Dokument ma'lumotlari

Narxi 19900UZS
Hajmi 35.4KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 09 Dekabr 2024
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Tarix

Sotuvchi

Bahrom

Ro'yxatga olish sanasi 05 Dekabr 2024

383 Sotish

Amir Temur davlatada hokimiyatni amalga oshirish usullari hamda xalq hokimiyatchilish masalalari

Sotib olish
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA‘LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI MILLIY UNVERSITETI TARIX FAKULTETI MAXSUS O'ZBEKISTON TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: Amir Temur davlatada hokimiyatni amalga oshirish usullari hamda xalq hokimiyatchilish masalalari Topshirdi: _________________ Qabul qildi: ______________________ TOSHKENT-2024 1 Reja: 1. Amir Temur hokimiyati 2. Amir Temurning siyosatdagi salohiyati 3. Amir Temur markazlazlashgan davlat tuzishi 2 Amir Temur va temuriylar zamoni davlatchilik siyosati, boshqaruv tizimini ko‘rib chiqmoqchi ekanmiz, davlat, davlatchilik mohiyatida muayyan bir makon va jamiyatda mavjud turli imkoniyatlarni shu yerlik xalq manfaati yo‘lida yo`zaga chiqaruvchi tashqilotchilik yotganini eslatib o‘tish g‘oyatda muhimdir. Zero, davlat asoslari, davlatchilik har bir jamiyat va xalq «boshiga bir marta bitilgan bo‘ladi». Shu ma'noda o‘zbek davlatchiligi miloddan avvalgi 1-mingyillikning birinchi yarmidan o‘z tarixini boshlab to Amir Temur davlatimiz tepasiga kelgunga qadar deyarli 2100 yillik taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgandi. Bu ulkan davr ichida davlatimiz boshqaruviga turli sulolalar (bugungi tilda aytganda siyosiy partiyalar) kelib ketdi. Ularning faoliyati turli zamonlarda, turli ob'yektiv-sub'yektiv shart- sharoitlarda turlicha kechdi. Biz mazkur masalaga urg‘u berayotganimizning bir necha sababi bor. Birinchidan, biz Amir Temur davlati, Temuriylar davlati kabi keng tarqalgan tushunchalarga qarshimiz. Zero, davlatchilik asoslari yagona bo‘ladi. Demak, Amir Temur davlati emas, o‘zbek davlatchiligining Amir Temur boshqargan bosqichi deyilsa har taraflama haqiqatga mos tushadi. Ikkinchidan, Amir Temur davlati tushunchasi davlatchiligimizning ham ungacha bo‘lgan, ham undan keyingi taraqqiyot yo‘lini uzib qo‘yadi (bu fikr boshqa sulolaviy davlatlarga ham tegishli, albatta). Bu o‘z o‘rnida, bir tomondan, tarixni soxtalashtirsa, ikkinchi tomondan, davlatchiligimiz tarixidagi bosqichiy jarayonlar, masalan, yana o‘sha Amir Temur davri mohiyatini anglashni qiyinlashtiradi. Zero, 3 hatto sof ilmiy nuqtai nazardan olganda ham mushohada jarayonda ko`zatilgandagina to‘liqlanadi, xulosa uchun imkon yaraladi. Uchinchidan, biz o‘zbek davlatchiligi mohiyati va imkoniyatlari haqida qanchalik so‘zlamaylik, agar uning amaliy ifodasining guvohi (bugungi kun nuqtai nazaridan esa quruvchisi) bo‘lmas ekanmiz, gap-gapligicha qolaveradi. Shu ma'noda Amir Temur davri davlatchiligimizning mohiyati va imkoniyatlari ko‘lamini amalda yuzaga chiqarib berganligi bilan ham g‘oyatda muhimdir (albatta, o‘z davri sharoitida). Shunday qilib, Amir Temur davriga qadar o‘zbek davlatchiligi 2100 yillik taraqqiyot yo`lini bosib o`tgan ekan, shunga ko`ra biz birinchi xulosani qilishimiz mumkin. Amir Temur davri davlatchilik tizimi muayyan bir o`tmishga, an'analar, tajribalar, saboqlar, qonuniyatlarga asoslangan xolda tashqil qilingan. Shu yerda xaqli savol tug`iladi: bu o`tmish yo`l qonuniyatlari, tajribalari, ya'ni davlatchilik asoslari nimalarda o`z aksini topgandi va Amir Temur davlatimizga raxbarlik qilgan yillari ularga qanday munosabatda bo`lindi? Savolni shu tariqa qo`yish nihoyatda muhim. Zero, bizning tushunchamizda davlat arbobi, siyosatchi salohiyati (va bundan kelib chiqadigan buyukligi), eng avvalo, uning davlatchilik asoslarini nechog`liq teran anglab olishi va amalda unga rioya eta bilishi bilan belgilanadi. Bu g`oyatda og`ir vazifadir. O`zbek davlatchiligining Amir Temur davriga qadar shakllanib zamonlar sinovidan o`tgan asoslari quyidagilardir: 4 1. Davlat o`z vazifasini bajarmog`i uchun, eng avva lo, siyosiy jihatdan mustaqil bo`lishi kerak. 2. Davlat va jamiyat siyosiy yaxlitligi bo`zilmasligi kerak. 3. Davlat va jamiyat muayyan bir qonunlar, tartiblar, mafkura asosida boshqarilmog`i lozim. 4. Boshqaruvning turli tabaqalari, yo`nalishlari, sohalarini muvofiqlashtirib turuvchi ma'lum bir tizim shakllangan bo`lishi darkor. 5. Jamiyatda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar ahvoli (taraqqiyoti) davlat diqqat markazida turmog`i lozim. 6. Fan va madaniyat ravnaqi to`g`risida doimiy qayg`urish davlat ahamiyatiga molik qat`iy siyosat sifatida qaralmog`i lozim. 7. Har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko`ra davlat jamiyat ichki taraqqiyoti masalalarini tashqi dunyoda mavjud omillardan foydalangan holda ham hal etib borishi darkor. 8. Davlat tepasida turgan kuchlar o`tmish, zamona va kelajakni teran tafakkur, qatiy iymon, g`oyatda yuksak ma'naviyatparvarlik va millatparvarlik ila anglamog`i kerak. Mazkur sakkiz asos qonuniyat sifatida shakllangan edi. U yoki bu zamonda ulardan foydalanildimi yo yo`q, bu boshqa masala. Biroq Amir Temurning o`zbek 5 davlat chiligi tarixida tutgan buyuk o`rni shundaki, u o`zining butun faoliyati mobaynida ana shu asoslarni ro`yobga chiqara oldi. Ya'ni 150 yillik qaramlikdan so`ng davlatimiz siyosiy mustaqilligini tikladi; o`z davrida mav jud shariat, to`ro- tuzuklar asosida jamiyat hayotini boshqarishni yo`lga qo`yildi; markazlashgan davlat tizimini yaratdiki, o`z zamonasi uchun bu dunyo miqiyosidagi taraqqiyparvar voqea hisoblangandi; iqtisodiy muno sabatlar (dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq) rivoji uchun barcha ichki va tashqi sharoitlarni barpo etishga qattiq kirishdi; ijtimoiy munosabatlarni (soliq tizimi, mulkchilik, turli ijtimoiy tabaqalar manfaatini nazarga olish va xokozo) muhim deb bildi; hukmronligining dastlabki kunlaridan to umrining oxirigacha fan va madaniyat ravnaqiga alohida diqqat bilan qaraldi; o`z davri shart-sharoitiga ko`ra tashqi siyosatda qatiy va faol hamda maqsadga muvofiq ravishda harakat qilib, davlatni saltanat mavqeiga olib chiqdi; o`lkani dunyoning eng buyuk siyosiy, iqtisodiy, madaniy markaziga aylantirdi; asosida yakkahukmronlik mazmuni yotgan jamiyat boshqaruvida birinchi rahbar qanday bo`lishi kerakligini namoyon etib ketdi. Shu bilan birga Amir Temur mazkur sakkiz asosni yana bir muhim – to`qqizinchi asos bilan boyitdi. U ham bo`lsa, jamiyat rivojida barcha ijtimoiy tabaqa lar faoliyatini nazarda tutish va manfaatlarini ta'minlashdan iboratdir. Amir Temur bo`yicha bunday ta baqalar 12 ta bo`lib, ularda jamiyatning barcha tarkibiy qismlari o`rin olgan. Diqqatga sazovor tomoni shundaki, tuzuklar bayonida Amir Temur tabiiy ravishda din va shariatni birinchi o`rinda ta'kidlagan holda ijtimoiy tabaqalarga bo`lgan munosabatni boshqa yo`nalish va masalalardan ustun qo`yadi. 6 Demak, Amir Temur davrida davlatimizning to`qqiz asosi o`z ijobiy yechimini topgan va xuddi mana shu to`qqiz asos Sohibqiron yuritgan davlatchilik siyosatining to`qqiz tomonini tashkil etadi. Yuqorida davlatning siyosiy mustaqilligi va mamlakat yaxlitligi borasida Amir Temur olib borgan faoliyat bilan qisqacha tanishib o`tdik. Quyida uning davlat boshqaruvi, davlatchilik va xarbiy siyosat borasidagi harakatlarini lo`nda tarzda yoritishga urinib ko`ramiz. Chingiziylarning o`lkadagi hukmronligi barcha sohalar taraqqiyotida salbiy asorat qoldirgani haqida so`z aytdik. Davlat boshqaruvi sohasi ham bundan mustasno emas. Umuman boshqa, ko`chmanchi shart-sharoitda shakllangan siyosiy dunyoqarash va tarbiya chingiziy namoyandalar uchun mahalliy boshqaruv an'aialarini qabul etishga yo`l bermasdi. Shu sababdan ham avvalgi davrlarda kechgan davlatchilik boshqaruvidagi ko`p asrlik tajriba va an'analar chingiziylar hukmronligi zamonida amalda o`z davomiyligini topa olmadi. Agar bu davr bir yarim asr kechgani nazarda tutilsa, shu sohadagi ahvol nechog`lik og`irlashib qolgani ma'lum bo`ladi. Amir Temurning o`zbek davlatchiligi oldida qilgan xizmatlaridan biri shundaki, u 150 yillik uzoq bir davr o`tib, shuning orasida odatlar, an'analarda kattadan-katta o`zgarishlar sodir bo`lganiga qaramay, qadimdan mavjud bo`lib kelgan o`zbek davlatchiligi boshqdruv tizimining (biz hatto ilmining degan bo`lardik) klassik namunalarini qaytadan tiklay bildi. Nihoyatda mushkul bo`lgan bu vazifani u donolik bilan hal eta oldi. 7 Demak, Amir Temur davrida boshqaruv ikki idora: dargoh va devonlarga (vazirliklarga) bo`lingan. Dargoh - eng oliy davlat idorasi. Uning boshlig`i ham tabiiy ravishda davlatning oliy hukmdori. Amir Temur davlat tepasiga kelgandan so`ng chingiziylardan bo`lmish Suyurg`atmishni xon, ya'ni oliy hukmdor deb e'lon qilgani ma'lum. Shu bilan birga Suyurg`atmish «soxta xon» mavqeida bo`lib, amaldagi hokimiyat Sohibqiron ixtiyorida bo`lganini ham bilamiz. Nima uchun shunday qarama- qarshilik yuzaga kelgandi, savoli tug`iladi. Chingiziylarning 150 yillik hukmronligi mamlakat hayotida katta ta'sirga ega bo`lganini ta'kidlagan edik. Siyosiy munosabatlar, qarashlar, odatlar jamiyatning eng qaynoq, sohalaridan biri sifatida yangilik va o`zgarishlarga boy bo`ladi. Masalan, ulus boshlig`ining biyobondan qarorgoh qurishini olaylik. Mamlakatimizda asrlar davomida davlat boshlig`ining qarorgohi shaxarlarda qanchalik tabiiy bo`lib kelgan bo`lsa, chingi ziylar davrida, aksincha, xon biyobondagi qarorgohda turishi kerak, qabilidagi aqida siyosiy muhitga qattiq singib ketgandi. Shunga o`xshash o`zgarishlardan bir qanchasi mazkur bir yarim asrlik jarayonda o`z o`rnini topib olgandi. Gap ularning to`gri- noto`griligida emas. Muhimi Amir Temur davlat tepasiga kelgan paytda ular jamiyat hayotidagi voqeylikni tashkil etardi. Sohibqiron bularni nazarda tutmasdan iloji yo`q edi. Ikkinchi tomondan, 1370 yili mamlakatda Amir Temurdan boshqa ham yana bir qancha qudratli amirlar, ularni qo`llab-quvvatlovchi ijtimoiy-siyosiy kuchlar bor edi. Ular ham zimdan yo ochiqchasiga mustaqil siyosat yurgizish, hatto oliy taxtni egallash niyatida bo`lganlar. Bunday sharoitda Amir Temur o`zini 8 rasman xon deb e'lon qilolmasdi. Chunki bu raqiblarga bahona bo`lib, norozilik va xurujlarga turtki bo`lishi turgan gap edi. Zero, xuddi shu yillar taomiliga ko`ra siyosiy hokimiyat chingiziylar xonadoni ixtiyorida bo`lishi kerak edi. Uchinchi tomondan, Suyurg`atmish xon deb ko`tarilganda hali amir Husayn masalasi hal bo`lmagandi, aniqrog`i hal bo`lish arafasida edi. Amir Husayn esa o`z vaqtida Kobilshohni (1364), so`ng Odil Sultonni (1365) rasman xon deb e'lon qilgandi. Demak, Amir Temur tomonidan Suyurg`atmishning xon deb e'lon qilinishi Odil Sul ton «xonligi»ni, ya'ni amir Husayn xukmdorligini bekor etish bilan barobar xisoblanardi. Xullas, mazkur masala O`sha zamon voqeligidan kelib chiqib Amir Temur hokimiyatini mustahkamlash yo`lida amalga oshirilgan. Sohibqiron uchun bu paytda muhimi ham aslida shu edi. Amir Temurning chingiziylardan bo`lmish Qazonxonning qizi Saroy Mulkxonimga (1337-1408) uylanishi, ya'ni xon avlodiga kuyov (ko`ragon), qarindosh bo`li shi ham uning siyosiy mavqeini rasman bo`lsa ham mustahkamlashga xizmat qilgan. Bundan tashqari Chigatoyxon amirlaridan Qarochar barlos Amir Temur avlodi ekanligi va u o`z vaqtida Chig`atoyxon ulug` amiri sifati da o`lkani boshqargani (Shomiy yozishicha, go`yo «Chingiz xon Chig`atoyni Qarocharga topshirgan») haqidagi yarim haqiqat, yarim afsona ham taomilga kiritilgan. Yarim haqiqatligi shundaki, Chigatoyning Qarochar barlos nomli mingboshisi bo`lgan. Ammo ishonchli manbalarda uning xon nomzodi sifatida mamlakatni boshqargani haqida so`z yo`q. Shu ma'noda Yazdiy «Zafarnoma»sida keltirilgan Amir Temur ajdodlariga oid shajara g`irt afsona va to`qimadir. Zero, unga ko`ra go`yo Amir Temur urug`i Chingizxon urug`i bilan 9 amakivachcha. Bu hech bir haqiqatga to`g`ri kelmaydi va uni isbotlovchi biron-bir tarixiy ma'lumot yo`q. Shunga qaramay ba'zi bir hollarda Amir Temur shaxsi va faoliyatini, demak, o`zbek xalqi tarixi va madaniyatini kamsitishga urinuvchilar 1358-yil Qazag anbekning o limidan so ngʻ ʻ ʻ Movarounnahrda boshlangan bosh- boshdoqlik chog ida Temurbek amakisi Xoji Barlos bilan Kesh yerlarini ʻ boshqarardi. 1360-yil yanvarda Jeta (Mo g uliston) xoni Tug luq Temur ʻ ʻ ʻ Movarounnahrga yurish qiladi. Tug luq Temur bilan kelishgan Temurbekka ʻ Keshdan Sirdaryogacha bo lgan yerlar topshiriladi. Tug luq Temur orqasiga qaytib ʻ ʻ ketadi. Xizr Yasuriy va Temurbek birga qo shin yig adilari. Xoji Barlos esa ʻ ʻ Yasuriy bilan yovlashadi va unga qarshi yurish qiladi. Tomonlar Oyqor yaqinida to qnashishadi. Temurbek tomon dushmanni yengadi. Biroq keyinroq Temurbek ʻ Yasuriy bilan yovlashadi. Kesh yaqinidagi Surushdagi urushda Temurbek dushmanni yengadi. Temurbek Termiz tomonga qarab yuradi. Ali Jarjariy bilan yovlashadi. Angor yaqinida to qnashishadi. Temurbek dushmanni yengadi. 1361- ʻ yil martda Tug luq Temur yana Movarounnahrga yurish qiladi. Temurbek yana ʻ Tug luq Temur oldiga boradi va Temurbekka Kesh viloyati va 10 ming kishi ʻ topshiriladi. Movarounnahrga xon qilib Ilyosxo ja, Tug luq Temurning o g li, ʻ ʻ ʻ ʻ tayinlanadi. Tug luq Temur o z yurtiga qaytadi. Temurbek Husaynbek bilan ʻ ʻ uchrashadi. Alibek Joni Qurboniy bu ikki bekni tutib qamatadi. Moxonda qamoqda bir necha kun qolgan beklar Muhammadbek, Alibekning akasi, tomonidan ozod qilinadi. Temurbek Seyiston tomon yuradi. Temurbek va Husaynbek Seyiston hokimi so rovi va bergan so zlariga ko ra uning yovlariga qarshi urushishadi. ʻ ʻ ʻ 10 Temurbek tomon dushmanni yengadi. Seyiston hokimi so zini ustidan chiqmaydi.ʻ Temurbek Seyistondan qaytishida Sagziylar Mekrondan kelib Temurbek va yo ldoshlariga tashlanishadi. Sagziylar qo shini chekinadi. Temurbekning o ng ʻ ʻ ʻ qo li va o ng oyog i yaralanadi. Temurbek Garmsirga keladi va tuzaladi. Keyin ʻ ʻ ʻ Balxga qarab boradi va Abdulloh arig i oldida, Abu Said, Mangli Bu ga, ʻ ʼ Haydarlarga qarshi urushadi. Temurbek dushmanni yengadi. Temurbek Dashti Ko lankaga keladi. Toshko prik yaqinida Temurbek Yumkon o g li Temur, Sariq, ʻ ʻ ʻ ʻ Shingum va Tug luq Xo jaga qarshi urushadi. Temurbek dushmanni yengadi. ʻ ʻ 1364-yil Temurbek va Husaynbek Kesh yaqinidagi Qubba-i metinda Ilyosxo ja ʻ bilan to qnashishadi. Temurbek tomon dushmanni yengadi. Temurbek Qobulshoh ʻ O g lonni Movarounnahrga xon qilib ko taradi. Ilyosxo ja yana Movarounnahrga ʻ ʻ ʻ ʻ yurish qiladi. 1365-yil 22- mayda Chinoz yaqinida Chirchiq daryosi bo yida Loy ʻ jangi bo lib o tadi. Temurbek bo linmasi qarshi tomon bo linmasini yengadi. Biroq ʻ ʻ ʻ ʻ Husaynbek dushmanga qarshi turolmaydi. Bu yuzdan Temurbek Keshga qaytishga majbur bo ladi. 1366- yil Husaynbek va Temurbek yovlashadi. Qatlashdagi ʻ urushda Temurbek tomon dushmanni yengadi. Temurbek Qarshiga qarab yuradi. Qarshi qamalida Musabekni 12000 otlig ini 243 kishi bilan yengadi. 1367-yil ʻ Moxon yaqinidagi Bermasda Bekishohga qarshi yuradi. Temurbek dushmanni yengadi. Temurbek Husaynbek bilan yarashib Qobul tomon yuradi. Temurbek tomon Qobul sharini egallayadi. 1368-yil Temurbek Badaxshonni yag mo etib ʻ qaytadi. Temurbek Husaynbek ila yana yovlashadi. 1370-yil Arxangdagi urushda Temurbek Husaynbekni uzil-kesil yengadi. Sayyid Baraka Temurbekka tabl va 11 yalov taqdim etadi. Temurbek Balx tomon yuradi va Balxni qo lga olibʻ Suyurg otmish O g lonni xon qilib ko taradi. 1370-yil Temurlilar davlati quriladi. ʻ ʻ ʻ ʻ Temurbek Amir unvonini oladi va Samarqandni boshshahar etib belgilaydi. 1370- yil kuzida yirik Qurultoy o'tkazadi. 1371-yil Amir Temur Jeta tomon 2 bora yurish qiladi. Hevak o'lkasi va Kot shahri aslan Chig'atoy ulusining yerlari bo'lsada, biroq u yerlar soliqlarini Xorazmdagi So'fiylar yig'ar edi. 1372-yil bahorda bu yerlarni qaytarishni ko'zlab Temurbek Xorazm tomon ilk yurishini qiladi. Temurbek Qot qal'asini qamal qiladi va qal'ani egallaydi. Temurbek Qovun arig'iining oldida Husayn So'fiy bilan urushib dushmanni yengadi. Husayn So'fiy yengilishdan so'ng Xorazmga qarab chekinadi va o'sha yerda o'ladi. Temurbek Yusuf So'fiy bilan yarashadi va ortiga qaytadi. Qaytish ortidan Yusuf So'fiy Kotni talaydi. Temurbek 2-bora Xorazm tomon yuradi. Temurbek qudachilik qilish uchun bu gal Xorazmni urmaydi. 1375-yil yanvarda Temurbek Jeta tomon 3-bora yurish qiladi. Ili daryosi bo'yida urushda Temurbek dushmanni yengadi. 1376-yil Temurbek Xorazm tomon 3 chi yurishini qiladi. Biroq bu yurish chog'ida Sari Bug'a va Odilshoh yovlik yo'liga o'tgani uchun ortiga qaytadi. Keyi 4-bora Jetaga yurish qiladi. Temurbek qo'shini Jeta xoni Qamariddinni to'la yengadi. Shu yili to'ng'ich o'g'li Jahongir Temuro'g'li o'ladi. Temurbek 5-bora Jeta tomon yuradi va To'qtamish o'g'lon bilan uchrashadi. To'qtamishga Sig'noq va Sabron o'lkalarini beradi. 1376-yilning o'zida Temurbek O'risxon tomon qo'shin tortadi. Jayron Qamishda yog'iy qo'shinini yengadi. 1377-yilda Samarqandga qaytadi. Temurbek qaytishi ortidan To'qtamish hokimiyati yiqiladi. Temurbek To'qtamishni yana qo'llaydi va qurol-yaroq bilan 12 ta'minlaydi. 1379-yil Temurbek Xorazm tomon 4-bora yurish qiladi. Xorazm qal'a qamalida Yusuf So'fiy Temurbek bilan birga-bir urushishni so'raydi. Temurbek so'rovni sharaf bilib yolg'iz o'zi qal'a ostiga boradi. Biroq Yusuf So'fiy tashqariga chiqmaydi. Temurbek qal'ani egallaydi. 1381-yilda Temurbek Eron o'lkasi tomon qo'shin tortadi. Temurbek ketma-ket Fushanj qal'asini va Hirotni o'z davlati yerlariga qo'shib oladi. Keyin Samarqandga qaytadi. 1382-yil boshlarida Xuroson tomon yurish qiladi. Kalot qal'asi va Tushriz qal'asini egallaydi. Ortidan Mozandaron Tomon yo'l oladi. Biroq Alibekning Kalotga yurishi yuzidan Temurbek orqaga qaytadi. Keyin Samarqandga qaytadi. 1383-yil yozida Temurbekning xotini Dilshod og'o va egachisi Qutlug' Turkon og'o o'ladi. Jeta tomon qo'shin jo'natgan Amir Temur o'zi Mozandaron tomon yuradi. 1383-yil kuzida Sabzavor qal'asi yiqitildi. Temurbek Seyiston tomon yo'l oladi. Rizo qal'a qamalida Shoh Qutbiddinni yengadi va Seyistonni oladi. Keyin Bo'st tomon yuradi.Qal'ayi Toqni va Bo'st qal'asini egallaydi. Hirmand daryosi bo'ylab yurib Hazorbaro qal'asi(dinsizlar qal'asi) va Dahna qal'asini egallaydi. Qaytishda Afg'oniylar bilan urushda dushmanni yengadi. Seyiston va Zobuliston qo'shilishi ortidan Temurbek Samarqandga qaytib keladi. 1384-yil bahorida qayta Mozandaron tomon yo'l oladi. 1385-yil yozida Sultoniya shahrini oladi. So'ngra Omul va Sori o'lkalarini qo'l ostiga kiritadi va Samarqandga qaytadi. Temurbekning Eron o'lkalaridan qaytishi ortidan To'qtamishxon Eronga bostirib kiradi va shahar va qishloqlarni talaydi. 1386-yil o'tmishda 3-yillik yurish oti bilan ingan yurishini boshlaydi. Luristonda qaroqchilar urilishidan keyin Ozarbayjon 13 yerlari tomon yo'l oladi. Sulton Ahmad Tabrizni tashlab qochishi yuzidan Temurbek Tabrizni oladi. Gurjistonga qarab yurishda Garni, Sarmoluka va Qars qal'alarini oladi. Gurjiston boshshahri Tiflis(Tbilisi)ni o'zgadinlilarga qarshi kurashib fath qiladi. Temurbek G'oziylik urushidan keyin Qorabog'ga boradi. 1387-yil To'qtamish Kaspiy(Xorazm dengizi)ning kunbotari oldidan o'tgan yo'l orqali Ozarbayjonga qarab qarab qo'shin jo'natadi. Temurbek qo'shini ol qo'shin g'ajirchilari To'qtamish qo'shinini uradi. Amir Temur karvontalar Turkman qaroqchilarini yo'qotish uchun Oydin, Avniq va Arzirum qal'arini yiqitadi. Keyin Van va Vaston o'lkalari tomon yo'l oladi. Van qal'a qamali 20 kun cho'ziladi va qal'a egallanadi. Kurdiston va Urmiya Turkiga o'z noiblari belgilaydi. 1387-yil kuzida Fors o'lkasiga qarab yuradi. Xamadon o'lkasidan o'tib Isfahon qal'asini egallaydi. Biroq Isfahonliklarning yanglish urushi sabab Isfahon shahri eli qirg'in qilinadi. Shu yil oxirida Sheroz shahri olinadi. Biroq Temurbek To'qtamishxonning ontlashmani buzib Movorounnahrga qilgan yurishi ketidan Samarqandga qaytadi. 1388-yil ko'klam chog'ida Amir Temur Xorazmga 5-gal yurish qiladi. Xorazm qal'asini buzib ichiga arpa ektiradi va shahar elini Samarqandga ko'chirtiradi. So'ngra To'qtamishxon tomon qo'shin tortib boradi. 1389-yil Temurbekning izidan kelayotganini bilib qolgan To'qtamishxon ortiga chekinib ketadi. Kengash bilan so'zlashgan Temurbek Jeta tomon 5 chi yurishini qiladi. 1389-yil yozida Jeta qo'shinlarini yengib Samarqandga qaytib keladi. 1391-yil Dashti Qipchoq tomon yurish qiladi. Amir Temur 18/06/1391 Qunduzcha urushida To'qtamishxon bilan to'qnashadi. Qo'shinini yetti bo'lak qilib tizgan Temurbek yog'iyni yengadi. 1392- 14 yil ko'klam boshida Samarqandga qaytadi. 1392-yil yozida o'tmishda 5-yillik yurish oti bilan ingan yurishini boshlaydi. Omul va Gitisiston qal'asi olinadi. Temurbek 1393-yil boshida Iroq tomon qarab yuradi. Olinmas deb atalgan Safed qal'asi olinadi. Potila yeri yaqinidagi urushda Temurbek Fors o'lkasing shohi Shoh Mansurni yengadi va Shoh Mansurning boshi kesiladi. Temurbek Eron o'lkasi noibligini Muzaffar oilasidan olib o'z beklariga bo'lib beradi. 1393-yil kuzida Bog'dodga yetib keladi. Sulton Ahmad Jaloyir urushsiz qal'ani tashlab qochadi va Temurbek Bog'dodni egallaydi. 1393-yil qish boshida olinmas deb atalgan Tikrit qal'asi olinadi. Ortidan Diyorbakr tomon jo'nab u yerda o'z yo'rig'ini o'rnatadi. 1394-yil Ruha(Urfa) tomon borib u yerda o'z yo'rig'ini o'rnatadi. 1394-yil yanvarda Temurbekning ikkinchi o'g'li Umarshayx o'ladi. Mardin qal'asi olinadi. Ortidan 3-4 ming yildan buyon olinmagan Homid qal'asi olinadi. 14/07/1394 da Avniq qal'asi yiqitiladi. Amir Temur Gurjiston o'zgadinlilari ustiga yana bir bor yurish qilib talaydi. Ortidan To'qtamishxon ustiga yurish qiladi. 15/04/1395 da Tarak daryosi yoqasida Temurbek To'qtamish bilan to'qnashadi. Temurbek To'qtamishxonni tamoman yengadi. Temurbek Jo'jixon ulusini urish uchun O'rus tomon yuradi. Ulus boshshahri Saroy Botu qal'a shahri qulatiladi. Ortidan Qorasuv(Voronej) otli O'rus viloyati yag'molanadi. Keyin Maskav(Moskva) shahri tomon yuradi va u yerni talaydi. Temurbek Ozoq(Azov) qal'asini oladi. 1396-yil Temurbek Elburzko'hga qaytadi. Olinmas deb atalgan Kula va Tovus qal'alarini oladi. Temurbek Kavkaz va shimoldagi o'lkalarda o'z hokimiyatini o'rnatgandan keyin 18/07/1396 Hamadondan Samarqand tomon yo'lga tushadi. 1398-yil Amir Temur Chinga 15 yurish qilishni istagan bo'lsada kengash so'ziga ko'ra Hindiston tomon yuradi. Musulmonlar so'rovi sabab 1398-yil yoz boshlarida Katur gabr(kofir)larini yo'q etadi. 1398-yil sentabrda Puriyon Afg'onlarini yengadi. 25/10/1398 da Shohnavoz qal'asi olinadi. Ketidan Batnir, Sarasati, Fathobod va Amurani kentlari yerlari davlat yerlariga qo'shib olinadi. Temurbek 1 oy ichida 20 dan ortiq qal'a qamallari va urushlarda yutadi. 16-17/12/1398 Dehli sultoni Mahmud Sulton bilan to'qnashadi. Temurbek Filli Mahmud Sulton qo'shinlarini sochib yanchib tashlaydi. 18/12/1398 da Dehlida Temurlilar davlati bayrog'i ilinadi. Temurbek 10/01/1399 Gang daryosi bo'yida gabrlarga qarshi urushadi va dushmanni yengadi. 12/01/1399 da bir kunda 3 bora urushadi va yovlarining barisini yengadi. 14/10/1399 da Hindiston yurishidan qayta boshlaydi. Suvalak tog'ida dinsizlarga qarshi va Jammu o'lkasida o'zgadinlilarga qarshi g'azo qiladi. Amir Temur 28/04/1399 da Samarqandga kirib keladi. Shu yil kuzida o'tmishda 7-yillik yurish oti bilan ingan yurishini boshlaydi. 1400-yilda Gurjiston tomon yurish qiladi. Zarit va Svanet qal'alarini egallaydi. Bu yerda o'z hokimiyatini o'rnatib ortga qaytadi. Shom o'lkasi tomon yo'l olgan Temurbek Bihishti va ayntob qal'alarini oladi. 28/10/1400 da Temurbek Xalab qal'asini oladi. Xama, Xams va Ba'albak kentlari egallanadi. 05/01/1401 da Damashq urushida Temurbek Mamluq davlati sultoni Farajni uzil- kesil yengadi. Temurbek Damashqni oladi. Keyin Shomdan Iroq tomon yuradi. 09/07/1401 da Temurbek Bog'dodni qayta egallaydi va buzdiradi. Keyin Tabriz tomon yuradi. Undan chiqib Qorabog' tomon yuradi. Bu orada Usmonli bilan orasi sovigan Temurbek Rum(Anado'li, bugungi Turkiya) tomon yuradi. Shu qishda 16 Tartum qal'asi ortidan Qamoh va Horun qal'alarini oladi. Qaysariya va Anquriya(Anqara) qal'a qamallari chog'ida Boyazid Yildirim qo'shini bilan Anqara yaqiniga kelganini bilgan Temurbek Boyazitga qarshi qo'shinini tizadi. 20/07/1402 Anqara urushida Temurbek Boyazid Yildirimni uzil-kesil yengadi. G'alaba so'zlari dunyoning har tomoniga yuboriladi. Birin-ketin Rumdagi shaharlar egallanadi. 02/12/1402 da Amir Temur Izmir tomon yuradi. 14 kundan qisqa muddatda 7 yil Usmonli davlati ola bilmagan Izmir qal'asi olinadi. Ortidan Egridir va Nasibin qal'alari olinadi. Temurbek Rum viloyatidan chiqib Gurjiston tomon yuradi. Umuman olib bo'lmas deb atalgan Kartin qal'asini oladi. Qishni Qorabog'da o'tqazgan Temurbek 26/03/1404 da Samarqand tomon yuradi. 19/05/1404 da yana biror bora olinmagan qal'a Feruzko'h qal'asi 2 kunda olinadi. 1404-yil iyulda Amir Temur Samarqandga kelib tushadi. 1405-yil Chinni olishni istagan Temurbek Chin tomon yurishini boshlaydi. 14/01/1405 da O'trorga kelib tushadi. Biroq yurish yakuniga yetmaydi. 1405-yil 18-fevralida ayozning ayozli kunlarida Temurbek O'trorda hayotdan ko'z yumadi. 23/02/1405 da Sohibqiron Amir Temur Samarqandda Go'ri Amirda ko'miladi. Oltin O'rda davlati - To'qtamishxonning yengilishlaridan keyin Temurbek Oltin O'rdada o'zi xon belgilab keladi va savdo aloqalarini saqlaydi. Temurbek davlati bo'yinturug'i ostiga to'la kirmasa ham ortiq xavf tug'dirmaydigan davlatga aylanadi. Oltin O'rda daqvlati cho'kishi boshlanadi. Mamluq davlati - Shomdagi yengilishdan keyin Mamluqli davlati Temurbekning so'rovlarini, elchi Atalmishni qo'yib yuborish va so'ralgan ot va qoramollar berish, 17 o'taydi. Urushdan oldin va keyin bir necha bora 2 tomondan ham elchilar borib keladi. Maktublar almashiniladi. Temurbek davlati bo'yinturug'i ostiga kiradi. Jete davlati - 5 bora og'ir yurishlardan so'ng ortiq Movorounnahr uchun xavf tug'diradigan davlat bo'lmaydi. Dehli sultonligi - Dehlidagi yengilishdan so'ngra Temurbek davlati bo'yinturug'i ostiga kiradi. Rus davlati - Bosqin chog'ida bir qancha sovg'a salomlar o'taydi. Moskva yag'mosi tarixchilar orasida tortishmali. Xulosa . o`rnida shuni aytish lozimki, buyuk sarkarda Amir Temurning davlat boshqaruv sohasida, hamda ichki va tashqi siyosatda amalga oshirgan islohotlari o`z davrida uning saltanatini yanada mustahkam bo`lishiga olib kelgan. Hozirgi kunda kundan-kun gullab-yashnab borayotgan Mustaqil O`zbekiston 18 Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko`lamli islohotlar ham davlat boshqaruv sohasida mamlakatimizning ertangi kuniga bo`lgan ishonchni yanada mustahkamlab, buyuk davlat arbobi Amir Temur tajribasini chuqur o`rganib, amalda buyuk bobolarimiz tajribasidan unumli foydalanilayotganining isbotidir. Bu esa xalqimiz kelajagi uchun adolatli turmush tarzi yaratib berish yo`lida qilinayotgan say-harakatlarning samarasidir. 19 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi.- Toshkent: Sharq, -2000.-365 b. 2. Temur tuzuklari. Ahmedov B. tahriri.- Toshkent: G‘afur G‘ulom, - 1991.-144 b. 3. Ahmedov B. Tarixdan saboqlar.-Toshkent: O‘qituvchi, 1994.-432 b. 4. Muiniddin Natanziy. Muntahab at- tavorix. –Toshkent, 1991.-260 b. 20

Amir Temur davlatada hokimiyatni amalga 

oshirish usullari hamda xalq hokimiyatchilish 

masalalari

Reja:

  1. Amir Temur hokimiyati
  2. Amir Temurning siyosatdagi salohiyati
  3. Amir Temur markazlazlashgan davlat tuzishi
Sotib olish