Bevosita potensiometriya - Химия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	42.7KB
Покупки	2
Дата загрузки	07 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Химия

Bevosita potensiometriya

Купить

O`zbekiston Respublikasi
Oliy ta`lim, fan va innovatsiya vazirligi
Andijon davlat universiteti
Tabiiy fanlar fakulteti
Kimyo ta`lim yo`nalishi
II- bosqich 202 guruh talabasi
Analitik kimyo fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Bevosita potensiometriya
Kurs ishi rahbari:
Andijon

Mundarija
Kirish………………………………………………………………….…….….. 3-5
I. Bevozsita potensiometriya haqida umumiy tasnif…………………….... 6
I.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning ta'rifi va izohi……………….……. 6
I.2. Bevosita potensiometriyaning analitik kimyodagi ahamiyati………….…. 7
II. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya tamoyillari…………………………...… 8
2.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya tamoyillarini tushuntirish……….……… 9
2.2. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyada ishlatiladigan elektrodlar turlari: mos
yozuvlar va indikator elektrodlari……………………………………………..… 10
2.3. Ruxsat etilgan potentsialni o'rnatishda mos yozuvlar elektrodlarining
vazifasi………………………………………………………………………...…. 11
2.4. Potensial farqni o'lchashda indikator elektrodlarining vazifasi…….…….. 12
III. Metodologiya ……………………………………………………………….. 13
3.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya uchun eksperimental o'rnatishni
tushuntirish………………………………………………………………………. 14
3.2. Tegishli mos yozuvlar va indikator elektrodlarini tanlash……………...… 15
3.3. Yuqori impedansli voltmetr yordamida potentsial farqni o'lchash……. 15-16
IV. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyani qo'llash…………………………..... 17
4.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning turli xil qo'llanilishiga umumiy
nuqtai………………………………………………………………….…….... 18-19
4.2. Eritmadagi turli ionlarni o'lchashda to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyadan
foydalanishning aniq misollari…………………………………………….…. 19-20
4.3. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyani boshqa analitik usullar bilan
solishtirish……………………………………………………………………. 20-21
V. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning cheklovlari……………………… 22
5.1. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning cheklovlarini tushuntirish……..… 23
5.2. To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya o'lchovlarining aniqligiga ta'sir qilishi
mumkin bo'lgan omillar………………………………………….…..……… 24-26
Xulosa…………………………………………………………..…………… 27-28
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………… 29
2

Kirish
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya - bu eritmadagi turli ionlarning
konsentratsiyasini aniqlash uchun analitik kimyoda keng qo'llaniladigan usul.
Ushbu usul eritmaga botirilgan ikkita elektrod o'rtasidagi potentsial farqni
o'lchashga asoslangan bo'lib, bu qiziqish ionlarining kontsentratsiyasiga
mutanosibdir. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya nisbatan sodda va arzon usul
bo'lib, u eritmadagi ionlarning keng doirasini o'lchash uchun ishlatilishi mumkin,
bu uni atrof-muhit monitoringi, farmatsevtik tahlil va biokimyoviy tadqiqotlar kabi
ko'plab turli sohalarda qimmatli vositaga aylantiradi.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning asosiy tamoyillari ikki turdagi
elektrodlardan foydalanishni o'z ichiga oladi: mos yozuvlar va indikator
elektrodlari. Yo'naltiruvchi elektrod sobit potentsialni o'rnatish uchun ishlatiladi,
indikator elektrod esa qiziqish ioni uchun tanlanadi va ikkita elektrod orasidagi
potentsial farqni o'lchaydi. Potensial farqni o'lchash odatda yuqori impedansli
voltmetr yordamida amalga oshiriladi, bu ikki elektrod orasidagi potentsial farqni
to'g'ridan-to'g'ri o'qishni ta'minlaydi.
Mavzuning dolzarbligi. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya zamonaviy analitik
kimyoda ko'p qirrali va keng qo'llaniladigan usul bo'lib, turli sohalarda ko'p
qo'llaniladi. Uning dolzarbligi atrof-muhit monitoringi, farmatsevtik tahlil,
biokimyoviy tadqiqotlar, oziq-ovqat sanoati va suvni tozalashga taalluqlidir.
Shuning uchun to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning tamoyillari, metodologiyasi
va cheklovlarini tushunish ushbu sohalardagi talabalar va tadqiqotchilar uchun juda
muhimdir.
Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining maqsadi eritmadagi turli ionlar
kontsentratsiyasini o‘lchash uchun analitik kimyoda keng qo‘llaniladigan usul
bo‘lgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri potensiometriya haqida to‘liq ma’lumot berishdan iborat.
Kurs ishi to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning asosiy tamoyillari, o'lchovlarni
o'tkazish metodologiyasi, texnikaning turli sohalarda qo'llanilishi, uni qo'llash
bilan bog'liq cheklovlar va qiyinchiliklarni o'z ichiga oladi.
3

Kurs ishining asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
1. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya tamoyillarini, shu jumladan
ishlatiladigan elektrodlarning turlarini, mos yozuvlar va indikator elektrodlarining
rolini va potentsial farq va ion kontsentratsiyasi o'rtasidagi bog'liqlikni batafsil
tushuntirish.
2. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya o'lchovlarini o'tkazish uchun
eksperimental o'rnatish va metodologiyani tavsiflash, shu jumladan tegishli
elektrodlarni tanlash, namuna tayyorlash va ma'lumotlarni tahlil qilish.
3. Atrof-muhit monitoringi, farmatsevtik tahlil, biokimyoviy tadqiqotlar,
oziq-ovqat sanoati va suvni tozalashda to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning turli
xil qo'llanilishini ta'kidlash.
4. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya bilan bog'liq cheklovlar va
muammolarni, shu jumladan o'lchovlarning aniqligiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan
omillarni va ushbu ta'sirlarni minimallashtirish strategiyalarini muhokama qilish.
5. Analitik kimyoda to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning ahamiyatini
va uning keyingi tadqiqot va rivojlanish imkoniyatlarini ta'kidlash.
Kurs ishining vazifasi. Ushbu kurs ishining vazifasi to'g'ridan-to'g'ri
potensiometriyani batafsil va har tomonlama tahlil qilish, analitik kimyoda
eritmadagi ionlar konsentratsiyasini o'lchash uchun qo'llaniladigan usul. Kurs ishi
quyidagi vazifalarni o'z ichiga olishi kerak:
1. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning asosiy tamoyillarini, jumladan,
ishlatiladigan elektrodlarning turlarini, mos yozuvlar va indikator elektrodlarning
rolini va potentsial farq va ion kontsentratsiyasi o'rtasidagi bog'liqlikni tasvirlab
bering.
2. To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya o'lchovlarini o'tkazish uchun
eksperimental o'rnatish va metodologiyani muhokama qiling, shu jumladan tegishli
elektrodlarni tanlash, namuna tayyorlash va ma'lumotlarni tahlil qilish.
3. Atrof-muhit monitoringi, farmatsevtik tahlil, biokimyoviy tadqiqotlar, oziq-
ovqat sanoati va suvni tozalash kabi turli sohalarda to'g'ridan-to'g'ri
potentsiometriyaning qo'llanilishi haqida umumiy ma'lumot bering.
4

4. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya bilan bog'liq cheklovlar va muammolarni,
shu jumladan o'lchovlarning aniqligiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan omillarni va
ushbu ta'sirlarni minimallashtirish strategiyalarini muhokama qiling.
5. Ion kontsentratsiyasini o'lchash uchun ishlatiladigan boshqa analitik
usullarga nisbatan to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning afzalliklari va
kamchiliklarini baholang.
6. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyadan foydalangan tadqiqot tadqiqotlari yoki
ilovalariga misollar keltiring va ularning ahamiyatini muhokama qiling.
7. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyada kelajakdagi tadqiqot va ishlanmalar
uchun potentsial sohalarni taklif qiling.
Kurs ishining ob`yekti . Bevosita (to’g’ridan to’g’ri) potensiometriya haqidagi
asosiy qonunlari, potensiometriyalarni o’rganish va chuqur targ’b qilish.
Kurs ishining predmeti. To’g’ridan to’g’ri potensiometriya bo‘yicha chuqur
izlanishlar olib borish, axborotni tahlil qilish uchun tanqidiy fikrlash va analitik
ko‘nikmalarni qo‘llash.
Kurs ishining ilmiy ahamiyati: Ilmiy jihatdan qonunlarning o`rganilishi va
to`liq o`rganilmagan qismlari. Ushbu qonunlarning olimlar tomonidan
o`rganilayotgan belgilarining ahamiyati.
Amaliy jihatdan ulardan yuzaga chiqayotgan foydali va zararli ko`rsatgichlarini
bilish. Ularni o`rganish jarayonida bu belgilarning hisobga olgan holda yondashish.
Kurs ishining hajmi: Ushbu kurs ishi 28 betdan iborat bo`lib 5 ta bobni o`z
ichiga oladi, kurs ishi kirish qism, xulosa va foydali adabiyotlar bandidan tashkil
topgan.
5

I bob. Bevozsita potensiometriya haqida umumiy tasnif.
1.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning ta'rifi va izohi
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya - bu eritmadagi ionlarning
konsentratsiyasini o'lchash uchun analitik kimyoda qo'llaniladigan usul. Texnika
eritmaga joylashtirilgan ikkita elektrod o'rtasidagi potentsial farqni (kuchlanish)
o'lchashni o'z ichiga oladi, ulardan biri mos yozuvlar elektrod, ikkinchisi esa
indikator elektroddir. Elektrodlar orasidagi potentsial farq o'lchanadigan ionning
kontsentratsiyasiga mutanosibdir.
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyada indikator elektrod o'lchanadigan ionga
sezgir va uning konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial farqni hosil
qiladi. Yo'naltiruvchi elektrod barqaror mos yozuvlar nuqtasi sifatida ishlatiladi va
belgilangan potentsialga ega. Indikator va etalon elektrodlar orasidagi potentsial
farqni o'lchash orqali eritmadagi ionning konsentratsiyasini aniqlash mumkin.
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning asosiy printsipi Nernst tenglamasiga
asoslanadi, u eritmadagi ionning kontsentratsiyasini uning elektrod potentsialiga
bog'laydi. Tenglama shuni ko'rsatadiki, ionni o'z ichiga olgan eritma bilan aloqa
qiladigan elektrodning elektrod potensiali ion kontsentratsiyasining logarifmiga
proportsionaldir. Shuning uchun eritmadagi indikator elektrodning elektrod
potentsialini o'lchash va uni etalon elektrod potentsialiga solishtirish orqali
eritmadagi ion konsentratsiyasini aniqlash mumkin.
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya eritmadagi ion konsentratsiyasini
o'lchashning oddiy va tezkor usulidir. U odatda atrof-muhit monitoringi,
farmatsevtik tahlil, biokimyoviy tadqiqotlar, oziq-ovqat sanoati va suvni
tozalashda qo'llaniladi. Texnika ba'zi cheklovlarga ega, jumladan elektrodni
ehtiyotkorlik bilan tanlash, kalibrlash va haroratni nazorat qilish zarurati. Biroq,
ushbu omillarga to'g'ri e'tibor va e'tibor bilan, to'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya
eritmadagi ion konsentratsiyasini aniq va ishonchli o'lchashni ta'minlaydi.
6

1.2. Bevosita potensiometriyaning analitik kimyodagi ahamiyati.
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya analitik kimyoda muhim texnikadir, chunki
u eritmadagi ion konsentratsiyasini aniq va aniq o'lchash imkonini beradi.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning analitik kimyoda muhim bo'lgan asosiy
sabablaridan ba'zilari:
1. Tez va aniq o'lchovlar: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya eritmadagi ion
kontsentratsiyasini o'lchashning tez va aniq usulini ta'minlaydi. Bu hech qanday
namuna tayyorlash yoki oldindan ishlov berishni talab qilmaydigan buzilmaydigan
texnika bo'lib, uni ko'plab ilovalar uchun qulay va samarali usulga aylantiradi.
2. Keng ko'lamli ilovalar: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya eritmadagi
ionlarning keng doiradagi kontsentratsiyasini, shu jumladan kationlar va anionlarni
o'lchash uchun ishlatilishi mumkin. U odatda atrof-muhit monitoringi, farmatsevtik
tahlil, biokimyoviy tadqiqotlar, oziq-ovqat sanoati va suvni tozalashda va boshqa
sohalarda qo'llaniladi.
3. Yuqori sezuvchanlik va selektivlik: To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya
eritmadagi ionlarning juda past konsentratsiyasini aniqlay oladigan juda sezgir
texnikadir. Shuningdek, u selektiv xususiyatga ega, ya'ni murakkab
aralashmalardagi turli ionlarni ajrata oladi, bu murakkab namunalarni tahlil qilish
uchun qimmatli vositaga aylanadi.
4. Ko'p qirrali va foydalanish qulayligi: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya
oddiy va ko'p qirrali texnika bo'lib, turli xil eksperimental sharoitlarga osongina
moslashtiriladi. Bu nisbatan arzon texnika bo lib, minimal jihozlarni talab qiladi vaʻ
uni ham laboratoriya, ham dala sharoitida bajarish mumkin.
5. Avtomatlashtirish uchun potentsial: To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya
osongina avtomatlashtirilishi mumkin, bu ko'p sonli namunalarni yuqori
o'tkazuvchanlik bilan tahlil qilish imkonini beradi.
7

II. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya tamoyillari.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya eritmaga joylashtirilgan ikkita elektrod
orasidagi potentsial farq (kuchlanish) o'lchanadigan ion konsentratsiyasiga
mutanosib bo'lishi printsipiga asoslanadi. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning
asosiy tamoyillarini quyidagi bosqichlarda tushuntirish mumkin:
1. Elektrodlarni tanlash: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya ikkita elektrod,
mos yozuvlar elektrod va indikator elektroddan foydalanishni talab qiladi.
Yo'naltiruvchi elektrod sobit potentsialga ega va barqaror mos yozuvlar nuqtasi
sifatida ishlatiladi. Indikator elektrod o'lchanayotgan ionga sezgir va uning
konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial farqni hosil qiladi.
2. Potensial farqni o'lchash: indikator va mos yozuvlar elektrodlari orasidagi
potentsial farq yuqori empedansli voltmetr yordamida o'lchanadi. Potensiallar farqi
Nernst tenglamasi bo'yicha o'lchanayotgan ion konsentratsiyasiga proportsionaldir.
3. Kalibrlash: Aniq natijalarga erishish uchun potentsial farqni o'lchanayotgan
ionning ma'lum standart eritmalariga nisbatan kalibrlash kerak. Bu odatda ma'lum
konsentratsiyali bir qator standart eritmalar yordamida amalga oshiriladi va
kalibrlash egri chizig'i hosil bo'ladi.
4. Namuna tayyorlash: Namuna elektrod sirtlari toza va ifloslantiruvchi
moddalardan xoli bo'lishini ta'minlaydigan tarzda tayyorlanishi kerak. Namuna
odatda filtrlanadi va agar kerak bo'lsa, ion konsentratsiyasi kalibrlash egri
chizig'ining chiziqli diapazonida bo'lishini ta'minlash uchun suyultiriladi.
5. Ma'lumotlarni tahlil qilish: Namunadan olingan potentsial farq ion
kontsentratsiyasini aniqlash uchun kalibrlash egri chizig'i bilan taqqoslanadi.
Natijaning aniqligi kalibrlash egri chizig'ining sifatiga va potentsial farqni
o'lchashning aniqligiga bog'liq.
Xulosa qilib aytganda, to'g'ridan-to'g'ri potensiometriya o'lchanayotgan ionga
sezgir indikator elektrod va barqaror potentsialga ega bo'lgan mos yozuvlar
elektrod o'rtasidagi potentsial farqni o'lchashga tayanadi. Ma'lum standart
eritmalarga nisbatan potentsial farqni kalibrlash orqali namunadagi ion
8

konsentratsiyasini aniqlash mumkin. Texnika oddiy, tez va buzilmaydi, bu uni
ko'plab ilovalar uchun qimmatli vositaga aylantiradi.
2.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya tamoyillarini tushuntirish
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya - bu eritma bilan aloqa qiladigan ikkita
elektrod orasidagi elektr potentsial farqini o'lchash orqali eritmadagi ionlar
kontsentratsiyasini o'lchash uchun ishlatiladigan usul. To'g'ridan-to'g'ri
potentsiometriya tamoyillarini quyidagicha tushuntirish mumkin:
1. Nernst tenglamasi: Nernst tenglamasi ikkita elektrod orasidagi potentsial
farqni o'lchanayotgan ion kontsentratsiyasi bilan bog'laydi. Tenglama quyidagicha:
E = E° + (RT/nF)ln([ion])
Bunda: E = ikkita elektrod orasidagi potensiallar farqi E° = elektrodning
standart potensiali R = gaz doimiysi T = harorat n = reaksiyada ishtirok etuvchi
elektronlar soni F = Faraday konstantasi [ion] = o‘lchanayotgan ion
konsentratsiyasi.
2. Elektrodlar: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya ikkita elektrodni talab
qiladi: mos yozuvlar elektrod va indikator elektrod. Yo'naltiruvchi elektrod odatda
doimiy potentsialni saqlaydigan va potentsial farqni o'lchash uchun mos yozuvlar
nuqtasi bo'lib xizmat qiladigan yarim hujayradir. Ko'rsatkich elektrod odatda
metall yoki shisha elektrod bo'lib, o'lchanadigan ionga tanlab javob beradi.
3. Kalibrlash: Ion kontsentratsiyasini o'lchash uchun to'g'ridan-to'g'ri
potensiometriyadan foydalanish uchun ma'lum ion konsentratsiyasiga ega eritmalar
yordamida kalibrlash egri chizig'ini qurish kerak. Kalibrlash egri chizig'i potentsial
farqni ma'lum bir indikator elektrod uchun ion kontsentratsiyasiga bog'laydi.
4. Namuna tayyorlash: Namuna eritmasi indikator elektrod o'lchanayotgan
ionga ta'sir qilishini va o'lchovga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan xalaqit beruvchi
moddalar yo'qligini ta'minlaydigan tarzda tayyorlanishi kerak.
5. O'lchash va tahlil qilish: namuna eritmasidagi ion konsentratsiyasini
aniqlash uchun mos yozuvlar va indikator elektrodlari o'rtasidagi potentsial farq
o'lchanadi va kalibrlash egri chizig'i bilan taqqoslanadi.
9

2.2. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyada ishlatiladigan elektrodlar
turlari: mos yozuvlar va indikator elektrodlari .
To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriyada ikki turdagi elektrodlar qo'llaniladi: mos
yozuvlar elektrodlari va indikator elektrodlari.
Yo'naltiruvchi elektrodlar: Yo'naltiruvchi elektrod - bu mos yozuvlar va indikator
elektrodlari orasidagi potentsial farqni o'lchashda mos yozuvlar nuqtasi sifatida
ishlatiladigan sobit potentsialga ega elektrod. Yo'naltiruvchi elektrod o'lchanayotgan
eritmadagi ion konsentratsiyasidan qat'i nazar, doimiy potentsialni saqlaydi. Ba'zi tez-tez
ishlatiladigan mos yozuvlar elektrodlari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
 Kumush/kumush xlorid elektrodi (Ag/AgCl): Bu to'g'ridan-to'g'ri
potansiyometriyada keng qo'llaniladigan mos yozuvlar elektroddir. Elektrod kumush
xlorid bilan qoplangan va kaliy xlorid eritmasiga botirilgan kumush simga ega.
Elektrodning potentsiali eritmadagi xlorid ionlarining konsentratsiyasi bilan aniqlanadi.
 Kalomel elektrodi (Hg/Hg2Cl2): Bu to'g'ridan-to'g'ri potansiyometriyada tez-tez
ishlatiladigan boshqa mos yozuvlar elektroddir. Elektrod simob xlorid bilan qoplangan,
kaliy xlorid eritmasiga botirilgan simob hovuzidan iborat. Elektrodning potentsiali
eritmadagi xlorid ionlarining konsentratsiyasi bilan aniqlanadi.
 To'yingan kalomel elektrodi (SCE): Bu kaliy xloridning belgilangan
konsentratsiyasiga ega bo'lgan kalomel elektrodning bir turi. Elektrodning potentsiali
standart vodorod elektrodiga (SHE) nisbatan 0,242 V sifatida aniqlanadi.
Ko'rsatkich elektrodlari: indikator elektrod - bu o'lchanayotgan ionga tanlab javob
beradigan va uning konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial farqni
yaratadigan elektrod. Ba'zi tez-tez ishlatiladigan indikator elektrodlari:
 Shisha elektrod: Shisha elektrod to'g'ridan-to'g'ri potansiyometriyada keng
qo'llaniladigan indikator elektroddir. Elektrod vodorod ionlari yoki boshqa o'ziga xos
ionlarga tanlab javob beradigan va ularning konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban
potentsial farqni hosil qiluvchi shisha membranadan iborat.
 Ion-selektiv elektrod (ISE): ISE - bu ma'lum bir ionga tanlab javob beradigan
indikator elektrodning bir turi. Elektrod o'lchanayotgan ionni tanlab o'tkazuvchan bo'lgan
va uning konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial farqni hosil qiluvchi
membranadan iborat.
10

2.3. Ruxsat etilgan potentsialni o'rnatishda mos yozuvlar
elektrodlarining vazifasi.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyada mos yozuvlar elektrodlarining vazifasi
mos yozuvlar elektrod va indikator elektrodi o'rtasidagi potentsial farqni o'lchash
uchun mos yozuvlar nuqtasi bo'lib xizmat qiladigan sobit potentsialni o'rnatishdan
iborat. Yo'naltiruvchi elektrod o'lchanayotgan eritmadagi ion kontsentratsiyasiga
bog'liq bo'lmagan barqaror potentsialga ega bo'lishi uchun mo'ljallangan. Bu
o'lchangan potentsiallar farqidagi har qanday o'zgarishlar faqat mos yozuvlar
elektrod potentsialidagi o'zgarishlarga emas, balki o'lchanadigan ion
konsentratsiyasining o'zgarishiga bog'liqligini ta'minlaydi.
Yo'naltiruvchi elektrod uning yuzasida ma'lum bir ion yoki redoks juftining
doimiy konsentratsiyasini saqlab turish orqali ishlaydi. Misol uchun, kumush /
kumush xlorid elektrodida elektrod o'z yuzasida xlorid ionlarining doimiy
konsentratsiyasini saqlaydi, bu esa indikator elektrodga nisbatan sobit potentsialni
hosil qiladi. Xuddi shunday, kalomel elektrod holatida elektrod o'z yuzasida simob
va simob xloridning doimiy konsentratsiyasini saqlab turadi, bu esa indikator
elektrodga nisbatan sobit potentsialni hosil qiladi.
Ruxsat etilgan potentsialga ega bo'lgan etalon elektroddan foydalanish
to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyada muhim ahamiyatga ega, chunki u
o'lchanayotgan ionning kontsentratsiyasini aniqlash uchun foydalaniladigan mos
yozuvlar va indikator elektrodlari o'rtasidagi potentsial farqni o'lchash imkonini
beradi. Etakchi elektrod bo'lmasa, o'lchanayotgan ionning konsentratsiyasini to'g'ri
aniqlash mumkin bo'lmaydi, chunki potentsial farqning o'zgarishi ion
konsentratsiyasining o'zgarishiga emas, balki indikator elektrod potentsialining
o'zgarishiga bog'liq bo'ladi.
2.4. Potensial farqni o'lchashda indikator elektrodlarining vazifasi.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyada indikator elektrodlarining vazifasi
indikator elektrod va o'lchanadigan ionning kontsentratsiyasini aniqlash uchun
ishlatiladigan mos yozuvlar elektrod o'rtasidagi potentsial farqni o'lchashdir.
Indikator elektrod o'lchanayotgan ionga tanlab javob berish va uning
11

konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial farqni yaratish uchun
mo'ljallangan.
Ko'rsatkich elektrodi o'zining yuzasi va mos yozuvlar elektrodi o'rtasida
o'lchanadigan ion konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil
qilish orqali ishlaydi. Masalan, shisha elektrodda elektrod o'lchanayotgan
eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial
farqni hosil qiladi. Elektrodning shisha membranasi vodorod ionlariga tanlab javob
beradi, bu eritmadagi vodorod ionlarining konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan
potentsial farqni hosil qiladi.
Xuddi shunday, ion-selektiv elektrod (ISE) holatida elektrod ma'lum bir ionga
tanlab javob beradi va o'lchanayotgan ionning konsentratsiyasiga mutanosib
bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi. Elektrodning ion-selektiv membranasi
o'lchanayotgan ionga tanlab javob beradi va uning konsentratsiyasiga mutanosib
bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi.
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyada o'lchanayotgan ionga tanlab javob
beradigan indikator elektroddan foydalanish juda muhim, chunki u indikator va
etalon elektrodlar orasidagi potentsial farqni aniq o'lchash imkonini beradi.
Indikator elektrodi bo'lmasa, o'lchanayotgan ionning konsentratsiyasini to'g'ri
aniqlash mumkin bo'lmaydi, chunki potentsial farqning o'zgarishi uning
konsentratsiyasining o'zgarishiga proportsional bo'lmaydi.
12

III. Metodologiya.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya metodologiyasi quyidagi bosqichlarni o'z
ichiga oladi:
1. Elektrodlarni tanlash: o'lchanayotgan ion turiga qarab mos mos yozuvlar va
indikator elektrodlarini tanlang. Elektrodlarni tanlash muhim ahamiyatga ega,
chunki u o'lchovning aniqligi va aniqligini belgilaydi.
2. Elektrodlarni kalibrlash: Ion kontsentratsiyasini o'lchashdan oldin, aniq va
ishonchli natijalarni ta'minlash uchun elektrodlarni kalibrlash kerak. Kalibrlash ion
konsentratsiyasi ma'lum bo'lgan eritmalarda mos yozuvlar va indikator elektrodlari
o'rtasidagi potentsial farqni o'lchashni o'z ichiga oladi.
3. Namuna tayyorlash: o'lchov aniqligiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan har
qanday ifloslantiruvchi moddalar yoki aralashmalar yo'qligiga ishonch hosil qilib,
o'lchash uchun namuna eritmasini tayyorlang.
4. Potensial farqni o'lchash: Elektrodlar kalibrlangandan va namuna
tayyorlangandan so'ng, mos yozuvlar va indikator elektrodlari o'rtasidagi potentsial
farq potansiyometr yordamida o'lchanadi. Potensiometr potentsial farqni o'lchaydi
va uni raqamli ko'rsatkichda ko'rsatadi.
5. Potensial farqni ion kontsentratsiyasiga aylantirish: o'lchangan potentsial
farq keyin kalibrlash egri chizig'i yordamida ion kontsentratsiyasiga aylanadi.
Kalibrlash egri chizig'i ma'lum ion kontsentratsiyasiga ega bo'lgan eritmalardagi
potentsial farqni o'lchash va natijalarni grafikda chizish orqali hosil bo'ladi. Keyin
noma'lum namunaning konsentratsiyasini kalibrlash egri chizig'i bilan o'lchangan
potentsial farqni solishtirish orqali aniqlash mumkin.
6. Natijalarni hisoblash: O'lchanayotgan ionning konsentratsiyasi kalibrlash
egri chizig'i asosida hisoblanadi va tegishli birliklarda ifodalanadi.
7. Natijalarni tasdiqlash: Nihoyat, olingan natijalar ularni boshqa analitik
usullar yordamida olingan natijalar bilan taqqoslash yoki takroriylikni ta'minlash
uchun o'lchovni bir necha marta takrorlash orqali tasdiqlanadi.
13

To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya uchun metodologiya nisbatan sodda va
tushunarli, ammo aniq va ishonchli natijalarni ta'minlash uchun tafsilotlarga diqqat
bilan e'tibor berish va protseduraga qat'iy rioya qilishni talab qiladi.
3.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya uchun eksperimental
o'rnatishni tushuntirish.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya uchun eksperimental o'rnatish quyidagi
komponentlardan iborat:
1. Yo'naltiruvchi elektrod: Yo'naltiruvchi elektrod odatda sobit va barqaror
potentsialga ega yarim hujayradan iborat. U o'lchanayotgan eritma ichiga
joylashtiriladi va potentsial farqni o'lchash uchun mos yozuvlar bo'lib xizmat
qiladi.
2. Ko'rsatkich elektrodi: indikator elektrod o'lchanayotgan ionga tanlab javob
berish uchun mo'ljallangan va uning konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban
potentsial farqni hosil qiladi. Shuningdek, u o'lchanadigan eritma ichiga
joylashtiriladi va ion konsentratsiyasining o'zgarishiga javoban potentsial farqni
hosil qiladi.
3. Potansiyometr: Potensiometr mos yozuvlar va indikator elektrodlari
orasidagi potentsial farqni o'lchash uchun ishlatiladi. U yuqori kirish empedansi
kuchaytirgichi, kalibrlangan terish va raqamli displeydan iborat.
4. Namuna idishi: Namuna idishi o'lchanayotgan eritmani saqlaydi va
o'lchovga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan har qanday shovqin yoki ifloslanishni
minimallashtirish uchun mo'ljallangan.
5. Ulanish simlari: ulash simlari mos yozuvlar va indikator elektrodlarini
potansiyometrga ulaydi va potentsial farqni o'lchash imkonini beradi.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya uchun eksperimental o'rnatish nisbatan
sodda va sozlash oson. Namuna eritmasiga mos yozuvlar elektrod va indikator
elektrod kiritiladi va ular orasidagi potentsial farq potensiometr yordamida
o'lchanadi. Keyin o'lchangan potentsial farq kalibrlash egri chizig'i yordamida ion
14

