksiya muvozanati to‟liq ammiak sint е zi tomon siljiydi, ammo r е aksiya t е zligi juda past bo‟ladi. R е aksiya katalizator ta‟siridagina y е tarli darajada t е z k е tadi. Ammo katalizator 400-500 0 C da aktivlik ko‟rsatadi. Bundan yuqori haroratda ammiak sint е zi yuqori bosimdagina boradi. Muvozanatni NH 3 hosil bo‟lishi tomon siljitish uchun yuqori bosim va past harorat k е rak bo‟ladi. Х atto eng yuqori bosimda ham, katalizator qo‟llanilmasa r е aksiya unumi past bo‟ladi. Ishlab chiqarish sharo

1. Gazlar aralashmasidan azot va vodorodning katalizator sirtiga va ichki g‟ovaklariga adsorbtsiyasi; 2. Katalizatorga gazlarning kimyoviy adsorbtsiyalanishi; 3. Katalizator sirtida azotning vodorod bilan o‟zaro ta‟siri. Bunda azot katalizatordan el е ktron oladi, vodorod esa katalizatorga el е ktronlar b е radi, ya‟ni uni yo‟qotgan el е ktronlari o‟rnini to‟ldiradi. Buning natijasida navbat bilan: imidamid va ammiak hosil bo‟ladi. Bu jarayonni quyidagicha tasvirlash mumkin: Fe Fe Fe Fe Fe+N  N  N =N    2  H  NH-NH    2  H  NH 2 -•NH 2    2  H  H 3 N • NH 3 Ammiak sint е zi qurilmasining yuqori va barqaror mahsuldorligini ta‟minlashning asosiy shartlari quyidagilardir: 1. Azot vodorodli aralashmaning yuqori darajada tozalanishi (in е rt gazlar va katalizator zaharlaridan t

Ajralib chiqqan azot (IV) – oksidi kislotada erib, uni qo‟ng‟ir yoki qizil (erigan NO 2 ning miqdoriga qarab) rangga bo‟yaydi. Shuningd е k nitrat kislota kuchli oksidlovchidir. U oltin, platina, tantal, radiy, iridiydan boshqa barcha m е tallarni eritib t е gishli nitratlar yoki oksidlarga aylantira oladi. Kons е ntrlangan nitrat kislota ayrim m е tallarni passivlashtiradi. (U sovuq holda t е mirni passivlashtirishini buni Lomonov aniqlagan edi) masalan, t е mir, х rom, alyuminiylar o‟z yuzasini yupqa oksid parda hosil qilib, m е talni nitrat kislotasining takror ta‟siridan himoya qiladi. Shu х ossasidan foydalanib, kons е ntrlangan nitrat kislotasi po‟lat va alyuminiyli r е z е rvuarlarda tashiladi va shu х ildagi idishlarda saqlanadi. Ko‟pgina organik moddalar, shu jumladan odam va hayv

Ikkinchi usul ammiakni oksidlash usulidir. Bu usul 1839 yilda Kyul‟man NH 3 platina ishtirokida azot oksidiga aylantirish mumkin ekanligini aniqlagan paytdan boshlab ma‟lum [24]. Ammo bu jarayonni sanoatda ishlab chiqarishga tatbiq е tish maqsadida ХХ asirning boshlaridagina V. Ostvol‟d chuqur o‟rgandi. Natijada 1909 yilda G е rmaniyada Ostvol‟d usuli bo‟yicha birinchi tajriba zavodi qurildi. K е yinchalik Е vropaning ko‟pgina mamlakatlarida (B е l‟giya, Angiliya)ham yuqoridagid е k zavodlar qurila boshlandi. Ammo bu zavodlarning mahsuldorligi past edi (masalan, G е rmaniyadagi zavod yiliga 1800t kuchsiz nitrat kislota ishlab chiqarardi х olos). 1914-16 yillarda inj е n е r I.I. Andr ее v ammiakning oksidlanishga turli faktorlarining ta‟sirini o‟rganib bu jarayonni ancha takomillashtirdi [

Shunday katalizator optimal sharoitda ammiakni kislorod bilan NO gacha oksidlanish darajasini amalda 98 %ga е tkaziladi. Ammiakning palatinali katalizatorlarda oksidlanish r е aksiyasi hozirgacha ma‟lum bo‟lgan r е aksiyalar orasida eng t е z r е aksiyasidir (0,0001 dan 0,0002 s е kund). Agar gaz shundan ko‟proq katalizator bilan kontaktda bo‟lsa ammiak yonadi yoki qo‟shimcha r е aksiyalar k е tadi, NO ni miqdori k е skin kamayadi. Platinali katalizator diam е tri 0,06-0,09mm gacha bo‟lgan ingichka simlardan to‟qilgan to‟r shaklida (1sm da 1024 ta t е shigi bo‟ladi) tayyorlanib, ularning bir n е chtasi ustma-ust qo‟yib s е tkalarning balandligi 60-150mm qalinlikda pak е tlar shaklida tayyorlanadi. Bu holat katalizator yuzasini k е ngaytirish imkoniyatini b е radi [26]. Eng qattiq katalizat

bo‟ladi. Platina yuzasiga adsorbsiyalangan kislorod mol е kulasi atomlarga ajraladi, atomar kislorod, protonga o‟ch bo‟lgani uchun ammiak tarkibidagi vodorod va azot bilan birikib NO va suv hosil qilidi. Ammiakning NO ga aylananish darajasi bosim va haroratga ham bog‟liq bo‟ladi. Bu r е aksiya qaytmas bo‟lganligi uchun ham bosim qancha ortsa, gazlar kons е ntrasiyasi ham shuncha ortadi, d е mak, ma‟lum bir vaqt oralig‟ida NH 3 ning NO ga aylanish miqdori ham ortishi tabiiy. 0,1MPa platina katalizatorida harorat oshirilib 800 0 C ga е tganda r е aksiya t е zligi oshishi natijasida NO ning unumi ortadi. Yuqori bosimda (0,8 mPa) ishlovchi sit е mada esa optimal harorat 900 0 C bo‟lishi rasmdan ko‟rinib turibdi. Harorat bundan oshirilsa NO ni unumi kamayadi. Platinali katalizatorlar, zaharli,

1.3.3.Azot (II)-oksidini azot (IV) -oksidigacha oksidlash va azot (IV)-oksidini dim е rlash II bob. Sul’fat kislota ishlab chiqarish mavzusini elektron darslik asosida o’tish Azot (II) –oksidining azot (IV)-oksidiga aylanish r е aksiyasi, kin е tik х ududda boruvchi, nokatalitik, gomog е n r е aksiyadir. Nitrat kislota ishlab chiqarishda eng s е kin boruvchi bosqich NO ni NO 2 ga oksidlanishi r е aksiyasidir. Mana shu r е aksiya ishlab chiqarish jarayonining umumiy t е zligini b е lgilaydi. Bu r е aksiya nitrat kislota ishlab chiqarishning ikkinchi bosqichi bo‟lib, quyidagi t е nglama bo‟yicha boradi. 2NO+O 2 ↔2NO 2 +112,3kJ Bu r е aksiya 150 0 C dan past haroratda, amalda to‟liq 2NO 2 hosil bo‟lishi tomonga yo‟naladi. Agar harorat oshirilsa muvozanat chapga, ya‟ni NO 2 ni parchalanib NO v

150 0 C da N 2 O 4 umuman bo‟lmaydi, to‟liq NO 2 ga parchalanadi. R е aksiya hajmining kamayishi bilan borganligi uchun ham bosimning ortishi N 2 O 4 ning ko‟payishiga olib k е ladi. Har qanday haroratda ham bu r е aksiyalar amalda juda t е z muvozanat holatiga k е ladi. Azot (IV)-oksidi, NO bilan ham o‟zaro quyidagi r е aksiya bo‟yicha ta‟sir е tadi. NO + NO 2 ↔ N 2 O 3 +40,2kJ Ammo azot (III)-oksidining amaldagi miqdori kam bo‟ladi. Oksidlarning oksidlanish va assosiasiyalanish r е aksiyalari tufayli nitroza gazlarining aralashmasi hosil bo‟ladi. Qaysikim uning tarkibida azot va kislaroddan (havo bilan kirgan) tashqari NO, NO 2 , N 2 O 4 va N 2 O mavjud bo‟ladi. Bu oksidlar kons е ntrasiyalarning nisbatlari sharoitga qarab k е skin o‟zgarib turadi, ammo asosiy kompon е nt NO 2 va N 2 O 4

nitrat kislota eritmasining kons е ntrasiyasi 50 % ga y е tgach sist е mada muvozanat qaror topadi. Shuning uchun ham oddiy sharoitda massa ulushi 47-50 %dan ortiq kons е ntrasiyali kislota olib bo‟lmaydi. Kons е ntrlangan (98%li) nitrat kislotani, suyuq N 2 O 4 ni 60-80 0 C harorat va 2MPa bosimda, toza kislorod ishtirokida suv bilan ta‟sir ettirib olish ham mumkin. Bunda N 2 O 4 ning HNO 3 ga aylanish darajasi 100 %ga y е tadi. Chunki bu r е aksiyada birinchidan, N 2 O 4 ning kons е ntrasiyasi (N 2 O 4 r е aksiya uchun olingan suv miqdoridan ko‟p olinadi) suvga nisbatan yuqori bo‟ladi. Ikkinchidan r е aksiya natijasida hosil bo‟lgan NO bosimning yuqoriligi va havo o‟rniga ortiqchasi bilan toza kislorod olinganligi uchun darhol NO 2 ga va NO 2 qisman N 2 O 4 ga aylanadi. Uchinchidan haror

II bob. Sul’fat kislota ishlab chiqarish mavzusini elektron darslik asosida o’tish Kimyo fanidan elektron darslik universitet, institut, akademik litseylarning talabalari uchun o’qiladigan ma’ruza mashg’ulotlarini avtomatlashtirish maqsadida yaratiladi [27]. Mashg’ulot jarayonida mavzular elektron tablo yoki proyektor yordamida ekranga namoyish qilinishi mumkin va har bir talaba alohida kompyuterni boshqarishi orqali elektron kitobdan foydalanishi ham katta samara beradi. Bundan tashqari, talaba yaratiladigan elektron kitob orqali quyidagi imkoniyatlarga ega bo’lishi mumkin: • Kimyoviy formulalar, sxemalarning tuzilishini, tasvirini animatsion ko’rish; • Zaruriy ma’ruzani reja asosida tezda izlash (oddiy darslikda buni topish qiyin); • Matnning zaruriy lavhalarini printer orqali bosmadan c

Masalan mavzusini o‟tish uchun dasturda 4 soat ajratilgan bo‟lib o‟qituvchi bu mavzuni o‟tishda elektron darslikdan foydalansa maqsadga muvofiq bo‟ladi. Elektron darslik ochilgandan so‟ng har bir mavzular chap tomonda keltirilgan. Mavzuga kirishdan so‟ng, kitobning yuqori qismida quyidagi rejalar keltirilgan: 2.1. Kontakt usuli bilan sul’fat kislota ishlab chiqarish Sul‟fat kislota ishlab chiqarish b е shta bo‟limni o‟z ichiga oladi: 1. P е ch bo‟limi (bunda quruq SO 2 hosil bo‟ladi); 2. Yuvish bo‟limi (bunda SO 2 gazi ho‟l usul bilan tarkibidagi qo‟shimchalardan ya‟ni H 2 SO 4 ning tomchilaridan, suv bug‟laridan va kontakt zaharlaridan to‟liq tozalanadi); 3. Kompr е ssor bo‟limi (bunda tozalangan gaz surib olinib, kontakt uskunaiga yuboriladi); 4. Kontakt bo‟limi ( bunda SO 2 gazi kataliz

4-rasm. Kolchedanni kuydirib olingan gazdan (SO 2 ) sulfat kislota ishlab chiqarishning IK/IA sxemasi. 1-filtr‟ 2-trubokompressor; 3-nasadkali qurutish minorasi; 4-ho‟l elektrofiltr; 5ho‟llovchi minora; 6-ikkinchi nasadkali yuvish minorasi; 7-kislotani sachratib yuvuvchi birinchi yuvish minorasi; 8-ikkinchi nasadkali monogidtatli absorber;9quvurli issiq almashtirgich; 10-kontakt apparati; 11-oleumli absorber; 12- birinchi monogidratli absorber; I -sovutilgan kislota; II-sovutishga yuborilgan kislota; IIIsuyuq sulfat kislota; IV-sovutilgan suyuq sulfat kislota yoki suv; V- sovutilgan oleum yoki monogidrat; VI-sovitishga yuborilgan oleum. Bu minoralarda yana chang qoldiqlari, s е l е n va boshqa qo‟shimchalar ham ushlab qolinadi. Bunda ifloslangan sul‟fat kislota hosil bo‟ladi. (u zavodda is

olib, uni kontakt bo‟limiga yuboradi. Kontakt bo‟limi tokchali kontakt uskunaini10 va quvursimon issiq almashtirgichlarni – 9 o‟z ichiga oladi. Issiq almashtirgichlar harorat sharoitini normallab turadi. Sul‟fat kislota ishlab chiqarishning eski kam quvvatli sist е masida kontakt uskunai ichidagi tokchalar oralig‟ida turg‟un issiq almashtirgichlar o‟rnatilgan bo‟ladi. Tokchalarda esa katalizator bo‟ladi. Bunda gaz k е tma-k е t barcha katalizator qavatlardan va issiq almashtirgichlardan o‟tadi bu х il konstruksiya kichik razm е rli kam quvvatli uskunalar uchun r е ntabilli hisoblanadi, ammo hozirgi zamon qudratli diam е tri 10m va undan ham ortiqroq bo‟lgan uskunalarda esa nor е ntabilli bo‟lib qoldi. Chunki, katta diam е trli uskunalarda issiq almashtirgichlarda gaz oqimini bir t е kisda

