Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar) - Дошкольное и начальное образование - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Дошкольное и начальное образование

Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)

Купить

Bolalar folklorining o’ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig’i, janrlar).
REJA:
1. Bolalar xalq og’zaki ijodining janr turlari va ijro usullari.
2. «Ramazon», «Boychechak», «Oq terakmi–ko’k terak» qo’shiqlarining ijro
yo’llari.
3. Bolalar o’yinlari va ularning mazmuni.
4. Bolalar fol’klorining tili va badiiy xususiyatlari.

Bolalar tomonidan yaratilgan og’zaki ijod namunalari bolalar fol’kloriga kiradi.
Ba`zan bolalar uchun kattalar ham bolalar fol’klorini yaratganlar. Bular «Alla»
qo’shiqlari, ertaklar, tez aytishlar, topishmoqlar, o’yin qo’shiqlari, o’yinlar,
ermaklar va boshqalar. Bolalar o’yinlari va o’yin bilan aytiladigan qo’shiqlarning
ko’plari yil fasllari bilan bog’langan. «Boychechak», «Oftob chiqdi olamga»,
«CHittigul», «Laylak keldi, yoz bo’ldi», «Qurbaqa», «Qaldirg’och» singari
qo’shiqlarni bolalar tom boshlarida, dalalarda, qishloq ko’chalarida aytishadi. Ular
bahorning kelishi, qushlarning uchib kelishi, suvlarda qurbaqalarning paydo
bo’lishi bilan bog’liqdir. «YOmg’ir yog’aloq» qo’shig’i esa, dehqon bolalarini
quvontirgan bahor yog’irini yog’ishini tasvirlaydi. Bolalar yilning hamma faslida
o’yin bilan shug’ullanadilar. O’yin ham, qo’shiqlar ham bolalarning aqliy ham
jismoniy kamolotga etishiga yordam beradi. Bolalar qo’shiqlari katta tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo’lib, ularning intizomli, jasur va boshqa ijobiy sifatlarini
tarbiyalaydi. Xalq og’zaki ijodida bolalar qo’shiqlari ham marosim va urf-odatlar
bilan bog’liq bo’lgan. SHulardan biri «Boychechak»dir. Bu qo’shiqda bolalar
boychechak o’simligini dala-qirlardan qidirib topgach, hovlima-hovli yurib qo’shiq
aytganlar. Xonadonlar esa, qo’shiq aytgan bolalarni turli xil emishlar bilan ziyofat
qilganlar.
Ijodkor xalq badiiiy so’zning yosh avlod tarbiyasidagi kuchi va jozibasiga
qadim zamonlardanoq ishongan. U o’zining eng noyob asarlarini so’z mo’`jizasi
bilan bunyod keltirgan.
Bolalar fol’klori kichkintoylar olami bilan kattalar dunyosini uyg’unlashuvi
oqibatida yuzaga kelagan o’yinlar, qo’shiqlarning butun bir tizimi tarzida tarkib
topgan Bolalar fol’klori bolalarda eng yaxshi fazilatlarni- vatanparvarlik, mehnatga
muhabbat, kishilarga ishonch, do’stlarga sadoqat tuyg’ularini ekattalar bilan birga
tabiat stixiyalariga qarshi kurashish va ularni engish malakasini tarbiyalaydi.
Bolalar fol’klorini yaratishda kattalar ham bolalar ham baravar hissa qo’shishgan.
Kattalar bolalarni erkalash she`rlarini yaratishganki, alla, aytim, olqish,
ovutmachoq, qiziqmachokq, singari erkalash xususiyatlariga ega bo’lgan bu janrlar
onlaik fol’klari tarzida ifodalangan.

Onalik fol’klori keng ma`nodagi tushuncha bo’lib, poetik namunalarda
erekalash xususiyati etakchidir. SHu mantikka asoslanib, onalaik folb’ekloiridva
poetik asarlar silsilasini nasriy asarlar guruhidan ravshanroq ajratish niyatilda
onalarni erkalovchi she`orlari deb ham atash mumkin. O’z navbatida erkalash
she`riyatiga mansub namunalarning ijro maqsadi, urni va bola yoshi, saviyasiga
ko’ra guruhlarga bo’ltnadi. Birinchi guruhga mansub qo’shiqlar bolaning
beshikdagi davri bilan chambarchas bog’liq. SHuning uchun ularni beshik
qo’shiqlari deyishadi. Allalar, aytimlar, olqishlar, ana shunday xususiyatlarga ega.
Beshik qo’shiqlari bola uch yoshga to’lgunga qadar aytiladi. Allalar-ijtimoiy
estetik qiymatiga ko’ra birinchidan-bolalarni uxlatishdan iborat., ikkinchidan-
tarbiyaviy estetik mohiyat kasb etishdan iborat. Beshik qo’shiqlarida eng ko’zga
ko’rinadigan mavzu- bola ta`rifi. Ona o’z bolasina o’zibilgan yaxshi so’zlar bilan
ta`riflaydi.
Quzi boqqan qo’y etsin,
Topganimga to’y etsin .
To’y-to’ylarga ulansin,
Davlat boshingga urnashsin.
Alla-yo, alla.
Ikkinchi guruhga oid qo’shiqlar bola tug’ilganidan to 10-11 yoshga
to’lgguncha ijro etiladigan aslida beshik bilan bog’lanmagan onalik mehri
tarovatidan yuzaga kelgan badihalardir. Bular suyish qo’shiqlari bo’lib,
erkalatmalar, ovutmachoqlar, qiziqmachoqlardan tarkib topgan
Aytim-olqishlar erkalovchi ruhdagi rasm-rusum bo’lib, aksariyati, asosan,
bolalarning beshik davriga oid turlm tuman marosimlarda ijro etiladi. CHaqoloq
beshikka solinganda, cho’miltirilganda, birinchi qadamini bosganda, sochi birinchi
olinganda, bola sha`nigasiriq tututilganda,xullas shunday rasm rusumlarning
mazmuniga yarasha aytim olqishlari mavjud. Bolaga yangi kiyim kiydirish
qutlovigv aylangan quyidagi aytim-*-olqishga e`tibor berish lozim.
San bir yillik,
Man ming yillik,

Kiya-kiya to’zdiraylik,
Dugonalarimdan uzdiraylik.
Erkalamalar. erkalamalar kichkintoylar g’ashlanganda, baqirib- chinqirib
yig’laganda, betoqatligi oshganda aytilib, kayfiyatning ko’tarinkiligini oshirish
uchun ijro etiladi.
O., shugina, shiringina,
Munchagina, tunchagina
Kunchagina, shunchagina,
YAshnab turgan kunchagina.
«YAsha», «Balli», «Ofarin», «Rahmat», kabi erkalovchi, olqishlovchi
so’zlar ham bolaga quvonch bag’ishlaydi.
Ovutmachoqlar. Onaning bola bilan bo’lgan munosabatlarida juda qadim
zomonlarlardagi odatlarning izlarini ko’rishimiz mumkin. Bular kishilarning
tirikchilik shakllari, turli xil an`analari bilan birga, ularning o’z davarida animistik,
totemistik tushunchalarda bo’lganlig larini tasdiqlaydi. Biz bu tushunchalarni
ba`zi keksalarning harakatlari vaqtida kuzatamiz Masalan: ona bolani beshikka
belayotganida o’ng qo’li bilan qovuzni tekislab, keyin bolani yotqizayotib,
shunday so’zlarni aytadi:
egalari kirsin, bobovlari chiqsin.
Bolani beshikdan echib olayotganda esa: Uyqusi beshikda qolsin.- deydi.
Diqqatimizni ikki narsa o’ziga jalb qilad; bir- beshikning egasi bola. Bolani
beshikka belaguncha bu joyda, vaqtincha, boshqa bir narsa egallab turibdi. egasi
kelganda u joyni bo’shatishi kerak. Ikkinchi: Uyqu bodadan ajrab, beshikda qolishi
kerak ekan.
Mahmud Koshg’ariyning nazari xam bu faktni ham chetlab o’tmadi:-
Isiriqq, isiriq deyilganda «Ey jin, es-hushingni yo’qot.» Deyilgani bo’ladi» deb
izoh beradi olim.
Ovutmachoqlarning ma`lum bir turkumi onalarning qilgan harakatlarida
o’lchovlik vazifalarini ham o’taydi. Masalan6 ona beshikdagi bolani echib olar