konsentratsiyasiga aylantiriladi va o'lchanayotgan ionning kontsentratsiyasi
hisoblanadi.
3.2. Tegishli mos yozuvlar va indikator elektrodlarini tanlash.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya uchun mos mos yozuvlar va indikator
elektrodlarini tanlash aniq va ishonchli natijalarni olishda hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Elektrodlarni tanlashda quyidagi omillarni hisobga olish kerak:
1. Ion selektivligi: indikator elektrod o'lchanayotgan ionga tanlab javob
berishi va namunada mavjud bo'lgan boshqa ionlarga javob bermasligi kerak.
Boshqa tomondan, mos yozuvlar elektrod ion konsentratsiyasining o'zgarishiga
ta'sir qilmaydigan barqaror va barqaror potentsialga ega bo'lishi kerak.
2. Sezuvchanlik: To'g'ri va aniq o'lchovlarni ta'minlash uchun elektrodlar ion
konsentratsiyasidagi o'zgarishlarga yuqori sezuvchanlikka ega bo'lishi kerak.
3. Barqarorlik: elektrodlar barqaror bo'lishi va elektrodlarning siljishini
minimallashtirish uchun uzoq umrga ega bo'lishi kerak, bu o'lchovning aniqligiga
ta'sir qilishi mumkin.
4. Kontaminatsiyaga qarshilik: elektrodlar ifloslanish va namunada mavjud
bo'lgan boshqa ionlar yoki moddalarning aralashuviga chidamli bo'lishi kerak.
5. Foydalanish qulayligi: O'lchov samarali va aniq bajarilishini ta'minlash
uchun elektrodlarni ishlatish va saqlash oson bo'lishi kerak.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya uchun turli xil mos yozuvlar va indikator
elektrodlari mavjud, ular orasida shisha elektrodlar, ion-selektiv elektrodlar va
metall elektrodlar mavjud. Tegishli elektrodlarni tanlash o'lchanadigan ion turiga
va o'lchovning o'ziga xos talablariga bog'liq bo'ladi. To'g'ri va ishonchli natijalarni
ta'minlash uchun elektrodlarni tanlashda ishlab chiqaruvchining texnik
xususiyatlari va ko'rsatmalariga murojaat qilish muhimdir.
3.3. Yuqori impedansli voltmetr yordamida potentsial farqni o'lchash.
15

To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya eritmadagi ionlarning konsentratsiyasini
aniqlash uchun mos yozuvlar va indikator elektrodlari o'rtasidagi potentsial farqni
o'lchashni o'z ichiga oladi. Ushbu potentsial farqni o'lchash uchun odatda yuqori
empedansli voltmetr ishlatiladi.
Yuqori impedansli voltmetr potentsial farqdagi kichik o'zgarishlarni
o'lchashga qodir bo'lgan sezgir asbobdir. Voltmetr mos yozuvlar va indikator
elektrodlariga tuz ko'prigi yoki boshqa tegishli vositalar orqali ulanadi. Elektrodlar
namuna eritmasiga qo'yilganda, elektrod yuzalarida elektrokimyoviy reaksiya sodir
bo'ladi, bu ikki elektrod o'rtasida potentsial farqga olib keladi. Bu potentsial farq
elektr signalini o'qilishi mumkin bo'lgan qiymatga aylantiradigan voltmetr
tomonidan aniqlanadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, to'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya tajribalarida
ishlatiladigan voltmetr elektrodlarning yuklanishini oldini olish uchun yuqori
kirish empedansiga ega bo'lishi kerak. Yuklash voltmetr elektrodlardan oqim
olayotganda sodir bo'ladi, bu potentsial farqning o'zgarishiga olib kelishi va
noto'g'ri o'lchovlarga olib kelishi mumkin. Yuqori kirish empedansi voltmetrning
elektrodlardan minimal oqim olishini ta'minlaydi va o'lchovga ta'sir qilmaydi.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potansiyometriyani aniq o'lchash uchun
yuqori impedansli voltmetrdan foydalanish juda muhimdir.
16

IV. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyani qo'llash.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya ion konsentratsiyasini aniq va aniq
o'lchashni ta'minlash qobiliyati tufayli analitik kimyoda keng qo'llaniladi.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning keng tarqalgan qo'llanilishiga quyidagilar
kiradi:
 PH ni aniqlash: To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya eritmaning pH qiymatini
indikator elektrod sifatida shisha elektrod va sobit potentsialga ega bo'lgan mos
yozuvlar elektroddan foydalangan holda aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Ikki
elektrod orasidagi potentsial farq eritmaning pH qiymatiga proportsionaldir.
 Tana suyuqliklaridagi elektrolitlar tahlili: qon va siydik kabi tana
suyuqliklarida natriy, kaliy va xlorid kabi elektrolitlar kontsentratsiyasini o'lchash
uchun bevosita potansiyometriyadan foydalanish mumkin. Ion-selektiv elektrodlar
odatda ushbu dastur uchun indikator elektrodlari sifatida ishlatiladi.
 Atrof-muhit monitoringi: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya tuproq, suv va
havo kabi atrof-muhit namunalarida ionlarning kontsentratsiyasini kuzatish uchun
ishlatilishi mumkin. Bu inson faoliyatining atrof-muhitga ta'sirini baholash uchun
muhimdir.
 Oziq-ovqat va ichimliklar ishlab chiqarishda sifat nazorati: Sifat va
xavfsizlikni ta'minlash uchun oziq-ovqat va ichimliklardagi natriy, kaliy va kaltsiy
kabi ionlarning kontsentratsiyasini nazorat qilish uchun bevosita
potansiyometriyadan foydalanish mumkin.
 Farmatsevtik tahlil: elektrolitlar eritmalari va oftalmik eritmalar kabi
farmatsevtika mahsulotlarida ionlarning kontsentratsiyasini kuzatish uchun
bevosita potensiometriyadan foydalanish mumkin.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya analitik kimyoda keng
ko'lamli ilovalarda ion konsentratsiyasini aniqlash uchun qimmatli vositadir. Uning
yuqori aniqligi va aniqligi uni tadqiqot va sanoatda muhim texnikaga aylantiradi.
17

4.1. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning turli xil qo'llanilishiga
umumiy nuqtai.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya analitik kimyoda ko'plab ilovalarni topgan
ko'p qirrali texnikadir. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning turli xil
qo'llanilishiga umumiy nuqtai nazar:
 pH aniqlash: To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya atrof-muhit tahlili, oziq-ovqat
va ichimliklar sanoati va farmatsevtika kabi turli sohalarda pH aniqlash uchun
keng qo'llaniladi.
 Tana suyuqliklaridagi elektrolitlar tahlili: qon va siydik kabi tana
suyuqliklarida natriy, kaliy va xlorid kabi elektrolitlar kontsentratsiyasini o'lchash
uchun bevosita potansiyometriyadan foydalanish mumkin. Bu tibbiy diagnostika
va davolash uchun muhimdir.
 Suv sifati monitoringi: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya daryolar va ko'llar
kabi suv havzalarida turli ionlarning kontsentratsiyasini kuzatish uchun ishlatiladi.
Bu suv sifatini baholash va uning ichimlik, sug'orish va sanoat maqsadlarida
foydalanish kabi turli maqsadlarga yaroqliligini aniqlashga yordam beradi.
 Atrof-muhit monitoringi: To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya tuproq, havo va
suv kabi atrof-muhit namunalarida ionlarning kontsentratsiyasini kuzatish uchun
ishlatilishi mumkin. Bu inson faoliyatining atrof-muhitga ta'sirini baholashga
yordam beradi.
 Qishloq xo'jaligi tahlili: Tuproq va o'simlik namunalarida turli ionlarning
kontsentratsiyasini aniqlash uchun to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyadan foydalanish
mumkin. Bu o'g'itlardan foydalanishni optimallashtirish va hosildorlikni oshirishga
yordam beradi.
 Sanoat ilovalari: To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya kimyoviy moddalar,
farmatsevtika va yarim o'tkazgichlar ishlab chiqarish kabi turli sanoat jarayonlarida
qo'llaniladi. Bu turli ionlar kontsentratsiyasini kuzatish va jarayon parametrlarini
optimallashtirishga yordam beradi.
18