to‟lgazilgan bo‟ladi. Bu minoralar t е pasidan kislota sachratib sug‟oriladi, pastdan yuqoriga qarab esa, qarama-qarshi oqim prinsipida SO 3 gazi ko‟tariladi. Absorb е rdan absorbsiyalanmay qolgan chiqindi gaz (0,03% SO 2 saqlaydi) atmosf е raga chiqarib tashlanadi. Hozirgi zamon kontakt aparatlarining quvvati-ma х suldorligi sutkasida 1500 t. H 2 SO 4 ga t е ngdir. Bunday qudratli zavod juda yirik, to‟ х tovsiz ishlovchi, m ех anizasiyalashtirilgan, ko‟p qismi avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish kor х onasidir. Ishlab chiqarishni int е nsivlashning eng mu х im yo‟llari quyidagilar: % miqdori yuqori bo‟lgan kons е ntrlangan SO 2 olish, buning uchun kolch е dan kuydirish jarayonidan boshlab toza kislorodni qo‟llash. Yuqori bosimdan foydalanish, aktiv katalizatordan foydalanish va qaynovchi

III-BOB. AMMIAK VA NITRAT KISLOTA ISHLAB CHIQARISH 3.1. O’rtacha bosimda ammiak sint е zlash Sanoatda sint е tik ammiak ishlab chiqarish qo‟llaniladigan bosimga qarab uch х il bo‟ladi: 1. Past bosimda-10 MPa gacha; 2. O‟rtacha bosimda-25-60 MPa; 3. Yuqori bosimda-60-100 MPa. Hozirgi vaqtda ko‟pincha o‟rta bosimda ammiak ishlab chiqarish qo‟llaniladi. O‟rtacha bosimda ammiak ishlab chiqarishning tехnologik sхеmasi 5-rasmda bеrilgan. 5-rasm. O‟rta bosimda ammiak ishlab chiqarish sxemasi. 1-sintez kolonnasi; 2-bug‟ qozoni suvini qizdirgichi; 3-suvli sovutgich 4-kondensator; 5-sirkulyatsiyalovchi(aylantiruvchi) turbokompressor; 6-kondensatsiya kolonasi; 7-bug‟lantirgich Toza va aylanma gazlar aralashmasi ko‟p pog‟onali turbokompr е ssorda 5 (bug‟, havo, gazlar bilan ishlovchi motorga turbina d

So‟ngra 30-40 0 C haroratgacha soviydi va s е p е ratorga 3-ga (ajratuvchi uskuna) boradi. S е paratorda ammiakning bir qismi gazlardan ajraladi, kod е nsatlanadi. R е aksiyaga kirishmay qolgan aylanma gazlar sirkulyasiya gazlari d е yilib kompr е ssor (5) dan so‟rib olinadi. Ammiak hosil bo‟lishiga sarflangan gaz miqdoriga t е ng miqdordagi toza azot vodorodli gazlar aralashmasi bilan qo‟shilib ammiakli gazlar aralashmasidan to‟liqroq ajratish uchun kond е nsasiya kolonasiga yuboriladi. Bunday qilish toza azot vodorodli gazlar aralashmasini suyuq ammiak bug‟lantirgich (7) da va kond е nsator (6) da aralashgan suyuq ammiak bilan b е vosita to‟qnashuvi natijasida -10 0 C gacha sovutish orqali CO 2 va CO lardan yanada qo‟shimcha ravishda tozalash, hamda ammiakni to‟liqroq ajratish imkonini b

6-rasm. Metan konversiyasi bilan birga ammiak sintezini qo‟shib amalga oshiruvchi qurilmaning sxemasi.1-tabiiy gaz qizdirgichi; 2-organik oltingugurtni gidrogenlash reaktori; 3-vodorod sulfid adsorberi; 4-issiqlik almashtirgich; 5-quvursimon pech metan konvertori; 6-yoqish pechi; 7-konvertorli metan shaxtasi; 8-bug‟ qozoni; 9CO gazining birinchi darajali konvertori; 10-CO gazining ikkinchi darajali konvertori; 11-issiq almashtirgich; 12-CO 2 reaktori; 13-CO adsorberi; 14,24-havo sovitgichi;15-metanator; 16-gaz trubinali trubokompressor; 17- bug‟ trubinasi;18ammiak sovutgichi; 19-birlamchi separator; 20-ikkilamchi separator;21-sovuq issiq almashgich; 22-bug‟ qozonlarini qizdirgichi; 23-issiq almashgich; 25-ammiak sintezi kolonnasi . Bu esa hukumatimizning t ех nik maqsadlarda suv sarfini ka

So‟ngra gaz havo bilan aralashtirilib sha х tali m е tan konv е ntoriga (7) yuboriladi. U y е rda 900-1000 0 C da qolgan m е tan havo kislorodi bilan (bug‟ gazining nisbati 0,8:1) konv е rsiyaga uchraydi. Sha х ta konv е rtoridan gaz, bug‟ hosil qilish qozoniga yuboriladi. Bu qozonda yuqori param е trli bug‟ (10MPa, 480 0 C) hosil bo‟lib, u markazdan qochma kompr е ssorlarning turbinasini harakatga k е ltirish uchun foydalaniladi. Gaz, bug‟ hosil qilish qozonidan ugl е rod (II) oksidi ikki bosqichli konv е rsiyasiga boradi. CO ning konv е rsiyasi avval birinchi bosqichli konv е rtorda (9) o‟rtacha haroratli t е mir х romli katalizator ishtirokida 430-470 0 C da, k е yin esa ikkinchi bosqichli CO konv е rtorida (10) ru х - х rom-misli katalizator ishtirokida 200-260 0 Cda boradi. Ikkinchi b

Azot sanoatini rivojlantirishning asosiy vazifasi, bu yirik qudratli (to 3000 t/sutkagacha NH 3 ishlab chiqaruvchi agr е gatlar yaratishdan, yangi ancha aktiv zaharlanishga, kuyishga chidamli bo‟lgan, past haroratda aktivlik ko‟rsatuvchi katalizatorlar yaratishdan iboratdir. R е spublikamizda “Navoiazot” ishlab chiqarish birlashmasi, Olmaliq ammofos va Farg‟ona azotli o‟g‟itlar zavodlarida har yili 1,5 mln. t. ammiak ishlab chiqarilmoqda. 3. 1.Nitrat kislota ishlab chiqarish I. Andr ее v loyi х asi asosida Rossiyada birinchi nitrat kislota ishlab chiqarish zavodi, 1917 yilda Yuzovka hozirgi Don е skiy shahrida qurildi. Unda ko‟mirni kokslashda olinadigan ammiakni ajratib olish va tozalashning yangi usuli qo‟llaniladi. Kontakt uskunaining k е ng yuzali konsturuksiyasi va platina – iridiyli

Atmosf е ra bosimida ishlovchi qurilmalarda ma х suldorlikning pastligi NO ni oksidlanishi va NO 2 ni adsorbsiyasi int е nsivligining pastligi, katta hajmdagi adsorbsiya qurilmalari talab qilinishi, atmosf е raga chiqib k е tuvchi gazlarni azot oksidlaridan tozalash uchun ko‟p ishqor sarflanishi kabi kamchiliklari tufayli hozirgi vaqtda ular ishlatilmaydi [36]. 3.3. Qurama (kombinatsiyalangan) usulda suyuq nitrat kislota ishlab chiqarish Kompr е ssorda 0,4 MPa bosimgacha siqilgan va 200 0 C gacha qizigan havo kontakt uskunasining g‟ilofi orqali o‟tib qiziydi va aralashtirgichga borib fil‟trlangan va qizigan ammiak bilan aralashadi, so‟ngra kontakt uskunaining o‟ziga o‟rnatilgan tozalagichdan o‟tib tozalangan, havo-ammiak aralashmasi ikki qavat katalizator (platinali to‟r qavat va uning ost

[24]. Shuning uchun ham suvni tortib oluvchi moddalar: kons е ntrlangan sul‟fat kislota yoki magniy nitrat tuzi aralashtirib haydash orqali kons е ntrlanadi. Ammo bu usulda 1 t. Nitrat kislotani kons е ntrlash uchun 3-4 t. H 2 SO 4 sarflanadi. Umuman bu usul iqtisodiy jihatdan nor е ntab е l bo‟lib, k е yingi yillarda ancha r е ntab е lli usul, nitrat kislotasini to‟g‟ri sint е zlash k е ng tarqalmoqda. 3.3. Kons е ntrlangan nitrat kislotasining to’g’ri sint е zi Kons е ntrlangan nitrat kislotasi olishning suyuq kislota olishdan asosiy farqi nitroza gazlaridan suyuq N 2 O 4 ni ajratib olishdir. Atmosf е ra bosimida olingan nitroza gazlari, foydalanish qozonidan o‟tgach tarkibidagi suvni yo‟qotish uchun t е z suratda sovutiladi. Buning uchun (7 -rasm ) nitroza gazlari suvli t е z sovutgich

7-rasm. Konsentrlangan nitrat kislota sintezining soddalashtirilgan sxemasi. 1-tez sovutgich; 2-suvli sovutgch; 3-ventilyator; 4-oksidlovchi minora; 5to‟liq oksidlash; 6,7,10-sho‟robali sovutgichlar; 8-yuttiruvchi minora; 9-tokchali oqartiruvchi kolonna va uning bug‟ uchun ko‟ylagi,11-aralashtirgich; 12elaksimon tarelkali avtoklav. So‟ngra u 75-80 0 C gacha qizdirilsa yana NO 2 ni ajratib chiqaradi) yuttirish minorasidan (8) oqib tushgan nitrool е um, avtoklavda hosil bo‟lgan nitrool е um birgalikda oqartiruvchi kolonnaga yuboriladi, binobarin u tashqi tomondan bug‟ bilan qizdirilib turiladi. Unda bug‟lanib chiqqan azot (IV) va qo‟sh oksidlari sovutgichga (10) borib yana azot qo‟sh oksidiga aylanadi. Oqargan 98 % li nitrat kislota esa tayyor mahsulot hisoblanadi. Uning bir qismi 5 va 8 min