ekan, o’ng bilagidan g’oz ko’tarib, «O’s, O’s,»- deydi, yana chap bilagidan
ko’tarib, «O’s,....O’s,» deydi.
Ovutmachoqlar yana bolarning tinchlantirish ehtiyojini qondiruvchi
maqtovlardir.
Vuy-vuy, shuginani kim urdi,
Vuy-vuy, shuginaga kim lab burdi.
Yig’lama oppoqqinam,
Boshimdagi qalpoqqinam.
Tez aytishlar va topishmoqlar. Tez aytishlar yoki so’z o’yinlari o’zbek xalq
og’zaki ijodi turlaridan biri bo’lib, ayrim nutq tovushlarining ko’p qaytarilishi
yoki tovushlarning so’z va iboralar tarkibida murakkab joylashtishiga
asoslanadi.Tez aytishlar vositasida bolalar ona’ tilidagi tovush va so’zlarni ravon,
burro, aniq talaffuz etishni, tovushlar ohangdorligini, so’zlarning nozik ma`nolarini
his va idrok qilish, aniqlash va ilg’ab olishni mashq qiladilar.
Qishda kishmish pishmasmish,
Pishsa kishmish qishmasmish.
O’zbek xalq og’zaki ijldida tez aytishlar, so’zo’yinlari qadim zomonlardan
beri bor. Lutfiy, Alisher Navoiy kabi mutafakkirlarning asaralrida ham so’z
o’yinlarini uchratishimiz mumkin. A.navoiy tuyuqlari haqida so’z yuritar ekan,
uning ildizlari xalq poeziyasi janrlaridan kelib chiqishiga ishora qilib., tuyuqlarni-
«yor-yor», «qo’shiq»lar bilan bir o’ringa qo’yadi. Tajnis va iyhom- ikki va undan
ko’p ma`noli so’z san`ati deb ta`riflaydi. Aksariyat tez aytishlar talaffuzi bir-
biridan katta farq qildigan fonemalar asosida, jumladan, «SH», «L», «R»
undoshlari asosida tuzaladilar. Masalan: «Lola arralaydi, Sora allalaydi»
Bu birinchi turkumga kirgan tez aytishlar yordami bilan uch-to’rt yoshga
kirgan bolalarning «R», «SH» tovushlarini to’g’ri talaffuz qilishi yoki «L»va
«S»ga almashtirib yuborishi ma`lum bo’ladi.
Ikkinchi bir turkum tez aytishlar borki, unda bolani ayrim tovushlarni to’g’ri
talaffuz qilishga o’rgatish bilan birga, bolaning xayolini bir joyga yig’ishga,
jumlaning mantiqiy urg’o’sini aniqlab olishga jalb qilinadi.

Masalan: Bir tup tut, bir tup tutning tagida bir bir tup turp. Bir tup tut bir tup
turpning tomirini turtib turibdi, bir tup turp bir tup tutning tomirini turtib turibdi
Ko’rinib turibdiki, misoldagi «tut», «turp» so’zlarini to’g’ri talaffuz
qilishdan tashqari, jumladan to’g’ri takrorlash, tutning va turpning turgan o’rni va
holatlarini yodda saqlab qolish kerak.
Tez aytishlar kichik va maktab yoshidagi bolalar nutqida ayrim nutq
tovushlarni buzib talaffuz etish hollarini tuzatishga, to’g’ri so’zlaydigan bolalarda
esa adabiy talaffuz normalarini mustahkamlashga yordam beradi.
Bolaga tish chiqishi bilan bog’liq irimlarda esa «yordamchi» so’zlar bulmay,
bunda xalq og’zidagi afsonalar aytiladi., ba`zi odatiy ishlar qilinadi: Onalar
qozonda bug’doy qovurib, chvqoloqning ustidan sochadilar, «chaqaloqning tishlari
xuddi bug’doydek chiroyli chiqsin deyishadi To’plangan bolalarni bug’doy
qovurmochi bilan mehmon qilinadi. Ba`zan bu odatni-bug’doy
sochilishiyb-«nasibalik bo’lsin» deb tushuntiradilar. CHorvador joylarda
chaqaloqning tishi chiqish vaqtida otga mindirib olishadi., «ot tishi chiqadi»
deyishadi.Agar qo’yga mindirilsa «qo’y tish» chiqar ekan.
So’z o’yinlari. O’zbek xalqining askiya, tuyuqlar, qochirimlar, bahri bayt
singari og’zaki ijodlarida so’z o’yinlari asosiy rol’ o’ynaydi.. Bolalar juda
yoshligidan boshlab kattalar og’zidan eshitgan-ona tili boyligimizni juda ustalik
bilan namoyish qilishning guvohi bo’ladilar. Ayni vaqtda bolalar bir so’zning bir
necha ma`nosini tushunishga mashq qiladilar. Keyinchalik o’zlari ham so’z
o’yiniga singari so’ jumlalari to’qiydilar Masalan, bolalar kattalardan mana shu
so’z o’yinlarini eshitad:
Qizarib pishgan olmadi,
Olmadan nega olmadi,
Olmagani xo’b bubdi,
endi kelsa olma, di.
Bu xalq og’zida aytilib yurgan to’rtlik tajnis asosida qurilgan, mumtoz
adabiyotda tuyuqning o’zi. Bola buning aynan o’ziga uxshash boshqa bar

variantini «to’qib» bera olmadi, balki, o’z kuchiga qarab, to’rtlik emas, balki ikki
yo’ldan iborat so’z o’yini ijod qildi.
Olmaxon olmani ol, ma!
Olmani olmaxondan olma.
Bu erda olma so’zi aavval buyruq, keyin inkor ma`nosida qo’llangan.
Misralarda so’z o’yini ham shu ikki xil ma`no berish asosida qo’rilgan bo’lib,
unda bolaning shu so’z ma`nolarini farqlay olishi talab etiladi.
Bolalar qo’shiqlari . Kishilar o’z mehnatlarini, turmushdagi barcha
voqealarni qo’shiq bilan bezaganlar. O’zbek xalq og’zaki ijodiyoti boyliklari
ichida kattalardan bollalarga meros qoladigan qo’shiqlarning salmoqli turi mehnat
qo’shiqlaoidir.
Oq sigir , ko’k sigir,
Qani tezroq bo’l sigir,
Doni menga,
Somoni senga,
Xo’p, to’p.
Katatalarning bollarga aytib beradigan, keyinchalik bolalarga meros bo’lib
qoladigan yana bir qo’shiqlar turkumi Mahmud Koshg’ariyning «Devonu lug’otit
turk» dan to bizning davrimizgacha aytilib kelingan jonli va jonsiz personajlar
bahsidir.
Oq sholi, ko’k sholi,
Oq sholini oqlaylik,
Ko’k sholini ko’klaylik,
Niyozbekka saqlaylik.
Xalq o’rtasida suv haqida juda ko’plab afsonalar. qo’shiqlar, ertaklar
yaratilagan. O’zbek xalqiningg eng yaxshi orzulari suv bilan bog’langan. BU
umumxalq ruhidan bolalar bolalar ham chetda qolmaganlar.. Ularning o’yin va
ashulalarida ham suv, tabiat hodisalari mavzui bor.ulardan biri yomg’ir haqidadir.
YOmg’ir yog’aloq,
echki sog’aloq,

Boyning o’g’lini
Qorni dumaloq.
Qo’shiqning bir necha variantlari mavjud:
YOmg’ir yog’aloq,
YAm-yashil o’tloq,
endi ekinlar,
CHiqarar quloq.
Buxoro viloyatinigg o’zbek va tojik tillari asosida shirin-shakar qilib;»
YOmg’ir-yomg’ir bore bore yoqqaningni ko’ray»-deyishadi. Farg’onada yosh
qizlar «YOmg’ir yog’, Sochim o’s!» deb qichqirishadi. Surxondaryoda esa
yomg’ir yoqqanda aytiladigan shunday qo’shiq bor:
YOmg’ir yog’sin,
O’ralar to’lsin,
Sur xotin,
Sur xotinga suv kerak,
Qozon to’la un kerak.
Bunda yomg’irning «qozon- qozon un» keltirishi ochiqdan-ochiq aytib
qo’yiladi. Don-un, un-non. Bolaga esa non ekrak. Qor haqida ham qo’shiqlar
bor. Qadim zamonda qor kambag’allik, ochlik, yupinlik ramzi edi. Qorni yog’ishi
inson irodasidan tashqari hodisa, odamning unga itoat qilishdan boshqa chorasi
yo’q deb tushunilardi. SHuning uchun Qor xatlar: «Qor yog’dirgan xudoyimning
o’zi» so’zlari bilan boshlanar edi. Qorda qolgan odam nochor odam sifatida
tasvirlanadi. Ko’pincha, chol va kampirlar tilga olinardi. «Qolgan ishga qor
yog’ar» maqollari esa omadsizlikdan. Ishni yurishmasligidan darak berardi.
Qo’shiqlardan bir misol:
Qor yog’adi guppillab,
Ammam kelar cho’kalab,
Ko’rpacha soling yonimga,
Ammam kelsa uyimga

Bahor fasli kelishi bilan balalar o’yinlarini boshlab yuboradilar. O’g’il
bolalar osmonga varrak uchiradilar. Qiz bolalar sochlariga bargak taqadilar.
Bolalar tol chiviqlarini qo’l bilan uqalab, asta po’stini shilib, o’zlariga sivizg’alar
yasaydilar. Kichkintoylar xivichlarni «toy» qilib minishadilar. Boychechak
bolalarning birinchi qo’shig’iga sazovor bo’ladi. Ular bu qo’shiqni baland ovoz
bilan bab-baravar aytadilar.
Boychechagim boylandi,
Qozon to’la ayrondi,
Ayroningdan bermasang,
Qozonlaring vayrondi.
Kattik erdan kazlab chikkan boychechak,
YUmshok erdan yugurib chikkan boychechak.
Boychechakni tutdilar,
Tut yogochga osdilar.
Kilich minan chopdilar,
Baxmal minan yopdilar.
O’zbek va tojik etnografiyasining, fol’klorining tadqiqotchisi prfessor E.M.
Peshchereva suhbat vaqtida nega « boychechakni tutdilar, tut yog’ochga osdilar»
deyilishiga diqqatimizni tortdi. Haqiqatdan havm, qadim SHarqda tut daraxti
muqaddas daraxtlar dan biri deb hisoblangan. O’zbeklarda mazkur e`tiqodga ko’ra
daraxtning «egasi bor» deb hisoblanadi., ehtiyot qilinadi, uning tanasidan xotinlar
sochini tarash uchun tarok, bola belaydigan beshik kilinadi. Boychechak xalk
orasida ramziy timsol bulsa kerak. Negaki, u xuddi odam singari tasvirlanadi. Uni
«Tutadilar», «tut yogochga osadilar», «kilich bilan chopadilar», «baxmal bilan
yopadilar». Bunday ishlar bundan 2-3 ming yil ilgari kadim Misr, YUnonda xam
bulganini etnograf tarixchilar biladilar.
Boychechak bolalar tushunchasida ijodiy timsol u, yoshlik, jushkinlik ramzi.
U uzbek bolalari ogzidan yozib olingan bir variantda boychechakni kilich bilan
chopish «kamlik kiladi», uni «balgon» bilan uradilar va keyin kilich bilan

chopadilar. Demak, u yana «isyonkor» xam ekan. Uzbek xalkida biror kishi uz
kuchi bilan kiynalib usgan bulsa, «axir, u kattik erdan katalab chikkan
boychechakning uzi-da!» deyishadi. Buning xammasi boychechak mexnatkash
kishi timsoli ekanidan dalolat beradi. Toshkent viloyatida:
Boychechagim, boychechak,
Etagim tula boychechak.
YOki:
Boychechagim bolasi,
Kulogida donasi,
Donasini olay desam,
YUgurib chikdi onasi.
Baxor faslida «CHidti gul» kushiklari xam aytilib, kelingan. Bu kushik bilan
bolalar kushikka mos xarakatlar bilan uynaydilar. Kushik oxangi uyinga ulchov
mezon bulib uni etaklaydi. Uyin esa kushikning mazmunini tuldiradi. Unga xarakat
bagishlaydi. Bola bir vaktning uyindan xam ma`naviy, xam jismoniy jixatdan
roxatlanadi. Kushik ijrosini kuz oldimizga keltirib kuraylik. Kizlar juft-juft
bulishib, kaftlarini bir vaktda bir-biriga urib, aylanishib, yana urishtirib, kushik
aytadilar. «CHittigulo-chittigul», deyilganda kizlar yuzma-yuz turadilar. Kullari
ma`lum tartib bilan bir-birlariga karsillab tegib, chiroyli oxang kasb etadi. «Xay-
yu, chittigul, xay-yu chittigul» deyilganda kizlar bir xil makom bilan turgan
joylarida gir aylanadilar.
CHidti gul-o, chittigul,
Xay-.yu chitigul,
CHidti gulga gul bosay,
Bir yonini yonbosay,
Hay-yu chittigul,
Hay-yu chittigul,
Quling qulvog’dan bo’lsin,
Beling belbog’dan bo’lsin
Hay-yu chittigul,

Hay-yu chittigul.
YOz faslida «Laylak keldi, yoz buldi» kushigi kuprok aytiladi. Bu kushiku
kunlarning isishidan, ekinlarning unishidan, kushlarning kelishidan, ariklardan
suvlarning tulib okishidan, bola kunglida kuvonch uygotadi.
Bolalar ota-onalaridan laylak xakidan kup ertaklar, afsonalar eshitganlar.
Ular laylakni yoz faslini elchisi sifatida tasavvur etadilar.
Laylak keldi, yoz buldi,
Kanoti kogoz buldi,
Laylak boradi tokka,
Kuloklarida xalka.
Xalkasi tushib koldi.
Utirdi yiglamokka.
Laylak keldi ilon koch,
Bola chakang olib koch,
YAngi tuning kiyib koch.
eski tuning tashlab koch.
Kushikning bolalar kushigiga xos yana bir tomoni bor: Kushik oxiri
kutilmaganda «ilon koch», turtligi bilan tugallanadi. Avvalo ilonni bola yomon
kuradi, ilon bor joyda chumilolmaydi.
Ikkinchidan laylak ilon eydi, shuning uchun kochish kerak. Uchinchidan,
yoz bulib, laylak kelishi vaktidan ilon tullab, pust tashlaydi. Bu kushik fasl izining
kurinishidir. Kushikning variantlari kup. Ba`zi kushiklarda laylakni «opa» deb
ataladi va unga xazil mutoyiba bilan murojaat kilinadi:
Laylak opa,
Boshinga kapa,
Takiyam suvga tushib ketdi.
Olib bering, jon opa!
«Oftob chiqdi olamga» qo’shiqlari bir turkum she`rlarini tashkil qiladi.
Aslida qo’shiq oftobning chiqishi bilan bllalar, kattalar quvonchiga bag’ishlangan
bo’lsada, bora-bora u maishiy tus olib ketadi. Bodalarning pishiqchilik-arpa,

bug’doy pishishi,yantoq, quvray, ajriq qurib- o’tin bo’lishi, qozon- tandirlarda non
yopilishi, bolarning to’yib non eyishi imkoni haqida qo’shiq aytilishi kutiladi.
Oftob chiqdi olamga,
YUgirib bordim xolamga,
Xol, xlo kulcha ber!
Xolam dedi:- O’tin ter!
O’tin terdim bir quchoq,
Kulcha yopdi bir o’choq.
O’g’liga berdi yog’liq kulcha,
Menga berdi kuyuk kulcha.
Bola termalari. Bola hayotida qo’shiq, o’yin, mashg’ulotlardan tanaffus
bo’lmaydi. YUqorida keltirib o’tilagn qo’shiqlardan ham mukammalroq,,
voqealari murakkabroq qo’shiqlar bor. Biz ularni xususiyatlaridan kelib chiqib,
afsonaviy qo’shiqlar, voqeaband balo termalari deb atasak ham bo’ladi. Negaki,
bolalarning jo’shqinligi va izlanuvchanligi, sabrsizligi va harakatchanligi to’lib
toshgan luarning sermahsul fantaziyasi bilan ham yo’g’rilgan. O’zbek bolalari
aytadigan «Osmondagi oy», «Asakaning yo’lida» singari qo’shiqlar diolog
shaklidagi qo’shiqlar sarasiga kiradi.
-Osmondagi oy,
Saydazim boy,
Nima eyapsan?
-Olma eyapman.
-Olmangdan tashla
-Acham urushadi.
-Achang o’lsin.
-Xudo saqlasin.
-Hovlingni supur,
Lo’li o’ynasin,
Qozoningni yuv,
Go’ja qaynasin.

