Begona o‘tlarning biologik guruhlari va xisobga olish usullari - Биология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Биология

Begona o‘tlarning biologik guruhlari va xisobga olish usullari

Купить

BEGONA O‘TLARNING BIOLOGIK GURUHLARI VA XISOBGA OLISH
USULLARI
Reja:
1. Begona o‘tlar klassifikatsiyasi.
2. Tekinxo‘r begona o‘tlar.
3. Bir yillik va ikki yillik begona o‘tlar.
4. Ko‘p yillik begona o‘tlar.
5. Begona o‘tlarni chamalab hisobga olish.
6. Begona o‘tlarni aniq usulda hisobga olish.
3. Dalalarni begona o‘tlar bilan ifloslanganligi bo‘yicha xarita tuzish va uning
ahamiyati.

1. Begona o‘tlar klassifikatsiyasi
O‘zbekistonda begona o‘tlarning 72 ta oilaga mansub bo‘lgan 841 turi
uchraydi. SHundan 519 turi bir yillik 322 turi ko‘p yillik o‘simliklardir. Ishlab
chiqarish sharoitida esa, ularning muhim biologik xususiyatlari, ya’ni oziqlanishi
yashash davri va ko‘payish usuliga ko‘ra klassifikatsiyalanadi (1.27-jadval).
1. 2 7 - jadval.
B egona o‘tlarning klassifikatsiyasi.
Tekinxo‘r begona o‘tlar Notekinxo‘r begona o‘tlar
Haqiqiy
tekinxo‘rlar YArim
tekinxo‘rlar Kam yilliklar Ko‘p yilliklar
1. Poya
tekinxo ‘ rlar :
beda zarpechagi ,
zig ‘ ir
zarpechagi ,
amyerika
zarpechagi ,
sebarga
chirmovig ‘ i va
boshqalar .
2. Ildiz
tekinxo ‘ rlari :
beda
shumg ‘ iyasi ,
misr
shumg ‘ iyasi ,
mutel
shumg ‘ iyasi va
boshqalar 1. Poya
tekinxo ‘ rlar :
oqoliga , e vropa
remnisvetnigi
va boshqalar .
2. Ildiz
tekinxo ‘ rlar :
porgemok ,
zubchatka ,
bolshoy
ochan ь ka va
boshqalar 1. E femyerlar :
lolaqizg ‘ aldoq , yulduz
o ‘ t va boshqalar .
2. Bahorgi begona
o‘tlar .
a) yertagi bahorgi:
yovvoyi suli, olabo‘ta,
oqsho‘ra va boshqalar.
b) kech bahorgi:
yovvoyi gultojiho‘roz,
semiz o‘t, shamak,
itqo‘noq, kurmak,
burgan, tuyaqorin,
ituzum, g‘o‘zatikan va
boshqalar.
3. Qishlaydigan o‘tlar :
jag‘-jag‘ o‘t, yarutka.
4. Kuzgi o‘tlar: yaltir
bosh, qoramiq. 1. Ildizpoyasidan kam
ko‘payadigan yoki
ko‘paymaydiganlar:
a) o‘qildizlilar:
otquloq, oqquray, qoqio‘t,
sachratqi, kampirchopon.
2. Vegetativ usulda
ko‘payadiganlar:
a) piyozlilar :
yovvoyi piyoz, dasht piyoz,
tog‘piyoz.
b) tuganaklilar:
qirqbo‘g‘im, salo-
malaykum;
v) ildizbachkilar:
qo‘ypechak, yantoq, kakra,
qizilmiya;
g) ildizpoyalilar:
g‘umay, ajriq, qamish,

Ikki yillik o‘tlar:
qashqarbeda, sariq
yovvoyi beda,
paxtatikan, latta-tikan,
oqqarrak, kurtana. qirqbo‘g‘im.
d) sudralib o‘sadiganlar:
ayiqtovon, tugmabosh,
olmos o‘t va boshqalar.
2. Tekinxo‘r begona o‘tlar
Tekinxo‘r begona o‘tlar. Tekinxo‘r begona o‘tlar, noparazit begona o‘tlar
yoki madaniy o‘simliklar bilan yashab, ular hisobiga oziqlanadi. Ular haqiqiy va
yarim parazit begona o‘tlarga bo‘linadi.
O‘zbekistonda haqiqiy parazit begona o‘tlardan poya paraziti zarpechak,
devpechak va ildiz paraziti shumg‘iya uchraydi.
Noparazit begona o‘tlar. Bu guruhga yashil bargga va ildiz tizimiga ega
bo‘lgan hamda tuproqdagi suv oziq moddani bevosita o‘zi o‘zlashtiradigan va
mustaqil hayot kechiradigan begona o‘tlar kiradi. O‘suv davrining qisqa yoki
uzunligiga qarab, begona o‘tlar bir yillik, ikki yilik va ko‘p yilliklarga bo‘linadi.
Bir yillik va ikki yillik begona o‘tlar o‘z hayoti davomida bir marta, ko‘p yilliklari
esa har yili bir necha marta urug‘ byeradi.
Tasniflash (klassifikatsiyasi)
250.000 o‘simlik turlarning 250 ga yaqin turi begona o‘tlarni tashkil qiladi
va ular dexqonchilik va nodexqonchilik tizimlarida ma’lumdir.
Morfologik tasniflash.
Morfologik tasniflashda o‘simliklar yarim begona o‘tlar yana
3 kategoriyasiga bo‘linadi. Bu o‘simlikshunos olimlar orasida eng keng
qo‘llaniladigan tasniflash.
A) maysa (o‘t-o‘lan). Barcha begona o‘tlar poaseae oilasiga mansub bo‘lib,
uzun (tor) ingichka tikan bargli o‘tlardir. Masalan, echenokloloa kolonum,
kunodon daktulon.

B) Qamishlar – kupyerasiae oilasiga mansub o‘tlar shu guruxdandir.
Barglari asosan ildiz mevasiz yoki ildiz mevasiz poyadan shaklllanib chiqadi.
Misol uchun kupyerus ratundos, finbrustulis milikeae .
V) keng yaproqli begona o‘tlar – barcha urug‘i ikki pallali begona o‘tlar
keng bargli o‘simliklardir. Masalan, lavariya australasika diggyera arvensus,
abutilon indikum.
O‘tlarni yashash muddatlariga ko‘ra tasniflash.
Ikki yillik o‘tlar yashash muddatiga (ontogegez) ko‘ra bir yillik, ko‘p yillik
o‘tlarga bo‘linadi.
A) bir yillik o‘simliklar – bir fasl yoki bir yil davomida xayot davrini
tugatuvchi o‘simliklar bir yillik o‘simliklar deb ataladi. Ular sayoz ildizli, nim-jon
poyali past bo‘yli o‘tlardir. Ular ko‘p urug‘ byeradi va urug‘i orqali ko‘payadi.
Urug‘lashdan keyin bir yillik o‘simlik o‘ladi. Uning urug‘lari keyingi avlodni
kelgusi yili (faslda) rivojlantirishni davom ettiradi. Ko‘pgina dala o‘tlari bir
yillikdir. Masalan,
A) Monson annual- kommeline benxalinsis, boyerxaavia aresta
B) vintyer annual (bir qishli) –sheneopodium album.
V) ikki yillik o‘simliklar – ikki yillik o‘simliklar vegeta - tiv o‘sishni birinchi
faslda tugatib ikkinchi gullaydi, urug‘laydi, rivojlanishni tugatib xazon bo‘ladi.
Bular asosan ekin ekilmaydigan maydonlarda uchraydi. Masalan,
altyernantxyera, echina - ta, dankus karota. 1
S) ko‘p yillik o‘simliklar – ko‘p yillik o‘simliklar ikki yil va undan ko‘p
muddatga xam yashashi mumkin. Ular noqulay sharoitlarga qarshi turishga
moslashadilar. Ular nafaqat urug‘i balki yer - osti qismi ildiz va ildizevalari orqali
ko‘payadi. SHundan kelib chiqib quyidagicha tasniflanadi:
- oddiy ko‘p yillik o‘simliklar – poya asosi va xajmi o‘zgarib piyozi va
urug‘laridan unib chiqadigan o‘tlarga ko‘p yillik piyozildizlilar deyiladi.
Masalan: allium SP
1
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 312.

- piyozli ko‘p yillik o‘simliklar- o‘zgargan nixol va baquvvat asosli piyozi va
urug‘idan unib chiqadigan o‘simliklarga – piyozli boshli ko‘p yillik o‘simliklar
deb aytiladi. Masalan: timotxu SP.
- ko‘p yillik sudraluvchi ildizli o‘simliklar ular urug‘lari yoki ildiz tomirlar
orqali (yerosti qismiga ega) – sorxum xalopense
-yerusti gorizontal sudraluvchi tanali o‘simliklar – kunodom dastulon
- ildizlilar ko‘p kurtakli keng ildiz tizimli o‘tlar – kanvuluvules anvensis
- ildizmevalilar – oziq ovqat sifatida saqlashga moslashgan ildizmevalilar
kupenrus rotendus
Ekologik o‘xshashliklarga asoslangan tasniflash.
A) zax yerdagi o‘tlar - ular nimjon bir yillik yarim suvda o‘sishga odatlangan
o‘simliklar ular suvda xamqisman quruqlikda xam rivojlanadi, asosan urug‘lari
orqali ko‘payadi. Masalan, ammoniya bakkifyera, eklipta alba.
B) bog‘ yerlarda o‘suvchi o‘tlar ular zax yerdagi o‘tlar kabi ko‘p suv talab
qilmaydi. shuningdek xaddan tashqari quruq yerlarda qurg‘oqchilikka chiday
oladi. Masalan, triantxeme partula-kastrum. Digyera arvensis.
S) qurg‘oqchilikdagi o‘tlar tanasining syertukliligi va silliqligi xisobiga ular
qurg‘oqchilikka qarshi turishga moslashgan .masalan, tribulus tyerrestris,
konvolvilus arvensis.
Tuproq turlariga asosan (edafik)
A) qora tuproqli paxtazorlardagi begona o‘tlar: Ular qurg‘oq sharoitda
o‘suvchi begona o‘tlarga juda xam yaqin. Masalan, aristologiya brassiatea
B) qizil tuproq o‘tlari: ular bog‘zorlarda o‘suvchi begona o‘tlar kabi turfa
sinflar o‘simliklardan iboratdir.
S) engil strukturali qumoq, unumdor tuproq o‘tlari:
Bular zax suvlari yaxshi qochirilgan tuproqlardagi o‘tlardir. Leukas aspyera
D) Yonbag‘rlardagi tuproq o‘tlari –luntara kaamara , spyergula arvensis.
Begona o‘tlar ularni botanik oilasiga ko‘ra tasniflash.
A) graminae – o‘tlar kunodon daktulon, sonolaseae- solonum ellegnifolium.
begona o‘tlarning tarqalishini yoki o‘sish joyiga ko‘ra t asniflash.

A) Ekinzorlardagi begona o‘tlar: ko‘pchilik begona o‘tlar ekinzorlarni bosib
ketib dexqonlarga mo‘l xosil olishda xala - kit byeradi: masalan, bug‘doyzorlardagi
flarus minor. 2
V) Yaylovdagi o‘tlar yaylov o‘tloq da o‘suvchi o‘tlar- ingigovyera ennefulla
S) T ashlandiq bo‘sh yerlardagi o‘tlar – kanallar qirg‘oqlari dala chet
burchaklarini qoplab oladigan o‘tlar. Masalan, gunandropsis pentafula,
kolotropis gigantea.
D) yo‘l chetlari va o‘yingoxlarida o‘sadigan o‘tlar . Ular odatda xar
tamonga chuvalanib o‘sadigan, xar qancha tepalanishga chidaydigan o‘tlardir.
Masalan: Altyernantxyera echinata, tribulus tyerestris.
O‘tlarning urug‘ pallasiga ko‘ra tasniflash.
Urug‘ pallasiga ko‘ra o‘tlar 1 pallali va 2 pallalilarga tasniflanadi.
A) Bir (1) pallalilar (Monosotots)- Panisum flavidium, Echinochloa solona.
B) Ikki (2) pallalilar (Disotots) – srotalaria vyerusosa, indigofyera visqosa.
Tuproqning px ko‘rsatkichiga ko‘ra uch (3) katogoriyaga bo‘linadi.
a) Asidofil tuproq o‘tlari: asidli tuproq o‘tlari: Rumex Asetosella
b) Bazofil tuproq o‘tlari: sho‘r va ishqorli tuproq o‘tlari - taraqum strista.
s ) unumsiz tuproq o‘tlari: unumsiz tuproqdagi o‘tlar – Akalufa indiqa.
Nasliga (zoti kelib chiqishiga ko‘ra ) tasniflash.
A) Maxalliy o‘titlar: Mamlakatdagi barcha maxalliy o‘tlar shu guruxga
kiradi Masalan: Acalypha indica Abutilon indicum.
B) CHetdan keltirilgan yoki ekzotik o‘tlar: bular chetdan keltirilgan bo‘lib,
tabiiyki tashvish keltiradi va ularni nazorat qilish mushkul
Masalan: parlheniun hestyerophorus Philaris minor? Acanthospyermum
hispidum.
O‘tl a rni tabiati va xususiyatlariga ko‘ra tas n iflash.
Turli sinf o‘tlardan tashqari ayrimlari o‘zlarining xususiyatlariga ko‘ra
aloxida e’tiborga loyiq. Ular: A) zaxarli o‘tlar B) zararli o‘tl a r va S) suv o‘tlari.
2
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 313.

A) Zararli o‘tlar - chorvada kasallik keltirib chiqaradi va bu xayvonni
o‘ldirib katta talofat keltiradi. Bu zararli o‘tlar ozuqa ekinlari birga va chorva
mollari ularni is’temol qilganda zaxarlanadi Masalan: Datura fastuosa, D
Stramonium va D.metel lar inson uchun zararlidir.
Withania somnifyera reza mevalari va Abrus preskatoriua ning urug‘lari
zaxarlidir.
B) Zararli (Parazit) o‘tlar – Parazit o‘tlar tola yoki qisman zararli bo‘lishi
mumkin. O‘simlikdan tolaligicha oziqlantiruvchi o‘tlar – tola parazitlari deyiladi.
O‘simlikdan minyerallar olish uchun yashil barglaridan oziqlanuvchi o‘tlarga
qisman (chala) parazit-lar deyiladi. O‘simliklar ildizi-ni kemiruvchi o‘tlarga ildiz
parazitlari o‘simliklar naslini kemiruvchilarga tana parazit-lari deyiladi.
Quyidagi shu turlarga kiruvchi parazitlar byerilgan: 1. Umum i y tola
p arazitlari – orabanche cyernua – tamaki ildizi zararkunandasi. 3
2. Qisman zararkunanda –Striga lutea – shakrqamish va so‘rg‘o ildizi
zararkunandasi.
3. Umumiy tola paraziti – Cuscuta chinensis – beda va piyoz tanasi
zararkunandasi.
4. Qisman tana paraziti – Cassytha filiformis – apilsin daraxti va laranchus
longiflorus- mang‘o va boshqa daraxtlar tana zararkunandalari
(kushanalar).
Suv osti o‘tlari- Naycha (Vaskullarsimon) o‘tlar vegetativ davrini ko‘pincha
yoki tolaligicha suv ostida o‘tkazadi. Ularning chin ildiz, chin tana va chin
barglari bo‘ladi. Masalan: Utricularia stellaris, Cyeratophyllum demyersum.
Suv beti o‘tlari – Bu o‘tlar suv osti layqasida tomir otadi, turg‘um bo‘lmagan
tanali va barglari suv yuzasidagi shakllanuvchi o‘tga aytiladi.
Ko‘pincha ular keng (yoyiq) yaproqli va ba’ilari maysasimon bo‘ladi.
Suzuvchi o‘tlar kabi bular suv satxiga qarab ko‘tarilmaydi va pasaymaydi.
Masalan: Nehumbium speciosum, Jussiena repens.
3
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 314.

Suv bo‘yida o‘suvchi o‘tlar – CHuqurligi 60-90 sm li suv xavzalarining
qirg‘oqlarida o‘sadigan o‘tlar. Ular shakli, xajmi va xususiyatlari bilan farq
qiladi. Bu guruxga mansub eng asosiy turlar: Tupha, palygonum. Cephalanthus,
scirpus va boshqalar.
Suzuvchi o‘tlar – Bu o‘tlarning barglari tanxo yoki top bo‘lib suv ustida
suzishadi. Ba’zi o‘tlar suvda suzib yuradi, ayrimlari suv osti balchiqlarida ildiz
otadi. Barglari suv satxi bilan ko‘tariladi va tushadi. Masalan: Eich hornia
crassipes, pistia stratiotes, salvinia, Nymphaea pubescens.
Tana asosi (Xususiyati) ga ko‘ra tasniflash.
Tana vash ox po‘stlog‘i to‘qimalari rivolanishiga ko‘ra o‘simliklar yog‘ochli,
yarim yog‘ochli va o‘tsimonlarga tasniflanadi.
Yog‘ochlilar – umulashtirilib aytganda butali o‘simliklar butalari va chala
yarim butasimon - larni o‘z ichiga oladi. Masalan Lantana camyera, prosopus
juliflora.
Yarim yog‘ochli o‘simliklar – Sroton sparsiflorus.
O‘tsimon o‘simliklar – Bizning atrofimizni o‘rab turgan syersuv tanali yashil
o‘simliklarga o‘tsimon o‘simliklar deb ataladi. Masalan: Amaranthus viridis. 4
3. Bir yillik va ikki yillik begona o‘tlar
Bir yillik begona o‘tlar eng ko‘p va keng tarqalgan biologik guruh
hisoblanadi. Ular faqat urug‘idan ko‘payadi. Ko‘pchilik bir yillik begona o‘tlar
(qo‘noq, oqsho‘ra, olabo‘ta va boshqalar) getyerokarpiya, ya’ni har xil kattalikdagi
urug‘ hosil qilish xususiyatiga ega.
Bir yillik begona o‘tlar o‘z navbatida urug‘larining unib chiqish
muddatlariga qarab efemyerlar, bahorgi, qishlovchi va kuzgi begona o‘tlar kabi
bioguruhlarga bo‘linadi.
Efemyerlar. Efemyerlarning o‘suv davri qisqa bo‘lib ularning hayoti unib
chiqishidan urug‘ etilguncha 1,5-2 oy davom etadi. Bunga lolaqizg‘aldoq, yulduz
o‘t va boshqalar misol bo‘ladi. Kuzda unib chiqqanlari qishlaydi. Ular kuzgi
4
Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of Agronomy 2010. р. 3 15.

boshoqli g‘alla, birinchi yilgi beda, kuzgi piyoz va boshqa ekinlar orasida ko‘p
uchraydi.
Bahorgi begona o‘tlar. Bahorgi begona o‘tlar o‘z navbatida yerta va kech
bahorgilarga bo‘linadi. Ularning maysalari bahorda va kuzda chiqadi, mavsumda
bir marta urug‘ byeradi. Bularga yovvoyi suli, olabo‘ta kabi o‘tlar misol bo‘la
oladi. Kech bahorgi begona o‘tlar-ning urug‘i tuproq etarli qizigan-dagina unib
chiqib, sekin rivojla-nadi. Masalan, yovvoyi gultojixo‘roz, semiz-o‘t, shamak,
ituzum, tuya-qorin va boshqalar.
Begona o‘tlarga qarshi kurashda ular urug‘larining tinim davrini va ma’lum
vaqtda hayotchanligini saqlash qobiliyatini bilish katta ahamiyatga ega. Ma’lumki,
bir qancha mayda urug‘li bahorgi begona o‘tlarning urug‘i 1-2 sm chukurliqdan
bemalol unib chiqsa, 5 sm va undan ortiqroq chuqurlikda esa mutlaqo unib
chiqmaydi. Itqunoqning urug‘i 10-12 sm, yovvoyi suli 20 sm chuqurlikdan ham
unib chiqishi mumkin.
Y o vvoyi suli g‘allasimonlar oilasiga mansub bo‘lib bir yillik begona o‘t
hisoblanadi. Y o vvoyi sulini ko‘pchilik qora ko‘za deb ham ataydi. Boshpoyasining
balandligi 20-80 sm bo‘lib tik o‘sadi. Maysa-lari och yashil bo‘lib, tashqi
ko‘rinishidan madaniy suliga o‘xshaydi. Asosan bahorgi don ekinlari va ko‘pincha
suli orasida o‘sib, urug‘idan ko‘payadi. Har bir ro‘vakda o‘rtacha 40-60 tagacha
boshoqcha bo‘ladi. Urug‘i etilishi bilanoq, sochilib ketib, madaniy sulidan farq
qiladi, har bir tupida 600 donagacha urug‘ bo‘ladi.
Oq sho‘ra, olabuta – sho‘radoshlar oilasiga kiruvchi eng ko‘p tarqalgan
begona o‘t hisoblanadi. O‘zbekistonda oq sho‘ra, sassiq sho‘ra, xushbo‘y sho‘ra
keng tarqalgan.
Xushbo‘y sho‘ra sarg‘ish-yashil rangli, xushbo‘y hid chiqaradigan, bezli
tukchalar bilan qoplangan. Hamma ekinlar orasida uchraydi.
Sassiq sho‘ra - o‘ziga xos o‘tkir hid chiqaradi. Sug‘oriladigan ekinlar bilan
bir qatorda hovlilarda, ariq va yo‘l yoqalarida, partov yerlarda ko‘p uchraydi.
Oq sho‘ra - barglari, unsimon dog‘lar bilan qoplangan bo‘lib, sug‘o-
riladigan ekinlar, ayniqsa g‘o‘za orasida keng tarqalgan. Poyasi to‘g‘ri, bo‘yi

40-100 sm ga etadigan syershox, yaproqlari tuksimon, cheti qirrali bo‘lib o‘sadi.
SHo‘ra juda syerurug‘ bo‘lib, bir tupda 1,5 mln tagacha urug‘ hosil bo‘ladi.
YOvvoyi gultojixo‘roz gultojixo‘rozlar oilasiga mansub bo‘lib, bir yillik
kech bahorgi begona o‘tlardan hisoblanadi. Bir tup yovvoyi gultojixo‘roz 500
mintagacha urug‘ qiladi. SHamak, qorakurmak - g‘alladoshlar oilasidan bo‘lib, bir
yillik kech bahorgi begona o‘t hisoblanadi. Poyasi tuksiz bo‘lib, bo‘yi 80-100 sm
ga etadi. YAproqlari tasmasimon cheti g‘adir - budur, pastdan shoxlangan bo‘ladi.
It qo‘noq - boshoqdoshlar oilasiga kiruvchi, bo‘yi 70 sm gacha etadigan
kech bahorgi bir yillik o‘t, uning 2 turi bor. Ko‘k itqo‘noq va oq it-qo‘noq.
Qishlovchi begona o‘tlar. Bu guruhga maysalari qishlash qobiliyatiga ega
bo‘lgan o‘simliklar misol bo‘la oladi. Kuzda ungan urug‘lar ildiz yonidan to‘pbarg
hosil qilib hamma rivojlanish pallasida, hatto gullash fazasida ham qishlashi
mumkin. Bunga jag‘-jag‘ misol bo‘la oladi.
Jag‘-jag‘, achambiti butgulli-lar oilasiga kiruvchi, bo‘yi 10 sm, ba’zan
70 sm keladigan bir yoki bir qancha poyaga ega bo‘lgan bir yillik o‘tdir.
Kuzgi begona o‘tlar. Bu o‘tlarning urug‘i kuzda unib chiqadi. Ularning
maysasi yaxshi o‘sishi va rivojlanishi uchun kuzgi, qishki davrdagi past harorat
zarur. Kuzgi begona o‘tlarning urug‘i qaysi vaqtda unib chiqishidan qat’iy nazar,
faqat kelgusi yili poya, gul, meva va urug‘ byeradi. Bularga metla, yaltirbosh,
qoramiq kabi o‘tlar kiradi.
Ikki yillik begona o‘tlar. Ayrim o‘tlarning o‘sishi, rivojlanishi va urug‘ hosil
qilishi uchun 2 yil zarur. Bu biologik guruhdagi begona o‘tlarning urug‘i bahorda,
yozda unib chiqsa bir qish, kuzda unib chiqsa ikki qish qishlaydi.
Ikki yillik begona o‘tlarga qashqarbeda, sigirquyruq, sariq yovvoyi beda,
lattatikan, oq karrak,sutcho‘p, yovvoyi sabzi kabi o‘simliklar kiradi.
4. Ko‘p yillik begona o‘tlar
Bu biologik guruhdagi begona o‘tlar turli xil oilaga mansub bo‘lib,
322 turni tashkil etadi va bir yillik xamda ikki yilliklardan farq qiladi. Bularning
ko‘payuvchi maxsus organlari bo‘lmay, genyerativ (urug‘dan) va vegetativ
(ildizpoya, ildiz ko‘rtaklaridan) yo‘l bilan ko‘payadi. Ular o‘suv davri davomida

bir necha marta xosil (urug‘) byerishi mumkin va har yili kishda ularning yer usti
organlari kuriydi. Qishlagan yer osti organi, ya’ni ildiz bo‘g‘-zidan yoki
ildizpoyasidan qaytadan yangi poya o‘sib chiqadi va rivojlanadi. Ko‘p yillik
begona o‘tlar yer usti va yer osti (ildiz) organlarining tuzilishiga qarab guruhlarga
bo‘linadi. Binobarin, yer usti qismiga qarab, tik yer bag‘irlab, chirmashib yoki
o‘ralib o‘suvchilarga, yer osti qismiga karab esa o‘q ildizlar, ildizpoyalilar,
ildizbachkililar, popuk ildizlilar, piyozboshlilar, tugunaklilar va boshkalarga
bo‘linadi. SHulardan ildizpoyalilar, ildizbachkililar ekinlar orasida tarkalgan
ashaddiy begona o‘t hisoblanadi. Ularni yo‘kotish ancha qiyin, chunki ildizidagi
xar bir ko‘rtakdan yangi o‘simta hosil kiladi.
1. O‘q ildizlilar . Bu guruhga kiradigan begona o‘tlarning umumiy belgisi
ularning asosiy, ya’ni o‘q ildizi tuproqning chukur (20 - 15 metr) qatlamlariga kirib
borishidir. Asosiy ildizdan esa ko‘plab yon ildizlar taralgan bo‘ladi. Agar ildizi
bo‘g‘zidan kirqilsa, kolgan o‘q ildizdan yangi o‘simta chiqmaydi. Bu guruhga
otkuloq, sachratki, oqquray, kampirchopon, koqio‘t, momakaymok, yerman va
boshqalar kiradi.
2. Ildizpoyali begona o‘tlar . Bu biologik guruhning vakillari ko‘p va xilma-
xil bo‘lib, ekinlarga katga zarar etkazadi. Bu guruhdagi begona o‘tlarning ildizi
ham yaxshi taraqqiy etgan, shuning uchun xam ular ildizpoyali o‘t deb ataladi.
Ildizpoyali begona o‘tlarning biologik belgilaridan biri ildiz-poyalari
yashovchanligining uzok, davr saklanishi va undagi har bir kurtakdan yangi
o‘simta hosil bo‘lishidir. Ularning bunday usulda ko‘payishi vegetativ ko‘payshi
deb ataladi. Bularning ildizpoyasi asosan yerning haydalma katlamida gorizontal
yo‘nalishda rivojlanib, ekinlarni xar tomonlama sikib ko‘yadi. O‘rta Osiyoda
ildizpoyali begona o‘tlar keng tarkalgan. Bular g‘umay, ajriq, qamish,
salomalaykum, dala qirqbo‘g‘imi, achchiqmiya, oqmiya va boshkalardir.
3. Ildiz bachkililar . Bu biologik guruhga 26 tur begona o‘t mansub, shulardan
16 turi O‘zbekistonda keng tarkalgan. Bu guruhdagi begona o‘tlar ko‘p yillik
bo‘lib, urug‘dan va ildizdan ko‘payish xususiyatiga ega. SHuning uchun xam ular
asosiy va ko‘plab yon ildizlarga ega. Ularning murtagi ko‘p bo‘ladi. Bu turdagi

begona o‘tlarning asosiy ildizi kesilganda, u yerdan ko‘plab bachki, ya’ni yangi
o‘simliklar hosil bo‘ladi. O‘q ildizlarida ko‘plab zahira oziq moddalar bo‘lib,
ekinlarniig xavfli begona o‘ti hisoblanadi. Ularga qarshi kurash ancha murakkab.
Ildiz bachkili begona o‘tlarga qo‘ypechak, yantoq, kakra, qizilmiya, buztikan va
boshkalar kiradi.
4. Popuk ildizlilar . Bu biologik guruhga bir nechta ko‘p yillik o‘simlik
mansub bo‘lib, vegetativ usulda ko‘payish uchun ularning maxsus organlari yo‘q.
Ularning asosiy ildizi qisqarib, ko‘plab yon ildizlar to‘tami, ya’ni popuk ildiz
rivojlangan. Agar popuk ildiz bo‘g‘zidan kesilsa, undan yangi o‘simliklar hosil
bo‘lmaydi. SHunnng uchun bu guruhga mansub o‘simliklar fakat urug‘dan
ko‘payadi. Bularga zupturum, bargizub va boshqalar kiradi.
5. Piyozlilar . Bu biologik guruhga mansub o‘simliklar har yili o‘suv davrini
yer ostida sharsimon-yumaloq piyoz hosil qilish bilan tug‘allaydi. Urug‘idan
chiqqan piyoz birinchi yili faqat barg chiqaradi, 2-3-yillari esa poya chiqaradi,
gullaydi va urug‘ tugadi. Ayrim turlari ikkinchi yili poya chiqaradi.
O‘zbekistonda piyozlilar turkumining 70 dan ortiq turi bo‘lib, ular asosan
tog‘li tumanlarda, baho-rikor dehqonchilik xo‘jaliklari dalalarida g‘alla ekinlari
orasida o‘sadi. Bog‘larda, ariq, daryo bo‘ylarida va tashlandiq joylarda ham
uchraydi. Ular asosan vegetativ usulda, ya’ni piyozchalaridan tez ko‘payadi.
Masalan, yovvoyi piyoz, gulpiyoz, qumpiyoz, cho‘chqapiyoz, otashak piyoz, tog‘
piyoz, dasht piyoz, oshanin piyozi va boshqalar ana shular jumlasiga kiradi.
6. Sudralib o‘suvchi o‘tlar . Bu biologik guruhga kiradigan o‘simliklar
ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bo‘lib, ko‘p yillik hisoblanadi. Ular poyasidan,
ya’ni palak otib o‘sadi. Palagi syerbo‘g‘im bo‘lib, har bir bo‘g‘imi yerga tegib,
popuk ildiz chiqarib rivojlanadi. Masalan, ayiqtovon, tugmabosh, quyono‘t,
olmoso‘t va boshqalar sudralib o‘suvchi o‘tlardir.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

Begona o‘tlarning biologik guruhlari va xisobga olish usullari

Купить