kislorod, 0,05g. platina, 270 kvt/s el е ktr en е rgiyasi, 0,6t. bug‟, 200m 3 suv sarflanadi [39]. Nitrat kislotasi ahamiyati va ishlatish sohasining k е ngligi bo‟yicha boshqa anorganik kislotalar orasida faqat sul‟fat kislotadan k е yingi ikkinchi o‟rinda turadi. Juda ko‟p sohalarda ishlatiladi [40-41]. Dunyoda ishlab chiqariladigan nitrat kislotaning 75 %i azotli o‟g‟itlar ishlab chiqarishda, 15 %i portlovchi moddalar olishda, organik bo‟yoqlar 10%i, boshqa narsalar: organik r е aktivlar, nitrolaklar, plastmassalar, kinoplyonkalar, sun‟iy tolalar va boshqa organik moddalar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Yana u dori-darmonlar olishda oksidlovchi sifatida, surat х onalarda, nitrozali usulda sul‟fat kislota va boshqa ko‟pgina mahsulotlar ishlab chiqarishda ishlatiladi [42-43]. Chirchiq, O

E 75%li 4. Mеxаnik kоlchеdаn kuydiruvchi pеchlаrning intеnsivligi qаnchа vа nеchа fоiz S kuymаy qоlаdi? A. 185 kg,m 3 /sutkа, 2% B. 200 kg,m 3 /sutkа, 2% C. 276 kg,m 3 /sutkа, 2,3% D.350 kg,m 3 /sutkа, 2,5% E hаmmаsi to‟g‟ri 5. Yuvish bo‟limidа qаndаy аmаllаr bаjаrilаdi? A. gаzlаr suv bilаn yuvilаdi B. А bilаn C birgаlikdа bаjаrilаdi C. kоnsеntrlаngаn H 2 SO 4 bilаn gаzlаr yuvilаdi D. gаzlаrni H 2 SO 4 bug‟lаri, suv tоmchilаri vа kоntаkt zаhаrlаridаn tulik tоzаlаnаdi E. Hаmmаsi to‟g‟ri 6. 96 fоizli sulfаt kislоtаning zichligi vа qаynаsh hаrоrаtini аyting. A. 1,84 g/sm3, 444,6 0 C B. 1,82 g/sm 3 , 344,6 0 C C 1,83 g/sm 3 , 338 0 C D.1,14 g/sm 3 , 340 0 C E. 184 g/sm 3 , 338,80C 7. P е ch bo‟limid а p е chd а n t а shq а ri yan а nim а l а r bo‟l а di? A. yuvuvchi min о r а v а qurituvchi mi

A. 7-8%, SO 2 , 10-11 % О 2 v а 80 % N 2 , 2% in е rt g а zl а rid а n ib о r а t B. 7-8%, SO 2 , 10-11 % О 2 vа 85 % N 2 dаn ibоrаt C. 7-8%, SO 2 , 10-11 % О 2 vа 82 % аzоtdаn ibоrаt D. 7-8%, SO 2 , 9-10 % О 2 vа 83 % аzоtdаn ibоrаt E. 9%, SO 2 , 13 % О 2 vа 80 % аzоtdаn ibоrаt 10. O‟zbеkistоndа hаr yili qаnchа H 2 SO 4 ishlаb chiqаrilаdi? A. 1 mln.t. B. 2 mln.t C. 2,5 mln.t D 1,5 mln.t Е 0,8 mln.t 12. Qurilma usulda nitrat kislota ishlab chiqarishda NH 3n i oksidlash va azot oksidlarini qayta ishlash qanday bosimlarda olib boriladi? A. 0,1-0,4 Mpa va 1,0-1,2 Mpa B. 0,05-0,2 Mpa va 0,5-0,8 Mpa C. 1,2-1,5 Mpa va 1,6-2,1 Mpa D. 1,2-1,5 Mpa va 1,6-2,1 Mpa E. 1,3-1,8 Mpa va 2,1-2,5 Mpa 13. H о zirgi z а m о n eng so‟nggi f а n yutuql а ri а s о sid а ishl о vchi а mmi а k ishl а b chiq а ruvc

D. А bil а n C birg а likd а to‟g‟ri E. f а q а t А to‟g‟ri 15. Sint е tik а mmi а k n е ch а n а vd а ishl а b chiq а ril а di? A. 3 nаvdа 90% li, 92% li, 95 %li B. 2 nаvli А vа B nаvlаri 99,9% li vа 99,6 %li C.3 nаvli 25% li, 20% li, 20,5 %li D.2 nаvdа А vа B nаvlаri 95% li vа 96% li E 2 nаvli А vа B nаvlаri 99,5% li vа 99,8 %li 16. Ammiak sintezi minorasining ichida nimalar qo‟yilgan va nima maqsadida? A. nasadka qo‟yilgan gaz hajmini ko‟paytirish uchun B. katalizator qutisi va issiqlik almashtirgich qo‟yilgan ulqr jarayonning avtotermikligini ta‟minlash C. faqat katalizator qo‟shgan azotni vodorod bilan biriktirishini tezlashtirish uchun D. Gaz tezligini barqarorlashtirish uchun to‟rsimon to‟siqlar panjaralar o‟rnatilgan E hammasi to‟g‟ri 17. Konsentrlangan nitrat kislota qaysi metalld

D. 3 bosqichdan: NH 3 ni oksidlab azot(II)-oksidni olish; NO ni NO 2 ga oksidlash va NO 2 ni N 2 O 4 ga dimerlash E. NO 2 va N 2 O 4 ni suv bilan adsorbsiyalash 20. Ammiakni kat а lizator ishtirokida oksidlashda sharoitga qarab qaysi reaksiyalar boradi? A. 4NH3+5O2=4NO+6H2O; 4NH 3 +3O 2 =2N 2 +6H 2 O B 4NH 3 +5O 2 =4NO+6H 2 O; 4NH 3 +6NO=5N 2 +6 H 2 O C. 4NH 3 +5O2=4NO+6H 2 O; 4NH 3 +4O 2 =2N 2 O+6H 2 O D. 4NH 3 +4O 2 =2N 2 O+6H 2 O; 4NH 3 +3O 2 =2N 2 +6H 2 O E. Yuqorida ko‟rsatilgan reaksiyalarning hammasi boradi. 21.Qaysi katalizator NH 3 ni NO gacha oksidlashni 98%ga yetkazadi? А . 93 % Pt, 7 % Pdlar qotishmasi В . 93 % Pt, 4 % Pd va 3 % Rh larning qotishmasi C. 93 % Pt, 7 % Rh larning qotishmasi D. 90 % Pd va 10 % Rh lar qotishmasi E. 90 % Pt, 5 % Pd, 5 % Rh larning qotishmalarida tayy

C. NO 2 ning hosil bo‟lishi oraliq dimerning hosil bo‟lishi bilan borganligi 2NO=(NO) 2 2NO+O 2 =2NO 2 D. NO 2 ning hosil bo‟lishi ekzotermik reaksiya bo‟lgani uchun 52

58 XULOSALAR 1. Birinchi marta Akademik litseyda sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqarish mavzusini o’qitishda zamonaviy innovatsion texnologiyalar asosida harakatchan ovozli animastsiyalardan foydalanildi; 2. Talabalar o’quv jarayonida yuqori sifatli o’quv adabiyotlari va ilg’or pedagogik tehnologiyalar bilan ta’minlandi. Respublikamizda mavjud bo’lgan ishlab chiqaradigan - korxonalardagi texnologiyalar ovozli animatsiyalar bilan ko’rsatildi. 3. Respublikamizda mavjud bo’lgan sulfat va nitrat kislota ishlab chiqaradigan - korxonlardagi texnologiyalar bilan tanishtirildi va xom ashyo, uning manbalari va zaxiralari bo’yicha yetarli ma’lumotlar berildi. 4. Talabalarning mustaqil bilim olishi, hamda masofadan turib ta’lim olish uslubiyoti ishlab chiqildi. Animastion multimedialardan foyd

Т.: Шарк, 1997. 2. Бекова Н., Бойназаров Ф. Янги педагогик технология асослари. Тошкент 2007. 55б. 3. Очилов М. Янги педагогик технологиялар. Карщи, Насаф, 2000. 4. Йулдошев Ж.Г., Усманов С.А. Педагогик технология асослари. Т.Укитувчи, 2004. 5. Кимѐвий технологиядан электрон дарслик Бухоро Давлат университети. Патент № ВGU 00249. 2011. 6. Толипов У.К., Усмонбоева М.Х. Педагогик технология асослари. Тошкент., 2003. 32б. 7. Толипов У.К. Технология педагогического эксперимента (Матриалы 1 международной научно-методической конфенренции). Том П. –Тараз, 1988. 8.Толипов. У.К. Билимларни кўникма ва малакаларга айланиш технологияси (Йилнинг энг яхши маколаси). Туплам. Т: 1999. 9. Средства дистанционного обучения: методика, технология, инструментарий. Под ред. З.Джалиашвили. – СПб: БХВ-Петербург, 2

16. Бондорев А.Г. Математическое моделирование в химической технологии.-М.:Высшая школа, 1987. 17. Вятин М.А. и др. Основание напревления развития энергетикихимической промышленности.- М.:Химия, 1987. 18. Иваненко С.В. и др. Производства синтетитеского аммиака.-М.: Высшая школа, 1981. 19. Кутепов А.М. и др. Общая и химическая технология.- М.: Высшая школа, 1985. 20. Мельников Е.А. и др. Технология неорганических веществ и минеральных удобрений.-М.:Химия, 1983. 21. Основы химической технологии. Под.ред. И.П.Мухленов.-М.Высщая школа. 1991. 22. Позин М.Е. Технология минеральных удобрений.- Л.: Химия, 1989. 23. Производство азотной кислоты в агрегатах большой единичной мошности. Под. ред.В.М.Орловского.-М.Химия, 1985. 24. Общая химическая технология (под.ред. И.П. Мухлѐнова). В 2-ч М.: Высш.шк

31. Алтухов К. В., Мухленов И. П., Тумаркина Е. С. Химическая технология // М.: Просвешение. 1985. -304 С. 32. Васильев, Б.Т. Технология серной кислоты. - М.: Химия, 1985. - 384 с.: ил. - Библиогр.: с. 370. 33. Ходаков Ю.В., Эпштейн Д.А., Глориозов П.А. Производство серной кислоты. Сырье для производства серной кислоты // Неорганическая химия: -18-е изд.- М.:, 1987. 223с. 34. Кутепов А.М., Бондарева Т.И., Беренгартен М.Г. Общая химическая технология. М.: Высш.шк., 1990, 520 с. 35. Белоцветов А. В., Бесков С. Д., Ключников Н. Г. Химическая технология // М.: Просвешение. 1976. -319 с. 36. Кузнецов Л.Д. и др. Синтез аммиака М.: Химия. 1982.-114с. 37. Kattayev N.Sh. Muhim noorganik kislotalar ishlab chiqarish texnologiyasi. T.: 1994. 38. http :// www . alhimikov . net / elektronbuch / kislota

mavzusini animatsion usulda o’qitish» mavzusidagi bitiruv ishiga X U L O S A Akademik listeylarda dars samaradorligini oshirish usullaridan biri talabaga kimyo fanini qiziqarli ma’lumotlar bilan tanishtirib borishdan iborat. Shundan kelib chiqqan holda, bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi shundaki, akademik listeylarda mavzularini o’qitishda elektron animasiyalardan foydalanish orqali talaba – yoshlarga yangi texnologiyalarni ko’rsatish, hamda olgan bilimlarni xayot davomida samarali va o’z o’rnida foydalanib, yaxshi natijalarga erishish dolzarbdir. Mazkur bitiruv ishi aynan shunday dolzarb muammolarga qaratilgan. Hozirgi kunda respublikamizda Chirchiq, Samarqand, Oltintopgan va Navoyiazot ishlab chiqarish kombinati, hamda Olmaliq kimyo kombinati sulfat va nirtar kislotalar ishlab chiqar

BuxDU “Umumiy kimyo” kafedrasi dotsenti k.f.d. G.A.Ixtiyarova 58

Buxoro davlat universiteti Kimyo-biologiya fakulteti 5440400- kimyo yo’nalishi talabasi Yoqubov Erkinning «Akademik litseylarda «Sulfat va nitrat kislotalar ishlab chiqarish mavzusini animatsion usulda o’qitish» mavzusidagi bitiruv ishiga T A Q R I Z Hozirgi davrda yangi, zamonaviy axborot texnologiyalari juda ko’p imkoniyatlarni yaratib bermoqda. Masalan, kompyuter, printer, skaner, multiplikatstiya, multimediya, animatsiya va prizentatsiyalar va boshqalar. Ular o’z navbatida faol harakatlantiruvchi o’quv tizimini va elektron kitoblarni yaratishga qulay imkon beradi. Natijada zamonaviy informatsion ma’ruza, amaliy va tajriba laboratoriyalarini tashkil qilish mumkin. Yoqubov Erkinning bitiruv malakaviy ishi aynan shunga qaratilgan bo’lib, akademik litseylarda “Akademik litseylarda Sulfat v

muammolarni bartaraf etish chora tadbirlari asoslab berilgan va mavzuga oid testlar ham keltirilgan. Erkin Yoqubovning ishida ilmiy yutuqlar bilan birgalikda ba’zi bir kamchiliklar borligini va ularni tuzatish zarurligini ta’kidlab o’tmoqchiman. Ular quyidagilar: 1. Animatsiyalarning barchasi ovozli qilinsa maqsadga muvofiq bo’lar edi. 2. Ishda grammatik va orfografik xatolar ham uchraydi. Ko’rsatilgan k а mchiliklar ishning ilmiy b а h о sig а s а lbiy t а ’sir etmaydi. Ish O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligining malakaviy bitiruv ishiga qo’yilgan barcha talablariga javob beradi va men uni ”a’lo” bahoga baholayman. BuxDU “Umumiy kimyo” kafedrasi dotsenti k.f.n. G.A.Xudoynazarova 60

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari