Aralash ligandli koordinasion birikmalarni sintezlash usullari - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	296.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Aralash ligandli koordinasion birikmalarni sintezlash usullari

Купить

Aralash ligandli koordinasion birikmalarni sintezlash usullari

MUNDARIJA KIRISH ........................................................................................................................3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. A.Vernerning koordinasion nazariyasi…….......................................……….6 1.2. Ligand va ularning turlari……………………………………..……………13 1.3. Koordinasion birikmalarni nomlanishi ..................….....…..……………... 19 1.4. Kompleks birikmalarning turlari....................................................................22 1.5. Kompleks birikmalarning xalq xo’jaligidagi ahamiyati................................32 II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning kaliyli hamda natriyli tuzlarini sintezlash..................42 2.2. Xinazolon-4 ni Cu(II) tuzlari bilan uch xil tarkibli kompleks birikmala

KIRISH Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini

Hozirgi kunda mamlakatimiz taraqqiyoti va rivojlanishi kimyo sanoatining rivojlanishi bilan bog‘liq. Shuning uchun respublikamizda jami 22 ta yirik ishlab chiqarish obektlari, neft-gaz, kimyo, metallurgiya sanoatida 9 ta va qurilish industriyasida 5 ta obekt foydalanishga topshirildi. O‘zbekiston Respublikasida 2010-yilni “Barkamol avlod yili”deb e’lon qilindi va shu davlat dasturi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori qabul qilindi. Unda ta’lim jarayonida yangi axborot-kommunikatsiya va pedagogik texnologiyalarni, elektron darsliklar multimedia vositalarini keng joriy etish orqali mamlakatimiz maktablarida, kasb-hunar kollejlarida, letseylari va oliy o‘quv yurtlarida o‘qitish sifatini tubdan yaxshilash, ta’lim muassasalarining o‘quv- laborotoriya bazasini zamonaviy tu

ikkinchida metalning tabiatiga bog’liq holda elektronlar qayta taqsimlanishi natijasida dastlabki biologik xususiyat yo’qolishi yoki kuchayishi, yoki yangi biologik xususiyatlar namoyon bo’lishi mumkin. Bu esa ham nazariy, ham amaliy jihatdan katta ahamiyatga egadir. Medisinamiz va qishloq xo’jaligimizni rivojlantirish uchun yangidan-yangi biologik faol bo’lgan dorivor moddalarni sintezlash hamda ularni xalq xo’jaligining turli sohalariga tadbiq etish hozirgi kunda dolzarb hisoblanadi Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Xinazolon-4 va uning hosilalari tarkibida donor atomlar bo’iganligi uchun, ular bir qancha tautomerik holatlarda bo’lishi mumkin [16]. Shu donor atomlar hisobiga metallar bilan turlicha monodentat, bidentat holatlarda koordinatsiyaga uchrashi ham nazariy, ham

I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. A.Vernerning koordinasion nazariyasi Uzoq vaqtlardan buyon olib borilgan tadqiqotlar natijasida XIX asrning oxirlariga kelib, barcha ximiyaviy birikmalr ikki turkumga bo’linadi. Bularning birinchisi atom yoki soda birikmalr va ikkinchisi murakkab yoki molekulyar birikmalar nomini oldi. Keyinroq bir xil birikmalarni birinchi tarkibdagi birikmalar, ikkinchi xillari esa yuqori tarkibdagi birikmalar deb ataldi. CuCl 2 , BF 2 , NH 3 , FeCl 3 kabi moddalar birinchi tartibdagi moddalar tarkibiga kiritildi. Ularning hosil bo’lishi valentlik qoidasiga bo’ysunadi. Yuqori tartibdagi moddalar biror soda birikmaning boshqa biror soda birikma bilan o’zaro birikishi natijasida hosil bo’ladi. Masalan: Mis xlorid eritmasining ammiak ta’sir ettirilganda, bu ikki soda birikmada

Kompleks hosil bo’lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki D. I. Mendeleyev davriy sistemasining ko’pchilik elementlariga xos hodisadir. Tassir 1798-yilda birinchi bo’lib, kompleks CoCL 2 . 6NH 3 ni hosil qildi. Kompleks birikmalarni o’rganish shuni ko’rsatadiki, kompleks hosil bo’lishi hodisasi ayrim elementlardagini uchramasdan balki D.I.Mendeliyev davriy sistemasidagi ko’pchilik elementlarga mansub bo’lgan muhim hodisadir [5]. Kompleks birikma shunday birikmaki, uning molekulasi markaziy atomga ega bo’lib, buni bir necha ion, yoxud molekulalar, ya’ni ligandlar qurshab turadi. Ligand markaziy atom atrofida bitta yoki bir necha o’rin egallashi mumkin. Masalan: Cl - , Br - , I - , CO, H 2 O, NH 3 kabi ligandlarning har biri bittadan o’rin oladi. Ular monodentat ligandlar dey

Kompleks birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish, qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi. Hosil qilingan kompleks birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamyatga ega. Buning uchun: 1) Erituvchini bug’latish orqali konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovutib, shu moddalar aralashmasidan kompleks birikmani kristallga o’tkazishdan; 2) Reaksion aralashmaga kompleks birikmani eritmaydigan, lekin kompleks hosil bo’lishida ishtirok etgan erituvchi bilan yaxshi aralashadigan boshqa biror erituvchidan oz-oz qo’sha borishdan va ekstraksiya usulidan foydalaniladi. Ba’zan kompleks birikma juda tez hosil bo’ladi. Masalan: CuSO 4 eritmasiga NH 4 OH eritmasi qo’shilishi bilanoq, to’q zangori tusli kompleks [ Cu(NH 3

Kompleks birikmalar hosil bo’ladigan jarayonlarning mohiyatini tushunib olish uchun, biz 1894-yilda Shvetsiya mamlakatining kimyogar olimi A.Verner taklif qilgan va L.A.Chugayev, I.L.Cherniyayev, A.A.Grinberg va boshqa olimlar tomonidan to’ldirilgan koordinatsion nazariya bilan tanishib o’tamiz [11]. Bu nazariyaning asosiy bandlari quyidagilardan iborat: 1. Kompleks birikmalardagi ion yoki atomlardan biri, markaziy ion hisoblanadi va uni kompleks hosil qiluvchi deb ataladi. 2. Kompleks hosil qiluvchi markaziy ion atrofiga ma’lum iondagi, qarama- qarshi zaryadli ionlar yoki polimolekulalar, ya’ni ligandlar joylanadi, boshqacha aytganda ular koordinatsiyalanadi. 3. Markaziy ion yoki atom legandlar bilan kompleks birikmaning ichki sferasini hosil qiladi, ichki sfera kvadrat qavslar ichiga yoz

Bu yerda yoppa chiziqlar asosiy valentlikni, strelka bilan ko’rsatilgan chiziqlar esa, qo’shimcha valentlikni ya’ni koordinatsion bog’ni namoyon qiladi. Hozirgi zamon termini bilan aytganda asosiy valentlik elementining ayni birikadigan oksidlanish darajasini, qo’shimcha valentlik esa, uning koordinatsion sonini ko’rsatadi. PtCl 4 . 2KCl kompleks birikmasida platinaning asosiy valentligi 4 ga, qo’shimcha valentligi esa 6 ga tengdir. Kompleks birikma tarkibidagi markaziy atom bilan legandlar orasidagi bog’lanishlar soni markaziy atomning koordinatsion soni deb ataladi. Kompleks birikmalarda markaziy atom bilan ligandlar orasidagi bog’lanishlar soni bir xil kuchga ega bo’ladi [7]. Koordinatsion nazariya asosida tarkibida ammiak ioni bo’lgan moddalarni (NH 4 Cl), tuzlarning kristal gidratlari

kabi donor akseptor mexanizmiga muvofiq bog’lanish namoyon bo’ladi. Ko’pchilik kompleks birikmalarda markaziy ion yoki atom bilan ligandlar orasida ham elektrositatik tortishuv kuchlari, ham donor akseptor mexanizm tufayli vujudga keladigan bog’lanishlar uchraydi. Bunda kompleks hosil qiluvchining ajralmas elektron juftlari ligantlar bosh orbitallariga joylashishi hisobiga bog’lanish amalga oshadiyoki aksincha ko’pchilik kompleks birikmalar elektronitral bo’ladi. Masalan: Kaliy geksasianoferrat (II) suvdagi eritmada quyidagicha dissosialanadi [8]: K 4 [Fe(CN) 6 ] ↔ 4K + + [Fe(CN) 6 ] 4- Kompleks birikmalar dissosiallanganda kompleks ionlar hosil. Ularning dissosialanish darajasi juda kichik, ular xiyla mustahkam ionlardir. Koordinatsion birikmalar tabiatda keng tarqalgan bo’lib, hozirgi ku

Uch va to’rt valentli elementlarning koordinatsion sonlari asosan 6 ga teng. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] Besh valentli elementlarning koordinatsion soni 7 ga teng bo’ladi: Masalan: K 2 [NbF 7 ], (NH 4 ) 2 [NbF 7 ] Umuman shuni aytib o’tish kerakki, ayni elementning koordinatsion soni elementning valentligiga ligandlar eritmasi konsentratsiyasiga va markaziy ion radiusining ligand radiusiga bo’lgan nisbatiga bog’liq bo’ladi. Magniusning ko’rsatishiga ko’ra R m :R L nisbat 0,155 dan 0,225gacha bo’lsa, markaziy ionning koordinatsion soni 3 ga teng. 0,225 dan 0,414gacha bo’lsa markaziy ionning koordinatsion soni 4 ga teng bo’ladi. R m :R L nisbat 0,414 dan 0,732 gacha bo’lsa, markaziy ionning koordinatsion soni 6 ga teng. R M :R L nisbati 0,732 dan1,32 gacha bo’lsa, markaziy ionning koordinatsion

[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]Cl+AgNO 3 →[Co(NH 3 ) 4 Cl 2 ]NO 3 +AgCl↓ [Co(NH 3 ) 3 Cl 3 ]–tarkibli kompleks birikma esa, alohida o’rinni egallaydi. A.Verner nazariyasiga binoan u suvda eritilganda ionlarga parchalanmaydi. Shuning uchun ham kam eruvchan neytral kompleks birikma bo’lib, AgNO 3 eritmasi ta’sirida xlor ionlari, AgCl holida cho’kmaga tushmaydi. Uning elektr o’tkazuvchanligi nolga yaqin bo’ladi. 1.2. Ligandlar va ularning turlari Uzoq vaqtlardan buyon olib borilgan tadqiqotlar natijasida XIX asrning oxirlariga kelib, barcha kimyoviy birikmalr ikki turkumga bo’linadi. Bularning birinchisi atom yoki soda birikmalr va ikkinchisi murakkab yoki molekulyar birikmalar nomini oldi. Keyinroq bir xil birikmalarni birinchi tarkibdagi birikmalar, ikkinchi xillari esa yuqori tarkibdagi birikmalar deb

Koordinasion birikma shunday birikmaki, uning molekulasi yoki ioni markaziy ion yoki atomga ega bo’lib, buni bir necha ion yoxud molekulalar, ya’ni ligandlar qurshab turadi. Akademik Yu. N. Kukushkin kompleks birikmalarga quyidagi ta’rifni berdi: “Kompleks birikma deganda kristall holatda bo’lmasin, eritmada bolmasin, tarkibida ligandlar bilan qurshalgan markaziy atomi mavjud birikmalarni tushunmoq kerak. Kompleks hosil bo’lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki D. I. Mendeleyev davriy sistemasining ko’pchilik elementlariga xos hodisadir. Tassir 1798-yilda birinchi bo’lib, kompleks CoCL 2 . 6NH 3 ni hosil qildi. Kompleks birikmalarni o’rganish shuni ko’rsatadiki, kompleks hosil bo’lishi hodisasi ayrim elementlardagini uchramasdan balki D.I.Mendeliyev davriy sistemasidagi ko

Kompleks birikmalar tabiatda ko’p tarqalgan. Masalan, o’simliklarning yashil qismida bo’ladigan va fotosintezni amalga oshiruvchi modda xlorofill magniyning kompleks birikmasidir.Tirik xujayralarni kislorod bilan taminlab turuvchi modda qon gemoglabini temirning kompleks birikmasidir. Juda ko’p minerallar alyuminosilikatlar kompleks birikmalardan iborat. Kompleks birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish, qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi. Hosil qilingan kompleks birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamyatga ega. Buning uchun: 1) Erituvchini bug’latish orqali konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovutib, shu moddalar aralashmasidan kompleks birikmani kristallga o’tkazishdan; 2) Reaksion aralashmag

Kompleks hosil qiluvchi sistema rangining o’zgarishini tekshirish orqali ko’pincha birikma tarkibini va uning barqaror yoki beqaror ekanligini aniqlash mumkin. Kompleks birikmalarning infraqizil nur yutishini o’rganish orqali birikma tarkibidagi atomlararo bog’lanish xarakterini bilib olish mumkin. U yoki bu elementning koordinatsion birikma hosil qilish qobilyati o’ta element atomining sirtqi elektron qavati tuzilishiga va uning davriy sistemadagi o’rniga bog’liq bo’lib, koordinatsion birikmalar hosil qiluvchilar jumlasiga asosan sirtqi qavatda yetarli darajada bo’sh orbitallari bo’lgan metal ionlar kiradi. Koordinatsion birikma hosil qiluvchi zarracha elektron juftining aksektori vazifasini bajaradi. Agar markaziy atom kimyoviy bog’lanishda o’zining bo’sh s-orbitallari bilan ishtirok ets

elementlarida s- va p- dan tashqari d-orbitallari ham, oltinchi va yettinchi davr elementlarida bulardan tashqari yana f-orbitallar ham ishtirok etadi. Binobarin, keyingi har qaysi yangi davrga o’tilganda oldingi davr elementlarining koordinatsion birikma hosil qilish imkoniyati saqlanib qoladi. Quyidagi 2-jadvalda markaziy atomga xos bo’lgan koordinatsion sonlar keltirilgan. 2-Jadval Markaziy atomga xos bo’lgan koordinatsion sonlar Davr lar Markaziy atomlar Hosil bo’ladigan koordinasion birikmalarda markaziy atomning koordinasion sonlari 2 3 4 5 6 Tekis kvad. 7 8 9 1 2 3 4 5 6 7 H-He Li-Ne Na-Ar K-Kr Rb-Xe Cs-Rn Fr-Ku + + + + + + + - + + + + + + - + + + + + + - - + + + + + - - + + + + + - - + + + + + - - - + + + + - - - + + + + - - - - + + + Jadvaldan ko’ramizki, bir davrdan ikkinchi davr

ham ligandlik rolini bajaradi. Ligandning s- va p-orbitallari bilan markaziy atomdagi bo’sh orbitallar o’zaro ta’sirlanishi natijasida δ-bog’lanish, ligandning p- va d- orbitallari bilan markaziy atomning bo’sh orbitallari orasida π-bog’lanishlar yuzaga chiqadi, (lekin s-va p x -orbitallari o’zaro qoplanilaganda har doim δ-bog`lanish hosil bo`ladi). Ligandlarning donorlik xossalari ulardagi s va p-orbitallardagi elektron juftlar hisobiga; akseptorlik xossalari esa, bo’sh p-va d-orbitallar hisobiga amalga oshadi. Quyidagi jadvalda ligandlarning elektron donorlik vazifasini bajaruvchi atomlar ko’rsatilgan [9], [12], [13]. 3-Jadval Ligandalr va ularning elektron donor atomlari Liganddagi elektron donor atomlar Molekulyar turdagi ligandlar Ion turdagi ligandlar monodentat polidentat monodentat

Dastlab kompleks birikmalarni nomlashda ba’zan ularni rangidan yoki shu moddani kashf etgan olim nomidan foydalanilgan. A. Verner komleks birikmalarni nomlash uchun ”Ratsional nomenklatura” yaratdi. Ratsional nomenklatura komplekslarning tarkibi va tuzilishlarini aks ettirishi kerak edi. Ya’ni kompleks birikmaning nomi uning tabiatiga monand bo’lmog’i zarur edi. Tuzsimon koordinasion birikmalarni ikki so’z bilan, noionogen birikmalarni bir so’z bilan atash taklif qilingan [14]. Shuningdik ammiak- ,,amin”, suv-,,akvo” oltingugurt -,,tio”, OH- guruhi bo’lsa ,,gidrokso”,-O-O-guruhi esa, ,,perokso”, kompleks birikma tarkibidagi xlor esa ,,xloro”, ftor bo’lsa ,,ftoro” kabi so’zlar bilan ataladigan bo’ldi. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ] kaliy geksasiono temir(II). 1963-yildan boshlab, taklif qilingan

[(H2O)4Fe OH HO Fe(H2O)4 ]CL4di- μ -gidroksooktaakvoditemir (II) xlorid yoki [(C2O4)2Cr OH OH Cr(C2O4]Cl4 di- μ -gidroksotetraoksalatodixromat (III) xlorid. 6. Geometrik izomerlarni nomlashda ularning ,,raqam” belgilaridan yoki ,,sis” va ,,trans” termenlaridan foydalaniladi: [ N H 3 P d N H 3 C lC l ] Transdixlordiammin palladiy (II) yoki 1,3-dixlordiammin palladiy. Oktoedrik kompleks birikmalarni nomlashda ham ,,raqam” belgilaridan va ,,trans”, ,,sis” terminlaridan foydalaniladi. Masalan: sis-dibromotetraamminrodiy (III) yoki 1,2-dibromo-3,4,5,6-tetraammin rodiy(III) ioni deb nomlash mumkin. N H 3 N H 3 Rh H 3N H 3N Br Br Kompleks birikmalarda struktura izomeriya va sterso izomeriyalari bor. Bularning birinchisida birorta legand ba’zi hollarda metal bilan koordinatsion bog’ orqali to’g’ri

Lekin fazoda joylashuvi bo’yicha bir-biridan farq qiladi. Quyidagi ,,sis” va ,,trans” kompleks birikmada xlor ligandlar bilan yonma-yon holda yoki qarama- qarshi tomonlarga joylashishi mumkin. Koordinasion sferada donor atomlarini turlicha joylashuvi hisobiga vujudga keladigan izomerya geometrik yoki sis va trans izomerya deyiladi.Yuqorida Pt(NH 3 ) 2 Cl 2 kompleks birikmadagi geometrik izomerlarning ko’rinishi tasvirlangan: a) sis-izomer va b)trans-izomerlar. Bir-birining aksini ifodalovchi izomerlar optik izomerlar turiga kiradi. Optik izomeriya deb molekulalari simmetriya markaziga yoki simmetriya tekisligiga ega bo’lmagan va molekulyar massasi teng bo’lgan moddalarga aytiladi. Optik faol birikmalar molekulalari simmetriya markaziga va simmetriya tekisligiga ega bo’lmaydi. Optik faollik

simmetriya tekisligi mavjud emas. Bu koordinatsion birikmaning markazini kesib o’tgan tekislikning ikkala yon tomonida ham ikktadan turli xil ligandlar joylashgan bo’ladi. 1.4. Kompleks birikmalarning turlari Biz yuqoridagi kompleks birikmalarni anion kompleks, kation kompleks va neytral kompleks birikmalar deb 3 ta sinfga bo’lishimiz mumkin. Lekin A. Verner nazariyasi yaratilgan davrda barcha koordinasion birikmalarni ularning hosil bo’lish sxemasiga qarab quyidagi 2 ta sinfga bo’lishgan edi. a) Biriktirib olish mahsulotlari. b) Joylashishlar, singdirilish mahsulotlari. Masalan: Agar BF 3 va HF qo’shilsa, biriktirib olish mahsuloti hosil bo’ladi: BF 3 +HF→H[BF 4 ] Bu reaksiyaga BF 3 ga HF qo’shilganda F - ioni ichki sferada qoladi. Joylashish mahsulotlari mis xloridga ammiak qo’shilganida

3. Asidokomplekslar. Ligandlari kislota qoldig’idan iborat bo’lgan kompleks birikmalar asidokomplekslar deb yuritiladi. Masalan: asidokomplekslar tarkibida 2ta yoki 3ta tur kislota qoldiqlari bo’lishi mumkin: K 2 [Pt(NO 2 ) 4 Br 2 ], K 4 [Fe(CN) 6 ], K 3 [Fe(CN) 6 ] 4. Siklik kompleks birikmalar. Ichki sferada sikllari bo’lgan komplekslar birikmalar, siklik kompleks birikmalar deb yuritiladi. 5. Kompleks gidratlar. Kislotali va amfoter tabiatga ega bo’lgan gidratlar asos tabiatli gidritlar bilan suvdan boshqa erituvchilarda (masalan efirda) reaksiyaga kirishsa, kompleks gidritlar hosil bo’ladi [18], [20]. LiH+BH 3 →Li[BH 4 ]; KH+AlH 3 →K[AlH 4 ] 6. Metall organik birikmalarga o’xshash kompleks birikmalar. Keyingi vaqtlarda tarkibida organik ligandlar bo’lgan juda ko’p kompleks birikmalar h

Bu dissosiyalanish jarayoni xuddi kuchli elektrolitlarning dissosiyalanishi kabi sodir bo’ladi. Ikkinchi navbatda esa, kompleks ionning o’zi ketma-ket dissosiyalanadi: [Fe(CN) 6 ] 4- ↔[Fe(CN) 5 ] 3- +CN - [Fe (CN) 5 ] 3- ↔[Fe(CN) 4 ] 2- +CN - va hakazo. Umumiy dissosiyalanish [Fe(CN) 6 ] 4- ↔Fe 2+ +6CN - bilan ifodalanaladi. Bu dissosiyalanish muvozanat holatga kelganda uning muvozanat konstantasi kompleks birikmaning barqarorlik konstantasi deb yuritiladi. Kompleks birikmalarning barqarorligi anchagina faktorlarga bog’liq bo’ladi. Bunday birikmalarda tashqi va ichki sferalarning barqarorligi har xil bo’ladi. Tashqi sferadagi kompleks ion elektrostatik kuchlar orqali bog’lanib, suvli birikmalarda oson ajraladi. Bunday parchalanish birlamchi dissosiyalanish deyiladi va u kuchli elektrolitla

[AlF 6 ] -3 ↔Al +3 +6F - [Co(NH 3 ) 6 2+ ↔Co 2+ +6NH 3 [Cu(NH 3 ) 4 ] 2+ ↔Cu 2+ +4NH 3 [Fe(CN) 6 ] 3- ↔Fe 3+ +6CN - [PtCl 4 ] -2 ↔Pt 2+ +4Cl - [Zn(CN) 4 ] 2- ↔Zn 2+ +4CN - 2,0 . 10 -28 8,0 . 10 -6 4,6 . 10 -14 1,0 . 10 -44 1,0 . 10 -16 6,3 . 10 -18 Juda barqaror bo’lgani uchun kompleks tuz eritmasiga kaliy yodid qo’shilganda ham kumush yodid cho’kmasi hosil bo’lmaydi. Kumush sulfidni eruvchanlik ko’paytmasi juda kichik bo’lganligi sababli vodorod sulfid qo’shilganda kumush sulfit cho’kmasi paydo bo’lganligi seziladi. Keyingi vaqtlarda kompleks birikmalar mustahkamligini harakterlashda barqarorlik konstantasining aksi bo’lgan kattalik beqarorlik konstantasi deb atash taklif qilindi. Ular orasida quyidagi nisbat bor: K barq. = 1/K beqar. [Ag(NH 3 ) 2 ] + ioni uchun barqarorlik konstantasi qu

1 2 3 4 Bir zaryadlilar Ikki zaryadlilar Uch va to’rt zaryadlilar Besh zaryadlilar 2 3,4,6 6 7 K[Ag(CN) 2 ], [Ag(NH 3 ) 2 ]X K[MgF 3 ], [Zn(NH 3 ) 4 ]X 2 H 2 [TiCl 6 ], K 3 [Fe(CN) 6 ] K 2 [NbF 7 ], K 2 [TaF 7 ] I. Gruppa elementlaridan kaliy, natriy rubidiy, seziyning kompleks birikma hosil qilish xususiyati juda kuchsiz bo’lib, ulardan litiy va qisman natriy bir qancha kompleks birikma hosil qiladi. Lekin birinchi gruppaning elementlari mis, kumush va oltin kompleks birikma hosil qilishga nihoyatda moyil. Ular galogenlar, aminlar tarkibida oltingugurt qisman kislorod bo’lgan ligandlar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. II. Gruppaning asosiy gruppacha elementlaridan berilliy va magneyda bu xususiyat mavjud. II. Gruppaning qo’shimcha gruppa elementlarida bu xususiyat yanada kuchli nam

VII gruppaning asosiy gruppacha elementlari boshqa elementlarning barqaror komplekslari tarkibiga donor sifatida kiradi. KCl 4 , KClO 3 , KClO 2 larni ham xlorning kompleks birikmalari deb qarash mumkin. VIII gruppaning qo’shimcha gruppacha elementlari Fe, Co, Ni, Ru, Os, Pt juda yaxshi kompleks hosil qiluvchi elementlar bo’lib, tarkibida azot va kislorod bo’lgan ligandlar, galogenlar juda ko’p va barqaror komplekslar birikmalar hosil qiladi: [Co(NH 3 ) 4 ]Cl 2 , [Ni(NH 3 ) 4 ]Cl 2 , [Co(H 2 O) 4 ]Cl 2 Yuqorida keltirilgan mashg’ulotlar asosida quydagi xulosalarni chiqarish mumkin: 1. Elementlarning kislorodli, azotli oltingugurtli ligandlar bilan kompleks birikma hosil qilish xususyati davriy sestemaning VIII gruppa va unga yaqin joylashgan elementlarda kuchli ifodalangan. 2. Katta davr e

bo’ladi. (asos-atsetilatseton -O=C(CH 3 )–CH=C(CH 3 )-O - anioni ham besh a`zoli xaalqa hosil qiladi. Unda fragmentidan uchtasi markaziy atom atrofida koordinatsiya holatida bo’ladi. Bunday birikmalar xelat koordinatsion birikmalar deb ataladi: O = C C H 3 C H C C H 3O Ikkinchi misol tariqasida ichki koordinatsion birikmalarni ko’rsatish mumkin. Agar noligentat ligandning bir atomi markaziy atom bilan kovalent (ba`zan ionli) tarzda birikib, ligandning ikkinchi atomi donor- akseptor mexanizm bo’yicha markaziy atom bilan birikkan bo’lsa, hosil bo’lgan holatni–ichki koordinatsion birikma deb ataladi. Masalan, glisen nomli aminokislota mis sulfat bilan reaksiyaga kirishganida misning ichki kompleks birikmasi hosil bo’ladi [13]: 2NH 2 CN 2 COO + CuSO 4 →H 2 SO 4 +[Cu(NH 2 CH 2 COO) 2 ] Bis-glis

tarkibida temir ioni ikkita siklopentadienil ioni C 5 H 5 bilan birikkan. Uning tuzilishini aniqlagan E.Fisher va J. Uilkonson Nobel mukofotini olishga sazovor bo’ldilar. Ferrosendagi temir o’rnini boshqa metal, masalan, nikel egallashi mumkin, u holda nikelosen [Ni(C 5 H 5 ) 2 ] hosil bo’ladi. Bundan tashqari ferrosenning siklopentadienil halqalari ham almashinish reaksiyalariga kirishadi. Bu sinfga yana dibenzoxrom [Cr(C 6 H 6 ) 2 ] ni ham kiritish mumkin. Oraliq d- metallar bilan hosil qilingan karbosiklik birikmalar qatorida dibenzolxrom muhim o’rin tutadi. U 1919 yilda sintez qilingan bo’lsada, uning tuzilishi faqat 1954 yilda aniqlandi. Xayn xrom(III) xlorid bilan C 6 H 5 MgBr orasidagi reaksiyani amalgam oshirib, xromning bir qancha birikmalarini olishga muvaffaq bo’ldi. Bu birikmal

radikalnikidir. Ikkita C 5 H 5 radikali o’zining 10 ta p-elektroni hisobiga koordinasion bog’ hosil qiladi. Shuning uchun oraliq metallarning sendvich strukturali birikmalari π -koordinasion birikmalar jumlasiga kiradi. Koordinasion birikma shunday birikmaki, uning molekulasi yoki ioni markaziy ion yoki atomga ega bo’lib, buni bir necha ion yoxud molekulalar, ya’ni ligandlar qurshab turadi. Akademik Yu. N. Kukushkin kompleks birikmalarga quyidagi ta’rifni berdi: “Kompleks birikma deganda kristall holatda bo’lmasin, eritmada bolmasin, tarkibida ligandlar bilan qurshalgan markaziy atomi mavjud birikmalarni tushunmoq kerak. Kompleks hosil bo’lish hodisasi ayrim elementlardagina uchramasdan, balki D. I. Mendeleyev davriy sistemasining ko’pchilik elementlariga xos hodisadir. Tassir 1798-yilda b

Kompleks birikmalar texnikada, meditsinada, qishloq xo’jaligida, ilm-fanda katta ahamyatga egadir. Kompleks birikmalar tabiatda ko’p tarqalgan. Masalan, o’simliklarning yashil qismida bo’ladigan va fotosintezni amalga oshiruvchi modda xlorofill magniyning kompleks birikmasidir.Tirik xujayralarni kislorod bilan taminlab turuvchi modda qon gemoglabini temirning kompleks birikmasidir. Juda ko’p minerallar alyuminosilikatlar kompleks birikmalardan iborat. Kompleks birikmalar hosil qilish uchun birikish, almashinish, oksidlanish, qaytarilish reaksiyalaridan foydalaniladi. Hosil qilingan kompleks birikmani reaksion aralashmadan ajratib olish ham katta ahamyatga ega. Buning uchun: 1) Erituvchini bug’latish orqali konsentrlangan reaksion aralashma hosil qilib, uni muz va tuz aralashmasi bilan sovu

Bular ichida tadqiqotchilar etiborini o’ziga jalb etadiganlari qatoriga; komplekslarning tuzilishi, eruvchanligi, rangi, elektr o’tkazuvchanligi, oksidlanish qaytarilish xossalari, spektrlari, magnet xossalari kiradi. Kompleks hosil qiluvchi sistema rangining o’zgarishini tekshirish orqali ko’pincha birikma tarkibini va uning barqaror yoki beqaror ekanligini aniqlash mumkin. Kompleks birikmalarning infraqizil nur yutishini o’rganish orqali birikma tarkibidagi atomlararo bog’lanish xarakterini bilib olish mumkin. 1.5. Kompleks birikmalarni xalq xo’jaligidagi ahamiyati Xalq xo’jaligida katta ahamiyatga ega bo’lgan ko’pgina organik moddalar ham kompleks birikmalardan iboratdir. Ular jumlasiga gemoglabin, xlorofil, ferment, vetaminlar va boshqa moddalar kiradi. Kompleks birikmalar turli sohala

Kvars va qumdan oltinni ajratib olishda ko’pincha oltinning kislorod ishtirokida natriy sianit bilan kompleks tuz hosil qilishdan foydalaniladi. Chunki oltin kislorod ishtirokida NaCN bilan suvda yaxshi eriydigan kompleks birikma hosil qiladi. 4Au+8NaCN+O 2 +2H 2 O→4Na[Au(CN) 2 ]+4NaOH Eritmaga o’tgan kompleks tarkibidagi oltinni rux yordamida erkin holda ajratib olish mumkin. 2Na[Au(CN) 2 ]+Zn→Na 2 [Zn(CN) 4 ]+2Au 3. Kompleks birikmalardan bo’yoq moddalar sifatida foydalaniladi. Tarkibida temir tuzlari bo’lgan zangori bo’yoq 1704-yilda Dispax tomonidan qora mol qonini potash (K 2 CO 3 ) bilan qizdirish natijasida hosil qilingan. Zangori bo’yoq K 4 [Fe(CN) 6 ]+Fe 3+ →KFe[Fe(CN) 6 ]+3K + tarkibli kompleks birikmadir. Bu modda lak bilan aralashtirib ishlatiladi. Hozirgi vaqtda xrom, kobalt v

kiradi. Ular tirik organizm hayotida muhim ahamiyatga ega. Akademik A. A. Grenberg tashabbusi bilan professor M. A. Azizov rahbarligida Toshkentda biologik jihatdan faol bo’lgan kompleks birikmalar o’rganishga kirishildi. Ligandlar sifatida aminokislotalar markaziy atom sifatida kobalt, temir, rux kabi metallardan foydalanildi. Sintez qilingan kompleks birikmalarning ko’pchiligi tibbiyot uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan dorivor priparatlardir. Masalan: nikotin kislota va kobalt (II) xloriddan hosil qilingan modda ,,koalid“ va [Pt(NH 3 ) 2 Cl 2 ] tarkibli kompleks birikmasi sariq qon kasalligini davolashda zaruriy dori sifatida ishlatilmoqda. Analitik kimyoda kompleks birikmalarning ahamiyati katta. Bunday birikmalar elementlarning modda tarkibida bor-yo’qligini bilishda (sifat analizi),

Hozirgi vaqtda metall ionlarini aniqlash uchun tarkibida maxsus atomlar gruppasi bo’lgan reaktivlar qo’llaniladi. Metallarni aniqlashda, asosan tarkibida bir necha karboksil gruppalari bor α- aminokislotali reaktivlar ishlatilmoqda. Ana shunday birikmalardan biri sifatida imin-di-sirka kislota HOOCCH 2 -NH-CH 2 COOH ni aytib o’tish mumkin. Ana shu kislotaning hosilasi etelendiamintetrasirka kislota va uning 2ta vodorod atomi natriyga almashingan tuzi NaOOCCH 2 -NaOOCCH 2 -N-CH 2 -CH 2 -N- CH 2 COOH-CH 2 COOH trilon-B nomi bilan ataladi. Bu birikma, masalan, kalsiy bilan reaksiyaga kirishganda o`zidagi ikkita natriy atomini kalsiy atomiga almashtiradi, natijada xelat koordinatsion birikma hosil bo`ladi. U uch valentli kationlar bilan ham shunga o`xshash tuzlar hosil qiladi [12]. Trelon-B ko

koordinatsion birikma metallini eritmada va atmosferada (ochiq havoda) koorroziyadan saqlashga imkon beradi. Masala, po’lat buyum, natriy benzoat C 6 H 5 COONa eritmasi ichiga solib qo’yilsa, temir buyum sirtida ko’zga ko’rinmaydigan himoya parda hosil bo’adi. Uning tarkibi Fe[(C 6 H 5 COOH) 6 ] . (OH) 3 dan iborat. Uning borligini elektronogeafik va kimyoviy usullar bilan isbotlash mumkin: 4Fe+24C 6 H 5 COONa+30H 2 O+3O 2 →24NaOH+4[Fe(C 6 H 5 COOH) 6 ](OH) 3 Benzitriazol kadmiy, rux va mis ionlari bilan suvda kam eriydigan cho’kmalar hosil qilishi sababli metallarni koorroziyadan himoya qiladi. Eritmadagi pH o’zgarganida metall sirtida hosil bo’lgan kompleks birikmaning barqarorligi o’zgaradi; buning natijasida koorroziya tezligi ham o’zgaradi. Kumush va qo’rg’oshin metallari sirtiga kali

vositasidir. Gemoglabin oqsil modda-globin va prostetik gruppa-gemdan iboratdir. Gem esa protoporfirin bilan koordinatsion bog’ vositasida bog’langan Fe(II) ionini tutgan kompleks birikmadir. Metall-fermentlar (enzimlar). Fermentlar tirik organizmda sodir bo’ladigan kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiruvchi biologik katalizatorlardir. Hozirgacha ma’lum bo’lgan fermaentlar soni ikki mingdan ortiq. Ularning hammasi oqsil tabiatli va boshqa turdagi moddalar kofermerlaridan tarkib topgan o’zaro kimyoviy bog’larsiz birlahgan komplekslardan iboratdir. Fermentlarda unumli va tanlab ta’sir qilish xususiyati yuqori, ularda sharoitga qarab aktivligi o’zgaruvchan xususiyatlar mavjud. Fermentlar ta’sir qiladigan modda(substarat) larning kimyoviy o’zgarishi oddiy reaksiyalarga nisbatan 10 8 -10 12 marta t

Ikkinchisi-karboksipeptidaza; uning molekulyar massasi 34 mingga yaqin, bir molekulasi tarkibiga 1 ta rux atomi kiradi. Bu ferment sut emizuvchilarning oshqozon ostidagi bezida-peptid zanjirining karboksil qismidagi peptil bog’lanishida sodir bo’ladigan gidroliz jarayonini katalitk tezlashtiradi; sodir bo’ladigan reaksiyani quyidagicha yozish mumkin: R″- CH 2 CONH - CHR′ - CONH - CH 2 COO - + H 2 O → R″CH-CONH-CHR′-COO - +H 3 + NCH 2 COO - Tarkibida mis bo’lgan metal-fermentlar, asosan oksidazalar bo’lib, ular oksidlanish reaksiyalarida katalizatorlik vazifasini bajaradi. Kompleks birikmalar kimyosi, asosan markaziy zarracha va uni qurshab olgan ligandlardan iborat ion va molekulalarni o’rganadi. Markaziy zarracha vazifasini metal ionlari yoki UO 2 2+ ioni kabi oksokationlar, ligandlar vaz

ligandlardir). Oksalat ion C 2 O 4 2- va etildiamin H 2 N-CH 2 -CH 2 -NH 2 -ikki dentatli ligandlar jumlasiga kiradi. Etilendiamin tetrasirka kislota anioni esa polidentatli ligand hisoblanadi. Ligandning dentatligi va markaziy atomning koordinasion soni doimiy (o’zgarmas) qiymatlar emas. Ularning qiymatlari zarrachalarning katta- kichikligiga, ular orasidagi bog’lanishning turiga va hokazolarga bog’liq; 2,4,6 ga teng koordinasion sonlar juda ko’p uchraydi. Eritmalarda koordinasion birikmalar hosil bo’lganida erituvchining molekulalari ichki sfera tarkibiga kirishi mumkin. Masalan, HgCl 2 ning organik moddadagi eritmasiga LiCl qo’shilganda [HgCl 3 L] - tarkibli tetraedrik koordinasion ion hosil bo’lganligi nurning kombinasion yoyilishiga asoslangan spektroskopik tekshirishlar natijasida is

hosil bo’lishi zarrachalar orasida elektrostatik o’zaro ta’sirlashish eritmalardagiga qaraganda ancha kuchliroq namoyon bo’ladi (chunki gaz muhitda dielektrik holat bo’lishi bunday ta’sirlashish oson sodir bo’lishiga olib keladi). Gaz muhitda koordinasion birikmalar hosil bo’lishi yuqori temperaturada sodir bo’lganligi sababli, bu jarayonda entropiya o’zgarishi manfiy qiymatga ega: ∆S=∂G/∂T. Buning oqibatida jarayonning izobar potensiali ortib boradi, lekin kompleks birikmaning barqarorlik konstantasi temperatura ortgan sari kamayadi. Tashqi koordinasion sferaga ega bolgan koordinasion birikmalar qutbli erituvchi muhitda avval birlamchi dissotsiyalanishga uchraydi; bunda tashqi sferadagi ionlar kompleksdan batamom ajralib ketadi, masalan: [Cu(NH 3 ) 4 ]Cl 2 = [Cu(NH 3 ) 4 ] 2+ +2Cl - So’ng

e) tirik organizmning hayotiy jarayonida muhim bo’lgan birikmalar (gemoglabin, emzimlar, xlorofill va boshqalar) koordinasion birikmalar jumlasidandir [22]. II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1. Xinazolon-4 va uning kaliyli hamda natriyli tuzlarini sintezlash Xinazolon-4 va uning hosilalari tarkibida donor atomlarining (N, S, O) bo`lishi, ularning har xil tautomeryalarga uchrashi va shu donor atomlar hisobiga metallar bilan har xil koordinatsiyaga uchrashi ham nazariy, ham amaliy jihatdan qiziqish uyg`otadi. Xinazolon-4 oq kristal modda bo`lib, bir qancha tautomeriya holatlarida bo`lishi mumkin: N C HN HCO N C HNCO H N C HNCO H A B C Tajribalar natijasi A:B:C=7:2:1 nisbatlarda bo`lishi aniqlangan [19]. Xinazolon-4 ni spirtli eritmada 1:1 nisbatda ishqor ta`sir ettirilib, xinaz

N C HN HCO + K O H N C HN - KCO + H 2 O y o k i N C HN HCO + N a O H N C HN - N aCO + H 2 O Xinazolon-4 ni kaliyli va natriyli tuzlari spirtda yaxshi erib, och sariq rangli eritma hosil qiladi. Xinazolon-4 ning ushbu tuzlarini ustiga 3d-metall tuzlaridan kerakli miqdorda qo’shib, har xil konsentrasiyali kompleks birikmalarini sintez qilish mumkin. 2.2.Xinazolon-4 ni mis (II) tuzlari bilan uch xil tarkibli kompleks birikmalari Xinazolon-4 ni kaliyli yoki natriyli tuzlariga (KX) 1:1 nisbatda mis tuzlarining Cu(NO 3 ) 2 , Cu(CH 3 COO) 2 , CuCl 2 , CuSO 4 spirtli eritmasidan ta’sir ettirib, qiyin eruvchan to’q yashil rangli CuX . Xz . 2H 2 O (X=NO 3 - , CH 3 COO - , Cl - , SO 4 - ) cho’kma ya’ni 1:1 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmalari sintez qilingan [23].N CH N -K C O + CuX Cu O H 2

havo rangli eritma, ya’ni 1:2 tarkibli oddiy ligandli kompleks birikmasi hosil bo’ladi. Reaksiya mexanizmini quydagicha ifodalash mumkin: H C N HC N H 2 O O H 2 N C N C O O H 2C u O H H N C HNCO K N C HNCO X O H 2O H 2 C u + 1:2 tarkibli, havo rangli Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmani ustiga yana xinazolon-4 ni kaliyli tuzining spirtdagi eritmasidan 1:3 va undan ham ko’proq miqdorda qo’shilganda siyoh rangli eritma, ya’ni, 1:3 tarkibli kompleks birikmasi hosil bo’ladi: H C N HC N H 2 O O H 2 N C N C O O H 2C u O N C NC H O H H N C HNCO K K N C HNCO X O H 2O H 2 C u + 2 - K X Yuqorida sintez qilingan uchala kompleks birikmalarning infra-qizil spektrlari o’xshash bo’lib, liganddagi ν(C=O) 1710 sm -1 dan 1690 sm -1 gacha kamayishi N-H bog’larini valent tebranishlariga tegishli yutilish chiz

mumkin. Xinazolon-4 va uning kompleks birikmalarini ba’zi bir fizik-kimyoviy xossalari quyidagi 6-jadvalda keltirilgan. Xinazolon-4 va uning kompleks birikmalarini 6-Jadval ba’zi bir fizik-kimyoviy xossalari № Birikmalar Rangi Molekulyar massasi Elementlarning miqdori (%) Me C N S H 1 Xinazolon-4 oq 146 - 65,05 65,75 19,24 19,17 - 4,2 4,3 2 CuNO 3 . Xz . 2H 2 O To’q yashil 306 20,63 20,91 31,14 31,37 13,75 13,72 - 3,0 2,9 3 Cu(Xz) 2 . 3H 2 O Ko’k 406 15,32 15,76 47,03 47,29 13,56 13,80 - 3,9 3,9 4 K[Cu(Xz) 3 . 2H 2 O] Siyoh rang 571 11,41 11,20 50,33 50,42 14,53 14,61 - 3,4 3,3 5 Cu(Xz)(OXz) . H 2 O Och yashil 404 16,76 16,85 47,81 47,72 13,84 13,82 - 3,4 3,2 6 Cu(Xz)(AXz) . H 2 O To’q ko’k 386 16,12 16,18 49,42 49,64 18,33 18,82 - 3,4 3,2 7 Cu(Xz)(TPP) . H 2 O Kul rang 432 14,81 14,77 50,

Aralash ligandli kompleks birikmalarning IQ-spektrida koordinatsiyaga uchragan xinazolon-4 ni xarakterli chiziqlari deyarli uchramay qoladi. Koordinatsiyaga uchragan 2-oksoxinazolon-4 da esa, ligandli uchinchi holatdagi ν (NH) 3 chiziqlar 3060 sm -1 oblastida kuzatilmadi. Oksoxinazolon-4 ni ikkinchi holatda 1698 sm -1 da uchraydigan ν (C=O) 23 sm -1 past chastotali sohada ya’ni 1675 sm -1 da kuzatildi. Koordinatsiyaga uchragan suv molekulalariga tegishli keng chiziqlar esa, 3400-3450 sm -1 oblastida nur yutilish chiziqlari kuzatildi [26]. Misli kompleks birikmalarning EPR- spektrlari o’rganilib, hosil bo’layotgan anizatrop parametrlari (g ‖ =2,221, A=13g va g ┴ =2,067) o’rganildi. Misli kompleks birikmalarni kvadratli piramida tuzilishiga ega ekanligini IQ-spektridan olingan ma’lumotlar ha

tebranishlariga tegishli yutilish chiziqlar kuzatildi. ν(C-O) ga tegishli yutilish chiziqlari esa, 1345 sm -1 da kuzatildi. Suv molekulalariga tegishli bo‘lgan ν(OH) 3450-3500 sm -1 oblastida keng chiziqlar tarzida namoyon bo‘ldi. Misli kompleks birikmalarning EPR- spektrlari o‘rganilib, hosil bo‘layotgan anizatrop parametrlari (g ‖ =2,221, A=13g va g ┴ =2,067) o‘rganildi. Misli kompleks birikmalarni kvadratli piramida tuzilishiga ega ekanligini IQ-spektridan olingan ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Hosil bo‘lgan kompleks birikmalarning elektr o‘tkazuvchanligi o‘rganilib, kam elektr o‘tkazuvchan ekanligi (18÷25 sm -1. om 2 . mol -1 ) aniqlangan [27]. Cu(Xz)(AXz) . H 2 O kompleks birikmasining elektron spektrini o‘rganish uchun, kompleks birikmani dimetilsulfooksid (DMSO) dagi eritmasini KFK-3

O H 2 N N O N N O Cu H 2NMis(II) tuzlarini elektron spektrlari esa, yuqori oblastda (700, 775, 800 nm larda) namoyon bo‘lishi kuzatildi. Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzi tarkibida uch molekula suv bo‘lganligi uchun Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O ni metanoldagi eritmasini elektron spektri akvo kompleksini [Cu(H 2 O) 5 ] 2+ chiqish oblastiga (800 nm) yaqin joyda (775 nm), [Cu(H 2 O) 3 (CH 3 OH) 3 ] 2+ + ko‘rinishida namoyon bo‘lyapdi. Cu(CH 3 COO) 2 . H 2 O da bitta suv molekulasi bo‘lganligi uchun pastki oblastda (700 nm) [Cu(H 2 O) . (CH 3 OH) 5 ] 2+ ko‘rinishida namoyon bo‘layotganligi aniqlandi. 2.5. Cu(Xz)(AXz) . H 2 O aralash ligandli kompleks birikmasining UB-spekti Cu(Xz)(AXz) . H 2 O - kompleks birikmasining elektron spektrini o’rganish uchun, kompleks birikmani dimetilsulfooksid (DMSO) dagi eritmas

1A 1g →1A 2g va 1A 1g →1E 1g o’tishlarga to’g’ri keluvchi yassi kvadratli piramida tuzilishiga ega deyish mumkin bo’lar edi [29], [24], [30]. Lekin kompleks birikmaning elektron spektrida faqat bitta 680 nm dagi yutilish chizig’i namoyon bo’ldi. 550 va 710 nm lardagi nur yutilish chiziqlari kuzatilmadi. Olingan natijalar (IQ-, UB-spektrlariga asoslanib, kompleks birikmaning tuzilish formulasini quyidagicha ifodalash mumkin:C N C N O N C H N C O C u N H 2 H 2O Mis(II) tuzlarini elektron spektrlari esa, yuqori oblastda (700, 775, 800 nm larda) namoyon bo’lishi kuzatildi. Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzi tarkibida uch molekula suv bo’lganligi uchun Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O ni metanoldagi eritmasini elektron spektri akvo kompleksini [Cu(H 2 O) 5 ] 2+ chiqish oblastiga (800 nm) yaqin joyda (775 nm), [Cu(H

C N C N O N C H N C O S CH 3 CH 3 H 2O H C uSintez qilingan kompleks birikmalar spirt, suv, DMFA va DMSO larda juda yaxshi eriydi. 2.7. Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O va Cu(Xz) . (KMAX) . H 2 O kompleks birikmalari To’q yashil rangli CuX . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi suspenziyasining ustiga atsetilaminoxinazolon-4 ni monokaliyli tuzining spirtdagi eritmasidan oz-ozdan tomchilatib qo’shish natijasida Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O tarkibli yangi aralash ligandli kompleks birikmasi sintez qilindi. Kompleks birikmaning IQ-spektrida ν (C=O) hamda ν (N-H) larga tegishli nur yutilish nurlarini 1690-1740 sm -1 larda yo’qolib ketishi, uning o’rniga 1350 va 1620 sm -1 sohalarda ν (C-O) va ν (C=N) larga tegishli nur yutilish chiziqlarini hosil bo’lishi, bundan tashqari 3400 sm -1 da suv molekulalariga tegishli chizi

O H 2 N N N C N C u N C O H C H 3 O OCu(II) tuzlarini xinazolon-4 bilan 1:1 tarkibli, spirtda kam eruvchan, to’q yashil rangli cho’kmasining ustiga KMAX ni monokaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-oz qo’shib, aralash ligandli, 1:2 tarkibli kompleks birikmasi Cu(Xz)(KMAX) . H 2 O sintez qilindi. Ushbu kompleks birikmaning IQ-spektri Cu(Xz) . (AAXz) . H 2 O kompleks birikmasining IQ-spektriga juda o’xshash ekanligi o’rganilib, quyidagi tuzilish formulasi taklif etildi: O H 2 N N N C N Cu N C O H O O O CH 3 Ushbu kompleks birikmada ham mis metali ligand bilan uchinchi holatdagi azot va to’rtinchi holatdagi kislorod orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda birikayotganligini ko’rish mumkin. 2.8. Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O va Cu(Xz) . (KMAX) . H 2 O kompleks birikmalarining IQ hamda UB

gruppalarga tegishli yutilish chiziqlar namoyon bo’ldi. U liganddagiga nisbatan (15 sm -1 ) pastki sohaga siljigan. ν(C=N) va aramatik halqaga tegishli keng chiziqlar 1595-1620 sm -1 oblastida kuzatildi. 1390 va 835 sm -1 sohada netrat ionlarining ν 2 va ν 3 valent tebranishlariga tegishli yutilish chiziqlari esa, 1345 sm -1 sohada kuzatildi. Suv molekulalariga tegishli bo’lgan ν(OH), 3450-3500 sm -1 sohada keng yutilish chiziqlari tarzida namoyon bo’ldi. Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O va Cu(Xz) . (KMAX) . H 2 O komplekslarini elektron spektrini o’rganish uchun kompleks birikmalarni dimetil sulfooksid (DMSO) dagi eritmasini KFK-3 da to’lqin uzunligi (λ) 315 nm dan 900 nm gacha bo’lgan sohada tekshirib ko’rildi. Tekshirish natijalari shuni ko’rsatdiki, kompleks birikmasining elektron spektrini 340 nm

Lekin kompleks birikmaning elektron spektrida faqat bitta 680 nm dagi nur yutilish chizig’i namoyon bo’ldi. 750 nm va 710 nm sohalardagi nur yutilish chiziqlari kuzatilmadi. Olingan natijalar (IQ, UB-spektrlari) ga asoslanib kompleks birikmaning tuzilish formulasini quyidagicha taklif etish mumkin:O H 2 N N N C N Cu N C O H CH 3 O O Mis (II) tuzlarini elektron spektrlari esa, yuqori sohada (700, 775, 800 nm larda) namoyon bo’lishi kuzatildi. III BOB. TAJRIBA QISMI 3.1. Cu(Xz)(OXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasi sintezi Cu(Xz)(OXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasini sintezlash uchun 0,242 gr (1mmol) Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzini metanoldagi eritmasida 0,183 gramm (1mmol) KXz ni 5 ml metanoldagi eritmasini tomchilatib aralashtirgan holda qo‘shganimizd

3.2. Xinazolon-4 va uning 2-aminohosilasini Cu(II) tuzlari bilan aralash ligandli kompleks birikmasi sintezi Cu(Xz) . (AXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasini sintez qilish uchun dastlab, CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasining ustiga xinazolon-4ni kaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-ozdan tomchilatib qo’shib aralashtirganimizda Cu(Xz) 2 . 3H 2 O kompleks birikmasi hosil bo’ladi. Ya’ni kompleks tarkibidagi atsedoligand (NO 3 - ) ioni yana bitta xinazolon molekulasini almashtiradi. Biz bu imkoniyatdan foydalanib, CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi ustiga 2- aminaxinazolon-4 ni kaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-ozdan aralashtirib qo’shganimizda to’q ko’k ya’ni kul rang cho’kma ya’ni Cu(Xz) . (AXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmasi hos

(1mmol) Cu(NO 3 ) 2 . 3H 2 O tuzini metanoldagi eritmasida 0,183 gramm (1mmol) KXz ni 5 ml metanoldagi eritmasini tomchilatib aralashtirgan holda qo‘shganimizda to‘q yashil cho‘kma ya’ni CuNO 3 . Xz . 2CH 3 OH kompleks birikmasi hosil bo‘ladi. CuNO 3 . Xz . 2CH 3 OH kompleks birikmasining ustiga 0,244 gramm (1mmol) KTPP 5ml metanoldagi eritmasini oz-ozdan qo‘shganimizda dastlabki to‘q yashil cho‘kma erib ketadi va asta-sekin kul rang cho‘kma, ya’ni Cu(Xz)(TPP) . H 2 O kompleks birikmasi hosil bo‘ladi. Cho‘kma filtrlanib, suvli spirt bilan bir necha marta yuviladi va quritiladi. Reaksiya unumi-69%. T 0 suyuq.=224 0 C. 3.4. Xinazolon-4 va uning 2-asetilaminohosilasini Cu(II) tuzlari bilan aralash ligandli kompleks birikmalari sintezi Cu(Xz) . (AAXz) . H 2 O - kompleks birikmasini sintez qili

KMAX ni kaliyli tuzini spirtdagi eritmasidan oz-ozdan aralashtirib qo’yganimizda, och yashil rangli cho’kma hosil bo’ladi. Biz bu cho’kmani filtrlab, suv va spirt aralashmasi bilan yuvdik. Xona haroratida massasi o’zgarmay qolguncha quritdik. Reaksiya unumi-84%. T 0 suyuq.= 215 0 C. XULOSA Olingan ma’lumotlarga asoslangan holda, quyidagi xulosalarga kelindi: 1. Xinazolon-4 ni mis tuzlari bilan 1:1, 1:2 va 1:3 tarkibli kompleks birikmalar hosil qilishi elementga analiz UB- va IQ-spektroskopiyasi yordamida o’rganildi. 2. Xinazolon-4 markaziy ion bilan 3-holatdagi azot va to’rtinchi holatdagi kislorod orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda bidentat koordinatsiyaga uchrashi aniqlandi. 3. CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasi tarkibidagi NO 3 - ioni xinazolon-4 ga yoki uning hosi

kislorod orqali to’rt xalqali metallosikl hosil qilgan holda bidentat koordinatsiyaga uchrashi o’rganildi. 6. Sintez qilingan kompleks birikmalarning eruvchanligi tekshirilib; spirt, DMSO, DMFA va suvda ligandga nisbatan yaxshi erishi kuzatildi. 7. CuNO 3 . Xz . 2H 2 O kompleks birikmasidagi kislota qoldig’i xinazolon-4 yoki uning hosilalariga almasha olish mumkinligidan foydalangan holda, Cu(Xz)(OXz) . 2H 2 O, Cu(Xz)(AXz) . H 2 O, Cu(Xz) . (TPP) . H 2 O, Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O va Cu(Xz) (KMAXz) . H 2 O tarkibli aralash ligandli kompleks birikmalari sintez qilindi. 8. Olingan natijalarga asoslangan holda, sintez qilingan koordinatsion birikmalarning struktura formulalari taklif etildi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. I.A. Karimov Bizning asosiy vazifamiz vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz faravo

12. Кукушкин Ю.Н. Химия координационных соединений М.: “Высшая школа”, 1985. -105-112 c . 13. Гли ки на Ф.В. и Ключников Н.Г. Химия комплексных соединений М.: “Просвешение”, 1982. -122-134 c . 14. Рахимов Х .Р. Анорганик химия Тошкент “ Ўқитувчи ”, 1984. -76-78 б. 1 5 . Ю. Т. Тошпўлатов, Ш.С. Исоқов Анорганик химия Тошкент “Ўқитувчи”, 1992. -66-73 б. 1 6 . Қ.Х. Ахмеров, А.Жалилов, А. Исмоилов Умумий ва анорганик химия Тошкент “Ўқитувчи”, 1988. -56-67 б. 1 7 . Э.Т. Оганесян, А.З. Кнежник Неорганическая химия М.: “Высшая школа”, 1989. -112-124 c . 18. Ф.Г. Фелдмонд, Г.Е. Рудзитес Умумий химия асослари Тошкент “Ўқитувчи”, 1991. -48-56 б. 1 9 . Шахидоятов Х.М. Хиназолоны-4 и их биологическая активность Ташкент “ ФАН ”, 19 88 . -54-55 c . 20. Кукушкин Ю.Н. Лиганды координационных соединений Лен

26. Н.Н. Желичовская, И.И. Черняев Химия комплексных соединения М.: “Высшая школа”, 1986. -86-91 c . 27. Ф.Х. Тожиев Анорганик моддаларнинг физик-химиявий анализи Тошкент “ Ўқитувчи ”, 1984. -41-44 б. 28. Н.А. Парпиев, Х.Р.Рахимов, А.Г. Муфтахов Анорганик кимё назарий асослари Тошкент “ Ўзбекистон ”, 2000. -87-95 б. 2 9 . Sinj A ., Sinj P . Chelatione behavior of quinazoline (1 H , 3 H ) – 2,4 – dithione //Jnorg. Chem. 1984. Vol. 5. P. 2341 – 2346. 30. WWW Compleks Ru. 31. WWW Coordination compounds Ru. I L O V A 58

1-Rasm. OXz (a), KOXz (b) va Co(OXz) 2 . 4H 2 O (c) larni IQ-spektrlari 60

2-Rasm. Cu(Xz)(OXz) . 2H 2 O (a), Cu(Xz)(AAXz) . H 2 O (b), Cu(Xz)(AXz) . H 2 O (c) va Cu(Xz)(KMAX) . 2H 2 O (d) larni IQ-spektrlari 61

3-Rasm. Cu(Xz)(OXz) . 2H 2 O kompleks birikmasini DMSO dagi EPR-spektri 62

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari