Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 317.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Ботаника

Продавец

Bohodir Jalolov

Бошланғич синф ўқувчиларининг табиат жисмлари ҳақидаги тушунчаларни кенгайтиришнинг ўзига хос йўллари

Купить
Бошланғич синф ўқувчиларининг табиат жисмлари ҳақидаги тушунчаларни кенгайтиришнинг ўзига хос йўллари I-Боб: Башланғич синф ўқувчиларга Табиат жисмлари тўғрисида билимларини кенгайтиришнинг ўзига хос педагогик жиҳатлари. I.1. Ўқувчиларни Табиат жисмлари тўғрисида умумий маълумотлар билан таништириш. II. Боб: Башланғич синф ўқувчиларининг Табиат жисмларига доир амалий тушунчаларни кенгайтиришнинг ўзига хос йўллари . II.1. Педагогик технологиядан фойдаланган ҳолда ўқувчиларга Табиат жисмларига доир дарс ишланмалари. II.2. Амалий ишлар орқали ўқувчиларни Табиат жисмлари ҳақидаги билимларини шакилантириш. I-Боб: Башланғич синф ўқувчиларга Табиат жисмлари тўғрисида билимларини кенгайтиришнинг ўзига хос педагогик жиҳатлари. Boshlang’ich sinflarda kichik yoshdagi maktab o’quvchilarida atrof tabiat to’g’risida aniq tasavvurlar poydevori qo’yiladi, uning asosida kelgusi sinflarda bilimlar sistemasi (masalan, 6-sinfda botanika o’qitish uchun jonsiz tabiat to’g’risidagi bolalarning boshlang’ich maktabda olgan bilimlari alohida ahamiyatga ega bo’ladi) quriladi. Shuning bilan birga bolalarning qiziquvchanligini qondirib borish, ularning «bu nima?», «nima uchun?» kabi savollariga o’z vaqtida va mohirlik bilan javob berib borish zarur. Bolalarda atrof tabiat jismlari va hodisalariga to’g’ri munosabat hosil qilish uchun ularni o’rab olgan borliqda o’zini tuta olishga o’z vaqtida yo’naltirish g’oyat muhimdir. Bolalar erta yoshdan boshlab foydali va zararli hayvonlarning farqiga bora olishlari, yesa bo’ladigan va zaharli Biroq bu maqsadlarga erishish uchun tabiatshunoslikni o’qitish metodlarini takomillashtirish kerak bo’ladi. Boshlang’ich sinf o’qituvchilarining e‘tibori o’quvchilar bilan faoliyatining tadqiqiy metodiga qaratilmog’i zarur, chunki ularga keng bilimlar beribgina qolmasdan, ularni mustaqil bilim olishga o’rgatmoq lozim. Tabiat bilan tanishtirishda tadqiqiy metoddan foydalanib, o’qituvchi o’quvchilarga ular oldiga qo’yilgan vazifani anglab olishga yordam beradi. Uning rahbarligida o’quvchilar izlanish rejasini tuzadilar, faraz qiladilar, uning tekshirish usullarini o’ylab chiqadilar, kuzatishlar, tajribalar o’tkazadilar, isbotlaydilar, xulosalar chiqaradilar. Kichik yoshdagi maktab o’quvchilarining tabiatshunoslik darslaridagi bilish faoliyatlarida ko’rgazmalilik va predmetli tasvirlar katta Tadqiqiy metoddan foydalanish natijasida «Vatanimiz tabiatining xilma- xilligi» mavzusi bo’yicha mustaqil ish bajarilishi mumkin. O’qituvchi darsni dunyoning har xil qit‘alarini taqqoslash asosida tuzadi, o’quvchilarga ushbu yo’naltiruvchi savollarni taklif qiladi: O’lkaning tabiiy zonalari janubdan shimolga tomon qanday izchillikda joylashgan? Yer yuzasining shakllarida cho’l va o’rmonlar qanday farqlanadi? Cho’l va dashtlarning o’simlik va hayvonot dunyosi o’xshashlikka egami? Bu o’xshashlikni nima bilan tushuntirish mumkin? O’lkamiz MDHning boshqa rayonlariga nima beradi va ulardan nima oladi? Takrorlovchi suhbatdan keyin o’quvchilar olgan bilimlar jadvalda umumlashtiriladi. Keyin o’quvchilarga topshiriqlar beriladi: qizil qalam bilan har bir zonadagi jonajon o’lka tabiiy sharoitiga o’x Tabiatshunoslik darslarida ko’pincha devoriy suratlar ishlatiladiki, ular bo’yicha sinf o’quvchilarining barchasi ishtirokida ish olib boriladi. Yirik suratlar bo’lmasa, kichikroq suratlardan foydalanish mumkin, ularni har bir o’quvchiga ko’rsatish kerak. O’qituvchi qaysi turdagi surat bilan ishlamasin, uning maqsadi - suratning tabiatshunoslik mazmunini ochib berish, bolalarda tabiatshunoslik bilimlarining manbai sifatida undan foydalana olish uquvini hosil qilishdir. Darsning tuzilishi va suratning mazmuniga qarab, undan turlicha foydalaniladi. Surat o’qituvchining hikoyasi tasviri bo’lib xizmat qilishi mumkin. Bunda uning tafsilotlariga to’xtash shart emas, chunki u hikoyadan olinadigan taassurotni susaytiradi. Suratning mazmunidan bu holatda faqat bayonning eng muhim ma‘nosi bilan bog’ izchilligini ko’rsatishi zarur. Kuzatishsiz o’quvchilar tabiat jismlari va hodisalari, ularning xususiyat hamda sifatlari, ular o’rtasida mavjud bog’lanishlar haqida to’g’ri tasavvurlar ololmaydilar. O’quvchilarda tegishli tasavvurlarning hosil bo’lishi qabul qilishning boyligi va to’liqligiga bog’liqdir. Kuzatishda o’quvchilar faqat kuzatilayotgan ob‘ektlarning tomoshabinigina bo’lib qolmasdan, balki ularning xarakterli xususiyatlarini bilib olishga intiladilar. Masalan, chinor va zarangning barg rangidagi o’zgarishlarni kuzatib, o’quvchilar shu o’simlik barglarini taqqoslaydilar va ularning farq qiladigan hamda umumiy belgilarini aniqlaydilar: zarang, shumtol, chinor, teraklarning mevalarini qarab chiqib, o’quvchilar bu mevalar biri-biridan nima bilan farq qilishini, ularning shakli va r qilish faolligini, tabiatga qiziqish va muhabbatni rivojlantirishga, atrof tabiat ob‘ektlari to’g’risidagi bilimlarni kengaytirishga yo’naltirilmog’i lozim. 1—2-sinflarda tabiatni kuzatish uchun atrof olam bilan tanishtirish bo’yicha darslardan foydalaniladi. 3—4 sinflarda kuzatishlar sistemasi «Jonajon o’lka tabiati» mavzusi bilan bog’liq holda mavsumiylik printsipi asosida tuziladi. Tabiat ustidan olib boriladigan kuzatishlar tizimiga ushbu tushunchalarni: jonli va jonsiz tabi at, mevali va manzarali daraxtlar, erta gullovchi o’simliklar, texnika ekinlari, suv o’simliklari, sabzavot va poliz ekinlari, galla ekinlari, hasharotlar, baliqlar, suvda ham quruqda yashovchilar, qushlarni kiritish mumkin. Tabiat va mehnat kalendariga kuzatish ma‘lumotlarini har kuni yozib borish kuzatishlarga tu тўхталинади. Ҳар бир бола ўз организми, унинг ривожи ва соғлиғини сақлаш учун уларни билиши лозимлиги ҳақида умумий билимга эга бўлиши керак. Шахсий ва ижтимоий гигиена масалаларига, айниқса, ўқувчилар ўз соғликларини сақлаши ва мустаҳкамлаши учун зарур бўлган тадбирларга алоҳида эътибар бермоқ лозим. Экология асослари мавзусида экология ҳақида умумий таассурот берилади. Жонли ва жонсиз табиат алоқаси, уларнинг ўз-ўзини ҳимоя қилиши, экологик ҳалокат кабиларга алоҳида эътибор берилиши зарур. Инсон табиат жисмлари ва ҳодисалари оламида яшайди, улар билан ҳар куни муносабатда бўлади. Атроф оламда ўзини тўғри тушуна билиш учун одамлар айрим жисм ёки ҳодиса(дарахт, тош, ҳайвон ва ҳоказалар)ни ҳам, бир-бирига боғлиқ бўлган жисм ёки ҳодисалар комрлекси (кўча, парк, хиёбон, сурат ва ҳоказалар)ни Ҳаво кўзга кўринмайди. Дафтаринингиз билан юзинингизни елпинг.Нима сездингиз? Стол устида бир қанча майда қоғоз бўлакчалари қуйинг. Уларни картон қоғоз билан елпинг. Қоғоз бўлакчалари билан нима рўй беради? Юзингизда елпиганингизда шабада-ҳаво ҳаракатни сиздингиз. Стол устидаги қоғоз бўлакчалари елпиганингизда улар бошқа жойга учиб кетди йоки столдан учиб тушди. Бунда картон билан елпинганда харакатда келган ҳаво қоғоз бўлакчаларини учириб юборади. Демак, атрофимизда ҳаво бор. Лекин нима учун уни кўрмаймиз? Шунинг учун кўрмайзки, у рангсиз, тиниқ ва кўзга кўринмасдир. Ҳаво таркибида ҳар хил газлар: азот, кисларод, карбонат ангидрид бўлади. Тирик организимлар нафас олгааааанда ҳаводан кислород ютиб, карбонат ангидрид ажратди. Ҳаво шаффоф, рангсиз, ҳидсиз бўлади. Бу ҳавонинг хоссаларидир. Ун Иссиқ ва совуқ ҳавонинг ҳаракати. Агар шам очиқ эшикнинг ўрта қисмида тутиб турилса, аланга, қандай ўзгариади. У йўлак томонга ҳам, синф томонга ҳам қияланмайди. Демак, очиқ эшикнинг ўрта қисмида синфда Ҳам, коридорда ҳам ҳаво ҳаракати бўлмайди. Табиатда иссиқ ва совуқ ҳаво доимо алмашиниб туради. Ҳаво нима таъсирида ҳаракатланади? Ер юзаси қуёш нури таъсирида бир хил исимайди. Ер юзаси кучлироқ исийдиган жойларда ҳаво иссиқроқ бўлиб, юқорига кўтарилади. Унинг ўрнини совуқроқ ҳаво эгаллайди. Бундай ҳаво Ер юзаси камроқ исийдиганжойлардан оқиб келади. Ер юзасида иссиқ ва совуқ ҳавонинг алмашиниб туриши шамол деб аталади. Шамоллар. Ер шарининг турли жойи турлича исийди ва оқибатда босим ҳам турлича бўлади. Юқори босимли ерларда ҳаво босими паст жойларга оқади. Ер юзида атмосфера босимининг б тутиб қоладиган қурилмалар ўрнатилган. Йирик шаҳарларимизда ҳавонинг тозалигини назорат қилиб турадиган стансиялар мавжуд. Лекин айрим корхоналар ҳамон ҳавоси ифлослантиришмоқда. Агар сиз бироқ корхона ҳавони ифлослантираётганини биласиз, катталар билан биргаликда табиатни муҳофаза қилиш жамиятига мурожаат қилинг. Ўсимликларни эҳтиёт қилинг! Уларнинг барги чанг ва қурумни тутиб қолади. Ўсимликлар бошқа муҳим ишни ҳам бажаради. Одамлар ва бошқа тирик мавжудотлар нафас олганда кўп миқдорда карбонат ангидрид гази ажралиб чиқади. Ўсимликлар эса ана шу газни ўзлаштириб, кислород ажратади. Шунинг учун ҳам ўсимликлар кўп жойда одам енгил нафас олади. Сувни эҳтиёт қилинг . Сув одам ҳаётида жуда катта аҳамиятга эга. У фақат ичиш, овқат пишириш, идиш ва кир ювиш учун зарур бўлибгина қолмай, балки фа этади. Бактерияларда унинг миқдори 80% га қадар, тасма ичакли ҳайвонларнинг айримларида у 98% дан ортиқ. Юксак тараққий этган ҳайвонларнинг интенсив ҳаракат қиладиган органларида сувнинг миқдори айниқса кўп. Aгар одам скелетида 22% сув бўлса, мускулида 76,6%, юрагида эса сувнинг миқдори 79,3%га қадар кўтарилади, бош мия ярим шарлари пўстлоғида унинг миқдори 83,3% га тенг. Ёш одам организмида сувнинг миқдори 90%га қадар бўлади, қарриган сари унинг миқдори камайиб 50% га қадар туша боради. Тирик мавжудотларнинг ҳаёт ҳолати учун сувнинг қатор физик хоссалари муҳим аҳамиятга эга. Aйниқса унинг иссиқлик сиғимини кучлилиги, эриш иссиқлик сиғимининг юқори эканлиги, буғланиши, музлашдан олдин кенгайиши, иссиқлик ўтказувчанлигини пастлиги каби қатор термик хусусиятлари организмнинг тириклиги учун м бу газни ҳеч қандай химиявий жараён океан сувидан тортиб олишга қодир эмас. Aммо табиатда содир бўладиган алмашинув жараёни барча яшил ўсимликлар ва умуман барча тирик организмларнинг асосий озиқа манбаи ҳисобланган мураккаб органик моддаларнинг ҳосил бўлиши, фотосинтез жараёнида карбонат ангидрид газининг иштирокисиз ўтмаслиги кўпчиликка маълум. Океан сувларидаги яшил ўсимликлар фотосинтез жараёнини ўтиши учун сарфланадиган карбонат ангидридни сувда ериган ҳолда мавжуд бўлган қисмидан олади. Қуруқликдаги барча яшил ўсимликлар бу жараённи ўтиши учун атмосфера таркибидаги эркин карбонат ангидридни ўзлаштиради. Океан суви ҳароратининг нисбий барқарорлиги таркибидаги мавжуд турларнинг турғунлиги, сув ионлари колтсентратсиясининг константлиги, осмотик босимнинг доимийлиги ҳамда сув тўлқинларин Океан тубининг енг чуқур ери Мариан ботиғи (11034 м) ва Ер юзининг баланд нуқтаси Жамолунгма (8.882 м). Шундай қилиб умумий амплитуда 20 км.га боради. Океан тубининг релефи ҳам қадимда тасаввур қилинганидек бир хил текисликда емас. Ўлчовларда аниқланишича океан сувлари бошланган жойдан материк анча узоқ масофага қадар, айрим ҳолларда 75-100 км.гача сув остида давом етиб, 200 м чуқурликкача боради, бирданига чуқурлашади ва континент туби деворига бориб қадалади. Quyosh nuri ta‘sirida Yer yuzasidan har yili 520 ming km3 suv bug’ga aylanib, yuqoriga ko’tariladi va to’yinib, kondentsiyalanib, yoo’lib Yana Yerga tushadi. Yer yuzasiga o’rtacha yiliga 1015 mm yog’in (520 ming km 3 ) yog’adi. Yog’in suvining bir qismi Yana bug’ga aylanadi, bir qismi yerga shimilib grunt suvini hosil qiladi, bir qi 1-ўқувчи: Мен денгиз сувини қандай қилиб туздан тозалашни биламан. Денгизнинг шўр сувини фильтр қоғоздан ўтказиш керақ Ўқитувчи: Туз фильтрда қоладими? Эрийдиган моддалар устида қилинган тажрибаларимизни эслаб кўринг. Биз ўтган дарсда шўр сувни фильтрдан ўтказиб, фильтрдан ўтган сувнинг мазасини тотиб кўрган эдик, унинг мазаси қанақа эди? 2-ўқувчи: Унинг мазаси фильтрдан ўтказишдан аввал қандай бўлса, шундай қолган эди. Сувда эриган моддалар фильтрда қолмайди. Ўқитувчи: Демак, шўр сувни фильтрдан ўтказишнинг фойдаси йўқ экан, энди нима қилиш керак? 3-ўқувчи: С увни қайнатиш керақ 4-ўқувчи: Туз қаёққа кетади? Агар шўр шўрвани узоқ қайнатилса шўрва яна ҳам шўрроқ бўлиб қолади, сув камаяди, туз эса қолаверади. 5-ўқувчи: Сувни тозалаш мумкин эмас. Тезроқ қирғоққа сузиб бориб, чучук сув олиб ке Республикамизда фойдали қазилмалар кўп. Кўп сонли геологлар бўлинмалари уларни қидириш билан шуғулланади. Улар тоғларда, текисликларда фойдали қазилмаларни топмоқдалар. Фойдали қазилмаларнинг кўпгина конлари топилди, бошқаларини яна топиш вазифаси олдинда турибди. Агар маълум шароитлар яратилса, ўсимлик ва ҳайвонларнинг сонини кўпайтириш, сув ва ҳавони тозалаш мумкин, лекин фойдали қазилмалар конини қайта тиклаб бўлмайди. Шунинг учун улардан оқилона фойдаланиш лозим. Мамлакатимизда фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш олдиндан тузилган режа бўйича олиб борилади. Бу режада дастлаб қайси конларни биринчи, қайсиларини эса кейинроқ қазиб чиқариш лозимлиг кўрсатилади. Фойдали қазилмаларни муҳофаза қилиш ва уларни қидириб топиш қийин, лекин халқимиз учун жуда муҳим бўлган ишда сиз ҳам балалар катт рангли металл рудалари(темир ва марганетс рудалари, хромит, боксим, мис, қўрғошин-рух, никел, вольфрам, молибден, қалай,сурма рудалари), нодир металлар рудалари киради. Нометалл фойдали қазилмаларга тоғ- кон кимёвий (фосфарит, апатит, ҳар хил тузлар, олтингугурт, барит, гипс, бром ва ёд бирикмалари ва бошқалар) хом-ашёлари, қурилиш материаллари хом ашёси, қимматбаҳо ва техник тошлар (мармар, гранит, тоғ хрустали, гранат, корунд, олмос ва бошқалар) ёнувчи минераллар (нефть, табиий газ, кўмир, торф, ёнувчи сланетс) ҳамда гидротермал сувлар киради. Менерал ресурслардан оқилона фойдаланишда, уларнинг қазиб олиш жараёнида иложи борича исрофгарчиликни камайтиришга эришиш муҳим аҳамиятга эга. Чунки ҳозирча минерал ресурусларни қазиб олишда кўп миқдорда зарур хом ашё исроф бўлмоқда. Исрофгарчилик ашёларни ортишга, туширишда темир йўли вагонлари ва автомобилларда ташишда уларнинг маълум қисми нес-нобуд бўлади. Кўмирни, цементни, алебастрни, оҳакни ва бошқа хом ашёларни вагонларда очиқ усулда ташилаётганда уларнинг бир қисмини шамол учириб, темир йўлни ифлослаб нес-нобуд қилади. Темир йўлни тозалаш учун эса анча маблағ сарфланади. Шу сабабли, ўша хом ашёлардан оқилона фойдаланиб, нобудгарчиликка йўл қўймаслик учун сўнгги пайтларда махсус автоцистерналарда ва усти ёпиқ вагонларда ташишга ўтилади. Нефтни ташишда, айниқса, сувда супертанкерларда ташишда исрофгарчиликка йўл қўйилади. Чунки ташилаётган нефтнинг бир қисми танкерлар ичида қолиб, баъзан эса танкерларнинг талофатга учраши туфайли денгизга қўшилиб кетади. Қазилма бойликлардан оқилона фойдаланишда тоғ жинсслари таркибидаги фойд Тупроқ табиатнинг энг муҳим бойлиги бўлиб, Ер пўстининг энг устки ғовак, унумдор қисмидир. У литосфера, гидросфера, атмосфера ва биосферада узоқ вақт бир-бири билан боғлиқ ҳолда содир бўлган физик, химиявий ва биологик жараёнлар натижасида вужудга келган. Тупроқ орқали моддаларнинг литосфера билан атмосфера орасида ўзаро алоқаси ҳам рўй беради. Шамол натижасида тупроқ устидан кўтарилган чанг- тўзонлар атмосферага етиб, унда ҳавонинг тиниқлигига таъсир этади. Ер юзасига келаётган ёруғлик энергияси таъсирини сусайтиради, ёғинларнинг вужудга келишига ҳам таъсир этади. Атмосферадан тупроқ устига ҳар хил заррачалар тушиб, тупроқ, ўсимлик ва ҳайвонот оламига турлича таъсир этади. Табиатда моддаларнинг алмашинувида (тупрои-ўсимлик- тупроқ)тупроқ ҳам иштирок этади, уни В.Р.Вильямс биологик (кичик) Yer qurrasidan eng uzoq bo’lgan galaktika o’rtasidagi masofa 1 mlrd.yorug’lik yiliga teng. Shunday ekan, koinot (olam, falak) nihoyatda turli- tumanligi va cheksizligi - poyoni yo’qligi bilan xarakterlanadi. Koinotda mavjud yulduzlarning yer qurrasiga eng yaqini Alfa tsentavr hisoblanadi. Oydan bizga qadar yetib keladigan yorug’lik nurining 4 yil 3 oyda yetib kelishi, Alfa tsentavrning bizdan qancha uzoqda joylashganligini ko’rsatadigan dalil desa bo’ladi. Galaktikaning ximiyaviy tarkibiga keladigan bo’lsak, uning 86,7% ini vodorod, 13,2% ini geliy tashkil etib, uning umumiy massasini 0,y% ini qolgan element (uglerod, azot, alyuminiy, ftor, litiy, berilliy, magniy, temir va boshqa)lar tashkil etadi. Galaktika (Somon yo’li) - quyosh sistemasi va 150 mliard.yulduzlardan iborat sistema sifati Yuqorida ta‘kidlanganidek, quyosh qizigan va erigan holdagi jism bo’lib, uning yuza harorati 57000 S ga, markaziy qismida esa haroart 20 mln.darajaga teng ekanligi ma‘lum. Quyosh nuri 8 minut 18 sekundda yerga yetib keladi. Yerdan uchgan tovush tezligidagi samolyot to’xtovsiz uchganda quyoshga 14 yilda yetib borishi mumkin ekan. Quyosh tarkibida 66 ximiyaviy element mavjud bo’lib, ularning asosiy qismini vodorod (54 %) va geliy (45%) tashkil etadi. Shu bilan bir qatorda quyosh tarkibida kislorod, karbonat angidrid, azot, magniy, natriy, kaliy kabi elementlar ham bor. Quyosh harorati 20 mln. daraja bo’lganda, uning ichki qismi (markazi)da termoyadro reaktsiyasi sidirg’a ravishda sodir bo’lib turishi oqibatida vodorod geliyga aylanadi va juda katta miqdorda energiya ajraladi. Quyoshda bunday shafaqlarining kuchayishi natijasida atmosfera tarkibidagi azon miqdori o’zgarib, quyosh energiyasini tegishli