Badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning berilishi - Nemis tili - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	312.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	04 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Nemis tili

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning berilishi

Sotib olish

Badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning berilishi “ ”
mavzusidagi
BITIRUV MALAKVIY ISHI
Himoyaga tavsiya etildi
“ ”
Fakultet dekani: __________
“ ____ ________2025
”
1

MUNDARIJA
I.KIRISH 3………………………………………………………………………
II.ASOSIY QISM
I.BOB. Z.M.BOBURNING JAHON ADABIYOTIDA TUTGAN
O RNI VA ROLI
’
1.1 Bobur gumanist -ma rifatparvar 13
’ ……………………………………………
1.2 Boburning nemis tarjimalari ..22
………………………………………………
II.BOB. BOBURNOMADA XARAKTER VA QIYOFANING
BERILISHI
2.1 Boburnomada kishilar qiyofasi va xarakteri 30
………………………………
2.2 Badiiy tarjimada Bobur siymosi va qiyofasining berilishi ..43
………………
III.XULOSA ………………………………… ….56
……………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’ .......59 …………………
2

KIRISH
O zbekiston mustaqillikka erishgandan so ng chet tillaridan o zbek tiliga‘ ‘ ‘
va, aksincha, o zbek tilidan chet tillariga tarjima qilishga qiziqish ancha ortdi.
‘
Hukumatimiz professional va yuqori malakali tarjimonlar tayyorlashga katta
ahamiyat bermoqda. Tarjima nazariyasi va amaliyoti ta lim yo nalishi hamda
’ ‘
mutaxassisligi bo yicha Davlat ta lim standarti qabul qilinib, shu soha fanlariga
‘ ’
doir namunaviy dasturlar tasdiqlandi. Xususan, 2012-yil PQ-87 Chet tillarni
“
o rgatish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida gi qarorida
’ ’ ’ ”
chet tillarni o qitishda zamonaviy pedagogik va axborot kommunikatsiya
’
texnologiyalaridan foydalangan holda ilg or uslublarni joriy etish, chet tillarda erkin
’
so zlasha oladigan mutaxasisslarni tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish
’
hamda buning negizida, ularning jahon svilizatsiyasi yutuqlari hamda dunyo axborot
resurslaridan foydalanishlari, xalqaro hamkorlik va muloqotni rivojlantirishlari uchun
shart-sharoitlar va imkoniyatlar yaratish bilan bog liq keng ko lamli vazifalar
’ ’
belgilangan. Aynan shu xususida Prezidentimiz «Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk
kelajagi yo lida xizmat qilish eng oliy saodatdir» kitobida quyidagi fikrlarni
’ –
keltiradilar: «Biz farzandlarimizga chet tillarni o rgatishni takomillashtirish
’
bo yicha qamrovi va mazmun mohiyati bo yicha katta ishlarni boshladik.
’ – ’
Jumladan, 2012-yilda shu borada maxsus qaror qabul qildik.Shu qisqa davrda bu
ishlarimiz o zining ijobiy natijalarini bermoqda.Boshlagan ishlarimizni izchil davom
’
ettirsak, nasib etsa, bu borada ham portlash effekti ga erishamiz».
“ ” 1
Yurtboshimiz
portlash effekti deganda yoshlarni jahon sahniga chiqishini, ona tilimizni jahon
“ ”
tillari qatoriga qo shilishini nazarda tutgan bo lsa, ajabmas! Prezidentimizning chet
’ ’
tillari sohasiga qaratayotgan e tibori shu soha mutaxasisslariga katta mas uliyat
’ ’
yuklaydi. Respublikada yagona Jahon tillari universitetida tarjimonlik fakultetiga
talabalar qabul etila boshlandi. Bu, o z navbatida, tarjimon mutaxassislar
‘
1
Karimov I.A. Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi yo lida xizmat qilish-eng oliy saodatdir -Toshkent
” ’ ”
O zbekiston -2015.252-bet.
“ ’ ”
3

tayyorlashda bizga ulkan vazifalarni yuklaydi. Shu munosabat bilan, yuqori malakali
tarjimonlar tayyorlashda har qanday nazariy va amaliy muammolarni hal qilishimiz
lozim.
Mavzuning dolzarbligi . O zbekiston -ulkan madaniy tarixga boy, ma naviy’ ’
merosga ega, kelajagi buyuk yurt. Buyuk ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan,
umuminsoniy g oyalar bilan sug orilgan o lmas yozma obdalar ma naviy
’ ’ ’ ’
xazinamiz, milliy iftixorimizdir. Ma naviy xazinalarimizni chet ellarda qanday
’
qabul qilmoqdalar, qanday tushunmoqdalar, shularni o rganish mavzuni
’
dolzarbligidan dalolatdir. Bobur faoliyati va merosini o rganish, tadqiq qilish va
‘
ommalashtirish sohasida birmuncha ishlar qilindi. Uning mashhur B o b urnoma
“ ”
asari ikki marta rus tiliga, uch marta o zbek tilida nashr etildi. H.Yoqubovning
‘
B o b ir nomli risolasi (1941), H.Sulaymonov, V.Zohidov, N.Mallayev,
“ ”
S.G aniyeva, A.Qayumovlarning tadqiqot ishlari, Bobur lirikasi haqida S.Aliyev
‘
(1948), B o b urnoma n i ng badiiy xususiyatlari haqida, S.Jamolovning (1961)
“ ”
B o b urnoma tilining mifologiyasiga doir (1954) G.F.Blagovaning dissertatsiaylari,
“ ”
H.Nazarovaning bir qator ilmiy maqolalari, “Zahriddin Muhammad Bobur asarlari
uchun lug‘at” (1972) kitobi, “Bobur va o‘zbek adabiy tili” risolasi (1972)va
boshqalarning ilmiy-ommabop asarlari yuzaga keldi. Ayniqsa sharqshunos olima
S.Azimjonovaning 1977 yilda Moskvada “Наука” nashriyotida chop etilgan
“Государства Бабура в Кабуле И в Индии” nomli kitobi o‘zining daliliy
manbalarga boyligi va ilmiy qimmati bilan ahamiyatlidir. “Boburnoma”ning jahon
adabiyotida tutgan o‘rnini belgilashda, xorijiy tllardagi tarjimalarni tahlil qilishda
tarjimon olimlar G .Salomov, N.Komilov, N.Otajonovlarning monografiyarai va
‘
ilmiy maqolalari ahamiyatga molikdir. Ana shunday qimmatli ishlar bilan bir qatorda
Oybekning B o bur dostoni, Primqul Qodirovning Y u l duzli tunlar romani,
“ ” “ ”
Barot Boyqobilov va boshqalarning adabiy asarlari yuzaga keldi.
Akademik V.V.Bartold aytganidek, B o burnoma faqat siyosiy kurashlar
“ ”
hujjatigina bo lib qolmasdan, XVI asrdayoq haqqoniy ravishda turkcha prozaning
’
klassik asari deb tanilgan yodgorlikdir .
” 2

2
В.В.Бартолд. Культура мусулманство. Изд-во “Огни”, Петербург, 1918, 98-бет.
4

Tarixchi olim G.Elfinston Boburning bu asari haqida shunday yozadi: B u“
memuarlarda buyuk turk podshosining hayoti batafsil tasvirlangan, uning shaxsiy his-
tuyg ilari har qanday mubolag adan, pardadan xoli, uning uslubi oddiy va
’ ’
mardona, shuningdek, jonli va obrazli, o z zamondoshlarining biografiyalarini,
’
ularning qiyofalarini, urf-odatlarini, qiliqlarini oynadek ravshan tasvirlaydi. bu
jihatdan u Osiyoda yagona, chinakam tarixiy tasvir namunasidir. Bobur har bir
odamning tashqi ko rinishini, kiyinishini, ta bini va odatini ifoda qiladi va
’ ’
mamlakatlarni, ularning iqlimini, pezajini, xo jaligini, san at va hunarmadchilik
’ ’
asarlarini tasvirlab beradi. Lekin asarga muallifning xarakteri eng ko p joziba
’
bag ishlaydi
’ …” 3
Dehli universitetining professori, taniqli hind adabiyotshunosi doktor Qamar
rays shunday deydi: B o b ur asarlarining nodirligi shuki, ular xalq tushunadigan
“
oddiy tilda yozilgan. Bobur she rlarini o qisangiz ko z oldingizga go zal tabiat,
’ ’ ’ ’
bog rog lar, chamanzorlar, zilol suvli soylar, zabzazor dalalar, xullas, tabiat
’ ’
bunyod etgan barcha go zal latofat dunyosi namoyon bo ladi; ular nafiz, teran
’ ’
fikrlar bilan she riy nazmga solingan. Mana shuning uchun ham Bobur asarlari
’
qariyb besh asrdan buyon o zbek xalqining qalb to ridan joy olib kelmoqda
’ ’ ” 4
.
Bobur xarakterini belgilovchi ayrim xususiyatlar haqida V.V.Grigorev,
U.Erskin, Pave de Kurtel, S.Len-Pull, E.Xolden, H.Yoqubov, V.Zohidov va
ko pgina adiblar va olimlar ham ajoyib fikr aytganlar. Hind xalqining mashhur
‘
davlat arbobi Javoharlal Neru o zining 1955 yilida rus tiliga tarjima qilingan
‘
H i ndistonning kashf etilishi nomli kitobida: B o b ur dilbar shaxs, uyg onish
“ ” “ ‘
davrining tipik hukmdori, mard va tadbirkor odam bo lib san at, adabiyot va
‘ ’
hayotdan zavqlanishni sevar edi , deb yozadi
“ 5
.
Yevropa sharqshunoslari orasida birinchi bo lib Vitsen Boburnoma ning
‘ “ ”
ayrim qismlarini 1705 yilda golland tiliga tarjima qilib, Amsterdamda chop ettiradi.
1826 yilda ingliz tarjimonlari Jon Leyden va Uilyam Erskin asarning o zbekcha va
‘
forscha nusxalarini solishtirib, uni ingliz tiliga tarjima qilib, Londonda nashr ettiradi.
3
Н.К.Сингх, А.У.Баннержи. История Индии, М., 1954, 214-бет.
4
Қ. Райс. Шоҳаншоҳ шоир. “Гулистон” журнали, 1967, 4-сон, ҳиндий тилидан Омон Ҳотамов, Дадахон Нурий
таржималари.
5
Ж.Неру. Открытие Индии, М., 1955, 272-273-бетлар.
5

J.Leyden va U.Erskin tarjimalari 1921 yili Oksford universiteti nashriyoti tomonidan
ko p jildli qilib ikkinchi marta chop ettildi. 1828 yilda nemis tarjimoni A.Kayzer‘
B o b urnoma n i inglizcha tarjima asosida nemis tiliga o’girgan. Nemis sharqshunos
“ ”
olimi Yulius fon Klaprot 1810 yilda asarning boshlanish qismini asl nusxasidan
nemis tiliga tarjima qilib,Peterburgda chop ettiradi.
1844 yilida R.M.Kaldekot asarini inglizchaga ag darib Londonda bostiradi.
‘
1871 yilda asar fransuz olimi Pave de Kurtel tomonidan fransuz tiliga nashr ettiriladi.
1944-1946 yillarda esa asar usmonli turk tiliga tabdil qilininb, Anqarada ikki jilda
nashr qilingan. Boburnoma dan ayrim qismlar I.Pantusov, S.Polyakov, V.Vyatkin va
“ ”
boshqalar tomonidan rus tiliga tarjima qilingan edi. Asarning rus tiliga to la
‘
tarjimasi mashhur tarjimon olim M.Sale tomonidan amalgam oshirildi va 1958 yilda
Toshkentda bosmadan chiqarildi. Ushbu ruscha tarjima ikki marta nashr qilindi.
Boburnoma ning XVII-XVIII asrlarda ko chirilgan nusxalari Peterburg, Kalkutta,
“ ” ‘
Agra, Haydarobod, Manchester, London, Edinburg va boshqa shaharlarda saqlangan.
Boburnoma ning hozirgacha dunyoda ma lum nusxalari 13-14 dan oshmaydi.
“ ” ’
Asarning Rossiya tashqi ishlar vazirligining kutubxonasida saqlanib qolgan bir
nusxasi 1857 yilda Qozonda turkshunos olim N.Ilminskiy tomonidan nashr ettirilgan.
1905 yilda Londonda inglz olimasi Annet Beverij xonim Boburnoma ning
“ ”
Haydarobodda topilgan bir qo lyozmasining faksimileni tsingografiyada nashr
‘
ettiradi. Asar keyinchalik Turkiyada ham nashr ettiriladi. O zbekiston Fanlar
‘
Akademiyasi Bobur merosini o rganish sohasida jiddiy ishlar qilindi. 1948 yilda
‘
birinchi, 1960 yilda esa ikkinchi marta Boburnoma ni nashr etdi. Toshkent badiiy
“ ”
adabiyot nashriyoti 1965 yilda Boburning uch jildli kitobini chop etdi. Boburnoma
“ ”
bir necha sharq va g arb tillariga tarjima qilingan. Boburning faoliyati, merosi va
‘
asarlarining tarjimalari bilan Yevropa sharqshunoslari Y.Klaprot, J.Leyden, U.Erskin,
R.M.Kaldekot, P.de Kurteyl, D.Ross, A.Beverij, L.Puul, L.Rashbruk, S.Edvard,
S.Bannerji, X.Lemb, V.X.Moreland, F.Shimmel va boshqalar, rus olimlari
N.I.Ilminskiy, N.I.Pantusov, S.I.Polyakov, N.I.Veselovskiy, I.V.Vyatkin,
A.Samoylovich, V.V.Bartold va boshqalar, afg on olimlari Ahmad Ali Qahzod,
‘
6

Abdulhay Habibiy, Gulchin maoniy va boshqalar, hind olimlari Zokir Husayn, Nurul
Hasan, S.A.Sagrmi, R.P.Tripatxi. P.Saran va boshqalar shug ullandilar.‘
O zbek klassik adabiyotining buyuk namoyondalari A.Navoiy, Z.M.Bobur,
’
A.Qodiriy, Cho lponlarning ijod mahsullari o zbek adabiyoti durdonalari qatoridan
’ ’
o rin olgan. Ayniqsa Z.M.Bobur o zining dunyoga mashhur asari Boburnoma
’ ’ „ “
hamda maftunkor lirikasi bilan butun o zbek kitobxonlari, qolaversa butun jahon
’
kitobxonlar qalbidan joy egalladi.
Yevropa kitobxonlarining Bobur asarlaridan bahramand bo lishi yevropa
’
tillari tarjimonlariga bog liqdir. Boburnoma ni Yevropa tillariga tarjima
’ „ “
qilinishida ingliz tarjimonlari Leyden, Erskin, Beverij xonim va nemis tarjimonlari
Kayzer va Klaprotning hissalari juda kattadir. Tarjima san ati jahon adabiy
’
aloqlarining kengayishida ham muhim o rin tutadi. Bobur asarlari nechog lik
’ ’
mahorat bilan Yevropa tillariga tarjima qilinsada, kishilar qiyofa va xarakteri, peyzaj
tasvirida bir qancha xatoliklarga yo l qo yilganligini ko ramiz. Bu esa olib
’ ’ ’
borayotgan ishimizning dolzarbligi dan dalolat beradi.
Muammoning o rganilganlik darajasi
’ . Z.M.Bobur asarlarini yevropa
tillariga tarjima qilinishida Leyden, Erskin, Kayzer va Klaprotning hissalari juda
katta. Bobur ijodini Yevropa tillariga tarjimalarini o rganishda, jahon adabiyotida
’
tutgan o rnini ko rsatishda G .Salomov, N.Otajonov, G .Xo jayev va
’ ’ ’ ’ ’
boshqalarning xizmati tahsinga loyiq, lekin badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning
berilishi hanuzgacha alohida tadqiqot mavzusi qilib olingan emas.
Tadqiqotning maqsadi . Boburning asarlari Yevropa tillariga nechog lik
’
mahorat bilan tarjima qilnganligini bilish uchun ularni asliyat bilan taqqoslash, yo l
’
qo yilgan xatolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo llarini ko rsatish ishning
’ ’ ’
asosiy maqsadidir.
Tadqiqotning vazifalari. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagilar
vazifa qilib belgilandi. .
- Hozirga qadar Boburning Boburnoma asarini yevropa tiliga tarjima
„ “
qilish bo yicha amalga oshiriligan ishlarni o rganish;
’ ’
7

- Bobur asarlaridan qilingan tarjimalarni asliyat bilan taqqoslab, asliyatiga
qanchalik to g ri yondashganini aniqlash;’ ’
- Taqqoslash natijasida tarjimonlar qobiliyatlariga baho berish;
Tadqiqotning obyekti va predmeti . Boburning Boburnoma asari va
„ “
tarixiy shaxslarning qiyofasi va xarakterini tarjimada qanday o girilganini tahlili
’
tadqiqotning obyektidir . Bobur asarlarining Yevropa tillariga qilingan tarjimalarini
asliyat bilan taqqoslab o rganish mazkur
’ tadqiqotning predmetidir .
Tadqiqotning metodologik asosi va tadqiqot usullari . Prezidentimiz Islom
Karimovning asarlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, chet el va o zbek
’
tarjimashunos olimlarning ishlari tadqiqotda dasturilamal qilib olindi.
Tarjimashunoslikning shakllanish masalasini tadqiq etish ma naviy va moddiy
’
dunyo sir-asrorlarini bilish va ijtimoiy qonuniyatlarini ochish yo lida turli izlanishlar
’
hamda tadqiqotlar yaratilganligidir. Tarjimaviy-tahliliy, qiyosiy-tipologik va tarjimon
mahorati metodlaridan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi . Har bir adabiyot (yoki madaniyat) boshqa
xalqlarning adabiyotidan (yoki madaniyatidan) ajralgan holda, rivojlana olmasligi
ko rib chiqildi. Milliy adabiyotlarning o zaro aloqa va ta siri asosida bir-birini
’ ’ ’
boyitib borishi jahon adabiyotining umumiy va doimiy taraqqiyot qonunlaridan biri
hisoblanadi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi Boburnoma tarjimasida kishilar
„ “
qiyofasi va xarakter tasvirining tarjimada berilishini qiyosiy tahlil qilishdir.
Ishning ilmiyligi va amaliy ahamiyati. Mazkur tadqiqotlarning natijalari
ilmiy va amaliy ahamiyati shundan iboratki, Bobur asarining nemischaga o girishda
’
hissa qo shgan tarjimonlarning mahoratini o rganish. Ishning materiallari va
’ ’
xulosalari tarjima nazariyasi va amaliyoti darslarida foydalaniladi. Natijada nemis,
ingliz kitobxonlari o z jozibasini yo qotmagan Bobur prozasidan bahramand
’ ’
bo lish imkoniga ega bo ladilar.
’ ’
Tadqiqot natijalarini amaliyotda qo llash bo yicha tavsiyalar
’ ’ : Ilmiy
manbalardan keltirilgan ma lumotlarni tahlil qilish natijalariga tayanib quyidagi
’
xulosalarga keldik.
8

1. Klaprot Boburnoma asarini yaxshilab o rganib chiqmaganligini,„ “ ’
ko pgina so zlarni ma no va mohiyatini anglamaganligini ko rsatadi.
’ ’ ’ ’
2. A.Kayzerning tarjimasi garchi ingliz tilidan tarjima qilingan bo lsada,
’
asarni asliyatdan eski o zbek tilidan o girgan Fon Klaprotning ishiga qaraganda
’ ’
asliyatga yaqinroqdir, ya ni tarjima asl nusxa darajasida jaranglaydi.
’
3. Boburnoma tarjimalarini tadqiq qilish tarjima nazariyasining qator
„ “
masalalarini o rganadi. Tarjima tarixi, umumiy tarix, madaniyat, san at, adabiyot
’ ’
tarixi bilan uzviy bog langandir.
’
Prezidentimiz I.A.Karimov O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
’
Qonunchilik palatasi va senatining qo shma majlisidagi Mamlakatimizni
’ “
modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustuvor
–
maqsadimizdir nomli ma ruzasida quyidagi fikrni bildirgan edi. Bugun hayotning
” ’
o zi oldimizga fuqarolik institutlari tizimida ommaviy axborot vositalarining o rni
’ ’
va rolini yanada mustahkamlash vazifasini qat iy qilib qo ymoqda. Ommaviy
’ ’
axborot vositalarini yanada erkinlashtirish, nodavlat matbuot nashrlari, radio,
televideniya faoliyatini jonlantirish, ularning internet global tarmog iga kirish
’
imkoniyatlarini kengaytirish, olib borilayotgan islohatlar siyosatining ochiqligi va
oshkoroligini ta minlashga, kuchli fuqarolik jamiyatining izchil shakllanishiga
’
madad berishi darkor. 6

Kommunikatsiya tizimlarini rivojlantirish yuqori texnologik, zamonaviy
ilg or pedagogik texnologiyalardan foydalanish imkonini beradi. Uzoq muddatli
’
istiqbolga mo ljallangan, mamlakatimizning salohiyati, qudrati va
’
iqtisodiyotimizning raqobatbardoshligini oshirishda hal qiliuvchi ahamiyat kasb
etadigan navbatdagi muhim ustuvor yunalish bu asosiy yetakchi sohalarni
–
modernizatsiya qilish, texnik va texnologik yangilash, transport va infratuzilma
kommunikatsiyalarni rivojlantirishga qaratilgan strategik ahamiyatga molik
loyihalarni amalgam oshirish uchun faol investitsiya siyosatini olib borishdan iborat.
Albatta, bu loyihalarni amalga oshirish uchun chuqur bilim, teran tarbiya,
kamol topgan shaxs jamiyatda muhim o rinni egallaydi.
’
6
I . Karimov . “ Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirish ”. Toshkent –
“ O ’ zbekiston ” nshriyoti , 2010 31- bet .
9

Muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimov Yuksak ma naviyat yengilmas“ ’ –
kuch asarida tarjima nihoyatda mushkul bir san at ekanligini shunday so zlar bilan
” ’ ’
e tirof etadi: Har qaysi xalq yoki millatning tafakkuri turmush tarzi, ma naviy
’ “ ’
qarashlari o z-o zidan, bo’sh joyda shakllanib qolmaydi. Ularning vujudga kelishi
’ ’
va rivojlanishida aniq tarixiy, tabiiy va ijtimoiy omillar asos bo lishini hammamiz
’
yaxshi bilamiz. Masalan, Sharq olamida, jumladan, o zimizning Markaziy Osiyo
’
sharoitida jamoa bo lib yashash tuyg usi g oyat muhim ahamiyat kasb etdi va
’ ’ ’
odamlarni biri-biriga yaqinlashtirishga, bir-birini qo llab-quvvatlab hayot
’
kechirishga zamin yaratadi. Shu ma noda, xalqimizning turmush va tafakkur tarziga
’
nazar tashlaydigan bo lsak, boshqalarga hech o xshamaydigan ming yillar
’ ’
davomida shakllangan, nafaqat o zaro muomala, balki hayotimizning uzviy bir
’
qismi sifatida namoyon bo ladigan bir qator o ziga xos xususiyatlarni ko ramiz.
’ ’ ’
Misol uchun, tilimizdagi mehr-oqibat, mehr-muhabbat, qadr-qimmat degan bir-birini
chuqur ma no-mazmun bilan boyitadigan va to ldiradigan iboralarni olaylik.
’ ’
Qanchalik g alati tuyilmasin, bu iboralarni boshqa tillarga aynan tarjima qilishning
’
o zi mushkul bir muammo”.
’ 7
Biz bitiruv malakaviy ishimizda mana shu mushkul muammo ustida so z
’
yuritamiz. Prezidentimiz I.Karimov Yuksak ma naviyat yengilmas kuch asarida
“ ” ’ –
ma naviyatni shakllantiradigan asosiy mezonlar haqida shunday fikr bildirganlar:
’
Biz milliy m naviyatni har tomonlama yuksaltirish masalasini o z oldimizga
“ ’ ’
asosiy vazifa qilib qo yar ekanmiz, bugungi kunda ma naviyatimizni
’ ’
shakllantiradigan va unga ta sir o tkazadigan barcha omil va mezonlarni chuqur
’ ’
tahlil qilib, ularning bu borada qanday o rin tutishini yaxshi anglab olishimiz
’
maqsadga muvofiq bo ladi.
’
Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma naviyatini uning tarixi, o ziga xos
’ ’
urf-odat va an analari, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib bo lmaydi.
’ ’
Bu borada, tabiiyki, ma naviy meros, madaniy boyliklar, ko hna tarixiy
’ ’
yodgorliklar eng muhim omillardan biri bo lib xizmat qiladi.
’
7
I.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, “Ma’naviyat” 2008, 7-8 betlar.
10

Bizning qadimiy va go zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon sivilizatsiyasi’
beshiklaridan biri bo lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va e tirof etmoqda.
’ ’
Bu tabarruk zamindan ne-ne buyuk zotlar, olimu ulamolar, siyosatchi va sarkardalar
yetishib chiqqani, umumbashariy tsivilizatsiya va madaniyatning uzviy qismiga
aylanib ketgan dunyoviy va diniy ilmlarning, ayniqsa, islom dini bilan bog liq
’
bilimlarning tarixan eng yuqori bosqichga ko tarishida ona yurtimizda tug ilib
’ ’
kamolga yetgan ulug allomalarning xizmatlari beqiyos ekani bizga ulkn g urur va
’ ’
iftixor bag ishlaydi.
’
Bu ko hna tuproqda milodgacha bo lgan davrda va undan keyin qurilgan
’ ’
murakkab suv inshoatlari, hali hanuz o zining ko rki tarovatini saqlab
– ’ ’
kelayotgan osori atiqalarimiz qadim-qadimdan o lkamizda dehqonchilik va
’
hunarmandchilik madaniyati, me morchilik va shaharsozlik san ati yuksak
’ ’
darajada rivojlanganidan dalolat beradi. Mamlakatimiz hududida mavjud bo lgan
’
to rt mingdan ziyod moddiy-ma naviy obidalar umumjahon merosining noyob
’ ’
namunasi sifatida YUNESKO ro yxatiga kiritilgani ham bu fikrni tasdiqlydi.
’
Ajdodlarimiz tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimiy toshyozuv va
bitiklar, xalq og zaki ijodi namunalaridan tortib, bugungi kunda kutubxonalarimiz
’
xazinasida saqlanayotgan ming-ming qo lyozmalar, ularda mujassamlashgan tarix,
’
adabiyot, san at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, matemaika, minerologiya, kimyo,
’
astronomiya, me morchilik, dehqonchilik va boshqa sohalarga oid qimmatbaho
’
asarlarimiz buyuk ma naviy boyligimizdir. Bunchalik katta merosga ega bo lgan
’ ’
xalq dunyoda kamdan-kam topiladi.” 8
Zahriddin Muhammad Boburning
Boburnoma asari ham bizning ma naviy boyligimiz hisoblanadi.
“ ” ’
8
I.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, “Ma’naviyat” 2008, 29-31 betlar.
11

ASOSIY QISM:
I.BOB. Z.M.BOBURNING JAHON ADABOYOTIDAGI O RNI VA ROLI.’
1.1.Z.M.BOBUR gumanist, ma rifatparvar
’
Aslida Boburiya bo lib, keyinchalik Voqeanoma , Tuzuki Boburiy ,
“ ” “ ” “ ” ’
Vaqeoti Boburiy va nihoyat Boburnoma deb shuhrat qozongan bu asar 1525-30
“ ” “ ”
yillarda Hindistonda yozilgan. Boburnoma ning XVII-XVIII asarlarda ko chirilgan
“ ” ’
nusxalari Sankt-Peterburg, Kalkutta, Agra, Haydarobod, Manchestr, London,
Edinburg va boshqa joylarda saqlanadi. Boburnoma ning hozirgacha dunyoga
” ”
ma lum bo lgan nusxalari 13-14 dan oshmaydi. Boburnoma ning rossiya tashqi
’ ’ “ ”
ishlar ministrligining kutubxonasida saqlanib qolgan bir nusxasi 1857-yilda Qozonda
turkshunos rus olimi N.I.Ilminskiy tomonidan nashr etilgan. 1905-yilda Londonda
ingliz olimasi Annet Beverij xonim Boburnoma ning Haydarobodda topilgan bir
“ ”
qo lyozmasining faksimilisini sinkografiyada nashr ettiradi. Asar keyinchalik
’
Turkiyada ham nashr etiladi. O zbekiston Fanlar Akademiyasi Bobur merosini
‘
o rganish sohasida jiddiy ishlar qilindi. 1948 yilda birinchi, 1960 yilda esa ikkinchi
‘
marta Boburnoma ni nashr etdi. Toshkent badiiy adabiyot nashriyoti 1965 yilda
“ ”
Boburning uch jildli kitobini chop etdi. Boburnoma bir necha sharq va g arb
“ ” ‘
tillariga tarjima qilingan. Boburning faoliyati, merosi va asarlarining tarjimalari bilan
Yevropa sharqshunoslari Y.Klaprot, J.Leyden, U.Erskin, R.M.Kaldekot, P.de
Kurteyl, D.Ross, A.Beverij, L.Puul, L.Rashbruk, S.Edvard, S.Bannerji, X.Lemb,
V.X.Moreland, F.Shimmel va boshqalar, rus olimlari N.I.Ilminskiy, N.I.Pantusov,
S.I.Polyakov, N.I.Veselovskiy, I.V.Vyatkin, A.Samoylovich, V.V.Bartold va
12

boshqalar, afg on olimlari Ahmad Ali Qahzod, Abdulhay Habibiy, Gulchin maoniy‘
va boshqalar, hind olimlari Zokir Husayn, Nurul Hasan, S.A.Sagrmi, R.P.Tripatxi.
P.Saran va boshqalar shug ullandilar. Asar yozilgandan so ng ko p vaqt
‘ ’ ’
o tmasdan muallifning tavsiyasiga ko ra forschga tarjima qilingan.
’ ’ “
Boburnoma fors tiliga birinchi marta 1589-yili shoirning nevarsi Shox Akbar
”
saroyida e tiborli lavozimda bo lgan Abduraximxon ibn Bayramxon tomonidan
’ ’
tarjima qilingan. Tarjima ko p nusxad ko chilrilgan. Abduraximxon tarjimasi
’ ’
Britaniya muzeyida va Moskvadagi Sharq qo lyozmalari fondida saqlanadi.
’
Fotonusxasi Alisher navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida bor. Professor
N.Komilovning shahodat berishicha 9
Boburnoma o z asrida yana ikki marta
“ ” ’ –
Maxammadquli va Zayniddin Xavofiy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan. 1912-
yilda Tog aymurod Qorluq Xatloniy
’ uni to rtinchi marta ’ fors tiliga o giradi. Bu ’
tarjima qo lyozmasi O zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon beruniy
’ ’
nomidagi Sharqshunoslik institute qo lyozmalar fondida saqlanmoqda. Yevropa
’
sharqshunoslari orasida birinchi bo lib Vitsen Boburnoma ning ayrim qismlarini
’ “ ”
1705-yilda golland tiliga tarjima qilib, Amsterdamda chop ettiradi. 1826-yilda ingliz
tarjimonlari Jon Leyden va Vilyam Erskin asarning o zbekcha va forscha
’
nusxalarini solishtirib, uni ingliz tiliga tarjima qilib, Londonda nashr ettirishgan.
J.Leyden va V.Erskin tarjimasi 1921-yili oksford universitetei nashriyoti tomonidan
ko pjildli qilib, ikkinchi marta chop etildi. 1828-yili nemis tarjimoni A.Kayzer
’ “
Boburnoma ni inglizcha tarjimasi asosida nemis tiliga o giradi. Nemis sharqshunos
” ’
olimi Yulius fon Klaprot 1810-yilda asarning boshlanish qismini asl nusxasidan
nemis tiliga tarjima qilib Peterburgda chop ettiradi. 1844-yilda R.M.Kaldekot asarni
inglizchaga ag darib, Londonda bostiradi. 1871-yida asar fransuz olimi Pave de
’
Kurteyl tomonidan fransuz tiliga ag dariladi va nashr ettiriladi. 1944-1946-yillarda
’
esa asar usmonli turk tiliga tabdil qilinib, Anqarada ikki jilda bostirildi. XX asrga
qadar Boburnoma dan ayrim qismlar I Pantusov, S. Polyakov, V. Vyatkin va
“ ”
boshqalar tomonidan rus tiliga tarjima qilingan edi. Asarning rus tiliga to la
’
tarjimasi ajoyib tarjimon va olim M.Sale tomonidan amalga oshirildi va 1958-yilda
9
Komilov N.”Boburnoma” tarjimalari.Guliston, 1977,№3
13

Toshkentda bosmadan chiqariladi. Ruscha tarjima ikki marta nashr qilindi. Fan va
madaniyatning yirik siymolaridan Zahiriddin Muhammad Boburning ijodi va
faoliyati ko pqirralidir. Boburnoma ensklopedik asardir. Unda tarixiy voqealar’ “ ”
bilan birga tabiat, geografiya, tipografiya , adabiyotshunoslik, tilshunoslik,
etnografiya, pedagogka va fanning boshqa sohalariga doir juda qimmatli fakt va
ma lumotlar berilgan. Uning merosi har tomonlama va chuqur ilmiy tekshirishni
’
talab etadi. Albatta bu borada bir muncha ishlar qilingan. Lekin bularni hammasi ham
yetarli talabga javob bermaydi. Boburnoma ni o rganishni ilmiy-marifiy va
“ ” ’
tarbiyaviy ahmiyati ham kattadir. Afsuski bu sohada hali biror jiddiyroq ish qiligan
emas. Bobur ijodi bilan tanshish jarayonida u o zining yaratuvchanligi, Hindiston va
’
Afg onistonda bog lar barpo qilganligi, ko priklar, hammomlar qurganligi,
’ ’ ’
hovuzlar, ariqlar qazdirganligi, insonlarni ilm olishga, insofli, diyonatli bo lishga,
’
yaxshi ishlarni qilishga chorlaganligni guvohi bo lamiz. Z.M.Bobur bilan dunyo
’
olimlari, tarixchilari, davlat arboblari va boshqalarning bunchalik qiziqishlarining
sababi bizningcha, uning ijodida gumanizm, ilm-ma rifatparvarlik, voqea-
’
hodisalarga nisbatan real munosabarda bo lganligidir. Uning ijodiga qiziqish vaqt
’
o tishi bilan susaymasdan, balki tobora ortib bormoqda. Ana shu qiziqish faqatgina
’
uning shox asari Boburnoma ning yuksak ilmiy qiymati bilangina emas, balki
“ ”
yuqori saviyadagi badiiy qiymati orqali ham belgilanadi. O zbek adabiyotida
’
Boburnoma ning tarixiy ahmiyati yuqoridagi aytilganlar bilan birga uning o zbek
“ ” ’
adabiyotinig keying taraqqiyotiga ta siri, Boburning o zbek klassik adabiyotida
’ ’
o z o rni, o z salmog iga ega ekanligini tasdiqlaydi.
’ ’ ’ ’
Bobur yaxshi kishilarni ulug laydi. Boshqalarni yaxshi kishilardan o rnak
’ ’
olishga undaydi. Ularning xomiyligidan fan, adabiyot va san atda shuxrat qozongan
’
kishilarni jonli misollar bialn ko rsatadi. O zbek adabiyotining so nmas yulduzi,
’ ’ ’
she riyat mulukining sultoni hazrat Alisher Navoiy haqida maroq bilan shunday
’
deydi: Ahli fazl va ahli hunarga Alisherbekcha murabbiy va mukkaviy ma lum
” ’
emaskim, hargiz paydo bo lmish bo lgay. Ustoz Qulmuhammad va Shayxi Noyi va
’ ’
Husayn Udiykim, sozda saromad edilar, bekning tarbiyat va takviyati bila muncha
tarqqiy va shuhrat qildilar. Ustoz Behzod va Shox Muzaffar tasvirida Bekning sa y
’
14

va ehtimomi bila mundoq mashhur va ma ruf bo ldilar. Muncha binoyi xayr kim,’ ’
ul qildi, kam kishi mundoqqa muvoffaq bo lmish bo lgay
’ ’ 10
”./233/Odamlarni
yaxshilikka undaydi.
Har kimdin yaxshi qoida qolg on bo lsa aning bila amal qilmoq kerak, agar
’ ’
ota yomon ish qilg on bo lsa, yaxshi ish bila badal qilmoq kerak
’ ’ 11
./250/ ”
Bobur Husayn Boyqaro haqida gapirib uni o ziga, yoshiga munosib kiyim
’
kiymasligi, manmanligini tanqid qiladi. Didi, zavqi va mag rurligini ko rsatadi.
’ ’
Bovujudkim, ulug yosh yashab, oq soqollik bo lib bo lib edi, hushrang,
“ ’ ’ ’
qizil, yashil abrishimni kiyar edi. Qora quiz burk kiyar edi yo qalpoq. Axyonon
iyidlarda kichik speech dastorni yap-yassi yomon chirmon chirmab, karkaro o tagasi
’
sanchib nomozga borur edi”/222/
Bobur Badiuzzamon Mirzo bergan ziyofatni tasvirlab, shu bilan birga
o quvchiga qo lidan kelmaydigan, uddasidan chiqmaydigan ishga qo l urmaslikini
’ ’ ’
aytadi.
Bu suxbatda mening oldimga g oz kabob qo ydilar, chun qush buzmog ini
“ ’ ’ ’
va turmog ini qilg on emas erdim, ilk eltmadi.
’ ’
Badiuzzamon Mirzo dedikim, nega mayl qilmassiz. Men dedim,
to rg amoqdin ajuzdurmen. Filhol Badiuzzamon Mirzo mening oldimdagi g ozni
’ ’ ’
buzib oldimga qo yur. Mundoq ishlarda Badiuzzamon Mirzo Benazir kishi
’
edi /254/
”
Hamisha xalq bilan birga bo lishni, xalq tashvishi bilan yonishni xalq
’
manfaati yo lida xizmat qilish, xalqparvarlik va insonparvarlikni targ ib qiladi.
’ ’
Egoizmni tanqid qiladi.
Men havolning og ziga kuarak olib, qor kurab uzumga bir takiya miqdori yer
“ ’
yasadim, qorni kukusgacha qazdim, hanuz yerga yetmaydur edi. Bir nima yelga
panoh bo ldi, o shanda o q o lturdim, Har necha dedilarkim, havolga boring,
’ ’ ’ ’
bormadim. Ko nulga kechtikim, borcha el qorda va chopqunda , men issiq uyda va
’
istirohat bila, munda barcha ulus tashvish bila mashaqqatta, men munda uyqu bila
10
“ Boburnoma”.T., 1960.233-bet.
11
O ’sha asar, 250-bet. Keyingi sahifalarda biz
“ Boburnoma ” dan keltirilgan misollardan so ng sahifani ko rsatish ’ ’
bilan chegaralanamiz.
15

farog atda. Muruvvattin yiroq va hamjihatlikdin qiroq ishdur. Men har tashvish va’
mashaqqat bo lsa ko rayin, har nechuk el toqat qilib tursa turayin, bir forsi masal
’ ’
bor: Marg boyoron sursat /257/
” ”
/ Do stlar bilan birga bo lgan o lim to ydir ./
” ” ’ ’ ’ ’
Bobur umuman, jmjimador, baland parvoz va havoyi so zlardan qochib,
’
birinchi o rinda mazmunga e tibor bergan. U o z fikrini muxtasar, lo nda, soda
’ ’ ’ ’
va obrazli tarzda berishga harakat qilgan va boshqalarni ham shunga chaqiradi. Bu
yerda Boburning o g li Muhammad Humoyunga yozgan xatini eslash kifoyadir.
’ ’
bundan buyon betakalluf va ravshan va pok alfoz bilan biti:ham senga tashvish
“…
ozroq bo lur va ham o qiguvchiga /421/. Bu bilan Bobur har bir narsani soda,
’ ’ ”
ravon hamda ixcham yozish kerakligini ta kidalamoqda. O zi ham hamma vaqt shu
’ ’
prinsipga rioya qiladi. U so zlarni shunday tanlab ishlatadiki, ayrim tasvirlarni
’
o qiganda kishi xuddi bir asar o qigandek ta sirlanadi va ko zo ngida butun
’ ’ ’ ’ ’
voqeani to la gavdalantira oladi.
’
Bobur zo ravonlik, o g rilik, qaroqchilik va ta magirlikni tanqid qiladi va
’ ’ ’ ’
bundaylarga beshavqat bo ladi. Boburning askarlaridan biri birovning bir ko za
’ ’
yog ini tortib olgani uchun uni jazolagani diqqatga sazovordir.
’
O g li Humoyunga shunday xat yozadi.
’ ’
Humoyunga bu mazmunda bitildikim: Agar halogacha mutaddun bix ishi
“ “
bo lmaydir, xud o g ri bila qaroqni man qilgil, oraga tushgan sulx ishini barxam
’ ’ ’
urmasdi. Yana bu edikim, Qobul viloyatini xolisa qildim, o lg onlardin hech kim
’ ’
ta ma qilmagaysiz ./429/
’ ”
Bobur bola tarbiyasining qiyin va murakkab ish ekanligini chuqur his etadi.
Shu bilan birga uning axloq va odob normalarini egallashi tarbiyachi va atrofdagi
kishilarda o ranshib qolgan odatning katta rol o ynashini uqtiradi. Mana shu
’ ’
jihatdan bolaga yaxsh hislatlarni uning yoshligidan singdirib borishi kerakligini
biladi. Shuning uchun ham u o g li Humoyunga hamisha biror ish qilganda ish
’ ’
ko rgan, tadbirkor, bilimdon odamlar bilan maslahatlashib, kengashib ish kerekligini
’
uqtiradi.
16

Yana ulug ish ustiga borasen, ish ko rgan , ray va tadbirlik beklar bila“ ’ ’
kengashib, alarming so zi bila amal qilgaysen
’
Agar meni rizomni tilarsen, xilvatnishinlikni va el bila kam ixtilotlikni bartaraf
qilgil. Kunda ikki navbat iningni va beklarni ixtiyorlariga qo yma, qoshingga
’
chorlab, maslahat bo lsa kengashib, bu davlat xoxlarning ittifoqi bila har so z
’ ’ –
unga qaror berfaysen”./421/
Insonlarda bor bo lgan ezgu niyat, hikmat, saxovat, shijoat, adolat, pokizalik,
’
bilimdonlik, irodalilik xislatlari bilan birga xasislik, o g rilik, aldamchlik,
’ ’
qo rqoqlik, ikkiyuzlamachilik, ig vogarlik, yalqovlik, munofiqlik, fisqu-fasod kabi
’ ’
salbiy-axloqiy xislatlar ham mavjud.
Ma lumki, Boburnoma da bir necha yuzlab tarixiy shaxslar, ularning
’ “ ”
faoliytai va sarguzashtlari tasvirlanadi. Unda 1550 dan ortiq kishilarning obrazi
chiziladi. Boburnoma da nomlari zikr etilgan ijtimoiy-sinfiy mavqeyi, dunyoqarashi,
“ ”
mazxabi, e tiqodi, xulq-atvori va boshqa jihatlari bilan bir-biriga o xshash yoki bir-
’ ’
biridan farq qiladigan tarixiy shaxslarga obyektiv munosabatda bo ladi. Ular haqida
’
to g ri va xolis ma lumot berishga intiladi. Bobur biron kishini baholashda uning
’ ’ ’
faoliyatini, jamiyatda tutgan o rnini birinchi planga qo yib, bunga ijtimoiy
’ ’
tomondan yondoshadi. Ijtimoiy turmush uchun jamiyat, mamlakat, fan, madaniyat
uchun biror foydali ish qilgan odamniyaxshi deb e tirof qiladi. Jamiyat, mamlakat,
’
xalq, madaniayt va fanga ziyon yetkazganlarni yomon deb ta kidlaydi. Shu jihatdan
’
u tarixiy shaxslarning birini qutlaydi, boshqasidan o pkalaydi, ijobiy tomonlarini
’
maqullaydi, salbiy tomonlarini qoralaydi. Bobur Xusrav shoxi qilmishlaridan
g azablanib, nechukkim o zi zolim va fosiq edi, bek va bekzodalari, navkar va
’ “ … ’
sardori tomon zolim va fosiq edilar deydi. Uning be maniligini esa bir misol orqali
” ’
ko rsatdi. Xusrav shoxning navkarlaridan biron-bir kishining xotinini tortib eltar,
’ “
bu xotunning Xusrav shoxga kelib dodxohlik qilur, javob berurkim, necha yil bu
xotun sening bila edi, necha kun aning bila bo lsin .
’ ”
Bobur o z otasi Umarshayx Mirzoning xulq-atvorini shunday ta riflaydi.
’ ’ ”
Bisyor saxovati bore di. Xulqi dog i saxovaticha bor edi, xushxulq va harrof va
’
fosiq va shirin zabon kishi edi, shujo va mardona kishi edi. Ikki martaba o zi jami
’
17

yigitlardin o zib qilich tegurdi: bir martaba Axsi eshigida, yana bir martaba’
Shoxruxiya eshigida. O qni o rta chog liq otar edi, bisyor zarb mushti bor edi,
’ ’ ’
aning mushtidin yigit yiqilmag on yo qtur. Mulkgirlik dag dag asi jihatidan hali
’ ’ ’ ’
yarashar urishka va do stluklar dushmanlikka mabadal bo lur edi.
’ ’
Burunlar ko p ichar edi, so ngralar haftada bir-ikki qatla suhbat turar edi,
’ ’
xushsuhbat kishi edi. Taqrib bila xo b abyot o qur edi, hamisha nard o ynar edi,
’ ’ ’
gohi qimor ham qilur edi”./65/
Ushbu tasvirda Bobur Otasi Umarshayxning saxovatliligi, xulqi, xarakteri,
mardligi, jasurligi, jismoniy kuchi, qurol ishlatishdagi, o q otishdagi kamoloti,
’
talanti o z ifodasini topgandir. Ayni shu bilan bir qatorda otasi Umarshayxning
’
territoriyasini kengaytirish maqsadida yarashlar urushga , do stlar dushmanga
’
aylanganini, ilgari ko pichganligini, nard, qimor o ynaganligini ham ro y-rost
’ ’ ’
yozgan. Bu bilan uning ijobiy tomonlarini maqtaydi, salbiy tomonlarini qoralaydi.
“
Boburnoma da o zi ko rgan, bilgan, shaxslar haqida, o zi guvohi bo lgan voqea-
” ’ ’ ’ ’
hodisalar haqida yozadi. Bobur juda ko p beklar, amir-amaldoralar, tarxonlarning
’
faoliyati, hatti-xarakatalarini, kirdikorlarini qoralaydi, bu besh kunlik o tar dunyo
“ ’
uchun andoq donishmand va qari otasini shahid qilgan padarkush Abdulatifni
”
la natlaydi.
’
Padarkush podshohro nashoyad,
Agar shoyad basha moxash napoyad/109/
/Padarkush/Otasini o ldirgan/podsho bo lolmaydi, agar bo lsa ham, olti
’ ’ ’
oyga yetmaydi./
Jamiyat, xalq manfaati yo lida xizmat qilgan ilm-fan, san at va adbiyot
’ ’
ahillarini maqtaydi. Ulug o zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiy haiqda
’ ’
«Alisherbek naziri yo q kishi erdi. Turkiy til bila to she r aytibturlar, hech kim
’ ’
onga ko p va xo b aytqon emas», - deb yozadi.
’ ’
Bobur o zining adabiy faoliyati bilan bir qatorda anchagina ibratli
’
yaratuvchanlik ishlarini ham amalga oshiradi. Bu borada uning Afg oniston va
’
Hindistonda olib borgan turli qurilish ishlari yaqqol misol bo la oladi. Bobur
’
18

G azni viloyatini suv bilan ta minlaydigan va Alovuddin’ ’ 12
tomonidan buzib
tashlangan katta suv to g onni qayta tiklash va viloyat xo jaligini ko tarish uchun
’ ’ ’ ’
ko p mablag va kuch sarflagan. Bu haqda shunday yozadi.
’ ’
«Sulton /Mahmud/ zamonida uch-to rt band bor ekandur, bir band» ushbu
’
G zni suyida, G aznidan shimol sari uch yig och suv yuqori, sulton bir urug
’ ’ ’ ’
bande solibtur, bu bandning balnadligi qirq-ellik qarich bo lg ay, uzunligi
’ ’
taxminan uch yuz qarich bo lg ay, suvni anda zaxira qilib, baqadri ehtiyoj ekinga
’ ’
suv ocharlar ekandur. Alovuddin Jahonso z Go riy bu viloyatka musallit
’ ’
bo lganda bu bandni buzibtur va Sultonning avlodini bisyor makobirini
’
kuydurubtur. G azni shahrini buzubtur va kuydurubtur, elni talabdur,
’
o ldirturubdur, qatl va buzuqlikdin daqiqa noma riy qo ymabdur. Andin beri bu
’ ’ ’
band buzuqdur. Hindistonnni fatx qilg on yil bu bandni yasamoq uchun Xoji
’
Kalondin yormoq yiborildi.Tangri inoyatidin umid borkim bu band obodon
bo lg ay.
’ ’
Yana bir band Sixandur. G aznining sharqida, bu ham G aznindin okki
’ ’ –
uch yig och bo lg ay, bu ham muddatlardur xarobtur. Obodon qilur qobiliyati
’ ’ ’
ham yo qtur. Yana bir Saridex bandidur. Bu band ma murdur»./196/
’ ’
Bundan tashqari Bobur Afg nistonning bir qanch viloyatlari Qobil,
’
Ningnaxor, Pamgon va boshqa joylarida ham ana shunday yaratuvchanlik ishlarini
olib borgan. Aylanib oqish natijasida ko p miqdordagi suvi yo qolib ketadigan
’ ’
ariqlarni to g ri qilib qazdirgan, u viloyatlarda bo lmagan olcha, banan,
’ ’ ’
shakarqamish va boshqa mevali daraxtlarning ko chatlarini keltirib o tqazdirgan.
’ ’
Hindistonda hamma joylarida ham oqar suvlar bo lmasligi, mamlakat
’
obodonchiligi nihoyatda past darajada ekanligi Boburning ancha ishlarni amalga
oshirishga sabab bo ldi. «Doim xotirga etar edikim, Hindistonning bir ulug aybi
’ ’
budurkim, oqar suvi yo qtur. Har yerda o lturushlik bo lsa, choxlar yasab, oqar
’ ’ ’
suvlar qilib, tarhlik va siyoq yerlar yasasa bo lur. Ograga kelgandin bir necha
’
kundin so ng ushbu maslahatka Jun suvidin o tub, bog yerlarini mulohaza qilduk.
’ ’ ’
Andoq besafo va xarob yerlar edikim, yuz noxushlik bila andin urub ettuk. Bu
12
Xukmdor Alovuddin Jahonso z Go riy G aznani bosib olib, eng katta to g onni butunlay vayron qilgan, G azni
’ ’ ’ ’ ’ ’
aholisini talagan, kaltaklagan va shaharning o zini esa kuydirib yuborgan.
’
19

yerning makruhligi va noxushligidin chorbog hayoli xotirdin chiqdi Necha’ …
kundin so ng zarur bo lib, bu yerga o q ilik quyuldi. Uli ulug chohkim,
’ ’ – ’ ’
hammom suvi andindur bunyod bo ldi. Yana bu parcha yerkim, ambuli daraxtlari va
’
musamman xavz andadur, bulardin, bulardin so ng ulug xavz va sahne bo ldi.
’ ’ ’
Andin so ng tosh imorat oldiga xavz va tolor bo ldi. Andin so ngra hammom
’ ’ ’
bo ldi. Mundoq besafo va besiyoq Hindta tavr tarroxliklar va siyoqlik bog chalar
’ ’
paydo bo ldi. Har go shda maqbul chamanlar, har chamanda muvajjoh gul va
’ ’
nastaranlar murattab va mukammal bo ldi»./369/
’
Suv inshootlari qurish, quduqlar, oqar suvli ariqlar qazish, xovuzlar yaratish,
bog lar barpo qilish, hammomlar qurish va shu kabi ishlarni Bobur Hindistonning
’
boshqa ko pgina yerlarida ham amalga oshirdi. Bobur Ogra shahri va shahardagi
’
«Hasht bexisht» bog i haqida shunday yozadi: «balxiy polizkorni qovun ekkali
’
qo yulib edi. Bir necha qovun Saqlag on ekandur, kelturdi. Xili yaxshigina
’ ’
qovunlar edi. Bir-ikki buta tok «Xasht behisht» bog ida ekturib edim, aning ham
’
yaxshigina uzumlari bo lub edi./449/
’
1.2. Boburning nemis tarjimonlari
Hozirgacha Boburnoma ning nemis tiliga o girilgan ikki tarjimasi mavjud
“ ” ’
bo lib, biri Yulius fon Klaprotning to liq bo lmagan tarjimasi, ikkinchisi inglizcha
’ ’ ’
variantdan o girilgan A.Kayzer tarjimasidir.
’
Nemis tarjimoni A.Kayzer asar haqidagi fikrni shunday bayon qiladi:« Biz
saroy hayoti bilan, shzrqning ko pgina hukmdorlarining ijtimoiy va shaxsiy
’
hayotlari bilan tanishdik va har jihatdan shunchalik ko p narsalar uchraydiki,
’
Boburning bu asarini o qigan har bir o quvchi undan qaonatlanmasdan qolmaydi».
’ ’
Boburnoma ning Germaniyadagi birinchi tarjimoni Yulius fon Klaprot
“ ”
bo lib,u Boburnoma ning boshlanish qismi, ya ni Farg ona viloyatining
’ “ ” ’ ’
tasvirini nemischaga o girib 1810-yilda «Osiyo adabiyoti, tarixi va tilshunosligi
’
arxivi» nomli kitobini Peterburgda nashr ettiradi. Qizig i shundaki, Klaprot tarjimasi
’
Boburning o z qo li bilan yozgan asl nusxadan o girilgandir. Shuning uchun ham
’ ’ ’
biz bu yerda tarjimadagi Klaprot yozgan so z boshini kitobxonlarga shundayligicha
’
20

tarjima qilib berishni ma qul ko rdik. Boburnoma bu turk tatar tilida’ ’ “ ” – –
yozilgan ajoyib bir asarning nomi bo lib, unda Hindistondagi mo g ul
’ ’ ’ 13
imperiyasining asoschisi sulton Bobur o zining yurishlari va ko rgan-
’ ’
kechirganlarini tasvirlaydi. Bobur Eron sultoni Abdusaidning nabirasi,
Umarshayxning o g li bo lib, 899-yilda xijriy /1494/ Farg ona viloyatida
’ ’ ’ ’
otasining taxt vorisi bo ldi. U yerdan 904-yilda o zbek Shaybekxo /Shayboniyxon
’ ’
X.G / tomonidan quvildi va avval G aznaga so ngra Hindistonga qarab qochdi
– ’ ’ ’
va u yerda umrining oxirigacha hukmronlik qildi.
Men foydalangan asar qo lyozmasining birinchi har ikkala sahifasida fors,
’
tatar va arab tillarida ko p baytlar bor. Bular avtorga taaluqlisi ham bo lib, bu
’ ’
uning hayot paytida yozilgan bo lsa kerak.
’
Ming bor madhu sano bo lsin senga Bobur
’
Oliyjanob va saxiy Sind va Hind senga
ko p boyliklar berdi.
’
Agar sen Hindistonning issig iga jidamasang,
’
Salqinlash uchun G aznaning tik qoyalariga bor.
’
Qo lyozmaning qachon yozilganligi xususida asarning so nggi sahifasida
’ ’
noma lu shaxs tomonidan bitilgan quyuidagi satrlardan xulosa qilish mumkin: bu
’
«Voqeanoma»ni 957-yilning /1550/ jumadul oyining ikkinchi kuni , ya ni dushanba
’
kuni Xo jatosh degan joyda Muhammad menga sovg a qildi.
’ ’
Bobur o g li Mirzo Muhammad Komron Baxodirga yozgan xatiga ko ra u
’ ’ ’
bu asarni Hindistondan Qandaxorga yuborgan va unda Farg ona viloyati
’
tasvirlanadi, ana shu asardan ba zi kichik joylarni sizlarga tarjima qilib
’
beryapman» 14
- deb yozadi Klaprot.
Ikkinchi nemis tarjimoni A.Kayzerdir. Kayzer asarni inglizcha 1826-yilgi
to liq nashridan 1828-yilda nemischga ag daradi. Bu tarjimon haqida hozircha
’ ’
hech qanday ma lumotga ega emasmiz. Shuning uchun ham Yulius fon Klaprot
’
haqida so z yuritmoqchimiz.
’
13
Boburiylar sulolasi
14
Archiw für asiatische Literatur, Geschichte und Sprachkunde, S.Petersburg 1810,I 101-102.
21

Mashhur sharqshunos, sayyoh va olim Yulius fon Klaprot 1783-yil 2-oktyabrda
Berlinda tug iladi.Otasi Martin Klaprot bolaning qobiliyatiga qarab uni’
tabiatshunosbo lishini orzu qiladi. U yoshligidanoq sayohat haqidagi kitoblarni
’
o qishga va sharq tillarini o rganishga kirishdi.Eng qiyin tillardan biri xitoy tilini
’ ’
o sha vaqtda yordamchi vositalr umuman yetarli bo lmagan paytda o n to rt
’ ’ ’ ’
yoshida Yoaximstal gimnaziyasidayoq o rgana boshladi. Bunda u Berlin
’
kutubxonasining xazinalari Franz Diazning xitoycha ispancha lug atining
– ’
qo lyozmasi, Menselning qo lyozma holidagi xitoycha original lug ati va
’ ’ ’
Berlindagi qirollik kutubxonasining xitoycha kitoblari bilan ham tanishdi.
Ana shu vositalar yordamida u xitoy tilining grammatikasi, xrestomatiyasi va
lug tni ishlashga kirishdi. Lug at qo lyozmasi biroz kambag al bo lsada Berlin
’ ’ ’ ’ ’
qirollik kutubxonasida bor.Klaprot dastlab ikkit «Zera shahrining haqiqiy ahvoli
haqida Ptolomey» va «Koreyaning sharqiy qirg oqlari haqida» degan maqolalarini
’
yozib 1800 yilda Zaxning oylik matbuotida e lon qiladi.Shaxsiy ishlar bilan bo lib
’ ’
maktabdagi o qishga e tiborsiz qaraganligi uchun qoldirgan darslarini o zlashtirib
’ ’ ’
olsin deb otasi 1801 yilda
Galle shahridagi universitetga yuboradi, u yerda esa u xitoy tilini
o rganishdan boshqa ishi bo lmaydi. 1802 yilning yozida u Drezden kutubxonasida
’ ’
ishlaydi. O sha yilning oxirida u Veymarga borib poliglot Byutner merosidan
’
foydalanadi va o zining «Osiyo jurnali»ning birinchi sonini nashr etadi. Bu nashr
’
endigina 18 yoshga to lgan bu yigitning voyaga yetganligidan, sharq tillarini har
’
tomonlama o rganganligidan guvohlik berardi. Xitoy tilidan boshqa u yana fors,
’
turk, arab, yahudiy tilarni o rgangan va yozuv tarixi haqida ko p narsalarni bilgan.
’ ’
U «O rta asrlarda arablarning kema qatnovi va savdosi haqida» degan yirik bir
’
asarini yaratdi. U yoshligidanoq butun hayoti davomida bo lgan ensiklopedik
’
qobiliyatini ko rsatdi. Jurnalning muqaddimasida shunday yozadi: «Ishlarimizning
’
asosiy predmetlari poeziya, mifologiya, arxeologiya, filosofiya, filologiya, tarix,
geografiya, va tabiat tarixi bo lsin. Shu bilan bir vaqtda kitobxonga Osiyo
’
xalqlarining urf-odatlari va xarakterlari haqida ma lumot berish shart. Biz
’
22

allaqachon hammaga tanish bo lgan narsalarni emas, balki ba zi bir yangi fikrlar va’ ’
tushuntirish /kommentariya/lar bilan bularni to ldirib berilishiga ishonamiz».
’
Bu uning aytganidek bo ldi, L.M.Longes, F.Meyer, M.Shprengel kabi «Osiyo
’
jurnali»ning xizmatchilari maqsadga erishdilar, bu hamkorlikda qiligan ishlarni ko p
’
qismini Klaprot qildi. Bular «Tarixda ancha tanilgan Muz tog ning narigi
’
tomonidagi O rta Osiyoning qismlari haqida » «Xitoydagi FO-dini haqida»
’
inglizchadan «Klaprot tarjima qilgan, yaqinda topilgan vavilon yozuvi haqida Yof
Xager», ikki tomi nashrdan chiqqan «Osiyo jurnali» /Veymar 1802/ kabilar bo lib
’
ilmiy dunyoda yaxshi kutib olindi.
1804 yilda Klaprot Berlin qaytib keladi va yerda graf Potoki bilan tanishadi va
uning xohshiga ko ra 1804 yil 1 sentyabrida Peterburg akademiyasi tomonidan
’
sharq tillar va adabiyoti bo yicha adyunkt
’ 15
sifatida ishga taklif qilinadi.
Akademiyaning topshirig i bilan kelgusi yili graf Golovkin rahbarligida Xitoyga
’
elchilikka boradi. Erta bahor u sayohatga chiqib Moskva, Qozon, Perm,
Yekaterenburg, Tomsk, Krasnoyarsk, Nijniy Udiniskdan Irkutskga keladi, u yerda u
elchilikka borayotgan odamlar bilan uchrashadi. Butun sayohati davomida Klaprot
har xil qabilalar bilan tinimsiz muloqotda bo ladi, ularning yashash joylariga boradi,
’
so zlarini ro yxatga oladi va urf odatlarni o rganadi. Irkutskdan so ng butun
’ ’ – ’ ’
ekspeditsiya Baykal ko li orqali 1805 yil 17 oktyabrda Kyaxtaga yetib keladi. Bu
’
yerda Klaprot mongol va manjur tilini o rganadi va xitoy, tibet, manjur va mongol
’
tilidagi bir qancha asarlarni topib yig adi.
’
1806 yil 1 yanvarida Xitoy chegarsiga o tiladi va ko p qiyinchiliklar bilan
’ ’
Mongoliya kichi shoxining rezidensiyasi Agraga yetib oladilar. Elchilik xitoy
udumiga bo ysunmaganligi uchun su yerdan qaytishga majbur bo ladi. So ngra
’ ’ ’
Klaprot bir o zi Ustkamenogorskgacha sayohat qiladi, u yerdan Sayan tog lari
’ ’
orqali Oltoyga keladi, Irtishdan Sayan ko liga o tib Kalmuklar viloyatiga keladi va
’ ’
Omsk orqali Peterburg shahriga 1807 yilning boshida ikki yillik tanaffusdan so ng
’
yetib keladi. Akadeiya uni alohida mukofotlab 1807 yilning 2 martidan
ekstroodinarniy 16
akademiklikka saylaydi. Vaholanki, adyunkt /yordamchi/larning ish
15
adyunkt ilmiy unvon, kichik ilmiy mansab
–
16
Ekstroodinarniy, favqulodda, tasodifiy akademik
23

tartbiga ko ra bu mansabni olti yildan so ng olishi kerak edi. Bundan tashqari u’ ’
nadvorniy sovetnik 17
va dvoryanligi uchun 300 so m maosh olar edi. Sayohatdan
’
yiqqan juda ko p materiallarini Klaprot o zining keying asarlarida yoritdi.
’ ’
Akademiyaga qilgan to liq hisoboti nashr qilinmagani uchun anonym tariqasida
’
«1805 yilda rus elchiligi Xitoyda » /Peterburg, Leypzig 1809/, yangi o zgarmagan
’
nashri /1817 yil/ nashr ettirdi. Bu kitobda u elchilarning boshidan kechirganlari va
xususan graf Golovkinning elchilikning ba zi a zolariga juda yomon munosabatda
’ ’
bo lganligi haqida hikoya qiladi. Bunga yana «1806 yildagi sayohatda yig ilgan
’ ’
xitoy-rus chegarasi haqidagi eslatmalar» /Osiyo adabiyoti arxivi, 1810, Kavkazga
sayohat, II tom 1814, Fransuz tilida 1826 yil / kiradi.
–
Sibirga bo lgan sayohat natijasidan juda qoniqqan Peterburg akademiyasi
’
Klaprotga katta ishonch bildirib yana shu yilning o zida Gruziya va Kavkaz
’
viloyatlariga safarga yuboradi. 1807 yil sentyabrning o rtalarida u Peterburgdan
’
jo naydi. Moskva, Xarkov, Cherkask, Georgievsk, Mosdon bo ylab sayohat qiladi,
’ ’
u yerdan kichik Qabarda orqali Vladikavkazga va Terek bo ylab Kobi
’
qishlog igacha boradi. U 26 dekabrda Gud qorli tog lardan oshib o tganidan
’ ’ ’
so ng aragvi daryosi sohilidagi Gruziyaning qadimgi poytaxti Misxetaga keladi.
’
1808 yilning 14 yanvarida Tbilisiga yetib keladi, bu yerda besh martagacha bo lib,
’
so ngra yana Misxeta orqali Xoxi tog iga chiqib ketad. Ko p mashaqqatlar bilan
’ ’ ’
shu tog ning qor bilan qoplangan daralari orqali Terekning boshlanish joyiga yetib
’
keladi, shuning uchun ham Klaprot bu manbani topganligi uchun mashhurdir.
Tbilisiga qaytib keladi. Vabo kasalligi va urush uning Eronga qiadigan safariga
imkon bermaganligi sababli 1808 yilning oxirida akademiya uni chaqirib oladi.
O lim tufayli hamrohlaridan ajraladi va og r kasal bo lib 1909 yilning 11
’ ’ ’
yanvarida Peterburg shahriga qaytib keladi. Klaprot bu sayohat taassurotalarini
o zining ikki tomli «Kavkaz va Gruziyaga sayohat» nomli asarida bayon qiladi
’
/Galle Berlin 1812-14/, inglizcha tarjimasi, /London 1814/, fransuzchasi, /Parij 1823/,
nemischa nashriga qo shimcha «Kavkaz tillari» maqolasida bo lib 1810 yil Osiyo
’ ’
adabiyoti arxivida ham bor/. Keying sayohat taassurotlari «Sharqiy Kavkazning
17
Nadvorniy sovetnik-revolutsiyadan burun yettinchi darajadagi chinovshiklik unvoni.
24

geografik tarixiy tasviri», /Veymar 1814/, «Kasbiy va qora dengizlari orasidagi rus–
provinsiyalarining tasviri», / Berlin 1814/, keyinchalik I.A.Guldenshtetning «Gruziya
Imereti bo ylab sayohat», / Berlin 1815/, «Kavkaz mamlakatlarining tasviri», (1814)
’
degan asarlarda yoritildi. Yuqorida eslatib o tilganidek Peterbrg akademiyasining
’
topdshirig ga ko ra chiqarilgan «Osiyo adabiyoti» tarixi va tilshunosligi arxivi» I
’ ’
tom Peterburg, 1810-da «Aguan yoki afg onlarning kelib chiqishi va tillari haqida»
’
maqolasi bo lib, unda Klaprot afg on tilini hind-german tillari oilasiga mansubligi,
’ ’
qabila va urug larning taomlari, ularning yashash joylari va territriyalari haqida
’
yozadi. Asarda «Boman so zlari ro yxat hamda Ava va Pegu haqida tarixiy
’ ’
fragmentlar», «Kiyou-Kiyouning til tajribalari» /Yaponiya va Formoza oralig idagi
’
orolalar/, «Kavkaz tillari va dialektlari», - «nemis va Osiyo tillari Alfavitdagi arflarni
taqqoslash» va boshqa maqlalar o rin olgan. Oxirgi maqolada Klaprot arab, fors va
’
turk /qadimgi o zbek tili/ alfavitlari o rtasidagi farqlar haqida fikr yuritadi.
’ ’
Peterburg akademiyasining memuarida Klaprotning «Janob Sinolog
Berolinenzisga xat» aprel 1810, ikkinchi xati noyabr 1810, uchinchi xati esa dekabr
1810 hamda «iu yozuvining tarjimasi va komentariyasi» Berlin 1811, bosilgan.
Peterburgga kelganida u har xil sabablarga ko ra bezadi, shundan so ng u
’ ’
knyaz Sartorniskiyning Vilna universitetida osiyo tillari o qituvchisi bo lish
’ ’
haqidagi taklifiga darhol rozi bo ladi, lekin u Peterburg akademiyasi
’
kutubxonasidagi xitoy va manjur tillaridagi kitob va qo lyozmalarning katologini
’
tayyorlash haqida topshiriq olganligi uchun yana bu fikridan qaytadi. 1810 yil
avgustda katologni tayyorlaydi va shu yilining dekabrida asarning nashri uchun
kerakli xitoycha bosma litera /harf/ kestirib kelish uchun u Berlinga jo naydi. 14
’
oyda bu ishni tugatganidan so ng u Peterburgga qaytib kelmaydi, balki 1812 yilning
’
iyunida u bilan hisoblashishlarini talab qiladi. Uzoq vaqtdan so ng /1817 yil may
’
oyida/ u o zining unvoni va dvoryanligini bekor qilinganligi haqida javob oladi va
’
Peterburg akademiyasidan chiqariladi.
Klaprot 1811-14 yillarda Berlinda bo lib «Osiyo jurnali»ning aktiv xodimi
’
edi. Unda unig «uyg urlarning tili va yozuvi haqida» 1811, «Kavkaz bo ylab
’ ’
sayohat» 1814, maqlalari bosilgan. Klaprot mongol yozuvi bilan sur /Suriya/
25

yozuvining bog liqligini biladi, hamda uyg urlarni turkey oilaga kiruvchi bir xalq’ ’
ekanligin aytadi.
Bu orada Klaprot urush tufayli Sileziyadagi Vambrun shahriga ketadi. Urush
bu yerda ham uni tinchitmaganidan so ngBerlinga qaytib keladi va 1814 yilning 17
’
oktyabrida Elba bo yalab Fransiyaga Kayzer Napaleon huzurida boshpana topish
’
umidida safarga chiqadi. Kayzer unga Rossiya territoriyasidagi Osiya xalqlari haqida
asar yozishni byuradi. Ishni tugatish oldida qirollik imperiyasi butunlay ag darildi.
’
Florensiyada yashab turgan Klaprot 1815 yil iyunning oxirida Parijga yetib keladi va
umrinig oxirigacha qolib ketadi. Vilgelm fon Gumboltning tavsiyasiga ko ra Fridrix
’
Vilgelm III unga 1816 yil 11 avgustda Osiyo tillari va adabiyoti professori unvonini
hamda Parijdan shaxsiy kvartira beradi. Klaprotning bu va boshqa hamma ishlarini
sanab o tish ko p vaqt talab etadi, biz bu yerda eng muhim ishlarini aytish bilan
’ ’
chegaralandik.
Klaprot o zining asosiy /bosh/ asari deb bilgan «Osiyo poliglottasi»ni 1823
’
yilda Parijda nashr ettiradi. Buni ikkinchi o zgarishsiz nashri 1831 yilda Parijda
’
qayta nashr ettiriladi. Bu asar olti qismdan iborat bo lib, unda Klaprot Kavkaz,
’
samodey , turk, tunguz tillari haqida yozadi. Oltinchi qismida esa Osiyoning 23
shimoli- sharqiy dialektlari va tillari, jumladan, o zbek, qozoq, turkman, qirg iz,
’ ’
boshqird, no g ay, qaragi, qumuq va boshqa tillardagi so zlar nemis tilidagi
’ ’ ’
so zlar bilan qiyoslab sistemalashtirib berilgandir. Asarning oxirida shu til va
’
dialektlarni atlasi /karta/ ham berilgan. Bu asarni yaratishda Klaprot qisman o zining
’
Sibir va Kavkazda yiqqan so zlar ro yxati, qisman qo lyozmalar va shunga
’ ’ ’
o xshash materiallardan foydalangan. Dastavval u bu asari bilan Osiyoning hamma
’
tillarini qarindoshligini hamda butun yer yuzidagi tillarni isbot qilmoqchi bo ladi,
’
lekin u tillarning Grammatik qurilishini qiyoslab ko rib bu xulosa ishonchli natija
’
bermaydi, balki ohang va mazmuni o xshash so zlarni yig ish kerak deydi.
’ ’ ’
Bu asar boy materiallarga ega bo lishi va ko p mehnat sarf qilingan bo lsa
’ ’ ’
ham ajoyib asar deb bo lmaydi. Klaprotning zo r raqiblaridan biri tibet va
’ ’ –
mongol tillari bilimdoni I.I.Shmidt edi. «Osiyo jurnali»ning ko pgina tomlarida
’
uyg urlar haqida ko pgina munozaralar berilganidan so ng Klaprot «O rta Osiyo
’ ’ ’ ’
26

xalqlari tarixi haqida janob I.I.Shmidtning Peterburgdagi izlanishlariga e tiroz va’
aniqlik» degan maqolasini 1824 yil Parijda nashr ettiradi. 1826-1828 yillarda parijda
nashr qilingan Sharq xalqlari tarixi, geografiyasi va filologiyasiga oid jurnallarda
faqat Klaprotning o zini 50 ga yaqin maqolasi e lon qilingandir. Turkiy tillar
’ ’
oilasining tarixi uchun 1828 yil Parijda nashr qilingan maqola /asar/ juda muhimdir.
Hayotini fanga bag ishlagan Klaprot umrini oxirgi yillari biro z tinch o tdi.
’ ’
1833 yilda yurak kasalining birinchi belgilari ko rindi. Sog ligini tiklab olish uchun
’ ’
1834 yilning kuzida u o zining ona shahri Berlinga sayohat qiladi, lekin battar kasal
’
bo lib qaytib keladi va 1835 yilning 28 avgustida to satdan pristupi berib o ladi.
’ ’ ’
Yuqorida sanab o tigan asosiy asarlari uning har tomonlama yetuk ekanligini
’
ko rsatadi. U o tkir zehnli, ajoyib qobiliyati tufayli shunchalik ko p xalqlarning
’ ’ ’
tillari, adabiyoti va tarixini bilar edi. Uning lingvistik ishlari va aynan tillarni
qiyoslashdagi tajribasi bugungiqarashlarga ko ra eskirgan bo lsa ham , o z
’ ’ ’
davrida qiymatga ega bo lgan.
’
II. BOB BOBURNOMADA XARAKTER VA QIYOFANING BERILISHI
2.1 Boburnomada kishilar qiyofasi va xarakteri tasviri
Zahriddin Muhammad Bobur 1483 yil 14 fevralda Farg ona viloyat poytaxti
’
Andijonda tug ilgan. Otasi Umarshayx Mirzo Frag ona mulkining hokimi edi.
’ ’
Uning onasi Qutlug Nigorxonim Toshkentning mashhur zadogonlaridan
’
Yunusxonning qizi edi.
Bobur otasi haqida Boburnoma da shunday yozadi: Sulton Abusaid
“ ” “
Mirzoning to rtinchi o g li edi. Sulton Abusaid Mirzo Sulton Muhammad
’ ’ ’ …
Mirzoning o g li edi. Sulton Muhammad Mirzo temurbekning uchunchi o g li
’ ’ ’ ’
edi
” 18
.
Otasi vafotidan keyin 1494 yili Bobur Andijon taxtini egllaydi. Boburnoma
“ ”
muqaddimasida bu haqda shunday yozilgan: Tangri taoloning inoyati birlan va
”
hazrati on sarvari koinotining sharofati birlan va chohoriyori bofosalarining himmati
18
Zahriddin Muhammad Bobur. Boburnoma . Tohkent. Yulduzcha nashriyoti, 1990.
“ ” “ ”
27

birlan seshanba kuni ramozon oyining beshida yuz to qson to qqizda Farg ona’ ’ ’
viloyatida o n ikki yoshimda podshoh bo ldim .
’ ’ ” 19
Temurbek imperiaysiga qarashli ko pchilik yerlar Shayboniylar tomonidan
’
bosib olingan edi. Temuriylar davlatining jahonga mashhur poytaxtini
Shayboniyxondan ozod qilish uchun Bobur Samarqandga ikki marta yurish qilgan
bo lsa ham, muvafaqqiyat qozonmadi. Shundan so ng, Bobur o ziga sodiq
’ ’ ’
bo lgan bir guruh qo shinni va qarindoshlari bilan Qobul tomonga yo l oladi.
’ ’ ’
Bobur Qobulda o rnashib olgach, obodonchilik ishlariga katta e tibor
’ ’
qaratadi, yo l va ko priklar qurdiradi. Maktab, madrasalar kabi binolar qurdiradi.
’ ’
Shu bilan birgalikda she riyatda ham samarali ijod qiladi. Devoni Qobul ni
’ ” ”
tuzadi. 1508 yilda to ng ich o g li Humoyun tug ilgach, Bobur Mirzo o zini
’ ’ ’ ’ ’ ’
podsho deb e lon qiladi. Bu haqda ”Boburnoma da quyidagicha keltirilgan:
’ ”
Ushbu tarixgacha temurbekning avlodini va vujudi saltanat mirzo derlar edi, ushbu
”
navbat buyurdimkim, podshoh degaylar .
” 20
Bobur lashkar tuzib, 1519 yilda Hindistonga yurish qiladi. 1526 yilning
aprelida Dehli shahrining shimolidagi Panipat shahri yaqinida bo lib o tgan
’ ’
mashhur tarixiy jangda Sulton Ibrohim Lodi lashkarlarini mavh etdi. Bobur
Hindistonda markazlashgan Boburiylar davlatini tuzadi. Bu davlat g arbda Buyuk
’ ”
mug ullar imperiyasi nomi bilan mashhur edi. Bobur Agra shahrini yangi
’ ”
imperiaysini poytaxti qilib belgilaydi.
Bobur Hindiston taxtiga besh yilgina hukmronlik qilgan bo lsa-da, xo jalik
’ ’
hayotiga, madaniyati va obodonchiligiga katta e tibor berdi. Ariqlar va kanallar
’
qurdirib, suvsiz yerlarga suv chiqartiradi, bir qancha bog lar barpo etdi, ko priklar
’ ’
va turli binolar qurdiradi. U Hindistondagi xilma-xil qabila va xalqlarning urf-odat va
rasm-rusumlariga qarab ish ko ra boshlaydi. Atrofiga olimlarni va san atkorlarni
’ ’
to playdi. Bobur tajribali beklar va fozil kishilar bilan kengashib ish tutar,
’
o g illariga ham shuni maslahat berardi.
’ ’
19
O'sha asar.
20
Zahriddin Muhammad Bobur. Boburnoma . Tohkent. Yulduzcha nashriyoti, 1990.
“ ” “ ”
28

Ko p yillik og ir va dahshatli janglar, tug ilib o sgan Vatanidan’ ’ ’ ’
yiroqlashish va yaqin do stlarining Afg oniston va Movaraunnahrga qaytib ketishi
’ ’
Boburga qattiq ta sir qiladi. Bobur yurtini qumsaydi, yor-do stlarini sog inadi.
’ ’ ’
Kunlarning birida unga farg onadan qovun keltirganlarida, u qovunni kesib turib,
’
achchiq-achchiq yig laydi. Bobur Movaraunnahr va afg onistondagi do stlari, yor-
’ ’ ’
birodarlari bilan mustaqil aloqada bo lib turadi, ularga o zining yangi asarlarini va
’ ’
sovg a-salomlar yuboradi. Umrining oxiriga qadar o z yurtiga qaytish orzusi bilan
’ ’
vatanni qumsab yashaydi.
Hayotni, ma lum bir davrning ijtimoiy-siyosiy hodisalarini o rganishda, uni
’ ’
tushunishda boy materiallar beradigan manbalardan biri shu hayotning badiiy
–
in ikosi bo lgan adabiy-badiiy asarlarning ahamiyati kattadir.
’ ’
Adib hayotining biror tomonini yoritishda badiiy obrazlar bilan ish ko radi.
’
Badiiy obrazlar orqali yozuvchi o zi olg a surayotgan g oyalarni, intilishlarni,
’ ’ ’
hayotning ayrim masalalariga bo lgan o zining munosabatlarini, axloq, odob v
’ ’
boshqa masalalardagi qarashlarini ilgari suradi. Buning uchun esa o zi
’
tasvirlayotgan obrazning jonli, hayotiy va yorqin bo lishini ta minlashga harakat
’ ’
qiladi. Unda o quvchini hayajonlantiradigan, uni o ziga maftun etadigan sifatlarini
’ ’
yoki o quvchida shu obrazga, uninig xatti-harakatiga nisbatan nafrat hissini
’
uyg otadigan belgi va holatlarni mujassamlashtirib beradi.
’
Bunday xususiyatlar eng avvalo shu obrazning qiyofasida, bu qiyofa detallarini
ixcham, mazmunli va badiiy qilib tasvirlashida ko zga tashlanadi. Adib o z
’ ’
qahramonining qiyofasini tasvirlash orqali uni o quvchiga tanishtiradi. Uning ko z
’ ’
o ngida shu qahramonning qiyofasini gavdalantiradi. Lekin so z san atkori
’ ’ ’
portretni oddiy fotograf sifatida chizmaydi. U qahramon portretining hayotiy chiqishi
uchun uning portreti detallarida shu qahramonning ichki dunyosini, xarakter va
xususiyatlarini, uning biror muhim tomonini aks ettirishga yordam beradigan
momentlarini ko rsatishga harakat qiladi. Aks holda u jonsiz quruq bir surat bo lib
’ ’
qoladi, o zining ta sir kuchini yuqotadi.
’ ’
Badiiy asardagi obrazning xarakter va xususiyatlari portretdagi ayrim shtrixlar
orqali tasvirlanishi bilan birga, yozuvchi shaxsdagi, uning xatti-harakatidagi o ziga
’
29

xos tomonlarini yaqqol gavdalantirish uchun, uning jonli odam sifatidagi ko rinishi,’
kishilar bilan aloqalsini, o z atrofini o rab olgan voqea-hodisalarga bo lgan
’ ’ ’
munosabatini tasvrilaydi. Bu aloqa va munosabatlar jarayonida qahramonning
xarakteri ochila boradi, ayrim xarakter va xususiyatlar shakllanadi va portret
detallaridagi ayrim shtrixlar konkretlashib, bir butun holga keladi. Bunda u
personajning xarakterini o zi bayon qilishi, boshqa bir personaj tilidan so zlashishi,
’ ’
xotirlara shakida tasvirlashi, boshqa bir shaxsga yozgan xati orqali berishi,
qahramonning oshkora yoki ichki monologi orqali ko rsatishi, personajlarni bir-
’
biriga qarama-qarshi qo yish usulidan foydalanishi, qahramonning laqabi, ismi yoki
’
familiyasi mazmunidan uning xarakterini keltirib chiqarishi mumkin va boshqalar.
Bulardan qay birini qo llash, albatta yozuvchining ish uslubiga, badiiy mahoratiga
’
bog liqdir. Bu usullarning hammasi ham personaj xarakterini ochib berishiga xizmat
’
qila oladi.
Uzoq va boy tarixga ega bo lgan o zbek adabiyotida, uning ilg or vakillari
’ ’ ’
tomonidan yaratilgan ajoyib jozibador badiiy asarlarda ham kishilar portreti va
ularning xarakteri o ziga xos badiiy uslub va estetik did bilan tasvirlangandir. Bir
’
ming to qqiz yuz o n yettinchi yilgacha o zbek adabiyotida , asossan, poeziya
’ ’ ’
taraqqiy qildi va rivojlandi. Uning xilma-xil janrlarida jahon adabiyoti va madaniyati
xazinasiga munosib durdonalar bo lib qo shilgan yuksak badiiy asarlar yaratildi.
’ ’
O zbek klassik poeziyasining butun taraqqiyotida bo lgani kabi uning XVI
’ ’
asrgacha bo lgan rivoji ham bir-biriga qarama-qarshi adabiy oqimlarning g oyaviy
’ ’
kurashi bilan xarkterlanadi. O zbek poeziyasining bu davrdagi ilg or vakillari
’ ’
asarlarida diniy-mistik qarashlar, qarama-qarshi bo lgan g oyalar real dunyoni
’ ’ –
sevish, uning go zalliklaridan bahramand bo lish, undan lazzatlanish bu dunyodagi
’ ’
hayotni xushchaqchaqlik bilan o tkazish kerakligi va boshqalar ilgari surilgan edi.
’
Bunday g oyalarni ilgari surushda bu davr shoirlari uchun bir tomondan, rasman
’
shodlik beruvchi vosita ma nosida qo langan sharob, may obrazi, ikkinchi
’ ’
tomondan, hech qayerda tenggi bo lmagan, hatto jannat da ham nusxasi
’ ” ”
topilmaydigan go zal yor, ma shuqa obrazi xizmat qilgan. Dunyoviy adabiyotning
’ ’
bu davrdagi yirik vakillari: Alisher Navoiy, Lutfiy, Atoiy, Sayfi Saroyi, Sakkokiy va
30

boshqalar o zlarining ajoyib lirik asarlarida (g azallar, ruboyilar, tuyuqlar) va’ ’
boshqalar ma shuqa obrazini g oyat jozibador qilib tasvirlab, shu obraz orqali
’ ’
gavdalangan real hayotga bo lgan muhabbatni kuylaydilar. Ular haqiqiy hayotga
’
bo lgan muhabbatini kuchaytiradi uchun ana shu go zal yorning qiyofasini
’ ’
chizganda uning sarv qad , g uncha lab , sumbul soch , xumor ko z , bodom
” ” ” ” ” ” ” ” ” ’ ’
qovoq , gul yuz , ism rang donasi Zuhra yuzung oy , bu sarvu sanobartek beling
” ” ” ” ” ”
qil , kumush tan , mengizlari gul-gul , mijjalari xor, qabeqlari keng-keng, og izlar
” ” ” ” ” ’
tor kabi elementlar bilan bezaydilar. Bular, albatta, real bir go zalning, hayotiy,
” ’
konkret bir insoniy portreti sifatida emas, balki umuman go zallikning tavsifiy
’
ko rinishi sifatida berilgandir. Portretdagi bunday detallar oshiqning ma shuqaga,
’ ’
insonning real hayotga, borliqqa bo lgan muhabbatini kuchaytirish, shoirning ilgari
’
surayotgan g oyasi uchun xizmat qilgandir.
’
XV asrda o zbek adabiyotidagi dunyoviy oqim o z taraqqiyotining yuqori
’ ’
bosqichiga ko tarildi. Bu eng avvalo, tematikaning kengayishi, adabiy janrlarning
’
taraqqiy qilishi, unda davrnng eng muhim ijtimoiy masalalarini keng aks etttirishi
bilan, g oyaviy va badiiy jihatdan yuksak badiiy asarlarning maydonga kelishi bilan
’
xarakterlanadi. Durbekning Yusuf va Zulayho dostoni, Lutfiyning Gul va
” ” ”
Navro z dostoni, Alisher Navoiyning Hamsa , Xazoyinul ma oniy va
’ ” ” ” “ ’ ”
boshqa asarlari ana shu davrlarga to g ri keladi. Bu asarlar o zbek adabiyotida
’ ’ ’
lirik va liro-epik janrlarni rivojlantirish ishiga muhim hissa bo lib qo shildi. Bu
’ ’
asarlarda davr hayotini aks ettiruvchi bir qator realistik elementlar bo lishiga
’
(bo lganda ham anchagina baquvvat) qaramasdan, umuman, ular romantik
’
xarakterdagi asarlar edi. Ulardagi Gul, Navro z, Farxod, Shirin, Layli, Majnun,
’
Mehr, Suxayl, Iskandar, Lu bati, Chiniy kabi qator obrazlar o zlarida bir qtor
’ ’
realistik xususiyatlarning mavjudligiga qaramasdan, romantik xarakterga egadirlar.
Bu ijobiy xarakterga ega bo lgan obrazlar orqali asar mualliflarining o z zamonasi
’ ’
uchun katta ahamiyatga ega bo lgan g oyalari ilgari surilgandir. Unda do stlik,
’ ’ ’
vafo va vafodorlik, rostgo ylik va to g rilik, insonparvarlik va vatanparvarlik, ilm-
’ ’ ’
fanni egallash va mehnatga ijodkorlik kabi yuksak insoniy fazilatlar kuylanadi.
Adolat haqidagi fikrlar ilgari suriladi. Lutfiy va Navoiy ijobiy qahramonlar siymosida
31

o zlari orzu qilgan, ko rinishni istagan xususiyat va holatlarni mujassamlashtirib’ ’
berganlar. Shuning uchun ham bu obrazlarning portret va xarakterlarini tasvirlaganda,
ularga ko proq romantik detallarni kiritganlar. Bu detallarning ko pchiligi
’ ’
mubolag aviy harakatga egadir.
’
Bu asarlarda ijobiy qahramonlar bilan bir qatorda Xisrav, Laylining otasi,
Jobir, Mallu, Mudbir, Maxman kabi ( Hayratul abror dostonidagi tavsifiy xarakterga
” ”
ega bo lgan zolim shoh, riyoli Shayx, devon amaldorlari va boshqalar ham) salbiy
’
xarakterga ega bo lgan bir qator obrazlar ham bordir. Bu salbiy obrazlar orqali jabr-
’
zulm bilan shug ullangan, boshqa o lkalarni bosib olishga intilgan, mamlakatda
’ ’
feodal bosh-boshdoqlikni kuchaytirishga harakat qilgan feodal guruhlar, kishilarning
taqdiriga feodal, din, shariat nuqtai nazaridan qaraydigan va ulardagi sevgi,
muhabbat, muhabbatda sadoqat kabi olijanob fazilatlarni toptalishiga intiluvchi
kuchlar, insoniylikka dog tushiradigan xoinlik, sotqinlik, qotillik kabi iflos ishlar
’
bilan shug ullanuvchi kishilar tasvirlanganki, ular XV asr Movaraunnahr va
’
Xuroson ijtimoiy hayotida mavjud bo lgan va shu davr uchun xarakterli hisoblangan
’
tipik kishilar sifatida namoyon bo lgan. Shuning uchun ham bu obrazning portret
’
detallarida, xatti-harakatida, dunyoqarashlarida, o z atroflarini o rab olgan
’ ’
hodisalar va kishilarga munosabatlarida mavjud, hukmron guruhlarning tipik
xususiyatlari mujassamlashtirib berilgan. Bu esa ularning realistik xarakterini,
hayotiylik xususiyatini ta min etgan.
’
O zbek adabiyotida XVI asrgacha yirik prozaik asarlar yaratilgan emas edi.
’
1311 yilda Nasriddin Burxoniddin o g li Rabg uziy tomonidan Qissai
’ ’ ’ ”
rabg uziy nomli bir kitob tasnif etilgan bo lib, unda avliyolar, payg ambarlar
’ ” ’ ’
haqidagi afsonaviy, diniy qissalar to plangan edi. Asar nasr bilan yozilgan bo lsa
’ ’
ham, har qaysi alohida syujet liniyasi, g oyaviy yo nalishiga ega bo lgan kichik
’ ’ ’
hikoyachalardan iboratdir. Undagi obrazlarning hammasi diniy va afsonaviy
xarakterga ega bo lganligi uchun portret va xarakterlar ham ana shunday tipdagi
’
detallar bilan bezatilgan.
Xusam Kotibning Jum juma , Muhammad ibn Alining Najhul foradis asarlari
” ” ” ”
ham XVI asr prozasining namunasi bo lib, diniy xarkterga egadir. XV asrda o zbek
’ ’
32

prozasida bir qator munozaralar yaratildi. Yusuf Amiriyning Chog ir va bang” ” ’
munozarasi, Yaqiniyning O q va yoy munozarasi va Ahmadiyning Sozlar
” ” ” ’
munozarasi asarlari xarakterga ega bo lib, yozuvchilar ular o rtasidagi
” ’ ’
munozaralar vositasi orqali davrning ayrim masalalari ko tarib chiqishga harakat
’
qilingan. Ulug o zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning ijtimoy-siyosiy
’ ’
qarashlarini o zida aks ettirgan Mahbub ul-qulub asari shu davr prozasining
’ ” ”
nodir yodgorliklaridan biri sanaladi. Muallif unda turli ijtimoiy-siyosiy guruhlarga
bo lgan o zining munosabatining, axloqiy didaktik qarashlarini aks ettirgan.
’ ’
Asardagi obrazlarning barchasi tavsifiy xarakterga egadir. Navoiyning me muar
’
xarakterdagi Xamsamul mutaxayyirin , Munoqibi Said Hasan Ardasher , Manoqibi
” ” ” ” ”
Muhammad said Pahlavon asari ham o zbek prozasining dastlabki namunalari
” ’
hisoblanadi. Ammo bu asarlar u yoki bu shaxs haqidagi muallif esdaliklaridan iborat
bo lib, bir tomondan me muar, ikkinchi tomondan esa, o sha shaxsning o limi
’ ’ ’ ’
munosabati bilan ularning eng yaxshi hislatlarini ko rsatish uchun yozilganligi
’
sababli, qisman nekrolog xarakteriga ham egadir. Bu asarning hammasi nasr bilan
yozilgan bo lishga, u yoki bu masalani ma lum darajada yorita olganligiga
’ ’
qaramasdan proza janrining rivojlanishidagi dastlabki qadam bo lgan asarlar
’
hisoblanadilar.
XVI asr boshlarida Zahriddin Muhammad Bobur tomonidan yaratilgan
Boburnoma asari o zbek adabiyotida proza janrini rivojlantirishi ishga qo shilgan
” ” ’ ’
muhim hissa bo ldi. Bu asar fanning juda ko p tarmoqlari uchun g oyat katta
’ ’ ’
qimmatga ega bo lgan manba bo lishi bilan birga, o zbek adabiyotida prozaning
’ ’ ’
yirik yodgorligi ham hisoblanadi. O sha davr xarakterining to la manzarasi sifatida
’ ’
musulmon adabiyotida mutlaqo mustasno hodisa bo lgan, bu ajoyib asarda to la
’ ’
shakllanmagan bo lsa-da, badiiy prozaning hamma elementlari mavjuddir. Unda
’
syujet chizig i ham, keskin konfliktlar ham bordir. Eng muhimi bu asarda kishilar,
’
ularning realistik portretini, xarakter va xususiyatlari ham tasvirlangandir.
Zahriddin Muhammad Boburning B o b urnoma asari jahon adabiyoti va
“ ”
madaniyati xazinasida o ziga munosib alohida bir o rinni egallagan, uning
’ ’
muallifini jahonga mashhur qilgan noyob asardir. Unda muallifning o z boshidan
’
33

kechirgan voqea va hodisalari badiiy ravishda sodda ifodalar, ixcham va silliq, lekin
aniq va ravshan tasvirlanadi.
Bobur bu asarda 1494 yildan 1529 yilgach bo lgan, butun hayot davomida’
o zi ko rgan, eshitgan, bilgan voqealarni izchillik bilan, xronologik tartibda bayon
’ ’
qilinadi.
Bobur o z hayotida uchragan voqealarni izchillik bilan tasvirlash jarayonida
’
Farg ona, Movaraunnahr va Xurosonda XV asrning oxiri va XVI asrning boshlarida
’
yashagan yirik davlat arboblari, temuriy hukmdorlar, bek va amaldorlar, yozuvchi va
shoirlar, rassom va xattotlarning o z zamondoshlarining (tarixiy shaxslarning)
– ’
tashqi qiyofalari, xatti-harakatlarini, fe l-atvorlarining, ish va amallarini, muhim va
’
xarakterli xususiyatlarini, jamiyat hayotida tutgan mavqelarini ham tasvirlaydi.
Demak, Boburnoma da qator kishi obrazlarini ham ko ra olamiz. Hatto ular
” ” ’
asarda belgili bir qahramon obrazi Boburning o z obrazi tevaragida
” ” – ’ –
aylanadilar. Asarning ruhi, uning markaziy obrazi bo lgan Boburning xarakter va
’
xususiyatlar, uning kishilarga, o z atrofini o rab olgan voqea va hodisalarga
’ ’
bo lgan munosabati asardagi barcha voqealarni bir-biriga bog laydi, ularni bir-
’ ’
biriga qizil ip bilan tikadi. Asarda tasvirlangan boshqa shaxslar ko pincha epizodik
’
tarzda beriladi va ular asosiy obrazga biror voqea yoki hodisa munosabati bilan
bog lanadilar, Lekin asarga muallifning o zining xarakteri eng ko p joziba
’ ” ’ ’
bag ishlaydi. . Boburnoma da tasvirlangan kishilarni quyidagi guruhlarga
’ ” ” ”
bo lish mumkin:
’
- Bobur obrazi;
- Temuriy hukmdorlar (Umarshayx Mirzo, Sulton Ahmad Mirzo, Sulton
Mahmud Mirzo, Boysung ur Mirzo, Husayn Boqaro va boshqalar);
’
- Tarxonlar va harbiy aristokratiya vakillari (Abdul-ali Tarxon, Boqi Tarxon,
Boqiy Chag oniyoniy, Hasan Yaqub, Ali Do st Tarxon), Hisravshox va boshqalar;
’ ’
- Ilm-fan, san at va adabiyot namoyondalari;
’
Asar memuar xarakterga ega bo lganligi uchun, unda tasvirlangan
’
kishilarning qiyofasi, portreti ham, ularga berilgan xarakteristika ham, ularning
voqealar jarayonidagi xatti-harakatlar, xarakterli xususiyat va qiliqlar ham
34

muallifning o zi tomonidan so zlanadi. Badiiy asarlarda yozuvchining o z’ ’ ’
qahramonlariga nisbatan, shubhasiz, ma lum munosabati bo ladi, ba zilarini
’ ’ ’
yomon ko radi. Sevgan qahramonlarni muhabbat bilan yoqimli bir tarzda tasvir
’
qiladi. Uni eng yaxshi ko rgan sifatlar bilan bezaydi. Yomon ko rganlarini esa
’ ’
nafrat va g azab bilan tasvirlaydi. O quvchida ham ularga nisbatan nafrat hislarini
’ ’
uyg otishga kirishadi.
’
Asarda turli tabaqa vakillarining qanday tasvirlanganligini yozuvchi
mafkurasini, uning duyoqarashi, estetik didini belgilaydigan muhim oqimlardan
biridir. Shunday ekan, Boburnoma dagi kishilar qiyofasi, ularning xarakter va
” ”
xususiyatlari muallif tomonidan qanday yoritilganligini tahlil qilishga kirishmasdan
avval shu davrdagi ijtimoiy kuchlar va ularning jamiyat hayotida tutgan o rni haqida
’
bir necha og iz so z aytmoq kerak.
’ ’
Zahriddin Muhammad Bobur yashagan va ijod etgan Xv asrning oxiri va XVI
asrning boshlarida Markaziy Osiyoda siyosiy bosh-boshdoqlik kuchaygan, temuriy
shahzodalar o rtasida toj-taxt uchun o zaro urushlar avj olgan, diniy reaksiyaning
’ ’
zaharli, achchiq tutunlari butun mamlakatni qoplab olgan, mamlakat parchalangan,
xalq ommasi og ir soliqlar va qirg inchilik urushlari natijasida qashshoqlashgan,
’ ’
behad jabr-zulmdan cheksiz azob chekayotgan bir davr edi. Shu bilan birga bu davrda
zamonning ilg or kishilari ham bo lib, ular mamlakat butunligi uchun, o zaro
’ ’ ’
urushlarni tugatish, xalq boshiga kelayotgan kulfatlarni yengillatish uchun kurash
olib borgan edilar. Umuman, o sha davr ikki yo nalish va shunga muvofiq, ikki
” ’ ’
asosiy guruh bor edi, birinchisi mamlakatni saqlashga, moddiy va ma naviy
’
boyliklar yaratishni ta min etishga qaratilgan, ikkinchisi mamlakatni parchalashga,
’
moddiy va ma naviy boyliklarini yemirishga, yoki ularni yaratish jarayonini
’
bug ushga qaratilgan edi. Bobur o sha davr hukmdorlarining qiyofasini chizar
’ ” ’
ekan, ularning xarkterli xususiyatlarini xoh bir o rinda tasvirlar, xoh voqealar
’
jarayonida yoritar ekan, u kishilar ga birinchi guruh, birinchi yo nalish nuqtai-
’
nazaridan yondoshadi, ularning faoliyatiga baho beradi.
Demak, Bobur bu davrdagi u yoki bu siyosiy arbobga, fan, san at va
’
madaniyat namoyondalariga baho berar ekan, eng avvalo o sha shaxsning
’
35

faoliyatini, jamiyat hayotida tutgan o rnini nazarda tutadi, unga ijtimoiy tomondan’
yondoshishga harakat qiladi: bu shaxsning ijtimoiy turmush uchun, jamiyat,
mamlakat, xalq, madaniyat va fanga yetkazgan foydasi yoki zarari nuqtai-nazaridan
uni xarakterlaydi. Agar o sha shaxs ijtimoiy turmush uchun, hayot uchun, mamlakat,
’
xalq, fan va madaniyat uchun foydali ish qilgan bo lsa, jamiyat rivojiga biror foydali
’
hissa qo shgan bo lsa uni yaxshi deb e tirof etadi, yaxshi kishi sifatida tasvrilaydi.
’ ’ ’
Kimki mamlakat, jamiyat, xalq, fan va madaniyatga, uning taraqqiyot etishiga ziyon-
zahmat yetkazishgan, unga to siq bo lgan bo lsa, o sha odamni yomon shaxs
’ ’ ’ ’
sifatida ta kidlaydi, ularni tasvirlash orqali o z xarakter xususiyatini ochib beradi.
’ ’
Bu ajoyib asarni o qiganda kitobxonning ko z o ngida o sha davrning gigant bir
” ’ ’ ’ ’
shaxsiyati, siyosiy arbobi gavdalanadi .
”
Biz Boburni asarda tasvrilangan barcha voqealarning faol ishtirokichisi sifatida
uchratamiz. U ba zan janglar girdobida, ba zan uzoq sarson-sargardonlik
’ ’
yurishlarida, ba zan adabiy-ijodiy ish ustida, adabiy suhbatda, ba zan bazm
’ ’
dilkashlik va kayfu-safo majlislarida, do stlari bilan o tkazilgan xushchaqchaq
’ ’
hazil mutoyiba o tirishlarida, ov manzaralarida, ba zan binokorlar, tosh yo narlar
’ ’ ’
bilan suhbatda va boshqa turli-tuman ko rinishlarda ko zga tashlanadi. Uning
’ ’
siymosida har xil xarakterga ega bo lgan xususiyatlar o sha davrning ijtimoiy-
’ ’
siyosiy hadisalarida o z aksini topgan.
’
Boburnoma Bobur uslubini aniqlashda muhim ahamaiyatga ega bo lgan
” ” ’
frazeologizmlarga juda boy. Bunga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
Deh kujovu daraxton kujo . Where are the town, and where are the trees .
” ” ” ”
Wo sind eure Häuser und Gärten . On guzarro ob burd”.
” ” ”
”The river has carrid down it’s fords”.
”Der Fluβ hat sein Furth mit genommen”.
”Lazzati may mast donad, xushyoronrogi haz”.
”The drunker knows the flawour of the wine: now shound the sober knowit?”
”Der Trinker nur kennt den geschmack des Weines .
”
Shunday qilib ingliz tarjimonlari Bobur tilining o ziga xosliklarini saqlab
’
qolishga katta e tibor berganlar. Boburnoma da qalamga olingan asosiy narsa
’ ” ” –
36

tarixiy voqealar. Lekin Bobur voqea va hodisalarni sanab o tish yoki uni quruq’
bayon etish bilan cheklanib qolmagan. U badiiy buyoqlardan hamda tilning tasviriy
vositalaridan unumli foydalanadi.
Bobur har bir personaj-tarixiy shaxsning o ziga xos qiyofasini chiza olgan.
’
Sulton Husayn Boyqaroni mana bunday tasvir etadi:
Kiyik ko zluk, sherandom bo ylik kishi edi. Belidan quyi ingichka edi.
” ’ ’
Bovuqsudkim, ulug yosh yashab, oqsoqollik bo lib edi, xushrang, qizil, yashil
’ ’
abrishimni kiyar edi. Qora ko zi bo rk kiyar edi yo qalpoq.
’ ’
Ahyonan iydlarda kichik sepech dastarni yalp-yassi yomon chirmon chirmab,
qarqara o tag asi sanchib, namozga borur edi . [222]
’ ’ ”
Ingliz tarjimonlari Erskin va Leyden asardagi uslubiy unsurlarni qayta
tiklashga erishadilar: He added streight norrow eyes, his body was robust and firm;
”
from the body maist down-wards he was of a shendenen make. Althagh he was
adwanced in years and had a white beard,he chessed in gancolonred, gaelen woolen
clothes. He usually wore a cap of black lamb s skin or a kilpak. Now and thea
’
showy, and having plaece a peume hodding oven it, went in this stule to praers”.
[287]
Asarni nemischa o girgan A. Kayzer, inglizcha matndan foydalangan
’
bo lsada, Bobur uslubini saqlab qoladi.
’
Er hatte kleine Augen, war stark und kräftig von gestalt (wörtlich einem
”
Löwen gleich) die von Gestalt die unteren Teile seines Körper waren jedoch
schwüchen. Obgleich er schon bei Jahren waren war und einen weiβen Bart hatte,
kleidete er sich doch in hellfarbige, rote und grün wollene Kleider. Gewöhnlich trug
er eine Mütze von schwarzen schaffelen oder, einen Kilpak (Turnomannische
Mütze). An Festtage und mit einer Schwungfeder gezierten Turban auf, mit dem er
sich zum Gebet begaβ”. [330]
”Boburnoma”dagi muhim badiiy vositalardan biri mubolag’a san’atdir. Muallif
Xo’jand chiroyini tasvirlaydi.
37

Kishilar xarakterini chuqurroq ochish maqsadida Bobur o xshatish tazdod’
kabi san atlardan ham unumli foydalanadi. Masalan: ”Yana Shoxg arib Mirzo edi.
’ ’
Agarchi hay ati yomon edi, bo rki edi, kalomi marg ub edi .
’ ’ ’ ”
”Although his from was not preporsrsing, he had a fine genius and though his
constitutions wasfee ble, he had a powerful stule .
”
Nemischa tarjima: Sein Sohn schah garib Mirsa besaβ unegachtet seiner wenig
”
versprechenden Gestalt, einen groβen verstand und trotz seines schwächlichen
Körpers, schrieb er einen eröffligen Stuhl”.
Inson tasvirida yozuvchi lo’ndagina aniqlikka ko’p e’tibor berdi. U xarakterni
bir necha so zda ifoda etadi. Qisqa jumlalarda Bobur muayyan kishilargina emas,
’
hatto uning atrofidagilarini ham tasvirlab ketadi: Hisravshohni lashkarlaridan ayirib,
”
mundog zabun qilmasam edi, Qobulni Zunnunning o g li Muqimdan olmasam
’ ’ ’
edi, borib Mirzoni ko rmoqlari mumkin emas edi. Badiuzzamon mirzo xud
– ’
bo lar bularning iligida xamir edi, so zlaridan tajovuz qila olmas edi”.
’ ’
Inglizcha nusxa: For had not deprived Khosrou Shoh of his army and
”
retainers, and reduced him to his present helpless condition, and had not a taken
kabul from Musi, Zulmis Mirza. Badiaer zeman was only as dough in the hands of
–
the other two, and hever altempted to swerwe from theiz advece”.
Nemischa nusxa: Hätte ich nicht den Khosrou seines Heeres und seiner
”
Anhänger beraubt und in diese hülflose Lage versetzt, und wenn ich nicht Kabul von
Mokum, dem Sohne Sulnnuns erobert hätte wurde sie Beide nicht daran gedacht
haben, sich vor Mirsa zu bemüthigen. Badia es semon richtete sich immer nach
– –
Ihren und wagte nicht, wo ihrem Rate abzuweichen”.
Bobur ilgida xamir edi iborasini bilan Badiuzzamonning xarakterini
” ”
yorqinlashtradi, uning boshqalar qo lida o yinchoq ekanligini ko rsatadi.
’ ’ ’
Ingliz tarjimoni bu iboraning ahamiyatini to g ri anglab, muvaffaqiyatga
’ ’
erishadilar. Shuningdek, bu ibora nemischaga ham yaxshi o tkazilgan.
’
Boburnoma da o zbek klassik adabiyotining muhim durdonasidan biri hisoblanadi.
” ” ’
U Sharqda Tuzuki Boburi , Voqeoti Bobur nomlari bilan mashhur.
” ” ” ”
38

Boburnoma da XVI asrning o zidayoq bir necha marta fors tilida, keyinroq” ” ’
esa qator g arbiy Yevropa tillarida o girilgan edi.
’ ’
Boburnoma da Umarshayx, Sulton Ahmad Mirzo, Sulton Mahmud Mirzo,
” ”
Boysung ur Mirzo, Husayn Boqaro va boshqalarning ishlari va xarakterlari keng har
’
tomonlama qalamga olingan.
Bobur o z asarida harbiy zodogonlarning ayrim vakillari - Abdul-ali Tarxon,
’
Boqi Tarxon, Boqiy Chag oniyoniy, Hasan Yaqub, Ali Do st Tarxon va
’ ’
boshqalarning xarakterlarini mohirlik bilan chizib beradi. Bu ularning
xarakteristikasi misolida, bu sinfga xos bo lgan tipik xususiyatlari: hokimiyatni o z
’ ’
qo liga olish uchun intilishi, kishilarga nisbatan nafrat, boshqa beklarga norozi
’
munosabat, ularni jismoniy jihatdan majaqlab tashlashga urinish, boylik
to plashdagi ochko zlik va xasislik, amaldorlarni o z qo g irchog iga
’ ’ ’ ’ ’ ’
aylantirishga tirishishi, turli xil nayranglar bilan shug ullanish, be ma ni urush va
’ ’ ’
talonlarni avj oldirish kabilarni ko ramiz.
’
2.2.Badiiy tarjimada Bobur siymosi va qiyofasi.
Asarda Bobur o z qiyofasi va xulq atvorini boshqalarni tasvirlagandek, biror
’
bir o rinda birma-bir sanab ko rsatilmaydi. Uning qiyofasi va butun xarakteri
’ ’
voqealar jarayonida xatti-harakat, yurish-turishi, hayot voqealariga qarashi, o z
’
atrofidagilarga kishilarga munosabati, turli paytdagi kayfiyati va holatlari, yozuvchi
shoirlarga bergan bahosi, do stlariga, oila a zolariga bo lgan hurmati va yozgan
’ ’ ’
xatlari, buyruq va farmonlari, oshkora nutqlari, fikr-o ylari, psixologik
’
kechinmalari, jangovar ishlarining natijasi va xalqning qiynalganligi oila a zolari va
’
boshqalarning xatti-harakatlarini satirik va yumoristik shaklda fosh qiladi. Ularga
nisbatan kishilikning nafrat va g azabini, xalq la natini yo naltiradi. Muallif
’ ’ ’
bunday shaxslarning taqdiri halokat bilan tugaganligini konkret misollar bilan
ta kidlab, undan tegishli tarbiyaviy xarakterdagi xulosalar chiqaradi. Shuni ham
’
aytish kerakki, o z xarakterini, xatti-harakatlarini to g ri tasvirlay olgan Bobur
’ ’ ’
ko p tarixiy shaxslarning xarakterini aniq tasvirlab beradi. Hech shubhasiz, Bobur
’
siymosidagi uning dunyoqarashidagi feodallik ko rinishlari ayrim masalalarini
’
yoritishda, ayrim kishilar xarakteristikasini chizishda o z ifodasini topgan.
’
39

1494 yildan boshlab Markaziy Osiyoda yuz bergan qizg in hodisalar temuriy’
shahzodalar o rtasidagi toj-taxt uchun olib borgan o zaro qonli urushlar,
’ ’
Samarqand taxtini egallash, so ngra esa uni Shayboniyxon qo shinlarining
’ ’
hujumidan saqlab qolish uchun qilingan harakatlar, Andijonni qo ldan chiqarmaslik
’
uchun qilingan harakatlar, fitnachi beklarga qarshi olib borilgan kurashlar,
Afg oniston janglari, turli qabilalar ustida uyushtirilgan chopqin va to lovlar, Hirot
’ ’
safari, Hindistonni qo lga olish uchun uyushtirilgan harbiy yurishlar, Panipat va
’
Sikri janglar, isyonkor rojalarni itoatga keltirish uchun qo llangan harbiy,
’
diplomatik tadbirlar, Qobul, Agra, Dehli, G azna shaharlari va ularning atrofidagi
’
joylarni obod qilish, yo llarni xavf xatarsiz bo lishini ta minlash, soliqlarni
’ – ’ ’
tartibga solish uchun qilingan harakatlar tasvirida Bobur obrazi yorqin gavdalanadi.
Bu manzaraning hammasida Bobur o zi ishtirok etadi, uning ijobiy va salbiy
’
xislatlari g o h feodallarning vakili, goh zamonasining ilg or kishi sifatida g i
“ ” ’
xususiyatlari kitobxon ko z o ngida o zining to laligi bilan namoyon bo ladi. U
’ ’ ’ ’ ’
o zining g alaba va mag lubiyatlari, yutuq va kamchiliklari, donolik va xato-
’ ’ ’
yanglishlari, kurash va farog otlari, siljish va chekinishlari, shodlik va qayg u,
’ ’
alam, iztiroblari, zulm va marhamatlari, quvnoqlik va umidsizlik kayfiyatlari hamda
boshqa kishilik hislatlari bilan birga tasvirlangan.
O z qo shini, yigitlari va navkarlarga g amxo rlik qiluvchi,
’ ’ ’ ’
dushmanlarning nimaga qodiru, nimadan ojizligini hisobga olgan holda strategik
rejalarni mohirlik bilan tuzuvchi tadbirkor, ehtiyotkor va epchil lashkarboshi, ayrim
harbiy aristokratlar qo lida to plangan va ko pincha bosh hukmdorga xoinlik
’ ’ ’
qiluvchi qo shinlar o rtasida mustahkam intizom o rnatishga, jang paytida
’ ’ ’
ularning ma lum tartib bo yicha harakat qilishini ta minlashga muvaffaq
’ ’ ’
bo lgan zabardast sarkarda, ilojsiz holatlarda ham o zini yo qotmaydigan, shoshib
’ ’ ’
qolmaydigan ajoyib shaxs: o z yaqinlari va navkarlarining ko ngli uchun o z
’ ’ ’
rohatini fido qiluvchi olijanob inson, o z oldiga qo ygan maqsadlarini amalga
’ ’
oshirishda har qanday qiyinchiliklardan qo rqmaydigan, bu maqsadlar yo lida
’ ’
oxirigacha sabot bilan kurashuvchi qat iy iroda egasi, xato va kamchiliklarni o z
’ ’
bo yniga oluvchi, ulardan tegishli xulosalar chiqaruvchi mard, tabiat va hayotni
’
40

sevuvchi, undan bahramand bo lishini targ ib qiluvchi quvnoq shaxs ishning’ ’
chappasiga ketishi va ideallarining chil-chil sinishi bilan uning oqibatlarini chuqur his
etuvchi, iztirob va alamlar bilan yashovchi dardman: o zbek va fors-tojik klassik
’
adabiyotini chuqur o zlashtirgan o z zamonasidagi shoirlar ijodga qat iy baho
’ ’ ’
bergan, o zi ham g oyaviy-badiiy jihatdan Navoiy g azallariga hamohang
’ ’ ’
bo lgan talantli shoir va adabiy tanqidchi, davrdagi ijtimoiy-siyosiy hodisalarni,
’
ayniqsa temuriy shaxzodalar o rtasida avj olgan urushlarni va ularning oqibatlarini
’
ochib beruvchi ob yektiv tarixchi, Markaziy Osiyo, Afg oniston va Hindistonda
’ ’
yashovchi xalqlarning tumushi, tirikchiligi, odam va xulqlari, o lkalarning geografik
’
joylashishlari, iqlimi, hayvonot dunyosi, san at ahlini mehr bilan qadrlovchi
’
madaniyat muxlisi, do stlik, vafodorlik, to g rilik va axloqiy jihatlarning qadriga
’ ’ ’
yetadigan fazilat egasi; qo lga tushgan yovlarni ham jazolay ham avf et oluvchi,
’
sharoitga qarab siyosat yurituvchi ishbilarmon; faqat istilochi emas, balki
markazlashgan davlat vujudga keltirish uchun intiluvchi, zamonasidagi tartibsizliklar
ichida n i s biy tartib joriy qilish g a harakat qiluvchi, shahar va qishloqlarning
“ ”
obodonchiligi uchun qayg uruvchi yirik tarixiy voqealar ichidan o sib chiqadi.
’ ’
Bobur qiyofasi va xarakterini belgilaydigan ana shu ko p xususiyatlar ichida
’
temuriylar sulolasini saqlab qolish, mayda urushqoq feodallarning qarshiligini
sindirib, ularni birlashtirib, siyosiy jihatdan ham, iqtisodiy jihatdan ham baquvvat
bo ladi deb hisoblagan. Bu o sha davr uchun, ayniqsa feodal bosh-boshdoqlik
’ ’
kuchaygan davrda ilg or harakat edi.
’ Bobur butun umri davomida ana shunday yirik,
markazlashgan, baquvvat davlat tuzishni orzu qilidi. Shuning uchun kurashdi.
Asarda Boburning xarakteri va xususiyatlari ana shu kurashlar jarayonida
namoyon bo lgan. U bu kurashda mard, jasoratli, chiniqqan bir jangchi va isarkarda
’
sifatida ko zga tashlanadi. Yoshligidan qo liga qilich olishga majbur bo lgan
’ ’ ’
Bobur Harbiy san atni hayotning mashaqqatli maktabidan o rganadi va uni
“ ’ ’
mukammal egallaydi”. U janglarda o zining botirligi va qo rqmasligi bilan
’ ’
atrofdagilarga shaxsan na muna ko rsatadi. Jangchilarni g alabaga ruhlantiradi.
’ ’ ’
Qish kunlarining birida bo lgan voqeani tasvirlar ekan, shunday yozadi:
’
Muhammad Ali Mubashirbek mening yangi rivoyat qilg on beklarimdan edi, xili
“ ’
41

mardona va qobili rivoyat, yaxshi yigit edi, jibasi yo q, ilgarrak shoh sachg on’ ’
yo lga mutavajjix bo ldi, biqiniga o qladilar, ushul zamon jon taslim qildi. Ildam
’ ’ ’
kelib edi. Askarning jibasi yo q edi. Bir-ikki o q, o tib-o tib tushdi. Ahmad
’ ’ ’ ’
Yusufbek iztiroblar qilib, har zamon aytadurkim, yalang och shundoq kirib borasiz,
’
ikki-uch o qni ko rdimkim, boshingizdan o tti. Men dedikim, siz mardona
’ ’ ’
bo lung, mening boshimdin mundoqlar xili o tibdur .
’ ’ ” 21

Bunday shaxsiy namuna ko rsatish hollari juda ko p o rinlarda uchratish
’ ’ ’
mumkin. Bir buguna emas, hatto Boburning 2-3 kishi bilan jangga kirib g alaba
’
qilgan paytlari ham ko p bo lgan. Bobur jangda shaxsan namuna ko rsatib
’ ’ ’
janchilarni o zining orqasidan ergashtirishdan tashqari, jangchilar ruhini ko tarish
’ ’
uchun jang oldidan ularga qarata ajoyib nutqlar so zlar, jangchilarning g alabaga
’ ’
bo lgan ishonchini kuchaytirgan edi. Uning fikri jang oldidan xuddi ana shunday
’
yo l tutib g alabaga erishadi. Bobur o z navkarlariga g amxo rlik qilishi, ular
’ ’ ’ ’ ’
bilan oddiy jangchiday barcha mashaqqat va qiyinchiliklarni birga tortishi, piyoda
yurishi, tog u-tosh oshib, suv kechib, safar qiyinchiliklariga sherik bo lishi,
’ ’
jangchilar o rtasida katta hurmatga sazovor bo ladi, ularning ishonchini qozonadi
’ ’
va armiyada mustaqil intizom o rnatishga muvaffaq bo ladi.
’ ’
Boburning xarakteri kuchli ziddiyat va qarama-qarshiliklar bilan to lib
’ –
toshgan. Bu ziddiyatlar shoir va adib Bobur bilan podsho Bobur o rtasida qarama-
’
qarshiliklardan ham kelib chiqqan. O zbek va fors-tojik klassik adabiyotining eng
’
yaxshi an analarini o zlashtirgan, do stlik, vafodorlik, to g rilik, insof singari,
’ ’ ’ ’ ’
olijanob fazilatlarning qadriga yetuvchi shoir va adib Bobur birovga ozor berishni
istamaydi, beva-bechoralarning qalbini yaralanishini, ularning azoblanishini,
ranjishini hoxlamaydi. Xisravshoh singari zulm-sitamni haddan oshirib yuborgan
beklarning xatti-harakatini qattiq qoralaydi, ayishu-ishrat, kayfu-safoga berilishiga
nafrat bilan qaraydi. U xalqqa zulm qiluvchi, tovlamachilik bilan shug ullanuvchi
’
bek va navkarlarni omonsiz jazolaydi. Masalan, Afg onistonning Oqsaroy ulanidagi
’
voqeani tasvirlar ekan, shunday yozadi:
21
Zahriddin Muhammad Bobur. Boburnoma . Toshkent. Yulduzcha , 1990.
“ ” “ ”
42

Bu yurttin ko chib, Qorabog yonidagi Oqsaroy o langiga tushildi.“ ’ ’ ’
Xisravshohning el kuni zulm va besarliqqa el, elga zulm qila boshladilar. Oxir
sayidim Ali Darvonning bir o bdon navkari birovning bir ko za yog ini tortib
’ ’ ’
olgan uchun eshikka keltirub tayoqlattim, tayoq ostida o q joni chiqdi. El bu
– ’
siyosattin tamom bosildilar”.
Bunday misollarni ko plab keltirish mumkin. Bobur xalq boshidagi soliqlarni
’
yengillatish uchun 1525 (932 hijriy) yildagi maxsus buyrug i bilan kishilardan,
’
shaharlarda, qishloqlarda, ko chalarda olinadigan tamg a pulini bekor qiladi.
’ ’
G azna viloyatini suv bilan ta minlovchi va bir vaqtlar Alovuddin Sahasoz Qoriy
’ ’ ’
tomonidan vayron qilib yuborilgan suv inshoatini tuzatish uchun katta mablag
’
ajratadi. Afg oniston viloyatlaridagi bir qancha sug orish shahobchalarini tartibga
’ ’
soladi. Qobul, Dehli, Agra shaharlarida, Jo n daryosi yoqalarida katta qurilish
’
ishlarini boshlab yuboradi. Yo llarni qaroqchilardan saqlash va osoyishtalikni
’
ta minlash uchun karvon-saroylar qurilishiga ko rsatma beradi.
’ ’
Lekin podshoh Boburning ayrim harakatlarida uning asl insoniy hislatlariga
qarama-qarshi bo lgan xususiyatlar aks etgan. Mashhur rus tanqidchisi
’
N.G.Chernishevskiy aytganidek, Ma lum bir shaxsning ko z o ngimizda alohida
“ ’ ’ ’
shaxs sifatidagi ahamiyatidan tashqari, u siyosiy jihatdan, qolaversa ijtimoiy jihatdan
ham o zi mansub bo lgan sinfning vakilidir .
’ ’ ”
Feodal sinfni vakili bo lgan Bobur ham o z hokimiyatini mustahkamlash va
’ ’
uning tinchligini ta minlash uchun siyosiy tadbirlar sifatida el-yurtga zulm qiladi.
’
Butun boshli qabilalarni, ayniqsa, itoatdan bo yin tovlagan, bosqinchiliki,
’
talonchilik bilan shug ullangan qabilalarning mol-mulkiga tajovuz qiladi, ularning
’
ko pini qirib tashlaydi, bobosi temur kabi katta minoralar quradi. Ba zan xalq
’ ’
boshiga og ir soliqlar soladi, uni xonavayron qiladi. Qo lga kiritgan viloyat va
’ ’
mavzelarni o g illari, bek va amaldorlariga bo lib beradi. Qo shinning ehtiyojini
’ ’ ’ ’
ta minlash uchun qishloqlarga, chorva hayvonlari o rnashgan o tloqlarga chopqin
’ ’ ’
va talovchilik yurishlarini tashkil qiladi va boshqalar. Chunki podsholik uning ruhida
bo lgan odamgarchilikka, insoniy fazilatlariga o z ko lkasini tashlab qo yar edi.
’ ’ ’ ’
U podshoh sifatida el tortgan azobni ijtimoiy-sinfiy hodisaday tushuna olmas edi.
43

Boburnoma ni o qir ekanmiz, Bobur obrazining evolutsion takomilini ham“ ” ’
ko ramiz. U asarning dastlabki qismida hayot tajribasiga ega bo lmaganligi uchun
’ ’
bir qator katta axatoliklarga yo l qo yadi, ayrim beklarning yaramas xatti-
’ ’
harakatlarini ko ra bilib turib, ularni tiyib qo yishga ojizlik qiladi. Qo shinlarning
’ ’ ’
ixtiyorini o z qo liga olgan yirik beklarning ra yi bilangina u yoki bu masalani hal
’ ’ ’
qilishga majbur bo ladi, chopqin va talovlarga yo l beradi. Dushmanlar tomonidan
’ ’
qo yilgan hiyla nayrang tuzoqlarini payqamay qoladi, munajjimlarning yolg on
’ – ’
ko rsatmalariga qarab ish ko radi.
’ ’
Lekin asarning keyingi qismlarida biz Boburning xarakteriga ajoyib tomonga
qarab o zgarishlar yuz berganligini ko ramiz. Unda hayotiy tajriba ortgan sari,
’ ’
ayrim masalalarga munosabati ham o zgara boradi. Saripo l urushida
’ ’
munajjimlarning qur alariga ishonib, shoshilib jang boshlagan va mag lubiyatga
’ ’
uchragan Bobur, Sikri jangi arafasida Muhammad Sharif munajjimlarning Bu
“
ayomda Mirrix g arb saridir, har kim bu tarafdin urushsa mag lub bo lur” degan
’ ’ ’
gaplariga quloq ham solmaydi. Jang g alaba bilan tugagach esa, bu shumnafas
’ “ ”
munajjimni o z dargohidan butunlay quvib yuboradi. U aql-idrok kuchiga ishonib
’
jang taktikasiga dadillik bilan yangiliklar kiritadi. Vayronlik keltiruvchi harbiy
yurishlar o rnida diplomatik tadbirlarni ko proq ishlata boshlaydi, qurilish,
’ ’
obodonchilik va ijodiy ishlar bilan ko proq shug ullanishga intiladi. Mana shu
’ ’
o rinlarda uning xarakterida mavjud bo lgan va hayotning dastlabki qismalarida
’ ’
ham namoyon bo la boshlagan insoniy hislar yanada baquvvat, yorqinroq
’
ko rinadi. O quvchining ko z o ngida eliga, yurtiga, yigitlariga g amxo r
’ ’ ’ ’ ’ ’
bo lgan va boshqa ko p ijobiy xislatlarni o zida mujassamlashtirgan inson siymosi
’ ’ ’
yuksalib turadi va muallifning o z qiyofasini chizishidagi samimiylik, fazilat va
“ ’
nuqsonlarini ham tasvirlashi, ochiqlaigi, haqqoniyligi va ajoyib hazilkashlik tuyg usi
’
uning go zal memuarlari e tiborini oshiradi .
’ ’ ”
Shunday qilib, Boburning o z qiyofasi va xarkterli xususiyatlari asarda
’
tasvirlangan butun tarixiy voqealar fonida o zining salbiy va ijobiy tomonlari bilan,
’
ko p qirrali belgilari bilan namoyon bog langandir.
’ ’
44

Bobur bizga eng avvalo o zining ilg or qarashlari, ijodi bilan qadrlidir. Rus’ ’
olimi S.P.Tolstoy olimlarning fikrlarini ifodalab, Bobur shaxsini shunday ta riflagan
’
edi: Afg onistonning poytaxti Qobulda farg onalik Zahriddin Boburning, biz
“ ’ ’
Sharqda tiklanish davri deb biladigan davrning yirik siyosiy va madaniy
namoyondasining ajoyib maqbarasi tiklanmoqda .
”
Mashhur rus yozuvchisi N.Tixonov Bobur maqbarasi” ocherkida afg on xalqi
“ ’
chet el imperiyalizimining irqchilikka qarshi olib borgan kurashida Zahriddin
Muhammad Boburni o zining fidokor-qahramoniday deb biladi”, deya yozadi.
’
Shayboniyxon Xurosonni bosib olgandan keyin, o sha atrofda bo lgan Bobur
’ ’
o zining oz sonli qo shini bilan Qobul tomonga yo l oladi. Ular yo lga tushishi
’ ’ ’ ’
bilan qor yopg a boshlaydi. Bobur mashaqqatli bu yo l voqeasini
’ ’
Boburnoma da shunday tasvrilaydi.
“ ”
Borg on soyi qor ulug roq bo lur edi. Chaxcharon navosida xud qor otning
“ ’ ’ ’
tizidan yuqoriroq edi. chiroqdondin o tgach ham qor ko p ulug bo ldi, ham
… ’ ’ ’ ’
yo l noma lum bo ldi. Langari Mir G iyos navohisida Qobulg a ne yo l bilan
’ ’ ’ ’ ’ ’
borurimizni kengashtuk. Men va askar barin edkkim qishdir, tog yo lida ko p
’ ’ ’
dag dag a va taraddud tur. Qandahor yo li agarchi bir nima yiroqdur vale
’ ’ ’
betaraddud va bedag dag a bo lur. Qosimbek ul yo lni yiroqdur, bu yo l bilan
’ ’ ’ ’ ’
borurmiz, deb ko p jahd qildi, bu yo lda bo ldik. Bir Sulton otliq peshoyi boshchi
’ ’ ’
edi, qarilig idanmu yo oldorg onidonmu, qorning ulug danmu, yo lni yo qotdi,
’ ’ ’ ’ ’
boshlay olmadi”.
Bu yo lda boshlagan Qosimbek hijola tortib o g ilari bilan qor tepib yo l
’ ’ ’ ’
ochishga harakat qildi. Yo l nihoyatda mashaqqatli kechadi. Yetmish sakson
’ –
chog li yigitni atrofdan yo l yoki biror boshpana topish uchun yuborishadi. Ul
’ ’ “
begonalar kelguncha uch-to rt kun bu yurttin ko chilmaydi. Beg onalar ham
’ ’ ’
obdon yo l boshlar kishi kelturmadilar . Tavakkal qilib oldinga yurishadi. Qor
’ ”
nihoyatda qalin bo lganligi uchun, bir qadam olg a siljish ham mashaqqatli edi. Bu
’ ’
yo l azobini Bobur shunday tasvirlaydi: Ul necha kun bisyor tasvirlar va
’ “
mashaqqatlar tortuldi, andog kim muddatul umr muncha mashaqqat kamroq tolib
’
edi . Bu matla ni o shal fursatda aytildi.
” ’ ’
45

Charxning men ko rmagan jabru-jafosi qoldimu? Xast ko nglim chekmagan’ ’
dardu balosi qoldimu?
Bir hafta yovuq qor tepib, kunda bir sha riy- bir yarim sha riydan ortuq
’ ’
ko chulmas edi. Qor tepar kishi men edim, o n-o n besh ichki bilan va Qosimbek
’ ’ ’
edi, ikki o g li va yana uch navkari ham bor edi
’ ’ …
Har qadam qo yg onda beligacha, ko ksigacha bota-bota qor tepar edi.
’ ’ ’
Uch-to rt kun mana shunday yurgandan keyin havoli Kutol degan vodiyga kelishadi,
’
u yerdan kichkina g orga duch kelinadi, navkarlarni, Boburni g orga kirib dam
’ ’
olishga undaydi. Ammo Bobur Margbo yoron surast ya ni do stlar bilan
“ ” “ ’ ’
birgalikdagi o lim to ydir deb rozi bo lmaydi.
’ ’ ” ’
Butun umrini jangi jadal bilan yonib o tkazgan buyuk sarkarda Zahriddin
’
Muhammad Bobur qalbi ana shunday insoniy tuyg ularga ham boy edi. Shuning
’
uchun ham bu dilbar shaxs asrlar osha avlodlar muhabbatini qozonaveradi.
Boburnoma da faqat XV asrning oxiri va XVI asrning boshlarida
“ ”
Movaraunnahr, Xuroson va boshqa joylarda yashab, shu davr ijtimoiy-siyosiy va
madaniy hayotida ma lum o rinni egallagan tarixiy shaxslargina tasvirlanmasdan,
’ ’
tabiat, manzara, ayrim joylarning tasviri va turli tuman hayot lavhalari ham
chizilgandir. Asarda muallif bu davrda o zi bevosita ishtirok etgan, o z ko zi bilan
’ ’ ’
ko rgan yoki eshitgan tarixiy voqealarni o z ichiga tarixiy voqealar bo layotgan
’ ’ ’
joyni, uning tabiat voqealar sodir bo layotgan joyini, uning tabiat ko rinishlarini,
’ ’
shu joyda yashovchi xalqning hayot sharoitlarini, tarixiy voqealar sodir bo layotgan
’
paytdagi sharoit ham badiiy bo yoqlar, hayotiy lavhalarda o tkir ko zatuvchi va
’ ’ ’
mohir rassomdek tasvirlaydi. Boburnoma ko p yillik voqealarni (1494 yildan 1529
“ ” ’
yilgacha bo lgan) voqealarni o z ichiga olgani, bir necha mamlakat, viloyat va
’ ’
shahar, qishloqlardagi hayotning, sharoitining har xil ko rinishlari o z ifodasini
’ ’
topgani uchun ham unda tasvirlangan ob yektlar xilma-xil xususiyatlarga egadir.
’
Yuksak badiiy iste dod, o tkir zehn egasi v ziyrak kuzatuvchi, zamonasiga ko ra
’ ’ ’
zo r bilimdon bo lgan Zahriddin Muhammad Bobur o z asarida tabiat va
’ ’ ’
hayotning, joy va sharoitning juda ko p hamda xilma-xil ko rinishlarini
’ ’
tasvirlagandir. Uning asarida yil fasllari, bahor, yoz, kuz, qishning ajoyib
46

manzaralari, bu fasllarda bo ladigan toza havo, rang-barang gullar, yomg ir, suv’ ’
toshqini, jazirama issiq, kuz paytidagi hazon, mevalarning shiraga to lib pishishi,
’
qishdagi qalin qor, kuchli izg irin sovuq, daryolarni muz bilan qoplangani kabi
’
ko rinishlari, jang tasviri, xilma-xil ov manzaralarini sher, kiyik ovi, baliq tutish,
’ –
qush ushlash va boshqalar; jilg alar, chashmalar, shaharlar va ularning
’
qo rg onlari, bog lari, ayrim joylar, ularning xususiyatlari, xalqning yashash
’ ’ ’
sharoitlari, tog lar va vodiylar tasviri yozuvchi me muaristik diqqatini jalb etgan
’ ’
asosiy ob yektlardir.
’
Boburnoma da tasvirlangan asosiy ob yektlardan biri tabiat ko rinishi,
“ ” ’ ’
uning xilma-xil manzaralari yil fasllari va ularning har biridagi o ziga xos
– ’
holatlardir. Bobur o z asarida yil fasllari va undagi turli tuman ko rinishlarni
’ – ’
tasvirlashda bo lagn adabiy harakatchanlik tajribasidan, birinchi navbatda Lutfiy va
’
Alisher Navoiyning ijodiy merosidan, ularning liro-epik asarlarida tasvirlangan yil
fasllarining xilma-xil ko rinishlaridan foydalangan, unda ijodiy o rnak olgan.
’ ’
Lutfiy va alisher Navoiy asarlarida ham bahor fasli alohida o rin tutgan va ular
’
tomonidan zo r zavq va shavq bilan kuylangan yil fasllaridan biridir.
’
Navoiy o zining lirik g azallari va hamsa ga kirgan dostonlarida bahor
’ ’ “ ”
tasvirini chizar ekan, shu faslning xilma-xil manzaralarining hamma xususiyatlarini
o zida aks ettiruvchi detallarni bir o rinda to plab beradi. Ularda bahor shamoli,
’ ’ ’
bulut, uning yerga suv sepishi, yerda har xil gullarning unib chiqishi tabiatning
–
go zal tusga kirishi, jonlanishi dinamik ravishda tasvirlangandir.
’
Boburnoma da yozuvchi bahor ko rinishini, uning ajoyib manzaralarining
“ ” ’
hamma tomonlarini bir o rinda bermagan. Lekin bahorning Navoiyda tasvirlangani
’
kabi ko rinishlarini o rni-o rni bilan, ayrim-ayrim holatlarda tasvir etganidir
’ ’ ’ –
Bobur ayrim joylarni (asosan shaharlarni) tasvirlaganada ham shu joining bahor
paytidagi ko rinishini, havosini yoritishga e tibor bergan. Yozuvchi O shni
’ ’ ’
tasvirlar ekan, havosi xo p va oqar suvi farovondir. Bahori bisyor yaxshi bo lur
“ ’ ’ …
qalin lola va gullar ochilur desa, Qobulning bisyor latif havosi bor. Qobul
” “ –
havosidek, havolik yer olamda ma lum emaskim bo lg ay, yozlarda kechalari
’ ’ ’
po stinsiz yotib bo lmaydi deydi. Shahrisabz haqida gapirar ekan, bahor
’ ’ …” –
47

paytda bu shahrning ko m-ko k maysalar, gullar bilan qoplanishini ko rsatib,’ ’ ’
Bahorlar sahrosi va shahri va boshi va tomi ho b sabza bo lur uchun Shaxrisabz
“ ’ ’
derlar deb tasvirlaydi. Albatta, bu ko rinish u yoki bu shaharlarning bahor
”– ’
paytidagi manzarasining umumiy tasviridir, xalos. Ammo Boburnoma da bahorning
“ ”
konkret tasviri ham o z ifodasini topgan. Klassik adabiyotimizda yaratilgan lirik va
’
liroepik asarning hammasida hammasida ham bahor gul fasli, har tarafga atir hidlarini
tarqatuvchi, yer yuziga qizil, oq, sariq, binafsha ranglarini surtuvchi gullar fasli,
yerga ko m-ko k to shak soluvchi maysa gilamlar fasli, shu gullar va
’ ’ ’
maysalarning yerdan unib chiqishi, tabiatning jonlanib, yashashi uchun vosita
bo luvchi yog ingarchilik fasli sifatida tasvir etilgandir. Boburnoma muallifi
’ ’ “ ”
ham bahorning shunday ko rinishlarini, jumladan rang-barang gullarni, ularning
’
kishiga rohat baxsh etuvchi, hayotga go zallik kirituvchi manzarasini tasvir etgandir.
’
Quran Toziyon va Dashti Shayx degan joydagi manzara, gullarning turlarini yozuvchi
shunday tasvirlaydiki: Bu domayada rango-rang har nav lola bo lur. Bir qatla
“ ’
sanattim, o ttizikki o ttiz uch nav g ayri muqarrar lola chiqti. Bir katta nav lola
’ – ’ ’
bo lurkim, andek qizil gul idi kelur, lola gulbo y der eduk yana ushbu domanada
’ ’ …
Narviddin quyiroqda sarbarg lola bo lur . Yoki Narmovar navohissida bahor
’ ”
faslida xilma-xil gullarning ochilishi quyidagicha tasvirlanadi. Payshanba kuni oftob
“
chiqqanda suv yoqasidan ko childi. Bu kun ma jun yeyildi. G ariyib gulzorlar
’ ’ ’
ma juniylikda nafarruj qilduq. Sariq arg uvoniy parcha-parcha yerlarda yaqdast
’ ’
sariq gullar ochilibtur. Yana ba zi yerlarda afshon qilg andek darhan ochilibtur.
’ ’
Urda yovug ida bir balandi ustida o ltirub, gulzor tafarruj qildik. Tarrahlik
’ ’
qilgandek bu ustida o lturub, gulzor tepaning olti tarafida bir daf a sariq va bir
’ ’
arg uvoniy gul xat-xat musaddas shaklida ochilubtur. Ikki tarafda gul ozroq edi,
’
ko z kor kelguncha ushmundok gulzor edi. Narmovarning navohisida bahor vaqti
’
yaxshi gulzorlar bo ladur”.
’
Bu tasvirda bahor paytida bo ladigan o zlarining biri yer ustini gul va
’ ’ –
maysalar bilan qoplanishi, gullarning to p-to p bo lib, tabiatga go zal husn
’ ’ ’ ’
bag ishlab ochilishi chizilgandir. Asarda yozuvchi bahor tasvirini chizar ekan, u
’
havoning musaffo ko rinishi, osmonning bulut bilan qanday qoplanishi, bu paytda
’
48

shamol qanday esishini ko rsatmagan. Lekin bahor faslining ko rinishlaridan biri’ ’
bo lgan yomg ir yog ishi manzarasini ustalik bilan tasvirlaydi. asarda Sind (Hind)
’ ’ ’
daryosi bo yidagi yomg ir yog ishi shunday tasvir etadi: Ushbu yurtda oqshom
’ ’ ’ “
andoq yomg ir bo ldikim, chodir ichida suv inchka paychadin edi, gilamlarni bir
’ ’
yerda yig ishtirib, baland qilib ustida o lturdim. Bu kecha ush mundoq usrat bila
’ ’
otdi yoki Suhbat kuni ajab g alaba yomg ur yog di. O n uch martaba yomg ir
” “ ’ ’ ’ ’ ’
yog u. ba zilarg a yer tashqari tegib edi, g arq ho l bo ldilar“.
’ ’ ’ ’ ’ ’
Bu tasvirlarda yomg ir yog ishi, uning kuchli o z ifodasini topgan. Muallif
’ ’ ’
yumoristik elementlardan ustalik bilan foydalanib, yomg ir yog ayotgan paytdagi
’ ’
holatini, asar personajining shu paytdagi holatini, uning atrofidagi odamlarning
kayfiyatini ham tasvirlay olgan. Yozuvchi yomg ir yog ishi natijasida anhor, soy
’ ’
va daryolarda suvning ko payishi, doim sahroning suv bilan qoplanishi ham ustalik
’
bilan tasvir etgan: Bobur yomg ir yog ishini tasvirlar ekan, undagi eng muhim
’ ’
detallardan birini yomg ir yog ishi natijasida anhor va soylarda suv
– ’ ’
ko payoishi, dala-tuzning sel suvi bilan qoplanishi ochiq va ravon yoritishga,
’
manzarani yozuvchi ko z o ngida ishonarli qilib gavdalantirishga muvaffaq
’ ’
bo lgan. Shuni ham aytish kerakki, muallif suv toshqini va soy suvining ko payib
’ ’
ketishi tufayli voqealarda ishtirok etuvchi kishilarning Bobur va uning odamlarini
–
og ir ahvolga tushib qolishlari bog liq holda tasvirlashga muvaffaq bo lgan.
’ ’ ’
Bobur asarda tabiat manzaralarini tasvirlar ekan, yilning hamma fasllarini va
bu fasllardagi ko rinishning xilma-xil tomonlarini ham yorita olgandir. Asarda
’
bahordan tashqari yozning jazirama issig i, kuzdagi xazonrezgilik, mevalarning
’
shiraga to lib pishishi, qishning izg irin sovuqlari ham o ziga xos usul bilan
’ ’ ’
chizilgan. Muallif kuz tasvirini chizar ekan, shu faslning biror xarakterli tomonini
yoritishga harakat qilgan. Masalan, Istarg ach degan joydagi podshoh bog ining
’ ’
kuz paytidagi ko rinishi shunday tasvirlagan. Yozuvchi bu o rinda olma shoxlarida
’ ’
besh oltita sarg aygan barglar qolganligini qolgan barglari eas to lib ketganligini
– ’ ’
ko rsatish orqali kuz paytidagi manzaraning bir ko rinishini tasvirlagan. Bu
’ ’
ko rinishning ana shu kichik bir detalini hayotiy qilib , o quvchi ishonadigan holda
’ ’
tasvirlanishining o zi ham shu faslning muhim tomonini ochishga olib kelgan.
’
49

Kuz fasli odatda faqat hazonrezgilik davr sifatidagina emas, ayni zamonda
insonga huzur va halovat baxsh etuvchi shirin- sharbat mevalarni yetilib pishish fasli
sifatida ham o ziga xos xususiyatga egadir.’
Bobur Andijonni va uning tevarak atrofini shunday tasvirlaydi: Arki janub
“
tomonda voqi bo lubtur, To qqiz tarnov suv kirar. Bu ajab turkim, bir yerdin ham
’ ’ ’
chiqmas. Qal aning girdogirdi xandakning tosh yoni sanrezalik shohroh tushubtur,
’
tamom maholottur. Bu mahalla bilan qal aga fosila ushbu handaq yoqasidog i
’ ’
shohrohtur. Ov kushi dog i ko p bo lur, qirg ovuli behad semiz bo lur. Andoq
’ ’ ’ ’ ’
rivoyat qildilarkim, bir qirg ovulning uskunasini to rt kishi yeb tugata olmaydur.
’ ’
Eli turqdur. Shahar va bozorida turki bilmas kishi yo qtur. Elining lafzi qalam bila
’
rostur
…
Yuzuf xojakim musiqasida mashhurdir, Andijoniydur. Havosining ufunati bor.
Kuzlar el bezgak ko p bo lur”.
’ ’
A. Kayzer bu tasvirni shunday o girgan: Die Zitadelle liegt auf der Südseite
’
der Stadt. Neun Kanäle, die ebenso viele Mühlen treiben, führen Wasser henein,
dabei ist merkwürdig das nichts davon wiederhinaus flieβt. Rund um die Festung
fährt dicht andem gemauerten Graben, ein breiter mit Steinen beschüteter Fahrweg,
der die vor Städte davon trennt.
Schmackhaftes Wildpret gibt es hier in Menge: die Fasanen sind sofett, das
vier Personen sich von einem Sattigen kőnnen. Die Bewohner sind alle Turken und
verstehen sammtlich türkisch. Khwajeh Yusuf berühmt wegen seiner Kenntnis der
Musik, war in Andijan geboren. Die Luft ist ungesund und Fieber im Herbste nichts
ungewohnliches“.
Aslida asliyat tarjima qilish ikkinchi bir tarjimadan o girishga qaraganda
’
ishonchliroq sanaladi. Lekin qizig i shundaki, biz ko rib chiqqan konkret misolda
’ ’
unday emas. Chunki A.Kayzerning tarjimasi garchi ingliz tilidan qilingan tarjima
bo lsada, asarning asliyatdan eski o zbek tilidan o girgan fon Klaprotning ishiga
’ ’ ’
qaraganda asliyatga yaqinroqdir.
Yu. Fon Klaprotning tarjimasi esa quyidagicha:
50

Die Festung liegt auf der Südseite. In der Stadt sind neun Teiche und wasser„
leistungen bei denen es besonders Merkwürdig ist, das sie alle veschiedene Quellen
haben. Die Festung ist ganz mit einem Graben umgeben an dessen auβeren Seite der
kőnigliche Weg vorbeigeht: sie wird von der Stadt durch diesen Graben und durch
die groβe Heerstraβe fetrennt. Auf der entgegengestzten Seite ist ein anderer
Kőniglicher weg. Bei Andadschon gibt es sher viele Kausvőgel, die auch zur Jagt
abgerichtet werden: unter andere so fette Adler, das vier Menschen nun einem
ausgewachsehen Satt werden kőnnen. Die Sprache der Einwohner ist im gemeinen
Leben und in den Schriften gleich
…
Jussuf Chodsha, ein berümter Musiker, wurde zu Andadschon geboren. Die
hiesige Luft ist ungesund und verursacht haufige Augenkrankheiten .
“
Asliyatdan tarjima qilish ikkinchi bir tarjimadan o girishga qaraganda
’
ishonchliroq sanaladi. Lekin biz ko rib chiqqan aniq misolda unday emas. Chunki
’
A. Kayzerning tarjimasi ingliz tilidan qilingan bo lsada, asrning asliyatdan eski
’
o zbek tilidan Klaprotning ishiga qaraganda asliyatga yaqinroqdir. Masalan,
’
Kuzlar ko p el bezgak bo lur degan gapdagi ko z so zini u kuz deb
„ ’ ’ “ „ ’ “ ’ „ “
qabul qiladi. Qirg ovul Klaprotda burgut ga, To qqiz tarnov suv
„ ’ “ „ “ „ ’ “ –
to qqiz ko lmakcha yoki hovuzcha , Andijon shahrining nomi esa
„ ’ ’ “
Andadsho ga aylanib ketgan. Bu narsa Klaprotning Boburnoma asarini
„ “ „ “
yaxshilab o rganib olmaganligini, ko pgina so zlarni ma nosini anglamaganligini
’ ’ ’ ’
ko rsatadi.
’
XULOSA
51

Zahriddin Muhammad Bobur XV asrning oxiri va XVI asr boshlarida
Movarraunnahr, Afg oniston va Hindistonda yuz bergan ijtimoiy-siyosiy’
hodisalarda muhim rol o ynagan talantli sarkarda va yirik davlat arbobi, olim va
’
shoir edi. U ilm-fan, adabiyot va san atga qiziqishi, bu kasbdagi kishilarga homiylik
’
qilishi bilan o sha davrdagi hukmdorlardan farq qiladi. Bobur o zbek adabiyotining
’ ’
taraqqiyotiga katta hissa qo shgan yirik so z san atkorlaridan biridir. U
’ ’ ’
popyeziyada ham, prozada ham ijod etdi: aruz nazariyasi, musiqa harbiy taktika va
moliya masalalariga doir asarlar, badiiy jihatdan pishiq, g oyaviy jihatdan Navoiy
’
asarlariga hamohang o ynog i she rlar yaratdi. U ayniqsa o sha davr ijtimoiy-
’ ’ ’ ’
siyosiy hodisalari, ilmiy-yutuqlari, maishiy hayot sharoitlarini o zida
’
mujassamlashtirgan Boburnoma asarini yaratib, o zbek adabiyotini yangi bir
„ “ ’
janr-memuar janrining eng go zal va mukammal namunasi bilan boyitdi.
’
Bu asarda ijtimoiy siyosiy hodisalar muallifning shaxsiy esdaliklari shaklida,
–
uning shu hayot hodisalariga qarashlari bilan bog liq holda yoritilgan bo lib, jud
’ ’
ako p va xilma-xil masalalarni qamrab olgandir. U badiiy tasviriy lavhalarga boy
’
bo lgan prozaning eng yaxshi yodgorliklaridan biri bo lib ham hisoblanadi. Bobur
’ ’
tarixiy voqealarni quruq bayon qilmasdan shu davrda yashagan tarixiy shaxslarning
portreti va xarakterini, uning xilma-xil ko rinishlarini tasvirlash orqali voqeani jonli
’
va qoniqarli bayon qilishga erishadi.
Bayon uslubining sodda va ravonligi, fikrning ixcham va aniqligi, axloqiy-
ta limiy xarakterdagi xalq maqollari, ta birlariga, lirik parchalarga o rni-o rni
’ ’ ’ ’
bilan murojaat qilib turishi, shuningdek turli-tuman badiiy tasviriy usullarning
qo llanishi bu asarning badiiylik darajasini kuchaytirgan.
’
Boburnoma ning Sharq tarixchilarining an anaviy asarlariga
„ “ ’
o xshamaydigan bunday xususiyatlari rus va g arb sharqshunoslarining e tiborini
’ ’ ’
XIX asrdayoq o ziga jalb qilgan va ular tomonidan yuksak baholangan edi. Ular
’
Bobur tomonidan adabiyotda, fanga kiritilgan g oyat katta hissani hayajon bilan
’
ta kidlaydilar.
’
52

Bobur o z asarlari bilan o zbek adabiyotini boyitibgina qolmay uninmg’ ’
rivojiga ham katta ijobiy ta sir ko rsatadi. O zbek shoirlari uning asarlaridagi
’ ’ ’
soddalik va ravonlikdan bahramand bo ldilar.
’
Bobur ijodidagi va uslubidagi soddalik, ravonlik, rang-baranglik, qomusiy
bilim sohibi ekanligi uning shoh asari Boburnoma ning jozibasi nafaqat Sharq,
„ “
balki G arb olimlarining, sharqshunoslarining e tiborini tortgan. Shu bois uning
’ ’
Boburnoma si fors tiliga to rt marta, ingliz tiliga to rt marta, rus tiliga uch
„ “ ’ ’
marta, fransuz tiliga uch marta, nemis tiliga ikki marta va boshqa ko pgin atillarga
’
tarjima qilingan. Tahlillar shuni ko rsatadiki, Boburnoma ning nemis tilidagi
’ „ “
Yulius fon Klaprot va Kayzer tarjimalari qiyoslanganda Kayzer tarjimasining
afzalliklarini ta kidlamoqchimiz.
’
Birinchidan, A.Kayzer tarjimasi ham to liq va mukammal tarjimadir.
’
Ikkinchidan, A.Kayzer tarjimasida sl nusxaning badiiy shirasi, jozibasi oz
’
aksini topgan.
Yulius fon Klaprot tarjimasi haqida gap ketganda, shuni aytish mumkinki, bu
tarjima avvalo to liq, mukammal tarjima emas, asliyatning jozibasi tarjimada to liq
’ ’
saqlanmagan. Boburnoma tarjimalarini o rganish, birinchidan, Bobur ijodiga
„ “ ’
bo lgan chet ellardagi qiziqishni anglash Boburning o zbek adabiyotida turgan
’ ’
o rnini belgilash uchun muhim bo lsa, ikkinchidan, o zbek adabiyotining jahon
’ ’ ’
adabiyotida tutgan o rnini belgilashda ham muhimdir. Yil davomida olibborilgan
’
kuztishlarimiz va ilmiy manbalardan keltirilgan ma lumotlarni tahlil qilish
’
natijalariga tayanib quyidagi xulosalarga keldik:
1. O zbekistonda tarjimashunoslik tarixi asosan XX asrning 70 yillariga kelib,
’
fan sifatida qaror topgan bo lsada, biroq uning ildizlari uzoq tarixiy zamonlarga
’
borib taqaladi. Biz bu tadqiqotni yaratish davomida ko pgina o zbek asarlarini
’ ’
yevropa tillariga tarjimalari ustida fikr yuritdik.
2. Tarjima asarining o qish jarayonida o zbek ktobxonlari o zbek
’ ’ ’
adabiyotining ijod mahsullaridan bahramand bo lib, jahon ijod adabiyotining
’
durdonalaridan biri ekanligini tushunib yetdilar.
53

3. Boburnoma tarjimonlar Kayzer va Klaprot tomonidan nemis tiliga„ “
tarjima qilingan. Biz bu tadqiqotni yaratish davomida ikkala tarjimonning ishini
asliyat bilan qiyosiy rejada o rganib chiqdik.
’
4. Tahlillar shuni ko rsatadiki, Kayzer asarini ingl;iz tilidan tarjima qiligan
’
bo lsada, asliyatga yaqinligini ko ramiz, ammo Klaprot to g ridan-to g ri
’ ’ ’ ’ ’ ’
asliyatdan tarjima qilgan bo lsada, bir qancha xatoliklarga yo l qo yganliklarini
’ ’ ’
ko ramiz. Bu narsa Klaprotning Boburnoma matnini yaxshilab o rganib
’ „ “ ’
olmaganligini, ko pgina so zlarning ma no va mohiyatini anglamaganligini
’ ’ ’
ko rsatadi.
’
5 Bitiruv malakaviy ishning ikkinchi bobida badiiy tarjimada muallif uslubini
yarataishga oid bir qancha misollarga duch kelamiz. Kayzer tarjimada Klaprotga
qaraganda muallif uslubini to la yaratib berganligini ilmiy tahlil qildik.
’
6. Xulosalar tahlili shuni ko rsatadiki, Boburnoma ni ikkala tarjimasini
’ „ “
qiyosiy rejada misollar bilan yoritganimizda ilmiy tahlil etilib tarjima nazariyasiga
kirish fanining amaliy darslarida qo llanishiga tavsiy etish mumkin.
’
54

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXAT‘
1. Karimov I. Asosiy vazifamiz Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
–
farovonligini yanada yuksaltirishdir. Toshkent, „O’zbekiston“ 2010.
2. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, „Ma’naviyat“,
2009.
3. A.Kayzer. Denkwürdigkeiten des Zehir-Eddin Muhammad Baber, Keisers
von Hindistan, Deutsch verfaβt von ihm selbst Leipzig – 1928.
4. S. V. Klaprot. Archiv für asiatische Literatur, Geschichte und Sprachkunde.
Peterburg 1810
5. Z. M. Bobur. Boburnoma . Toshkent 1960.
„ “ –
6. J. Sharipov. O zbekistonda tarjima tarixidan. Fan nashriyoti. Toshkent.
’ ” ”
1965.
7. M. Xollikov. Badiiy tarjima bugunning talabi . Toshkent.
” ”
8. N. Komilov va boshqalar. Badiiy tarjima va ilmiy tavsif. Tarjima san ati.
’
Toshkent.1978.
9. N. Komilov. Bu qadimiy san at . Toshkent, 1986.
’ „
10. G . Salomov. Til va tarjima. Fan nashriyoti.
’ ” ” Toshkent. 1966.
11. G . Salomov. Tarjima nazariyasiga kirish. O qituvchi nashriyoti.
’ ” ’ ”
Toshkent. 1978
12. G . Salomov. Tarjimada tahlil va tahrir
’ . Sharq yulduzi jurnali. 1973yil 8- ” ”
son.
13. G . Salomov. Badiiy tarjimada uslubiy-milly o ziga xoslikni qayta
’ ’
yaratish problemasi. Tarjima san ati. Toshkent. 1980.
’
14. G Salomov. Adabiy tanqid va badiiy tarjima. Fan nashriyoti.
’ ” ”
Toshkent. 1983.
15. G . Xo jayev. Olmon o lkasida. Tarjima san ati. Toshkent 1980.
’ ’ ’ ’
16. G . Xo jayev. Milliylik va tarjima masalalari. Maqolalar to plami.
’ ’ ’
Tarjima nazariyasi masalalari. Toshkent 1979.
55

17. G . Xo jayev. Tarjimada muallif uslubni aks ettirish masalasiga oid.’ ’
Ilmiy ishlar to plami. Toshkent. 1979.
’
18. G . Xo jayev va boshqalar. Tarjima tarixida Boburnoma ning
’ ’ ” ”
tutgan o rni. Tarjima nazariyasi masalalari ilmiy ishlar to plami. Toshkent.1979.
’ ’
19. G . Xo jayev. Badiiy tarjima va milliy kolorit . Maqolalar to plami,
’ ’ „ “ ’
tarjima nazariyasi masalalari. Toshkent. 1995.
20. Posho Ali Usmon. Tarjima va talqin. Tarjima san ati. 5-kitob.
’
21. G . Xo jayev va boshqalar. Tarjima tarixida Boburnoma ning tutgan
’ ’ ” ”
o rni. Tarjima nazariyasi masalalari ilmiy ishlar to plami. Toshkent.1979.
’ ’
22. F. Salimova. Pave de Kurteyl. Boburnoma tarjimoni. Tarjima nazariyasi
” ”
masalalari. Toshkent. 1979.
Elektron ta lim resurslari
’
1. www.ziyonet.uz
2. www.ziyouz.com
3. www.google.de
4. www.google.uz
5. www.meindeutschbuch.de
6. www.lingo.de
7. http://www.learn-german-online.net/learning-german-resouces/
grammatik.htm
8. http://www.daf-portal.de/uebungen/index.php?viewCat=2
9. http://www.canoo.net/services/OnlineGrammar/Wort/Ueberblick/
index.htmllang=de
10. http://www.deutsch-online.com/modules.php?op=modload&name=
News&file=index
11. http://rechtschreibung-grammatik.suite101.de/article.cfm/
die_artikel_im_deutschen
56

Sotib olish