Информация о документе

Цена 19900UZS
Размер 58.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 08 Декабрь 2024
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Birinchi jahon urushining boshlanishi - urushning so’ngi bosqichi

Купить
KURS ISHI MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 2-3 I BOB. BIRINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI 1.1 Turkiyaning urushga kirishi ............................................................................. 4-7 1.2 Urushayotgan davlatlar ahvoli ....................................................................... 8-12 II BOB. URUSHNING SO’NGI BOSQICHI 2.1 Birinchi jahon urushining Turkiyaga ta’siri ................................................. 13-26 2.2 Birinchi jahon urushidan keyingi Turkiyaning iqtisodiy hayoti ............................................................................................................................ . 27-29 XULOSA ................................................................................................................ 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 31 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Turkiyaning birinchi jahon urushiga kirishi va uning urushdagi ishtiroki yuzasidan ma’lumotlar to’plagan holda adabiyotlarni tahlil qilish. Tadqiqotning ob’ekti. Turkiyaning Birinchi jahon urushiga kirishi va undan keyingi siyosiy ahvoli. Tadqiqotning predmeti. Turkiyaning urush jarayonida iqtisodiy ahvoli va siyosiy vaziyatiga urg’u beriladi. Tadqiqotning maqsadi. Tadqiqot ishining maqsadi Turkiyaning urushdagi siyosiy ahvolini o’rganish va uni tahlil qilish. Tadqiqotning vazifasi. Turkiyaning siyosiy ahvolini o’rganish uchun bir qancha vazifalar belgilandi. Xususan uning iqtisodiyotini tahlil qilamiz va ijtimoiy hayotini o’rgangan holda vazifalarni belgilab olamiz. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviyxronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. Tadqiqotning o ’ rganilganlik darajasi . Алиев Г.З. Турция в период правления младотурок, Ближний Восток: проблемы региональной безопасности, Внешнеэкономические связи Османской империи в новое время (конец XVIII - начало XX в, Еремеев Д.Е., Мейер М.С. История Турции в средние века и новое время, История Востока. Т. IV. Восток в новое время (конец XVIII -начало XX вв.), Киреев Н.Г. История этатизма в Турции, Курпалидис Г.М. Государство Великих Сельджукидов, Мейер М.С. Османская империя в XVIII веке. Черты структурного кризиса, Петросян Ю.А. Османская империя. Могущество и гибель, Devrin Yazarlarının Kalemiyle Gazi Mustafa 2 Kemal. I-II. İstanbul, Eldem V. Osmanli İmparatorlugu’nun İktisadi Şartları Hakkında bir tetkik. Ankara kabi adabiyotlardan foydalanildi. Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo lib,ʻ tadqiqot umumiy 35 betni tashkil etadi. 3 I BOB. URUSHNING BOSHLANISHI 1.1 Turkiyaning urushga kirishi Birinchi Janon urusning bosh sababi ikki harbiy-siyosiy guruh ortasida bolingan dunyoni qayta bolib olish edi. Dunyoning yetakchi davlatlari oz yovuz maqsadlari yolida ma’naviy tubanlikka ketib boylik orttirish uchun millionlab insonlarni qurbon qilishga bel bogladilar. 1914-yilning 28-iyulida serbiyalik mlllatchi tomonidan Sarayevoda Avstriya-Vengriya taxti vorisi F.Ferdinand oldirildi. Avstriya-Vengriya hukumati Serbiyaga juda haqoratli talablar qoyilgan ultimatum yubordi. Serbiya hukumati ultimatumning faqat birgina talabiga, ya'ni suiqasd yuzasidan otkaziladigan tergov ishlarini Avstriya-Vengriya davlat huquqiy idoralari olib borishiga rozilik bermagan. Bu esa Avstriya-Vengriyaning 28-iyulda Serbiyaga urush e'lon qilishiga bahona boldi. Serbiya ittifoqchisi Rossiya bunga javoban 29- iyul kuni qisman harbiy safarbarlik e'lon qildi. Bundan Germaniya hukmron doiralari 1-avgustda Rossiyaga, 3-avgustda esa uning ittifoqchisi Fransiyaga urush e'lon qilish uchun bahona sifatida foydalandi. Germaniya Belgyaning betaraflik maqomini buzib, bu davlatga hujum qildi. Belgiyaning betarafligi togrisidagi xalqaro hujjatni bir vaqtlar Prussiya ham imzolagan edi. Biroq, 1914-yilda Germaniya hukumati bu hujjatni surbetlik bilan «bir parcha qogoz» deb atadi. Germaniyaning Belgiyaga hujumiga javoban Angliya Belgiyani himoya qilish bahonasi bilan 4-avgust kuni Germaniyaga urush e'lon qildi. Urush shu tarzda boshlanib ketdi. 15-avgust kuni Yaponiya Germaniyadan Xitoydagi mustamlaka hududlarini Yaponiyaga berish talabi bilan chiqdi. Rad javobini olgach, 23-avgustda Yaponiya Germaniyaga qarshi urush e'lon qildi. Germaniya 1914- yilning oktyabr oyida Usmonli turklar imperiyasini, keyinchalik Bolgariyani oz tarafida turib urushda qatnashtirishga muvaffaq boldi. Tez orada Kavkazorti, Suriya va Falastinda, Bolqon yarim orolida, shuningdek, Germaniyaning Afrikadagi 4 mustamlakalarida yangi frontlar vujudga keldi. Faqatgina Serbiya va Belgiyadan tashqari barcha davlatlar uchun bu urush bosqinchilik urushi edi. Yashin tezligida galabaga erishishning barbod bolishi. Germaniya armiyasi generali fon Shliffen yashin tezligida galabaga erishish rejasini tuzib chiqqan edi. Rejaga kora Germaniya armiyasi betaraf Belgiya hududi orqali Fransiyaga hujum qilishi, GermaniyaFransiya chegarasida toplangan Fransiya armiyasini qurshab olib, uni kuzgacha tor-mor etishi va shu orqali Fransiyaning taslim bolishiga erishishi kerak edi. Songra qisqa vaqt ichida Rossiyani ham tor-mor keltirish moljallangan edi. 3-avgustda shiddat bilan hujumga otgan Germaniya armiyasi yaqin bir oy ichida Parijga yaqinlashib qoldi Fransiyaning taslim bolishi muqarrardek edi. Hatto, hukumat vaqtincha bolsa-da, Parijdan chiqib ketishga majbur boldi 1 . Biroq, Shliffen rejasi amalga oshmay qoldi. Bunga Fransiya hukumatining iltimosiga kora 17-avgust kuni Rossiyaning Germaniya va Avstriya-Vengriyaga qarshi boshlagan hujumi sabab boldi. Garbiy frontda Germaniya harbiy qudratining ma'lum darajada kuchsizlanishi Fransiyani saqlab qoldi. Nafaqat saqlab qoldi, bu hol Fransiyaga kuch toplab qarshi hujumga otishiga imkon yaratdi. Germaniya rus armiyasini Sharqiy Prussiyadan siqib chiqarsada, rus armiyasi Avstriya-Vengriyaga qarshi hujumini davom ettirdi. Marna daryosi boyida Fransiya va Angliyaning birlashgan armiyasi 1914-yilning sentyabrida Germaniya qoshinlariga qarshi hujumga otdi. Marna jangida har ikki tomondan 2 mln. ga yaqin jangchi qatnashdi. Bu jangda Angliya va Fransiya armiyasining qoli baland keldi. Ogir ahvolga tushib qolgan nemis qomondonligi 9-sentyabrda butun Garbiy front boylab chekinishga buyruq berishga majbur boldi. Marna jangida erishilgan g`alaba tufayli Germaniyaning yashin tezligida galaba qozonish rejasi barbod boldi. Turkiyaning urushga kirishi. Turkiya hukmron doiralarining aksariyati Germamya tarafida turib urushda qatnashishni maqsadga muvofiq deb hisoblardi. Chunki, ularning fikricha, Turkiyaning ozi bosib olishi moljallangan yerlar yo 1 Алиев Г.З. Турция в период правления младотурок. М., 1972. 41-42 c. 5 Rossiya qol ostida, yoki Angliya qol ostida edi. Ana shu bosqinchilik niyatini amalga oshirish ilinji Turkiyani 1914-yilning 2-avgustida yashirin sharoitda Germaniya bilan ittifoq shartnomasini imzolashga olib keldi. 11-oktyabr kuni Germaniya Turkiyaga katta miqdorda qarz taklif etdi. Turkiyadan shu qarzni olgan zahotiyoq urushga kirishga va'da oldi. Germanparast, harbiy vazir va Bosh qomondon Anvar poshsho 29-oktyabr kuni Turkiya flotiga nemis admirali Sushan qomondonligida Qora dengizga chiqishga va Rossiyaning hududlarini oqqa tutishga buyruq berdi. 2-noyabr kuni Rossiya Turkiya hujumiga javoban unga urush e'lon qildi. Urush harakatlari uzunligi 350 km bolgan Kavkaz frontini vujudga keltirdi. 5-6- noyabr kunlari Angliya va Fransiya ham Turkiyaga urush e'lon qildilar. 1915- yilning 19-yanvarida Antanta harbiy dengiz kuchlari Turkiyaga qarshi Dardanell bogozida harbiy operatsiyalarni boshlab yubordi. Germaniya mumkin bolgan barcha imkoniyatlardan foydalanib, Turkiyaga yordam korsatdi. Natijada, Angliya harbiy dengiz flotiga katta talafot yetkazildi. Bu operatsiya natijasida 200 ming ingliz soldati halok boldi va yaralandi. Usmonli imperiyasi 1914-yil 29-oktabrda Rossiyaning Qoradengiz sohillariga kutilmagan hujum uyushtirib, markaziy kuchlardan biri sifatida Birinchi jahon urushiga kirdi, bunga javoban Rossiya 1914-yil 2-noyabrda urush e lon qildi.ʼ Usmonli qo shinlari Antanta bilan urushdi Bolqon va Birinchi jahon urushining ʻ Yaqin Sharq teatri. Usmonli imperiyasining sultoni Mehmed V Birinchi jahon urushi paytida Uch Antanta kuchlariga qarshi jihod e'lon qildi. Musulmonlarni Antantadagi Usmonlilarni qo'llab-quvvatlashga chaqirgan deklaratsiya. -nazorat qilinadigan hududlar va "Markaziy kuchlardan tashqari Usmonli imperiyasining barcha dushmanlariga" qarshi jihod qilish uchun dastlab 11-noyabrda tuzilgan va birinchi marta 14-noyabrda katta olomon oldida omma oldida o qilgan.Mesopotamiyadagi arab qabilalari dastlab bu farmonga ishtiyoq bilan ʻ qarashgan.Biroq, 1914 va 1915 yillarda Mesopotamiya yurishidagi Britaniya 6 g'alabalaridan so'ng, ishtiyoq pasayib ketdi va Mudbir al-Far'un kabi ba'zi boshliqlar Britaniya tarafdori bo'lmasa ham, neytralroq pozitsiyani egalladilar. Turk bo‘lmagan musulmonlar Usmonli Turkiya tomoniga o‘tadi degan umidlar va qo‘rquvlar bor edi, lekin ba’zi tarixchilarning fikricha, bu murojaat “musulmon dunyosini birlashtira olmadi” , musulmonlar esa Ittifoqdagi o‘zlarining musulmon bo‘lmagan qo‘mondonlariga qarshi chiqishmadi. kuchlar.Biroq, boshqa tarixchilar 1915-yilgi Singapur qo'zg'oloniga ishora qilib, bu chaqiriq butun dunyodagi musulmonlarga sezilarli ta'sir ko'rsatganini da'vo qilmoqda. 2017 yilgi maqolada, deklaratsiya, shuningdek, oldingi jihod tashviqoti arman va ossuriyalik genotsidlarda katta rol o ynagan kurd qabilalarining sodiqligiga erishishga kuchli ta sir ko rsatdi, deganʻ ʼ ʻ xulosaga keldi. Urush xalifalikning tugashiga olib keldi, chunki Usmonli imperiyasi urushda mag'lub bo'lganlar tomoniga o'tib, "shafqatsiz jazo" shartlariga rozi bo'lib taslim bo'ldi.1918-yil 30-oktabrda Mudros sulh shartnomasi imzolanib, Usmonlilarning Birinchi jahon urushidagi ishtiroki tugatildi. Biroq Usmonli xalqiga sulh shartlarining jiddiyligi haqida noto g ri ijobiy taassurot qoldirdi.Ular uning ʻ ʻ shartlari aslidan ko'ra ancha yumshoqroq deb o'ylashdi, bu keyinchalik ittifoqchilar taklif qilingan shartlarga xiyonat qilganidan norozilik manbai 2 . 2 Ближний Восток: проблемы региональной безопасности. М., 2000. 120-123 c 7 1.2 Urushayotgan davlatlar ahvoli Sharqiy front 1915-yilda asosiy urush harakatlari maydoniga aylandi. Germaniya va Avstriya-Vengriya oz qurolli kuchlarining yarmiga yaqinini Rossiyaga tashlashga qaror qildilar. Ittifoqchilarning qoshinlari 1915-yilning bahorida hujum harakatlarini Galitsiyadan (Garbiy Ukraina) boshladilar. Natijada, 1915-yilning bahori va yozida rus armiyasi qonli mudofaa janglari olib borishga majbur boldi. Rus armiyasi mislsiz darajada talafot kordi. 850 ming soldat va ofitser halok boldi. 900 ming nafari esa asirga tushib qoldi. Rus armiyasi qattiq qarshilik korsatsa-da, kuchlar noteng bolgan janglar natijasida Polshani, Boltiqboyi, Garbiy Belorussiya va Garbiy Ukrainaning bir qismini tashlab chiqishga majbur boldi. Bu chekinish birinchi jahon urushi tarixiga «buyuk chekinish» nomi bilan kirgan. 1915-yilning 15-sentyabr kuni Bolgariya va Turkiya, 6-sentyabr kuni esa, Avstriya-Vengriya va Bolgariya ortasida ittifoqchilik shartnomalari imzolandi. Shu tariqa «Tortlar ittifoqi» vujudga keldi. 14-oktyabr kuni Bolgariya Serbiyaga hujum qildi. Germaniya, AvstriyaVengriya qoshinlari shimoldan Serbiyaga hujum qildilar. Shu tariqa Serbiya Germaniya va uning ittifoqchilari tomonidan bosib olindi 3 . 1916-yilning 17-avgust kuni Ruminiya bilan Antanta davlatlari o’rtasida shartnoma imzolandi va Ruminiya Avstriya-Vengriyaga qarshi urushga kirish majburiyatini oldi. Buning evaziga unga Transilvaniya, Bukovina va Banatning katta qismi va'da qilindi. 28-avgust kuni Ruminiya Avstriya-Vengriyaga qarshi urush e'lon qildi. Biroq, harbiy jihatdan mustahkam tayyorgarlik kormagan Ruminiya armiyasi tezda tor-mor etildi. Tomonlarning rejalari. 1917-yilda Antanta qurolli kuchlarining son jihatdan ustunligi 40% ni tashkil etardi. Hatto, harbiy- iqtisodiy jihatdan qoloq Rossiya ham 1917-yilning boshlarida oylik oq-dori va harbiy texnika ishlab chiqarish boyicha eng yuqori korsatkichga erishdi. Antanta 3 Внешнеэкономические связи Османской империи в новое время (конец XVIII - начало XX в.). М., 1989. 78-79c. 8 yilning boshlaridayoq hujumni boshlashni rejalashtirdi. Hal qiluvchi zarbani esa yozda berishga qaror qildi. Ayni paytda, «Tortlar ittifoqi» ham qol qovushtirib otirgani yoq. 1916-yilning 29-avgustida general-feldmarshal fon Gindenburg Germaniya armiyasining qomondoni etib tayinlandi va kop otmay Germaniya armiyasining 1917-yilgi harakat rejasini tuzib chiqdi. Reja front chizig`i hajmini kamaytirish maqsadida armiyani oldindan mustahkam darajada tayyorlab qoyilgan marralarga qaytarishni nazarda tutardi. Urushayotgan davlatlar ahvoli. Urush uning ishtirokchilari bolgan davlatlar hayotiga juda katta salbiy ta'sir korsatdi. Iqtisodiyot harbiy maqsadlarga boysundirildi. Chunonchi, ogir sanoatning 70%, yengil sanoatning esa 50% urush ehtiyojlarini qondirish uchun ishladi. Urush, ayni paytda, qishloq xojaligini ham ogir ahvolga solib qoydi. Qishloq xojaligi mahsulotlari ishlab chiqarish keskin kamaydi. Deyarli barcha davlatlarda oziq-oqat tanqisligi vujudga keldi. Natijada, hukumatlar oziq-ovqat mahsulotlariga kartochka tartibi (qatiy belgilangan me'yor) joriy etdilar. Aholi ortasida shovinizm zor berib targib etila boshlandi. Shu tariqa, urush parlament demokratiyasiga qattiq zarba berdi. Uning aholi koz ongida obrosi tushib ketdi. Butun urush davomida bironta ham parlament qonli qirginga qarshi norozilik bildirmadi. Endi davlat ishlab chiqarishni tartibga sola boshladi. Banklar, xomashyo taqsimoti va harbiy buyurtmalar ustidan davlat hokimiyatinig nazorati kuchaydi. Aholi urushdan charchagan va urushning tezroq tugatilishini talab etib hukumatga qarshi bosh kotara boshlaganlar. Shu tariqa, urushning dastlabki yillarida jamiyatda qaror toptirilgan fuqarolik birligi buzildi. Ba'zi frontlarda soldatlarning birodarlashuvi, dushman tomonlarning bir-biriga oq otmasligi yuz berdi. Chunki, armiya ham urushdan charchagan edi 4 . 4 Гасанова Э.Ю. Лаицизм и ислам в республиканской Турции. Баку, 2002. 45-48 c. 9 1917-yilning aprel oyida Antantaning Garbiy frontdagi qurolli kuchlari hujumga otdi va hujumda 100 dan ortiq diviziya ishtirok edi. Biroq, Germaniya mudofaa chizigini yorib otishga muvaffaq bolinmadi. Aksincha, bu janglar oqibatida katta qurbonlar berildi. Bu qurbonlar Fransiya qurolli kuchlarining bosh qomondoni Nivel nomi bilan «Nivel qirgini» deb nom oldi. 1917- yilning oktyabr oyida Kaporetto yonida Italiya armiyasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Angliya va Fransiyaning shoshilinch ravishda 14 diviziyani Italiya frontiga tashlashigina Italiyani saqlab qoldi. 1917-yilning noyabr oyida ingliz armiyasining hujumini qaytarishda Germaniya yana bir yangi qurolognemyotni qolladi. Kavkaz frontida urush harakatlari 1917- yilda deyarli toxtadi. Mesopotamiya va Falastin frontlarida ingliz arrniyasining harakatlari kuchaydi. 1917-yilning mart oyida inglizlar Bag’dod shahrini egalladilar. Kuzga kelib Turkiya Arabiston yarim orolini tola, Falastinning esa bir qismini boy berdi. Sovet Rossiyasi 1918-yilning 3-mart kuni “Tortlar ittifoqi” bilan ularning shartlari asosida Brest tinchlik shartnomasini imzoladi. Shartnomaning shartlari Rossiya uchun juda ogir edi. Shartnomaga kora, Rossiya oz armiyasini tola demobilizatsiya qilishi, harbiy flotini portlarga qaytarishi lozim edi 5 . Shuningdek, Rossiya Boltiqboyi, Polsha, Finlandiya va Ukrainadan voz kechar edi. Ukraina va Finlandiya mustaqil davlatlar deb tan olindi. Kavkazdagi Kars, Ardagan va Batumi Turkiyaga berildi. Bundan tashqari, Rossiya Germaniyaga 6 mlrd. marka miqdorda reparatsiya tolaydigan boldi. Vudro Vilsonning tinchlik dasturi. AQSh Prezidenti VVilson 1918-yilning 8-vanvarida I Janon urushidan song imzolanadigan tinchlik shartnomasi va qayta tuzilajak dunyo siyosiy xaritasi boyicha AQSh hukumatining nuqtayi nazarini dunyoga ma'lum qildi va u tarixga “Vilson tinchlik dasturi” nomi bilan kirgan. Bu dastur keyinchalik golib Antantaning maglub «Tortlar ittifoqi» bilan imzolangan tinchlik shartnomalariga asos bolib xizmat qilgan. 5 Гасратян М.А., Орешкова С.Ф., Петросян Ю.А. Очерки истории Турции. М., 1983. 99-100 c. 10 1918-yilning 30-oktabrida tuzilgan Mudros bitimi Antanta va Turkiya davlatlari o‘rtasidagi Birinchi jahon urushidagi harbiy harakatlarga chek qo‘ydi. O‘sha davrda inglizlar Yaqin Sharqda kommunikatsiya va tabiiy (neft) resurslarni nazorat ostiga olgan edi. Britaniya hukumatining orzulari ro‘yobga chiqdi, ya’ni Yaqin Sharqda to‘liq ingliz tartibi o‘rnatildi. Bitimga, asosan, Bosfor, Dardanel, Istanbul, Antanta qo‘shinlari tomonidan okkupatsiya qilindi. Turkiya hukumati rahbarlari Anvar Poshsho, Tal’at Poshsho, Jamol Poshsholar o‘z yaqinlarini olib nemislarning kemasida Germaniyaga qochishdi. Bitim imzolsh marosimiga kelgan dengiz vaziri Rauf Bey shunday deydi: “Bitim biz o‘ylagandan ham ziyoda bo‘ldi. Millat g‘ururi va davlatimiz mustaqilligi saqlanib qoldi” 6 . Mudros bitimi imzolanganda M.Kamol Halabda edi. U turk armiyasi qoldiqlarini qabul qilish uchun Adanaga yetib keldi. Bosh vazir Ahmed Izzat Poshsho unga ingliz qo‘shinlariga qarshilik ko‘rsatmasdan Istanbulga qaytishini aytdi. M.Kamol poytaxtga qaytib, Bosh shtabga o‘tdi. Imperiya rahbarlari Parlament deputatlari bilan uchrashuv o‘tkazgach, uni Sulton qabul qildi. 3-noyabrda ingliz qo‘shinlari tomonidan Mosul okkupatsiya qilindi. 10-noyabrda Fransuz va Ingliz harbiy kemalari Novorossiyskka kirdi. 9 oy davom etgan turk okkupatsiyasidan so‘ng Batumi egallandi. 1918-yildan boshlab ruslar turk qo‘mondonligidan Kavkazortini tashlab chiqib ketishni talab qildi. 1919-yil mart oyida inglizlar Samsun orqali Urfaga yetib kelishdi. 27-noyabrda Istanbul inglizlarning Qora dengiz armiyasi qo‘mondoni Jorj Milin shtabi bilan kelishib, ittifoqchilar armiyasini Turkiyaga mas’ul qilib tayinladilar. Noyabr oyida okkupatsiya guruhlari va Antanta kemalari Turkiyaga kirib kelgandi. AQSh qo‘shinlari Istanbul, Bosfor va Dardanell orqali qish o‘rtalarida Qora dengizga kirib keldi, o‘n minglab qurol-aslaha Turkiya hududiga joylashtirildi. Mersin, Adana va Iskendurun shaharlarini fransuzlar nazoratga olgan, yunonlar Izmirni egallagandi. 6 Георгиян Э.А. Турецкая Республика. Основные институты государственного строя. М., 1975. 121-122c. 11 Komissar etib britananiyalik admiral tayinladi. Sulton Vahdeddin Turkiyaning g‘olib bo‘lgan davlatlar bilan munosabatlarini yaxshi tutib turishi lozim edi. 1918- yil 21-dekabrda Vahdeddin okkupantlarning tazyiqi ostida parlamentni tarqatib yuboradi. 1919-yilning mart oyida sulton qayn ukasi Farid poshshoni bosh vazir, hukumat boshlig‘i qilib tayinlaydi. Barcha hodisalar turk aholisi orasida okkupatsiyaga qarshi tashkilotlarning tashkil qilinishiga olib keldi. Turkiya okkupatsiya qilingandan so‘ng Sharqiy O‘rta Yer dengizi, Yaqin Sharq, Rossiyaning janubi, Qrim, Kavkaz va Kaspiy dengizi bo‘yi hududlariga aralashish imkoni tug‘ildi. Sharqiy O‘rta Yer dengizida, Yaqin Sharqda, Bolqonda va Rossiya janubida Qrim, Kavkaz va Kaspiy bo‘yi hududida bu imkoniyatdan maksimal darajada foydalangan ingliz armiyasi bo‘ldi 7 . Denikin o‘z memuarlarida shunday yozgan edi: “Bunday katta hududda faol harakatga o‘tgan jangovar inglizlar va fransuzlar o‘zaro chiziq bilan bo‘lib olishdi. Bu hudud Bosfordan Don bo‘ylab Saritsingacha borardi”. Uning so‘zlaridan yana shu narsa ma’lum bo‘ladiki Istanbul, Anatoliyani egallagan okkupantlar Yevro Osiyoning katta hududlari, Rossiya hududlari, Qora dengiz, Kaspiy dengizi havzalarini, Kavkaz va Bolqonlarni nazorat qilish va harbiy harakatlar olib borish imkoniga ega bo‘ldi. Denikinning ta’kidlashicha Istanbulga kelgan yuqori lavozimli shaxslar Rossiyada tartib o‘rnatish kerakligini aytishardi. Shimoliy Kavkaz va Kavkazorti xalqlari hududlarning bir qismini bolsheviklar qo‘llab-quvvatlashga tayyor edi. Bolsheviklarga qarshi qattiq qarshilik ko‘rsatayotgan viloyatlar orasida Dog‘iston ham bor edi. U yerga katta miqdorda qurol va harbiy zahiralar, hatto turk askarlari ham kirib keldi. U yerda fashizm kayfiyati yuqori darajada edi. II BOB. URUSHNING SO’NGI BOSQICHI 7 Еремеев Д.Е. Турция в годы Второй мировой и «холодной» войн (1939-1990). М, 2005. 145-1458 c. 12 2.1 Birinchi jahon urushining Turkiyaga ta’siri Urushning songgi bosqichi. Garbiy frontda butun diviziyalarning 80 foizini, artilleriyaning 90 foizini toplagan Germaniya 1918-yilning mart oyida hujumga otdi. Bu uning oxirgi hujumi boldi. Biroq, bu hujum biror-bir jiddiy muvaffaqiyatga olib kelmadi. Shunday bolsada, har ikki tomon 300 ming kishini qurbon berdi. Shunday sharoitda Angliya va Fransiya yagona qomondonlik tuzishga qaror qildilar. Fransiya generali Fosh birlashgan kuchlarning qomondoni etib tayinlandi. 18- iyul kuni Fransiya qoshinlari qarshi hujumga otdi. Shu hujumdan song Antanta hujumini toxtatishning iloji bolmadi. 15-sentyabr kuni Bolgariyaga qaqshatqich zarba berildi. 28-sentyabr kuni esa Bolgariya bitim imzolashga majbur boldi. Shu tariqa, Bolgariya «Tortlar ittifoqi» davlatlari ichida birinchi bolib urushdan chiqdi. 29-oktyabr kuni Avstriya-Vengriya yarashish bitimini imzolash haqida Antantaga murojaat qildi. 3-noyabr kuni shunday shartnoma imzolandi va Avstriya-Vengriya ham urushdan chiqdi. 30-oktyabr kuni Turkiya Antanta bilan yarash bitimini imzolashga majbur boldi. Urush Germaniyada inqilobiy vaziyatni vujudga keltirdi. 9-noyabrda Germaniya imperiyasi quladi. Imperator Vilgelm II taxtdan voz kechdi va mamlakatdan qochib ketdi. 10-noyabr kuni sotsial-demokrat Ebert boshchiligida yangi hukumat tuzildi. 11-noyabr kuni Kompen ormonida marshal Foshning shtab vagonida Antanta bilan yarash bitimi imzolandi. Shutariqabirinchijahon urushi Antantaning galabasi bilan tugadi 8 . 1919-yil 28-iyunda Versalda sulh shartnomasi imzolandi. German bloki davlatlari talandi, kopgina hududlaridan ajraldi, 132 mlrd. marka reparasiya tolaydigan boldi. Birinchi jahon urushida dunyoning 38 davlati ishtirok etdi. Ularda 1,5 mlrd. dan ortiq aholi yashar edi. Urushga 74 mln. ga yaqin kishi safarbar etildi. Jami 10 mln. kishi oldirildi, 20 mln. kishi esa yarador boldi. Bundan tashqari, juda kop kishilar kasallik va ochlikdan olib ketdi. Birinchi jahon urushida uning asosiy ishtirokchilari bolgan davlatlar oz milliy boyliklarining uchdan bir qismini 8 Еремеев Д.Е. Становление республиканской Турции (1918-1939 годы). М, 2004. 56-58 c. 13 yoqotdilar. Insoniyat birinchi jahon urushigacha bolgan 1000 yil davomida yuz bergan barcha urushlarda ham bunchalik qurbon bermagan edi. 1918-yilning 2-sentyabrida Turklar Bakuni egallab oldi, Dog‘istonda turk posbonlari paydo bo‘ldi. O‘zaro kelishuvga ko‘ra u yerga turk diviziyasini kiritish va’da qilindi. Barcha yo‘llar Rossiyadan Ozarbayjonga Anatoliyaning Shimolidan o‘tar edi, shuning uchun bu yo‘l ishonchli qo‘llarda bo‘lishi shart edi 9 . Rossiya bilan aloqalar kuchli edi. Dog‘istonga turli qo‘shinlar kela boshladi. 1918-yilning noyabr oyidagi kapituliyatsiyadan keyin eshelonlar Bakuga va Tiflisga ketdi. Ularning o‘rniga Roulenson boshchiligidagi inliz otryadi keldi. Dog‘iston imomi Najmiddin Rossiya bilan aloqani targ‘ib qilib boshladi. Janubga hukmron Rossiya qo‘shinlarining kirib kelishi mag‘lub bo‘lgan Turkiyaga nisbatan interventsiya hisoblanardi. Istanbul shahri boshqaruv uchun qulay norasmiy shtab kvartiraga aylandi. Bu hol Turkiyadagi keyingi hodisalarning rivojlanishini belgilab berdi. Aytib o‘tish lozimki, Usmoniylar imperiyasi va Shimoliy Kavkaz xalqlari o‘rtasida azaliy yaqin qarindoshchilik aloqalari o‘rnatilgandi. Usmoniylar hukumati mudhish xatoga yo‘l qo‘ydi. 1853-yil Qrim urushi davrida imom Shamil Shimoliy Kavkazda Ruslarga qarshi jang qilayotganda, Usmoniylar armiyasi bilan aloqa o‘rnatgandi, lekin hech qanday natijaga erishilmadi. 1918-yilning bahorida Kavkaz xalqlari bolshiveklar ta’siriga kirib qolgandi. Kavkazga inglizlar kirib kelgandan keyin ular Denikin qo‘shinlarini bolsheviklarga qarshi jang qilishi, Kavkaz ularning ishlariga aralashmasligini talab qildi. Denikin armiyasining har qanday mustaqil harakati inglizlar tomonidan man qilinardi. Shunday qilib, butun Kavkazortida ingliz okkupatsiyasi o‘rnatildi, ularning qo‘shinlari bolshiveklarga qarshi kelmadi, chunki bu yer turklar va nemislardan 9 Еремеев Д.Е., Мейер М.С. История Турции в средние века и новое время. М., 1992. 66-68 c. 14 ozod hudud edi. General Tomson bitta batalyon bilan Maxachqa’lani egallab tog‘ hukumatini ma’naviy qo‘llab rus ta’sirini siqib chiqarmoqchi edi. Bu murakkab kurashda turli siyosiy kuchlar bor edi. 1917-yilning oktyabr voqealaridan keyin turk hukumati rasmiy va norasmiy ravishda Kavkaz siyosatiga aralashdi. Turkiya Kavkazni zahiradagi hudud sifatida saqlab qolmoqchi edi. 1918- yilning 30-oktyabrida yuqori lavozimli shaxslar Kavkazda o’z birodarlarini topishdi. Tog‘ tashkilotlari uch tomon: Turkiya, Gruziya va Ozarbayjondan mablag‘ olishardi. Bir vaqtning o‘zida turli siyosiy yo‘nalishlarning quroliga aylanib, xalqning noroziligi yuzaga kelishi uchun zamin bor edi. Og‘ir iqtisodiy sharoit, o‘zaro dushmanlik mahalliy ma’muriyatning adolatsizliklari chetdan ta’sir bo‘lmasa, urushga aylanmas edi 10 . Gruziya Nuri-poshshoning rejalaridan qo‘rqardi. Nuri-poshsho yaqin kelajakda bu mamlakatni islom fanatizmi oqimlari bilan to‘ldirib tashlashini aytib tahdid solardi. Ozarbayjon turk ofitserlarini qo‘mondonlik tarkibiga instruktorlar sifatida yuborardi. Majlis Kereselidzini tog‘ respublikasi qo‘shinlari qo‘mondoni qilib tayinladi. Ali-hoji va Uzun-hoji Kavkaz hukumati tomonidan Chechiniston va Dog‘istonga boshliq etib yuboriladi. Gruziya va Ozarbayjon chet ellik missionerlarga milliy tog‘ respublikasining harakatini qo‘llab-quvvatlamaslikni so‘rab murojat qilishdi. Xalq gvardiyasi qurukltoyida Kavkaz orti xalqlarining Rossiyaga qo‘shib olinishi Angliyaning ishi emasligi aytildi. Milliy ozodlik harakati rahnamosi Mustafo Kamolga Mudros bitimi imzolangandan keyin Suriya chegaralaridan chaqirib olindi. Bu paytda u inglizlarga qarshi jang qilardi. Mustafo Kamol 13-noyabr kuni dushman floti shaharda qanday kelgan bo‘lsa shunday ketishini aytdi. Uning bu so‘zlari interventlarga qarshi qanchalik qattiq kurashga chog‘langanidan darak berar edi. Izmirda 1919-yilning 15-mayida turklar har xil hududlarda paydo bo‘lgan okkupantlarga qarshi harakatlarni boshlab yuborishdi. 10 История Востока. Т. IV. Восток в новое время (конец XVIII -начало XX вв.). Кн. 1, 2. М., 2004. 112-115c. 15 Milliy kuch hisoblangan Quvvai Millie tashkiloti paydo bo‘ldi. Bu yaxshi tayyorgarlik ko‘rmagan, zaif partizan otriyatlari edi. Shunga qaramay, ular dushmanga qarshi kurashga bel bog‘lagan birinchi tashkilot edi. Ba’zi ofitserlar Egey tomonga yashirincha borib, u yerda vatanparvarlarni yig‘ib portda askarlarni yunonlarga qarshi chiqish uchun tayyorlardi. Gollandiyalik turkolog Erik So‘rrix o‘zining ilmiy ishida manbalarga asoslangan holda shunday yozadi: “Vatanparvarlik chiqishlarining birinchi ishtirokchilari – partiya a’zolari edi. M.Kamolning birodarlari birlashib interventlarga qarshi kurash olib bordilar. Shunday qilib interventlarga qarshi birinchi front Anatoliyaning G‘arbida paydo bo‘ldi. Ayniqsa, yunonlar tomonidan Izmir, Manisa, Turgutlu, Oydin, Nazilli shaharlari egallangandan keyin ko‘rina boshladi. Kamol bu paytda okkupatsiya qilingan Istanbulda faol harakat olib borardi” 11 . M.Kamol Anatoliyaga ko‘chib o‘tdi. 1919-yilning 30-aprelida rasmiy ravishda to‘qqizinchi armiya qo‘mondoni qilib tayinlangandi. Shtab Erzirumda joylashgandi. Okkupantlardan ozod qilingan joyda ishonchli odamlardan shtab tuzildi. M.Kamolning o‘zi Samsunga ketdi. Ketishidan oldin u sulton Mahmud VIning duosini oldi, Samsunda joylashgan 200 ingliz askarlari parokanda holatda edi. Kavkazda ham inglizlarning ahvoli shunday edi. Kavkazda bo‘layotgan jiddiy qarama-qarshiliklar haqida Denikinning kundaliklaridan bilib olish mumkin. 1918 yilning kuzidan boshlab, mustaqil Gruziya va bosib olingan Sochi hududlarida ruslarning xususiy va davlat mulki talon-taroj qilindi. Rossiyaga yon bosuvchi har turli unsurlar ta’qib ostiga olindi. Shu bilan birga bolsheviklarga yordam va ularni qurollantirish harakatlari amalga oshirildi. Umumiy o‘g‘rilik va bosqinchiliklar odatiy holga aylandi. Sochi okrugi inglizlar bilan kelishuvga ko‘ra betaraf makon deb tan olindi. Bu muammo bo‘yicha London va Konstatinopolga Denikinning so‘rovnomalari javobsiz qoldi. 11 Киреев Н.Г. История этатизма в Турции. М., 1991. 87-90 c. 16 Denikinning yozishicha, Sochi voqeasi hamma uchun kutilmagan natijalarga olib keldi. Sochi okrugi ingliz boshqaruvining kelishuvi va talabiga ko‘ra egallangan edi. Uokker tomonidan yuborilgan polkovnik Uayt Sochiga keldi va u yerdan “ingliz nazorati o‘rnatilishi” munosabati bilan Ko‘ngillilar ko‘shinini darxol olib chiqib ketish talabini ilgari surdi, ammo rad javobini oldi. 1919 yilning yanvarida Bzibi daryosining ikki yonini egallagan polkovnik Faynsning ingliz rotasi paydo bo‘ldi. Bu bilan Denikinning gruzin armiyasi bilan harbiy muajarosi yakun topmadi, bir oz vaqtdan so‘ng Gruziya ko‘shini Bzibini kechib o‘tish harakatlarini qayta boshladi. 1919 yilning 4 aprelida gruzin ko‘shinlari ingliz postlari va Bzibi daryosini to‘siqsiz kesib o‘tib, Denikin ko‘shinlariga zarba berdi, shu paytning o‘zida front ortida yashillar ko‘zg‘olon ko‘tardi. General Denikin o‘z kundaligida keltirgan bu va boshqa ma’lumotlar, shunga guvohlik beradiki, Rossiya va Turkiyaga nisbatan intervensiyaga jalb qilingan ingliz bosqinchilari 1919 yilning boshidayoq u yerlarda intizom o‘rnatishda qiyinchiliklarga duchor bo‘lgan. Oldinda esa ularni yanada ko‘proq qiyinchiliklar kutar va o‘z kuchlari yordamida ularga bas kela olmas edi. Har qanday holatda ham Istanbuldagi ingliz qo‘mondonligi va sulton turk armiyasi jangovor generali M.Kamolning Anatoliyaning sharqiy qismiga nazorat safariga umid bog‘lashgan edi. 1919 yilning 19 mayida Izmirga yunon ko‘shinlarining kirganidan sanoqli kunlardan so‘ng, sultonning harbiy noziri Mustafo Kamol Samsunga yetib keldi va Samsun janubidagi Xavza shaharchasida o‘z qo‘shini bilan joylashib oldi. U yerdan Amasiyaga o‘tdi. Anatoliyadagi ozodlik harakatining keng ko‘lamliligida shaxsan ishonch hosil qilgach, M.Kamol uni qo‘llab-quvvatlashga qaror qildi. Shamsuddinovning fikriga ko‘ra, “Kamol o‘sha davrda mamlakatdagi ozodlik harakati podshohning “muqaddas” bayrog‘i ostida rivojlanishi kerak edi” deb hisoblagan 12 . 12 Курпалидис Г.М. Государство Великих Сельджукидов. М., 1992. 89-91 c. 17 M.Kamol o‘z safdoshlari bilan birga bosqinchilarga qarshi milliy ozodlik harakatini boshqarish, aniqrog‘i uning harakatlarini muvofiqlashtirishga kirishdi. Uning ilk qilgan ishi, xarbiy qismlar qoldiqlari bilan aloqa o‘rnatib, ularni tinchlik bitimi talablarini bajarmaslikka chaqirdi va qarshilik ko‘rsatish zarurati haqida xabarnomalar yubordi. Shu yo‘sinda Istanbuldagi chiqishlar ommalashib ketdi. Darvoqe, Mustafo Kamolning birinchi safdoshlari orasida kelib chiqishi cherkes bo‘lgan Sulton tizimining yirik amaldorlari ham bo‘lgan. Bulardan biri Anatolyadagi qarshilik harakatida M. Kamol bilan birga qatnashgan Rauf Orbay bo‘lgan. 1919 yilning may oyida Istanbuldan Anatoliyaga ketadigan yo‘lda u Shimoli-Sharqiy Anatoliyada o‘rnashgan cherkes safdoshlari bilan aloqa o‘rnatib, ularni birlashishga chaqirgan. M.Kamol safdoshlari qatoriga o‘sha davrlarda mashhur bo‘lgan harbiy mutaxassis elchi Bakir Sami beyni ham kiritish mumkin. Turkiyadagi kavkazliklarning milliy uyg‘onish harakatlari nafaqat Kavkazning o‘zida ro‘y berayotgan voqealar, balki muqobil Shimoliy Kavkaz va Kavkaz orti xalqlari o‘z muammolarini o‘zlari hal qilishga harakat qilishlari va ularning ko‘ngilli homiylari german va turk, keyinchalik esa ingliz ko‘shinlari, shu bilan birga fuqarolar urushidagi ikki dushman Qizil va Oq qo‘shinlar urushining yengil ko‘rinishi edi. Brest tinchlik sulhi bilan bog‘liq voqealar, Kavkazdagi mustaqil respublikalarning e’lon qilinishi, fuqarolar urushi – bu muammolar yig‘indisini ittifoqdosh qo‘shinlar boshqarmasi va egallangan Istanbuldagi Oq qo‘shinlar qo‘mondonligi ham yechishga harakat qilar edi. 1919 yilning bahorida yuzaga kelgan vaziyat haqida A.I.Denikin ko‘p yozgan. U voqealarning qatnashchisi sifatida, inglizlarning Kavkaz, Sharqiy Anatoliya va Rossiyaning janubi muammolari, birinchi navbatda, inglizlarning manfaatlari, ya’ni bu ulkan hududlarni bolqonlashtirish orqali yechmoqchi bo‘lganliklarini qayta-qayta 18 ta’kidlaydi. Agar bunga Mosul bilan birga Eron, Iroqni qo‘shib olish rejasi birlashtirilsa, inglizlar ishtahasi cheksiz edi.... Boshlanib ketgan kamolchilar harakatining ma’nosiga kelsak, o‘z tarixining katta taniqli tadqiqodchisi Emre Kongarning yozganlariga e’tibor qaratish o‘rinli. U inqilobning ikki qismi - mustaqillik va Otaturk islohatlariga e’tibor qaratadi. “Urushning borishida “kamolchilar inqilobi ijtimoiy va iqtisodiy emas, balki siyosiy va mafkuraviy, garchi o‘zining natijalariga ko‘ra u ijtimoiy va iqtisodiy inqilobga yo‘naltirilgan edi” – deb yozadi tadqiqotchi 13 . 1919 yilning yozi va kuzida Balikesir, Erzurum va Sivasda, o‘zini “Huquqni himoya qiluvchi jamiyat” deb atagan milliy birlashmalar kongressi bo‘lib o‘tdi. Kongress ishida har xil doiralardan vakillar: mayda va yirik savdogarlar, zodagonlar, ofiserlar, advokatlar, jurnalistlar, yirik yer egalari va ulamolar qatnashdi. 1919 yilning 14 iyulidagi Izmirdagi “Olbayroq” gazetasida “Mustafa Kamol-poshsho janobi oliylari Usmonli turklar harbiy xizmatidan iste’foga chiqdi” va “milliy ozodlik harakati boshida bunday hurmatli qumondonni ko‘rish qanday baxt” degan xabarlar chop etildi. Erzurumda (iyul oyi oxiri avgustda) uning boshchiligida sharqiy viloyatlari “Huquqni himoya qiluvchi jamiyat”ning kongressi so‘zsiz uning tashabbusi bilan o‘tkazildi. Anatoliya xukumatining dastlabki organi Sivasda (4-11 sentyabrda) o‘tkazilgan kongressda ta’sis etilgan, ijro etuvchi jamiyatning vatanparvarlari va barcha vatanparvar kuchlarni general Mustafo Kamol boshchiligida vakillik qo‘mitasini tanishtirdi. Sivas kongressi mustaqillik uchun kurashning asosiy tamoyilarini aniqladi va harakatlarning keng qamrovli dasturini qabul qildi. Bir vaqtning o‘zida katta axamiyatga ega bo‘lgan muammo –Antanta mavzusi qizg‘in muxokama qilindi va siyosiy chora-tadbirlar qabul qilindi. Sivas kongressida vakolat tamoyilari to‘g‘risida bahslar bo‘ldi. Ba’zi vakillar o‘z takliflarini bayon etishdi. 13 Мейер М.С. Османская империя в XVIII веке. Черты структурного кризиса. М., 1991. 120-122c. 19 Chetdan yordam Erzurumda qabul qilingan qaror va Sivas kongressida tasdiqlangan tamoyilga asoslangan. Erzurumda qabul qilingan bayonotning 7- bo‘limida “Biz mamnuniyat bilan texnik, sanoat ishlab chiqarish va iqtisodiy yordamni mamlakatimizga nisbatan adovatli maqsadni ko‘zlamagan xar qanday davlatdan qabul qilamiz” – deb qayd etilgan. Bu yerda gap AQSh yoki Rossiyasi to‘g‘risida borayotganini turk tadqiqotchisi A.Mudarriso‘g‘li ta’kidlagan. Kongress Mondros sulhi talablarini qabul qilishdan bosh tortdi va Damad Farid-poshsho boshchiligidagi sultonlik hukmronligiga e’tiroz bildirdi. Ammo bu harakatlar hali Anatoliya sultonlik humronligini Istanbul parlamentiga qarshi degani emas edi. Allaqachon paydo bo‘lgan, ikki xokimiyatchilik aslida umumiy jihatlari tomonlarning da’volarisiz o‘zaro tinch munosabatni saqlab turdi. Boshlangan kamolchilar harakatiga nafaqat interventlar, balki Anatoliyaning turli tumanlaridagi podsho tarafdori bo‘lgan qurollangan otryadlar xam qarshi turishdi. Bu harakatlarga nisbatan nafaqat xarbiy usullar, balki ozodlik urushi podshohga qarshi qaratilmaganligini tushuntirish ishlari targ‘ibotlari ham qo‘llanildi. Vakillar palatasi sulton palatasi bilan kelishgan holda deputatlar palatasi chaqirig‘igacha faoliyat yuritishi darkor edi. Shu bilan birga uning joylashish hududi Anqara deb belgilandi. Anatoliyadan deputatlar ismlari aniq bo‘lishi bilanoq, ularni Istanbulga yuborilishini nazorat qilish maqsadida 1919 yilning 28 dekabrida Mustafo Kamol boshchiligidagi qo‘mita Anqaraga jo‘nab ketdi. Anqara yo‘li yomon axvolda bo‘lganligi tufayli qor yog‘ishidan mashinalar botib ishdan chiqmoqda edi. Yaqin atrofdagi qishloqqa piyoda borib, yordam so‘rashga majbur bo‘lindi. Qo‘mitaning yetib kelishi to‘g‘risida Anqara aholisi oldindan habardor bo‘lgan edi. Shaharda sulton hukumati rasman saqlangan, ammo vaqtinchalik hokim o‘z maqsadlaridan kelib chiqqan holda ish yuritayotgan edi. Bosqinchi qo‘shinlar asosan mayda ingliz va fransuz guruhlaridan tashkil topgan edi. Mahalliy hukumat va Anqarada joylashgan general Ali Fuad poshsho kelganlarni tantali ravishda kutib oldi. O‘sha davr “yarim vayrona ingliz shaharchasi 20 bo‘lmish” Anqara aholisidan faqat ozchiligi kamolchilar dasturi va Sivas kongressi qarorlari to‘g‘risida ma’lumotga ega edi. Ammo Anqaraliklarga shu narsa ma’lum ediki, Mustafo Kamol va uning safdoshlari bosqinchilar bilan kelishmagan va ularga qarshi kuchlar yig‘ayotgan edi. Shuning uchun ham 27 dekabr kuni Anqara ko‘chalariga ko‘plab odamlar, asosan yaqin qishloqlardan xunarmandlar, dehqonlar va hech qaysi hukumatni tan olmagan g‘alayonchilar, darvishlar va talabalar chiqqan edi. Shahar muftiysi boshchiligidagi ruhoniylar kutib oluvchilarning alohida guruhini tashkil etardi. Ko‘l boshi qishlog‘i yaqinida Kamol guruhini Ali Fuad poshsho va shaharning vaqtinchalik hokimi Yahyo G‘olib bey kutib olib, guruh temiryo‘l bekatiga yo‘l oldi. Bu yerda (ingliz va fransuzlar ishtirokida) kelganlarni tantanali kutib olish marosimi bo‘lib o‘tdi. Marosimni Anqara muftiysi Mahmud Rifat afandi olib bordi. Kamol va uning safdoshlari shahar markazidagi Hoji Bayram maschidi tomon yo‘l oldilar. Shu kunning o‘zida Vakillar qo‘mitasi joylashuvi sifatida Anqara tanlangani e’lon qilindi 14 . Qo‘mitaning birinchi ish kuni asosan Istanbul deputatlari bilan muxokamalar bilan band bo‘ldi. Keyinchalik, Mustafo Kamolning aytishicha, barcha deputatlarni yig‘ish imkoni bo‘lmadi. Ayrimlari endi kelayotgan bo‘lsa, ayrimlari Istanbulga qarab yo‘lga chiqqan edi. Kundan-kunga guruhlar, hatto alohida shaxslarga bir gaplarni qaytarishga to‘g‘ri kelar edi. Bu muxokamalarda Istanbuldagi parlamentda kamolchi deputatlar olg‘a surishi zarur bo‘lgan Milliy Qasam loyihasi ishlab chiqildi. Anqarada o‘ziga xos uch xokimyatchilik vujudga keldi. Bular: bosqinchi qo‘shinlar, sultonga tobe bo‘lgan xokim va vakillar qo‘mitasi edi. Ammo bosqinchilar xukumati Anqarada o‘zining oxirgi kunlarini yashayotgan bo‘lib, bu yerda sulton xokimiyatini amalda xech kim tan olmas va na xokim, na sulton qo‘shinlari ko‘mondoni Ali Fuad poshshoning ham askarlari bo‘lmay eski qo‘shin yemirilib o‘z uylariga qochib 14 Петросян Ю.А. Османская империя. Могущество и гибель. М., 1990. 51-54 c. 21 ketgan edi. Vakillik qo‘mitasi uzoq vaqt bosqinchilarga qarshi kurash imkoniyatlaridan ko‘ra ko‘proq, g‘oyalarga suyanar edi. Kamolchilarda esa mablag‘ xam, tayyor harbiy kuch ham yo‘q edi. Partizan kuchlarining kamolchilarga bo‘ysunishi keyinchalik amalga oshdi. 1920 yilning yanvarida Kamol oldiga sulton qo‘shini oliy boshqarmasi polkovniki Ismat bey (Inonu) tashrif buyurdi. U Anqarada bir necha kun bo‘lib, asosan bosqinchilarga qarshi kurash va sulton xukumati bilan kelishuv rejalarini muxokama qildi. Poytaxtga qaytishdan oldin Ismat bey Mustafo Kamolga Istanbuldagi ishlar to‘g‘risida ma’lumotlar yuborishni va’da qildi. 1920 yilning 12 yanvarida Istanbulda Anatoliya vakillari ishtirokida sulton parlamenti deputatlari palatasi ish boshladi. Bu munosabat bilan Kamol ularning boshlig‘iga tabrik xati yubordi. Sulton va Britaniya oliy komissari parlament ochilishi bilan milliy ozodlik harakati asta-sekin susayishiga umid bog‘lagan edi. Parlamentning birinchi ish kunlari shuni ko‘rsatdiki, millatchi deputatlar “milliy kuchlar” va xuquqlarni himoya qilish jamiyatiga zarurat yo‘q deb hisoblab, Anqarada qabul qilgan majburiyatlarni bajarishga shoshilmayotgan edi. Vakillik qo‘mitasi qarorlari ham, ular tomonidan parlamenta o‘z fraksiyasini tuzish va ittifoqdoshlarga bosqinchi ko‘shinlarini Klikiya, janubiy – g‘arbiy Anatoliya, Izmir, Oydin va Frakiyadan olib chiqish talablari ham bajarilmadi. Natijada Kamol o‘z mashxur “Nutq”ida bu odamlarni yetarlicha baholab, ularni “sulton va xorijliklar oldida sudralib yuruvchi qo‘rqoqlar” deb atadi. Xozircha esa 1920 yilning 26 yanvarida Vakillik qo‘mitasi o‘z deputatlariga Anqarada ular tomonidan qabul qilingan majburiyatlarni tez suratlarda bajarish talabini yubordi. Bunga bo‘ysungan millatchi deputatlar 28 yanvar kuni o‘z fraksiyasini tuzib, Sivas kongressi asosida “Milliy Qasam” loyixasini qabul qildilar. Bu din, irq va g‘oya bilan birlashtirilgan usmonli musulmonlar ko‘pchiligidan tashkil topgan kelgusi Turk davlati tuzilishi va xududiy chegarasini belgilovchi, mustaqillik uchun kurash dasturi edi 15 . 15 Турция в XX веке. М., 2004. 