 Oziq-ovqat va ichimliklar ishlab chiqarishda sifat nazorati: Sifat va
xavfsizlikni ta'minlash uchun oziq-ovqat va ichimliklardagi natriy, kaliy va kaltsiy
kabi ionlarning kontsentratsiyasini nazorat qilish uchun bevosita
potansiyometriyadan foydalanish mumkin.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya analitik kimyoda turli
sohalarda turli xil ilovalarga ega qimmatli texnikadir.
4.2. Eritmadagi turli ionlarni o'lchashda to'g'ridan-to'g'ri
potensiometriyadan foydalanishning aniq misollari.
To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya eritmadagi turli ionlarni o'lchash uchun qimmatli
analitik vositadir. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya yordamida o'lchanadigan
maxsus ionlarning ba'zi misollari:
 pH: To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning eng keng tarqalgan
qo'llanilishidan biri eritmadagi pH ni o'lchashdir. Buni indikator elektrod sifatida
shisha elektrod va sobit potentsialga ega mos yozuvlar elektrod yordamida amalga
oshirish mumkin.
 Natriy (Na+): Natriy ionlarini natriyga xos bo'lgan ion-selektiv elektrod
(ISE) yordamida o'lchash mumkin. Ushbu elektrodlar natriy ionlarining selektiv
ravishda o'tishiga imkon beruvchi membranaga ega bo'lib, eritmadagi natriy
ionlarining konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi.
 Kaliy (K+): Natriy singari, kaliy ionlari ham kaliyga xos bo'lgan ion-selektiv
elektrod yordamida o'lchanishi mumkin. Ushbu elektrodlar kaliy ionlarining
selektiv ravishda o'tishiga imkon beruvchi membranaga ega bo'lib, eritmadagi
kaliy ionlarining konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil
qiladi.
 Xlorid (Cl-): Xlorid ionlarini xloridga xos bo'lgan ion-selektiv elektrod
yordamida o'lchash mumkin. Ushbu elektrodlar xlorid ionlarining selektiv ravishda
o'tishiga imkon beruvchi membranaga ega bo'lib, eritmadagi xlorid ionlarining
konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi.
19

 Kaltsiy (Ca2+): Kaltsiy ionlarini kaltsiyga xos bo'lgan ion-selektiv elektrod
yordamida o'lchash mumkin. Ushbu elektrodlarda kaltsiy ionlarining selektiv
ravishda o'tishiga imkon beruvchi membrana mavjud bo'lib, bu eritmadagi kaltsiy
ionlarining konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi.
 Nitrat (NO3-): Nitrat ionlarini nitratga xos bo'lgan ion-selektiv elektrod
yordamida o'lchash mumkin. Ushbu elektrodlar nitrat ionlarining selektiv ravishda
o'tishiga imkon beruvchi membranaga ega, bu eritmadagi nitrat ionlarining
konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi.
 Ammoniy (NH4+): Ammoniy ionlarini ammoniyga xos bo'lgan ion-selektiv
elektrod yordamida o'lchash mumkin. Ushbu elektrodlar ammoniy ionlarini tanlab
o'tishga imkon beruvchi membranaga ega bo'lib, eritmadagi ammoniy ionlarining
konsentratsiyasiga mutanosib bo'lgan potentsial farqni hosil qiladi.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potensiometriya eritmadagi ionlarning keng
doirasini o'lchash uchun ishlatilishi mumkin, bu uni atrof-muhit monitoringi,
farmatsevtika va qishloq xo'jaligi kabi turli sohalarda qimmatli tahliliy vositaga
aylantiradi.
4.3. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyani boshqa analitik usullar
bilan solishtirish.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya boshqa analitik usullarga nisbatan ko'plab
afzalliklarni taqdim etadigan kuchli analitik texnikadir. To'g'ridan-to'g'ri
potentsiometriyani boshqa keng tarqalgan analitik usullar bilan taqqoslashlari:
 Titrlash: To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya an'anaviy titrlash usullariga
qaraganda tezroq, bu ko'p vaqt talab qilishi va katta miqdordagi namunani talab
qilishi mumkin. Bundan tashqari, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya titrlashdan
ko'ra yuqori aniqlik va sezgirlikni ta'minlaydi.
 Spektroskopiya: To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya spektroskopiyadan ko'ra
ko'proq tanlangan, chunki u murakkab namuna matritsasidagi o'ziga xos ionlar
yoki molekulalarni o'lchashi mumkin. Spektroskopiya, aksincha, butun namuna
20

tarkibi haqida ma'lumot beradi va ma'lum bir ion yoki molekula uchun xos
bo'lmasligi mumkin.
 Xromatografiya: To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya buzilmaydi, ya'ni
namunani o'lchashdan keyin qayta ishlatish mumkin. Boshqa tomondan,
xromatografiya odatda namunani ajratish jarayonida yo'q qilishni talab qiladi.
To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya, shuningdek, xromatografiyaga nisbatan kamroq
namuna tayyorlashni talab qiladi.
 Konduktometriya: To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya kondüktometriyaga
qaraganda sezgirroqdir, bu potentsial farqni emas, balki namunaning
o'tkazuvchanligini o'lchaydi. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya, shuningdek,
kondüktometriyaga nisbatan ma'lum ionlar yoki molekulalar uchun ko'proq
tanlanishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya boshqa analitik
usullarga nisbatan ko'plab afzalliklarga ega, jumladan tezlik, aniqlik, sezgirlik va
selektivlik. Shuni ta'kidlash kerakki, har bir analitik texnikaning o'ziga xos kuchli
va zaif tomonlari mavjud va texnikani tanlash tajribaning o'ziga xos talablariga
bog'liq bo'ladi.
21

V. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning cheklovlari.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya ko'plab afzalliklarga ega bo'lsa-da, ba'zi
cheklovlarni hisobga olish kerak:
1. Elektrodlarning o'ziga xosligi: Ko'pgina ion-selektiv elektrodlar faqat bitta
ion uchun tanlanadi, ya'ni ular o'xshash zaryad va o'lchamga ega bo'lgan o'xshash
ionlarni ajrata olmasligi mumkin.
2. Interferentsiya: eritmadagi ba'zi boshqa ionlar elektrod bilan reaksiyaga
kirishib yoki eritmaning pH qiymatini o'zgartirish orqali o'lchovga xalaqit berishi
mumkin.
3. Kalibrlash: Ion-selektiv elektrodlar aniqlikni saqlash uchun tez-tez
kalibrlashni talab qiladi. Kalibrlash jarayoni ko'p vaqt talab qilishi mumkin va
ma'lum konsentratsiyali mos yozuvlar eritmasini talab qiladi.
4. Haroratga bog'liqlik: Elektrod tomonidan ishlab chiqarilgan potentsial
farq haroratga bog'liq, ya'ni o'lchovlar barqaror haroratda amalga oshirilishi kerak.
5. Sezuvchanlik: Ba'zi elektrodlar eritmadagi ionlarning past
konsentratsiyasini aniqlash uchun etarlicha sezgir bo'lmasligi mumkin.
6. Elektrodlarning ishlash muddati: Elektrodlarning ishlash muddati
cheklangan va vaqti-vaqti bilan almashtirilishi kerak, bu esa to'g'ridan-to'g'ri
potansiyometriyadan foydalanish narxini oshiradi.
7. Namuna tayyorlash: Aralashuvni oldini olish yoki o'lchovning aniqligini
ta'minlash uchun namunalarni maxsus usulda tayyorlash kerak bo'lishi mumkin, bu
ko'p vaqt talab qilishi va tajriba talab qilishi mumkin.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya kuchli analitik texnika
bo'lsa-da, muayyan tahlil uchun mos usulni tanlashda uning cheklovlarini hisobga
olish muhimdir.
22