miqdordan ko’proq o’tkazishi atmosfera bosimini o’zgarishi kuzatiladi. Koinotda sodir bo’ladigan bu ijobiy hodisalar Yer qurrasining tirik qismiga ham o’z ta‘sirini ko’rsatadi. Quyosh va uning atrofida aylanib yuruvchi barcha kata-kichik osmon jismQuyosh va uning atrofida aylanib yuruvchi barcha kata-kichik osmon jism lari birgalikda Quyosh sistemasini tashkil etadi. Quyosh sistemasida 9 ta sayyora,lari birgalikda Quyosh sistemasini tashkil etadi. Quyosh sistemasida 9 ta sayyora, ular atrofida aylanib yuruvchi 40 dan ortiq tabiiy yo’ldoshlar, mayda osmonular atrofida aylanib yuruvchi 40 dan ortiq tabiiy yo’ldoshlar, mayda osmon jismlari bo’lgan asteroidlar, kometalar, meteor va me Katta-kichikligi, Quyoshdan uzoq-yaqinligi, Quyosh atrofini bir marta aylanibKatta-kichikligi, Quyoshdan uzoq-yaqinligi, Quyosh atrofini bir marta aylanib chiqishga ketgan vaqt, ulardagi bir sutka qancha vaqt davom etishi bilan ham bir-chiqishga ketgan vaqt, ulardagi bir sutka qancha vaqt davom etishi bilan ham bir- biridan farq qiladi. biridan farq qiladi. Buni quyidagi jadvalda ko’rishingiz mumkin:Buni quyidagi jadvalda ko’rishingiz mumkin: SayyoraninSayyoranin g nomig nomi QuyoshdanQuyoshdan o’rtachao’rtacha uzoqligiuzoqligi DiametriDiametri QuyoshQuyosh atrofidaatrofida aylanish davriaylanish davri O’z o’qiO’z o’qi atrofidaatrofida aylanish davriaylanish davri MerkuriyMerkuriy 58 mln.km58 mln.km 4880 km4880 km 88 kun88 kun 176 kun176 kun VeneraVenera 108 mln.km108 mln.km 12100 km12100 Quyosh o’z o’qi atrofida sayyoralarning aylanishi yo’nalishi bilan bir xilQuyosh o’z o’qi atrofida sayyoralarning aylanishi yo’nalishi bilan bir xil yo’nalishda aylanadi. Quyosh o’z o’qi atrofida Yer sutkasi hisobida 25 sutkada biryo’nalishda aylanadi. Quyosh o’z o’qi atrofida Yer sutkasi hisobida 25 sutkada bir marta aylanib chiqadi. marta aylanib chiqadi. Asosan ko’zning ko’rish chegarasida yotuvchi to’lqin uzunligidagi nurlarniAsosan ko’zning ko’rish chegarasida yotuvchi to’lqin uzunligidagi nurlarni chiqaruvchi, Quyosh atrofini o’rab olgan, qizigan gazlardan iborat bo’lgan qavatchiqaruvchi, Quyosh atrofini o’rab olgan, qizigan gazlardan iborat bo’lgan qavat Quyosh atmosferasiQuyosh atmosferasi deyiladi. U 3 qatlamdan iborat: deyiladi. U 3 qatlamdan iborat: FotosferaFotosfera - - Quyosh Qavatlar nomi Qavatlar nomi Chuqurligi, chegarasi, km Chuqurligi, chegarasi, km Bosim, atm Bosim, atm Temperaturasi Temperaturasi 00СС Zichligi, g/sm3 Zichligi, g/sm3 Qobiqlarning hajmi, % Qobiqlarning hajmi, % Qobiqlarning massasi (umu miy Yer massasi ga Qobiqlarning massasi (umu miy Yer massasi ga nisbatan), % nisbatan), %A-Yer po’stiA-Yer po’sti 0-Moxo0-Moxo chegarasichegarasi 50-6050-60 mingming 10001000 gachagacha 2,5-3,32,5-3,3 0,80,8 0,40,4 B-YuqoriB-Yuqori mantiyamantiya Moxo-chegara-Moxo-chegara- sidan 400sidan 400 60-20060-200 mingming 1000-1000- 28002800 3,4-3,63,4-3,6 16,016,0 10,010,0 С-O’tkinchС-O’tkinch qatlamqatlam 400-950400-950 200-400200-400 mingming 28002800 4-4,54-4,5 10,010,0 8,08,0 D-QuyiD-Quyi qatlamqatlam 950-2900950-2900 1000-1000- 1300 ming1300 ming 36003600 5,2- иссиқ бўлади. Бу эса кишиларга техника ўсимликлар,полиз экинлари ҳамдаиссиқ бўлади. Бу эса кишиларга техника ўсимликлар,полиз экинлари ҳамда ширин-шакар меваларни етиштириш имконини беради. ширин-шакар меваларни етиштириш имконини беради. Мактаб майдонига чиқиб, диққат билан атрофга назар ташлаймиз.Мактаб майдонига чиқиб, диққат билан атрофга назар ташлаймиз. Ҳамма ёқда ҳаёт қайнамоқда. Табиатда ажойиб нарсалар кўп. Фақат уни кўзҲамма ёқда ҳаёт қайнамоқда. Табиатда ажойиб нарсалар кўп. Фақат уни кўз билан кузатиш ва кўра билаш керак. Ўсимликларда боқамиз. Уларданбилан кузатиш ва кўра билаш керак. Ўсимликларда боқамиз. Улардан баъзилари ҳам ерни хоҳласа, бошқалари эса қуруқликни ёқтиради. Ариққабаъзилари ҳам ерни хоҳласа, бошқалари эса қуруқликни ёқтиради. Ариққа яқинлашамиз. Унинг бўйида қ Ҳавонинг мана шундай қисқа вақтдаги ҳолати об- ҳаво дейилади. Об- ҳаво тез-тез ўзгариб туради. Баҳор, ёз, куз ва қиш фаслларининг об-ҳавоси бир-бридан фарқ қилади. Об-ҳавонинг қандай эканлиги унинг белгиларига қараб аниқланади. Ҳавонинг ҳарорати, булитлик, ёғинлар, шамоллари об-ҳавонинг белгилари дейилади. Об-ҳаво ҳодисаларининг шартли белгилари О Ҳаво очиқ * Қор О Ҳаво булут Ёмғир О Ҳаво ярим булут Об-ҳавонинг қандайлигини билиш учун уни доим кузатиб туриш керак. Кузатиш маълумотлари “ Иш дафтари” га ёзиб борилади. Об-ҳавонинг белгилари турли асбоблар ёрдамида очилади. Ҳаво харорати термометр ёғин миқдори ёғин ўлчагич асбоби билан ўлчанади. Ҳаво исиган пайтда термометр найчаси ичидаги симоб кенгайиб, юқорига кўтарилади. Симоб шкаладаги қайси рақамгача кўтарилиб бориб тўхтаса, ҳаво ҳарорат Хусусиятга эга. Қуёшнинг ҳарорати марказида 15 миллион, сиртида эса 6 минг даражага етади. Қуёш ўртача катталикдаги юлдузлар қаторига киради. Қуёшнинг диаметри Ерникидан тахминан 109 марта катта. Қуёшни футбол тўпидек фазар қилсак, унда Ерни мош донасига тенглаш мумкин. Ердан Қуёшгача бўлган масофа 150 миллион километрни ташкил қилади. Айтайлик, энг тез учар ракета Қуёш томон йўл олса, Қуёшга ярим йилда етиб боради. Қуёш ва бошқа юлдузлар, асосан, водород ва гелий газларидан иборат. Ниҳоятда юқори ҳароратда водород молекулалари гелийга айланиб бориши натижасида узлуксиз ёруғлиу чиқиб туради. Қуёш моддасининг тинимсиз ёруғлик ва иссиқликка айланиб туриши натижасида у ҳар секундда 4 миллион тонна массасини юқотади. Лекин сиз қўриқманг, шундай несаҳийлигига қарамай, Қуёш яна 10 миллиард йил н 2- rasm. Stakanda havo borligini aniqlash 3- rasm. Qizdirilganda havoning kengayishi va sovitilganda torayishi. II. 2. Амалий ишлар орқали ўқувчиларни Табиат жисмлари ҳақидаги билимларини шакилантириш . .
Купить