O’zi kichig-u, ichida qancha xalq hikmati borligiga diqqat qiling: olma
eyayotgan kishining davlati Toshkentdagi mashhur savdogar Saydazimboynikidan
kam emas, Qizg’anchiq «acha»ning boridan yo’g’i yaxshi; hovli supurilsa to’y
buladi, tuyda lulilar uyin kursatishadi; kozon yuvilishining xam xosiyati bor - ichi
tulib, ovkat kaynaydi. Ovkatning xam gujasi kaynasin (palov, shovla, xalim pishsin
deyayotgani yuk!) Negaki, fakat guja kaynasagina bolalar tuyib-tuyib icha oladilar.
«Tepdim sandik ochildi» kushiklari vokeband kissa tarikasida aytiladigan
kushiklardan biridir. Bu kushikning bir necha variantlari tuplanib, elbek tomonidan
nashr ettirilgan.
Tilla sandik ochildi,
Tagiga bodom sochildi.
U bodomni terolmay,
Kanotlari kokildi.
Kanot bering uchaylik,
Ok saroyga tushaylik
Kushik 24 yuldan iborat va uyinning sharti xam bayon kilingan. Kushikda
bola fantaziyasi e`tiborga olingan. Bunday kushiklar bolalar kushikchiligining
takomillashmagan yukori darajadagi shakllar bulib, kushikchilikning avvalgi yoki
keyinchalik kuriladigan mayda termalari boskichini utgandan keyingina yuzaga
kelgan deyish tugri buladi.
Bolalar o’yin fol’klori. Xalk ijodi namunasi xisoblangan bolalar uyinlari uz
tarkibida muayyan ritmik izchillikka asoslangan xatti-xarakat, ramziy ma`no kasb
etuvchi etnografik detallar, poetik fol’klor namunalari, oxang va tomoshaviylik
elementlarini yaxlit xolda mujassamlashtirgan sinkretik xodisadir. Bolalar uyinlari
ajdodlarimiz tafakkurining eng kadimgi elementlaridan biri bulgan ibtidoiy
rituallar va marosimlarning tarkibiy kismi sifatida juda kadim zamonlarda yuzaga
kelgan. Davrlar utishi bilan bunday marosimlar tarkibidagi uyinlar uzining rituallik
xususiyatini yukotib, oddiy tomosha unsuri yoki kungil ochar vositasiga aylangan.
Bolalar uyinlarining muayyan bir kismi bevosita kadimgi odamning uz
turmush tarzini badiiy talkin etish extiyoji tufayli bevosita mexnat kilish jarayonida

shakllangan. Ovchilik, chorvachilik, dexkonchilik, shuningdek, kadimgi
xunarmandchilik, ajdodolarimizning kundalik turmush tarzi bolalar uyinlarining
kelib chikishiga asos bulgan dastlabki va asosiy ijtimoiy banbalar sirasiga kiradi.
Ajdodlarimiz - kadimgi turkiy kavmlarining turmush tarzi ovchilik,
chorvachilik bilan bevosita boglik bulgan. Kuchmanchilikka asoslangan turmush
tarzi ajdodlarimizdan uz farzandlarini yaxshi chavondoz karagay mergan kuragi er
kurmagan paxlvon kilib tarbiyalashni takozo etadi. SHuning uchun ot uyinlari,
poyga, tirandozlik musobakalari kurash, tuya, kuchkor, xuroz urushtirish kadimdan
keng rasm bulgan edi. ana shu an`analar asosida asrlar davomida uzbek bolalar
fol’klor uyinining badiiy tizim shakllangan. Bolalar uyin fol’kloriga oid manbalar
tuplash
1. X1 asrdan X1X asrning ikkinchi yarmigacha bulgan davr.
2. X1X asrning oxiri XX asrning 30 yillarigacha bulgan davr
3. XX asr 30 yillaridan to bugungi kunga kadar
Bolalar uyinlari xakidagi ilik ma`lumot X1 asrda yashab utgan mashxur
turkiyshunos olim M.Koshgariyning devonu lugatit turk asarida kayd etilgan.
Turkiy kavmlar orasida tup bilan uynaladigan kadimiy uyinlardan biri CHavgon
keng rasm bulgan. Bolalarning uyin tanlashdagi didi va uyin turlari yillar utib
uzgarib bormokda. Bugungi kundagi uyinlarda vatanparvarlik ruxi yakkol kurina
boshladi. Bu uyinlar xalk bilim va tajribasini yillar davomida mukammallashgan
kurinishidir.
«Navro’zjon» qo’shig’i navro’z faslining erkalatib aytilishidir. Bunday vaqtlarda
bolalarning bahorgi o’yin-kulgilari asosida qo’shiqlar yaratiladi. O’g’il va qiz
bolalar orasida yaqin kunlargacha «To’p», «To’p tosh», «CHittigul» kabi o’yinlar
bo’lardi. Bu o’yinlarning har birining o’ziga xos qo’shiqlari bo’lib, ular o’yin
jarayonida bir bola yoki ko’pchilik tomonidan ijro etiladi. Topishmoqlar ham
bolalar o’yinining bir turi hisoblanadi. Topishmoqlar bola taqdirida muhim o’rin
tutgan, uning intellektual o’sishida faol ishtirok etgan, xalq pedagogikasining
qo’shiqlar, ertaklar singari, o’z xususiyatlari bilan ulardan farq qiladigan poetik,

aqliy mashg’ulotlaridan biridir. Bolalar topishmoqlarni topishda qatnashar ekan,
o’zini qurshab turgan olamni kuzatishga, tabiat hodisalarini bilib olishga, ularga
bo’lgan o’z munosabatini bildirishga o’rganadilar. Bolalar fol’klorida tez aytish
ma`lum tovushlarni takrorlash orqali amalga oshiriladi. Bir so’z bilan aytganda,
bolalar fol’klori bolalar adabiyotining shakllanishida katta ahamiyat kasb etadi.
Uyinga chakirish - shaxar va kishlok bolalari odatda kechkurunlari tuplanib,
gaplashib utiradilar. ertaklar aytadilar. Turli xil uyinlar uynaydilar. SHunday
paytlarda bolalarni tuplash, uyinlarni uyushtirish, ayrim bolalar tomonidan
tashabbuskorlik kursatish talab kilinadi. SHaxar joylariga uyinga kuyidagicha
chakiriladi.
Tokchaga bugdoy sepuvdim,
Undimikin-o, undimikin?
Mashrabboy uydan chikmaydi,
YOtdimikin-o, yotdimikin?
Kishlok joylarda esa keskinrok, murosasizrok ravishda chakiriladi:
Tomda tovuk kotarmi,
Ayroningdan tortarmi?
Uyin yokmas bolalar,
Nomozshomdan kotarmi, Kel-xo!
Bolalar fol’klori navkiron avlodning psixologiyasi xususiyatlarini, badiiy
ijodkorligi saloxiyati va imkoniyatlarini ifodalagan, unda bolalarning vokelikka
munosabatlari, estetik karashlari va rang-barang tuygu-kechinmalari muxrlangan.
ZARURIY ADABIYOTLAR:
1. O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi (X.Razzoqov, T.Mirzaev, O.Sobirov,
K.Imomov). Toshkent: «O’qituvchi» nashriyoti, 1980 yil.
2. H.Zaripov. Fozillar fazilati. 1969 yil.
3. M.Qodirov. O’zbek xalq og’zaki dramasi. Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1963
yil.

4. M.Afzalov. O’zbek xalq ertaklari haqida. Toshkent: «Fan» nashriyoti, 1974
yil.
5. B.Sarimsoqov. O’zbek adabiyotida saj`. Toshkent, 1978 yil.
6. M.Qodirov. Masxaraboz va qiziqchilar san`ati. Toshkent, «Fan» nashriyoti,
1971 yil.
7. M.Qodirov. Xalq qo’g’irchoq teatri. Toshkent, «Fan» nashriyoti, 1972 yil.
8. G’.Jaxongirov. O’zbek bolalar fol’klori. Toshkent, «O’qituvchi» nashriyoti,
1975 yil.

Bolalar folklorining o‘ziga xos jihatlari (xajm, sujet chizig‘i, janrlar)

Купить