68-70 c. 22 Kamolning muvaffaqiyatlari bosqinchilarni shunchalik bezovtalantirib qo‘ydiki, ular poytaxtni “tinch” bosqinidan xarbiy joriy qilish bilan qurolli bosqinga o‘tdilar. Sulton xokmiyatini esa batamom kuchsiz qo‘g‘irchoq xukumatga aylantirib, podshohdan tashqari barcha oliy lavozimlarni hech qanday kelishuv va maslahatlarsiz o‘zgartira boshladilar. Fevral oyidan esa millatchilarga sulton safdoshlari ham hujumlarni qaytadan boshladilar. Shunday qilib, Istanbul chaqiriqlari asosida Shimoli-g‘arbiy Anatoliyada ularning rahbarlaridan bo‘lgan Aznavur boshchiligida cherkeslar va abxazlarning Anqaraga qarshi qo‘zg‘olonlari bo‘ldi. 18-20 fevralda Anatoliyaga yaxshi qurollangan yunon qo‘shinlari tushirildi, 23 fevralda esa Istanbulga ingliz O‘rta yer dengizi eskadrasi kirib keldi. 10 martda ingliz hukumati Istanbulda millatchi deputatlarni hibsga olishni boshladi. Anqaradan ingliz va fransuz garnizonlari tezkor ko‘chirildi. Anqara bilan temir yo‘l aloqasi uzildi. 1920 yil 16 martda Istanbul telegrafisti Hamdi Anqaraga Mustafo Kamal nomiga tezkor xabar yo‘lladi. Unda kechasi Istanbulni bosib olish boshlangani, 1920 yilning 15 dan 16 martiga o‘tar kechasi Istanbulga hukumat binolari, kazarmalar, pochta, telegraf, harbiy omborxonalarni egallagan ingliz dengiz qo‘shini kelib tushgani haqida ma’lumot berilgan edi. Bosqinchilik harakatlarning birinchi kunidayoq Istanbul va uning atrofida harbiy vaziyat kuchga kirdi. 18 martda deputatlar palatasi harakati to‘xtatildi, milliy ozodlik harakatini qo‘llab-quvvatlovchi deputatlar va mashhur siyosiy arboblar xibsga olinib, Malta oroliga surgun qilindi. 10 aprelda Shayxul Islom Durrizoda Abdulloh millatchilik harakatlar kuchlarini kofirlar deb tan olinib, ularni o‘ldirishni talab qiluvchi fatvo e’lon qildi. Bunga javoban Anqara muftiysi Rifat afandi o‘z fatvosini e’lon qildi. Unda xalifa kofirlar qo‘liga tushgani, xalqning u va uning safdoshlarini qutqarishi lozimligi, dushman davlatlar xohishiga binoan chiqarilgan fatvo qonunsiz ekanini e’lon qildi. Uni yuzlab muftiylar va boshqa din arboblar qo‘llab quvvatlashdi. 23 Istanbul harbiy sudi Mustafo Kamolni sirtdan o‘lim jazosiga hukm qildi. Shu tariqa Anatoliya va millatchilar xukumatini endi rasman tan olmaydigan Istanbulga qarshi ochiqdan ochiq urush boshlandi. 11 aprel kuni usmonli turklar vakillik deputatlari palatasi sulton tomonidan rasman tarqatib yuborildi. Turk fuqarolari uchun maxsus xarbiy dala sudi tashkil etildi. Davlat maxkamalari, bosmaxona, gazeta va jurnallar nashriyotlari bosqinchi xukumatning qat’iy nazorati ostiga olindi, tinchlik va intizom esa ittifoqdoshlar polisiyasi va jandarmlari yordamida ta’minlanib turdi. 1920 yilning 25 martida Solih poshsho xukumati iste’foga chiqdi, yangi xukumatni esa 1920 yilning 5 aprelida mustaqillik harakati dushmani Damad Farid poshsho egalladi va “Erkinlik va hamjihatlik”, “Angliya do‘stlari jamiyati”, ofiserlar jamiyati “Nigoxbon”, “Islomni tiklash ligasi”, “Halifalikni qutqarish qo‘mitasi” kabi reaksion kuchlarga tayanib, milliy ozodlik harakatiga qarshi kurashni yanada kuchaytirdi. Istanbuldagi parlamentni kuch ishlatib tarqatishga javoban Kamol boshchiligidagi Vakillik qo‘mitasi Turkiya tarixi uchun taqdirni hal qiluvchi ya’ni, Anqaradagi milliy ozodlik harakati oliy boshqarmasida yangi parlament chaqirish va uning tarkibiga oxirgi Istanbul parlamenti vakillirini kiritish qarorini qabul qildi. Vujudga kelgan vaziyatda Vakillar qo‘mitasi a’zolari tomonidan qabul qilingan chaqiriq va qarorlar, amalda birinchi Turkiya inqilobchi vaqtinchalik xukumati Anqarada o‘z ishini boshlaganini bildirar edi. Qo‘lga olingan Istanbuldan vatanparvarlik ruhidagi insonlarning qochishi boshlandi. Xarbiylar, jurnalistlar, amaldorlar guruh va yakka holda dushman to‘siqlaridan kechib Anqaraga yo‘l oldilar. Istanbul bosib olingan zaxoti tark etganlar qatorida Ismat bey ham bor edi. Anqaradagi yangi parlament saylovlariga tayyorgarlik qiyin sharoitlarda kechdi. Davlatning ko‘plab viloyatlari bosib olingan edi; ko‘plab saylov okruglarida saylovlar harbiy holat munosabati bilan o‘tqazilmay, ularning vakillari esa mahalliy xokimiyat tomonidan yoki mahalliy hukumatning keng yig‘ilishlarida tayinlanar 24 edi; ayrim viloyatlar saylovlarni qonunuiy deb tan olishdan bosh tortdi va Anqaraga o‘z vakillarini yubormadi. Turkiya Buyuk Millat Majlisining (TBMM) birinchi chaqirig‘i tadqiqotlari muallifining yozishicha: “Anatoliyada o‘tkazilgan saylovlarning o‘ziga xosligi shunda ediki, unda deputatlik maqomiga nomzodlarni kiritish xolati yo‘q, ayrim nomzodlar o‘zini o‘zi tayinlar, boshqalar esa nomzod bo‘lmasdan saylanib, Anqaraga borishdan bosh tortar edi” 16 . Yangi Majlis Anqarada 1920 yilning 23 aprelida juma kuni chaqirildi. Kamol boshchiligidagi yangi saylangan majlis deputatlari oldin fransuz garnizoni boshqarmasi joylashgan Ulus maydonidagi yangi bino oldida yig‘ilib, u yerdan tarixiy Xo‘ja Bayram vali masjidiga bordilar va nomoz o‘qidilar. Qurbonlik keltirilgandan so‘ng deputatlar o‘zlarining Turkiya Buyuk Millat Majlisining birinchi yig‘ilishiga yo‘l oldilar. Uning tarkibida endi saylangan deputatlar bilan bir qatorda Istanbuldan Anqaraga qochgan yeski parlament vakillari ham bor edi. TBMMning binosi ikki qavatli bo‘lib, tunda kerosinli chiroqlar bilan yoritilgan, qishda esa “burjuyka”ga o‘xshash plitalar bilan isitilgan. Deputatlar orasida ofiserlar, savdogarlar, yer egalari, diniy arboblar, amaldorlar, huquqshunoslar va jurnalistlar ham bor edi. Shu tariqa birinchi inqilobiy majlisning ijtimoiy tarkibi milliy ozodlik harakatining tarkibi xususiyatini ochiq aks ettirar edi. Birinchi yig‘ilishni oqsoqol deputat Sharif bey ochib berdi, ikkinchi bo‘lib Mustafo Kamol so‘zga chiqdi. TBMM ishchi yig‘ilishi o‘z ishini 24 aprelda boshladi. Shu kuni TBMM deklaratsiyasi o‘qildi va deputatlar “Milliy Qasam”ga sodiqlik ontini ichdilar. TBMM prezidiumi saylandi, uning raisi etib Mustafo Kamol tayinlandi. U bu lavozimda 1923 yilning 29 oktyabrigacha qolib, Turkiya Respublika deb e’lon qilingan kun Mustafo Kamol prezident etib saylandi. 25 aprel kuni muvaqqat hukumat tuzilib, o‘zini davlatdagi yagona hokimiyat deb e’lon qildi va sulton hukumatining qarorlarini bekor qildi. Sulton hukumati 16 Турция между Европой и Азией. Итоги европеизации на исходе XX века. М., 2001. 78-79 c. 25 bunga M.Kamol va milliy ozodlik harakati arboblariga nisbatan sirtdan o‘lim jazosi e’lon qilish bilan bilan javob qaytardi. TBMMning birinchi tashqi siyosiy harakati 1920 yilning 26 aprelidagi SSSR (Moskva)ga Lenin nomiga M.Kamol imzosi bilan jo‘natilgan murojatda aks etdi. Unda rasmiy diplomatik munosabatlar o‘rnatish va Turkiyaning mustaqillik uchun kurashida yordam berish takliflari berilgan edi. Turkiya o‘z zimmasiga “Sovet Rossiyasi bilan birga imperialistik hukmdorlarga qarshi” kurashish majburiyatlarini olmoqchi edi. 2.2 Birinchi jahon urushidan keyingi iqtisodiy hayot Sovet xukumati dunyoda birinchi bo‘lib, TBMM xukumatini tan oldi va Turkiya bilan do‘stlik munosabatlari o‘rnatildi. 