5.1. To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning cheklovlarini
tushuntirish.
To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya o'lchovlarning aniqligi va aniqligiga ta'sir
qilishi mumkin bo'lgan ba'zi cheklovlarga ega. Bularga quyidagilar kiradi:
 Elektrodlarning o'ziga xosligi: Ko'pgina ion-selektiv elektrodlar faqat bitta
turdagi ion uchun tanlanadi. Natijada, agar eritmada qiziqish ioniga o'xshash
zaryad yoki o'lchamlarga ega bo'lgan boshqa ionlar mavjud bo'lsa, ular o'lchashga
xalaqit berishi va noto'g'ri natijalarga olib kelishi mumkin.
 Interferentsiya: Proteinlar, lipidlar yoki metallar kabi eritmadagi boshqa
moddalar elektrod bilan reaksiyaga kirishib yoki eritmaning pH qiymatini
o'zgartirish orqali o'lchovga xalaqit berishi mumkin.
 Kalibrlash: Ion-selektiv elektrodlar aniqlikni saqlash uchun tez-tez
kalibrlashni talab qiladi. Kalibrlash jarayoni ko'p vaqt talab qilishi mumkin va
ma'lum konsentratsiyali mos yozuvlar eritmasini talab qiladi. Elektrodni to'g'ri
kalibrlash noto'g'ri o'lchovlarga olib kelishi mumkin.
 Haroratga bog'liqlik: elektrod tomonidan yaratilgan potentsial farq haroratga
bog'liq. Shuning uchun, aniq natijalarga erishish uchun o'lchovlar barqaror
haroratda amalga oshirilishi kerak.
 Sezuvchanlik: Ba'zi elektrodlar eritmadagi ionlarning past konsentratsiyasini
aniqlash uchun etarlicha sezgir bo'lmasligi mumkin. Ushbu cheklash, ayniqsa,
murakkab matritsalardagi ionlarning iz miqdorini o'lchashda muammoli bo'lishi
mumkin.
 Elektrodlarning ishlash muddati: Elektrodlarning ishlash muddati
cheklangan va vaqti-vaqti bilan almashtirilishi kerak, bu esa to'g'ridan-to'g'ri
potansiyometriyadan foydalanish narxini oshiradi.
 Namuna tayyorlash: Aralashuvni oldini olish yoki o'lchovning aniqligini
ta'minlash uchun namunalarni maxsus tarzda tayyorlash kerak bo'lishi mumkin.
Namuna tayyorlash ko'p vaqt talab qilishi va tajriba talab qilishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya kuchli
analitik texnika bo'lsa-da, muayyan tahlil uchun mos usulni tanlashda uning
23

cheklovlarini hisobga olish muhimdir. To'g'ri elektrod tanlash, kalibrlash va
namuna tayyorlash ushbu cheklovlarni yumshatishga yordam beradi va aniq
natijalarni ta'minlaydi.
5.2. To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya o'lchovlarining aniqligiga
ta'sir qilishi mumkin bo'lgan omillar.
To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya o'lchovlarining aniqligiga bir nechta
omillar ta'sir qilishi mumkin. Ushbu omillardan ba'zilari:
1. Interferentsiya: Proteinlar, lipidlar yoki metallar kabi eritmadagi boshqa
moddalar elektrod bilan reaksiyaga kirishib yoki eritmaning pH qiymatini
o'zgartirish orqali o'lchovga xalaqit berishi mumkin.
2. Harorat: Elektrod tomonidan ishlab chiqarilgan potentsial farq haroratga
bog'liq. Shuning uchun, aniq natijalarga erishish uchun o'lchovlar barqaror
haroratda amalga oshirilishi kerak.
3. Namuna matritsasi: Namuna matritsasining tarkibi o'lchovning aniqligiga
ta'sir qilishi mumkin. Misol uchun, namunadagi yuqori darajadagi tuz yoki boshqa
ionlar o'lchovga xalaqit berishi mumkin.
4. Elektrodning ishlashi: Elektrodlarning ishlash muddati cheklangan va vaqti-
vaqti bilan almashtirilishi kerak. Elektrodlar qarishi bilan ularning javobi kamroq
aniq bo'lishi mumkin, bu esa kamroq aniq o'lchovlarga olib keladi.
5. Kalibrlash: Ion-selektiv elektrodlar aniqlikni saqlash uchun tez-tez
kalibrlashni talab qiladi. Kalibrlash jarayoni ko'p vaqt talab qilishi mumkin va
ma'lum konsentratsiyali mos yozuvlar eritmasini talab qiladi. Elektrodni to'g'ri
kalibrlash noto'g'ri o'lchovlarga olib kelishi mumkin.
6. Sezuvchanlik: Ba'zi elektrodlar eritmadagi ionlarning past konsentratsiyasini
aniqlash uchun etarlicha sezgir bo'lmasligi mumkin. Ushbu cheklash, ayniqsa,
murakkab matritsalardagi ionlarning iz miqdorini o'lchashda muammoli bo'lishi
mumkin.
24

7. Foydalanuvchi xatosi: elektrodni noto'g'ri ishlatish yoki kalibrlash,
namunani noto'g'ri tayyorlash yoki ma'lumotlarni yozib olish yoki talqin qilishdagi
xatolar noto'g'ri o'lchovlarga olib kelishi mumkin.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyadan foydalangan holda
eksperimentni loyihalashda ushbu omillarni hisobga olish va ularning
o'lchovlarning aniqligiga ta'sirini kamaytirish uchun choralar ko'rish muhimdir.
To'g'ri elektrod tanlash, kalibrlash va namuna tayyorlash, shuningdek,
eksperimental sharoitlarni va foydalanuvchi xatosini diqqat bilan kuzatish aniq va
ishonchli natijalarni ta'minlashga yordam beradi.
5.3. Ushbu omillar ta'sirini minimallashtirish strategiyalari.
To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya o'lchovlarining aniqligiga ta'sir qilishi
mumkin bo'lgan omillarning ta'sirini kamaytirish uchun quyidagi strategiyalardan
foydalanish mumkin:
 Interferentsiya: Eritmadagi boshqa moddalarning aralashuvini
minimallashtirish uchun qiziqish ioniga xos bo'lgan selektiv elektroddan
foydalanish mumkin. Shu bilan bir qatorda, filtrlash yoki cho'ktirish kabi
namunalarni tayyorlash usullari aralashuvchi moddalarni olib tashlash uchun
ishlatilishi mumkin.
 Harorat: To'g'ri o'lchovlarni ta'minlash uchun eritmaning harorati
barqaror darajada saqlanishi kerak. Buning uchun haroratni nazorat qiluvchi
kamera yoki suv hammomidan foydalanish mumkin.
 Namuna matritsasi: Agar namuna matritsasi murakkab bo'lsa,
aralashuvchi moddalar darajasini kamaytirish uchun namunani suyultirish kerak
bo'lishi mumkin. Shu bilan bir qatorda, namuna matritsasiga yaqindan mos
keladigan kalibrlash yechimini tayyorlash uchun matritsaga mos keladigan
texnikadan foydalanish mumkin.
 Elektrodning ishlashi: Elektrodni muntazam kalibrlash va texnik
xizmat ko'rsatish aniq o'lchovlarni ta'minlashga yordam beradi. Elektrodlarni vaqti-
vaqti bilan ishlab chiqaruvchining tavsiyalariga muvofiq almashtirish kerak.
25

 Kalibrlash: Elektrodni to'g'ri kalibrlash aniq o'lchovlarni olish uchun
juda muhimdir. Kalibrlashlar tarkibida namunaga o'xshash ma'lum konsentratsiyali
mos yozuvlar eritmalari yordamida amalga oshirilishi kerak.
 Sezuvchanlik: Agar elektrod qiziqtiradigan ionning past
konsentratsiyasini aniqlash uchun etarlicha sezgir bo'lmasa, boshqa turdagi
elektrod talab qilinishi mumkin. Shu bilan bir qatorda, namunadagi ion
konsentratsiyasini oshirish uchun qattiq fazali ekstraksiya yoki mikroekstraktsiya
kabi namunani oldindan kontsentratsiyalash usulidan foydalanish mumkin.
 Foydalanuvchi xatosi: Tegishli o'qitish va nazorat foydalanuvchi
xatosini minimallashtirishga yordam beradi. Izchil va aniq o'lchovlarni ta'minlash
uchun standart ish tartib-qoidalarini ishlab chiqish va ularga rioya qilish kerak.
Ushbu strategiyalarni amalga oshirish orqali to'g'ridan-to'g'ri potentsiometriya
o'lchovlarining aniqligiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan omillarning ta'sirini
kamaytirish mumkin, bu esa yanada ishonchli va aniq natijalarga olib keladi.
26

Xulosa
Kurs ishi qilish mobaynida shu xulosaga kelindi;
 To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya eritmadagi ionlarning
konsentratsiyasini o'lchash uchun ishlatiladigan kuchli analitik texnikadir.
Ushbu texnika elektrokimyo tamoyillariga asoslanadi va namunadagi potentsial
farqlarni o'lchash uchun mos yozuvlar va indikator elektrodlaridan
foydalanishga tayanadi. To'g'ridan-to'g'ri potensiometriya analitik kimyoda,
jumladan, pH, ionlar, gazlar va biomolekulalarni o'lchashda ko'plab
qo'llanmalarga ega.
 To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya yuqori sezuvchanlik, selektivlik va
aniqlikni o'z ichiga olgan ko'plab afzalliklarga ega bo'lsa-da, ushbu texnikaning
cheklovlarini hisobga olish muhimdir. O'lchovlarning aniqligiga ta'sir qilishi
mumkin bo'lgan omillarga eritmadagi boshqa moddalarning shovqini,
haroratning o'zgarishi, namuna matritsasi murakkabligi, elektrodning ishlashi,
sezgirlik va foydalanuvchi xatosi kiradi.
 Ushbu omillarning ta'sirini minimallashtirish va aniq o'lchovlarni olish
uchun selektiv elektrodlardan foydalanish, barqaror haroratni saqlash, namunani
to'g'ri tayyorlash, elektrodni muntazam ravishda kalibrlash va parvarish qilish,
shuningdek, foydalanuvchini to'g'ri o'rgatish va nazorat qilishni ta'minlash kabi
tegishli strategiyalarni qo'llash muhimdir. . Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri
potentsiometriya analitik kimyoda qimmatli vosita bo'lib, u ko'plab afzalliklarni
taqdim etadi va atrof-muhit monitoringi, klinik tahlil va farmatsevtika
rivojlanishi kabi turli sohalardagi yutuqlarga hissa qo'shish potentsialiga ega.
Kurs ishida muhokama qilingan asosiy fikrlarning qisqacha mazmuni:
 Ushbu kurs ishi to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyani muhokama qildi, bu
eritmadagi ionlarning konsentratsiyasini o'lchash uchun ishlatiladigan kuchli
analitik usul. Muhokama qilingan asosiy fikrlarga quyidagilar kiradi:
27

 To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning ta'rifi va tushuntirishi, shu
jumladan elektrokimyo tamoyillari va namunadagi potentsial farqlarni o'lchash
uchun mos yozuvlar va indikator elektrodlaridan foydalanish.
 Analitik kimyoda to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyaning ahamiyati, shu
jumladan uning yuqori sezuvchanligi, selektivligi va aniqligi.
 To'g'ridan-to'g'ri potensiometriyada ishlatiladigan elektrodlar turlari,
jumladan, mos yozuvlar va indikator elektrodlari va ularning vazifalari.
 To'g'ridan-to'g'ri potansiyometriya tajribalarini o'tkazish metodologiyasi,
shu jumladan tegishli elektrodlarni tanlash va kalibrlash protseduralari.
 Eritmadagi turli ionlarni, jumladan, pH, gazlar va biomolekulalarni
o'lchashda to'g'ridan-to'g'ri potensiometriyani qo'llash.
 To'g'ridan-to'g'ri potentsiometriyaning cheklovlari, jumladan shovqin,
harorat, namuna matritsasi murakkabligi, elektrod ishlashi, sezgirlik va
foydalanuvchi xatosi kabi o'lchovlarning aniqligiga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan
omillar.
 Ushbu omillarning ta'sirini minimallashtirish strategiyalari, jumladan,
selektiv elektrodlardan foydalanish, barqaror haroratni saqlash, namunani to'g'ri
tayyorlash, elektrodni muntazam ravishda kalibrlash va saqlash, shuningdek,
foydalanuvchini to'g'ri o'qitish va nazorat qilishni ta'minlash.
Umuman olganda, to'g'ridan-to'g'ri potensiometriya analitik kimyoda ko'plab
ilovalarga ega va ko'p afzalliklarni taklif qiladigan qimmatli vositadir, ammo aniq
o'lchovlarni olish uchun cheklovlarni hisobga olish va tegishli strategiyalarni
amalga oshirish muhimdir.
28

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Файзуллаев О. Туробов Н. Рўзиев Е. Қуватов А.Муҳаммадиев Н.
Аналит
2. кимё лаборатория машғулотлар. Тошкент. Янги аср авлод. 2006. 445
3. Файзуллаев О. Электрокимёвий текшириш усуллар. Тошкент
Ўқитувчи 1996 йил168 бет
4. Агасян П.К., Н олаева Е.Р. Теория и практ а потенсиометри и
потенсиометрического титрования. М.: Химия. 1972. 138 с.
5. Дорохова Е.Н., Прохорова Г.В. Аналитическая химия. Физ о-химические
методы анализа. М.: Высшая школа.1991. 256 с.
6. Антропов Л.И. Теоретическая электрохимия. М.: Высшая школа.1984.
7. Ruziyev E . A Elektrokimyoviy analiz usullari bo ’ yicha masalalar to ’ plami
SamDU 2017 -88 bet
8. Ruziyev E . A ., Muxammadiyev N . Q ., Fayzullayev N . Miqdoriy taxlil
natijalarini matematik qayta ishlash . Samarqand SamDU 1997 -33 bet
9. Ruziyev E.A Kimyoviy analiz usullari bo’yicha masalalar to’plami Samarqand:
SamDU 2017 -84 bet
10. Алимарин И.П. Лабораторные метод и к практ уму физ о-
химических и
11. физических методов анализа. Электрохимические методы. М.: Химия.
1981.111 с.
Foydalanilgan elektron veb sahifalar.
1. Ommaviy qidiruv tizimi: www.google.com
2. Ma’lumotlar joylashtirilgan veb sahifa: www.fayllar.org
3. Elektron kitoblar jamlanmasi joylangan veb sahifa: www.ziyouz.com
4. Turli xil ma’lumotlarga ega veb sahifa: www.wikipedia.org
5. O zbekiston Milliy kutubxonasi: ʻ https://natlib.uz
6. O‘zbekiston ilmiy elektron kutubxonasi: http://elibrary.uz

29

Bevosita potensiometriya

Купить

Похожие документы
Argos test javoblari
Kulonometrik analiz metodi
Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati
Analizning pоlyarоgrafik mеtоdi
Kimyoda illyustrativ va evristik metodlar