1920 yilning may oyida Moskvaga Anqaradan TBMMning birinchi diplomatik missiyasi yo‘lga chiqdi. 1920 yilining oktabrida esa qiyinchiliklarga qaramasdan Anqaraga birinchi Sovet diplomatik missiyasi yetib keldi. Bir oz vaqt o‘tib, TBMMdagi M.Kamolning siyosiy raqiblari o‘zlarini oshkor kilishdi. Anatoliya va Rumeli xuquqlarini himoya qilish paralament guruhi tuzildi. Respublika g‘oyalarini tan olmagan va M.Kamolni shaxsiy diktaturada ayblagan 26 deputatlar o‘zlarini ittihodchilar deb atab, oldingi sulton tuzumini oqlovchi “Ikkinchi guruhni” tuzdilar. 7 iyun kuni TBMM Sulton tomonidan 1920 yilning 16 aprelidan buyon qabul qilingan barcha kelishuv va qarorlarni bekor qiluvchi qonun chiqardi. Bu vaqtga kelib, Anqara muxolifat xukumatiga qarshi harakatlar kuchayib ketdi. Aksilinqilobchi kuchlarni bostirish uchun TBMM xukumati yunonlar bilan bo‘lgan urushda qatnashgan qo‘shinlarni qayta tuzdi. Partizan guruhlaridan otryadlar va otliq diviziyalar tuzildi. Iyun oyida partizanlar “sulton qo‘shinlari”ni tor-mor qildilar va aksilinqilobiy g‘alayonlarni bostirdilar. Shu vaqtning o‘zida ular Izmit yarimorlidagi ingliz ko‘shinlarining himoya to‘siqlariga hujum qildilar 17 . Partizanlarga ingliz floti kemalari qarshi chiqdi. Kuchlar tengsizligidan partizanlar Izmit qo‘ltig‘idan chekinishga majbur bo‘ldilar. Partizanlarga qarshi ingliz flotining kemalari chiqdi. Kuchlar teng emasdi, partizanlar Izmit ko‘rfazidan ketishga majbur bo‘ldilar. Fransuz okkupantlariga qarshi kurashda Janubiy Afrikalik partizanlar muvaffaqiyatga erishdilar. 1920-yil yanvar oyi oxirida ular fransuz diviziyasi ustidan g‘alaba qozonib, Marash va Urfani ozod qildilar. Antepning qahramonona himoyasi to‘qqiz oy davom etdi. May oyida uning himoyachilari fransuz harbiylarining o‘n sakkizta hujumini qaytardilar. Tarsus, Adana, Pozanti, Sis, Usmoniya, Mersin shaharlarida ham okkupantlarga qarshi dahshatli jang davom etdi. 1920-yil 22-iyunda interventlar turk vatanparvarlariga qarshi butun yunon qo‘shinining yurishini uyushtirdilar hamda ularni eng zamonaviy harbiy texnikalar bilan ta’minladi. Britaniya tomonidan to‘liq ta’minlangan yunon qo‘shinlarining bir guruhi Izmirdan Anatoliyning ichkarisiga yurish boshladi. Boshqa guruh esa Sharqiy Frakiyaga kirib, Edirnani bosib oldi. Greklarning olg‘a yurish operatsiyasi natijasida G‘arbiy Anatoliya va Sharqiy Frakiyaning katta qismi okkupantlar qo‘liga o‘tdi. 17 Турция. Современные проблемы экономики и политики. М., 1997. 67-69 c. 27 Ushbu muvaffaqiyatlardan foydalanib, Antanta yetakchilari jahon urushining yakuniga ko‘ra mag‘lubiyatga uchragan Germaniya-Turkiya ittifoqi bo‘limini rasman mustahkamlash maqsadida tinchlik shartnomasini taqdim qildilar. Ushbu shartnoma imzolangunga qadar Usmoniylar saltanatini katta qismi urushda g‘olib bo‘lgan mamlakatlar tomonidan okkupatsiya qilindi. Shartnoma 1920-yil 10- avgustda Parijning shimolidagi shaharchada imzolandi. Shartnomaga binoan, Sharqiy qism (Istanbul va unga qarashli tumanlardan tashqari) Turkiyadan olinib, Gretsiyaga berildi. Izmir va unga qarashli tumanlar Turkiyaga tegishli bo‘lishiga qaramasdan, Gretsiyaning qo‘l ostiga o‘tdi 18 . Shartnomaga ko‘ra Markaziy Anatolyaning tog‘lik qismi Turkiyaga qoldirilgan edi. Uning poytaxti Istanbul bo‘lib, turklar tinchlik shartnomasini buzgan taqdirda ittifoqdoshlar uni ham olib qo‘yish huquqiga ega edilar. Turkiya qurolsizlantirilishi lozim edi. Antanta tomonidan yo‘lga qo‘yilgan yosh turklar taqiqlagan kapitalistik tizim va moliyaviy boshqaruv qayta yo‘lga qo‘yila boshlandi. Moliyaviy boshqaruv uchun Turkiyaning kirim-chiqimidan foydalana oladigan alohida komissiya tuzildi. Qo‘shin va jandarmalarning soni 50700 kishi bilan chegaralangan edi. Qoshin harbiy komissiya nazorati ostida edi. A.F.Miller ta’kidlagandek, “Agar shartnoma amalga oshganida, Turkiya davlat sifatida qolmagan bo‘lar edi”. Ushbu shartnoma “Sevr sindromi” deb nomlangan turk millatchilarining manfaatlari asosida tashkil topdi. U milliy g‘oyaning bir qismiga aylandi. 18 Шахинлер Ментер. Кемализм: зарождение, влияние, актуальность. Пер. с французского. М., 1998. 35-38 c. 28 XULOSA Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqib shunday xulosa qilish mumkin Turkiya Qora dengiz sohillariga hujum uyushtirishi bilan Birinchi jahon urushiga kirdi. Usmonli qo’shinlari Antanta bilan urushdi. Birinchi jahon urushi Turkiya davlatiga ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan ancha katta ta’sir o’tkazdi. 1918-yil 30- oktabrda Mudros sulh shartnomasi imzolanib, Usmonlilarning Birinchi jahon urushidagi ishtiroki tugatildi. Biroq Usmonli xalqiga sulh shartlarining jiddiyligi haqida noto g ri ijobiy taassurot qoldirdi.Ular uning shartlari aslidan ko'ra anchaʻ ʻ yumshoqroq deb o'ylashdi, bu keyinchalik ittifoqchilar taklif qilingan shartlarga xiyonat qilganidan norozilik manbai bo’ldi. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Prezident asarlari 1. Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Toshkent., “Sharq”., 1998. II. Asosiy adabiyotlar 2. Алиев Г.З. Турция в период правления младотурок. М., 1972. 3. Ближний Восток: проблемы региональной безопасности. М., 2000. 4. Внешнеэкономические связи Османской империи в новое время (конец XVIII - начало XX в.). М., 1989. 30 5. Еремеев Д.Е., Мейер М.С. История Турции в средние века и новое время. М., 1992. 6. История Востока. Т. IV. Восток в новое время (конец XVIII -начало XX вв.). Кн. 1, 2. М., 2004. 7. Киреев Н.Г. История этатизма в Турции. М., 1991. III. Qo’shimcha adabiyotlar 8. Курпалидис Г.М. Государство Великих Сельджукидов. М., 1992. 9. Мейер М.С. Османская империя в XVIII веке. Черты структурного кризиса. М., 1991. 10. 15. Петросян Ю.А. Османская империя. Могущество и гибель. М., 1990. 11. Devrin Yazarlarının Kalemiyle Gazi Mustafa Kemal. I-II. İstanbul, 1981. 12. Eldem V. Osmanli İmparatorlugu’nun İktisadi Şartları Hakkında bir tetkik. Ankara, 1970. 31

Birinchi jahon urushining boshlanishi - urushning so’ngi bosqichi

MUNDARIJA

KIRISH ................................................................................................................. 2-3

I BOB. BIRINCHI JAHON URUSHINING BOSHLANISHI

  1. Turkiyaning urushga kirishi ............................................................................. 4-7

1.2 Urushayotgan davlatlar ahvoli ....................................................................... 8-12

II BOB. URUSHNING SO’NGI BOSQICHI

2.1 Birinchi jahon urushining Turkiyaga ta’siri ................................................. 13-26

2.2 Birinchi jahon urushidan keyingi Turkiyaning iqtisodiy hayoti ............................................................................................................................. 27-29

XULOSA ................................................................................................................ 30

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 31

Купить