Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 95.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Ботаника

Продавец

Bohodir Jalolov

Бошланғич синф ўқувчиларининг табиатга доир илмий тушунчаларини шакиллантиришда педагогик технологиялардан фойдаланиш

Купить
Бошланғич синф ўқувчиларининг табиатга доир илмий тушунчаларини шакиллантиришда педагогик технологиялардан фойдаланиш Кириш. I. Боб. Бошланғич синф ўқувчиларини табиатга доир илмий тушунчалар билан шакиллантиришнинг назарий асослари. I.1. Ўқувчиларни табиатга доир илмий тушунчалар беришнинг ўзига хос хусусиятлари II. Боб. Табиатшунослик дарсларида педагогик технологияларни қўллашнинг аҳамияти. III. Боб. Бошланғич синф ўқувчиларининг табиатга доир илмий тушунчаларини шакиллантиришда педагогик технологиялардан фойдаланиш. III.1. Ўқувчиларни табиатга доир илмий тушунчаларни шакиллантиришда педагогик технологиялар қўллашнинг самарадорлиги III.2. Педагогик технологиядан фойдаланган ҳолда ўқувчиларга табиатга доир дарс ишланмалари Хулоса. Адабиётлар рўйхати Кириш. Мамлакатимизда таълим соҳасида ыилинган «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» мустақиллик шарофати бўлса, уни амалга оширишнинг асосий илмий-методик омилларидан бири янги педагогик технологиядир. “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” таълим–тарбиянинг мақсадини янги йўналишда яъни “Ўтмишдан қолган мафкуравий қарашлар сарқитлардан тўла халос этиш, ривожланган демократик давлатлар даражасида юксак маънавий ва ахлоқий талабларга жавоб берадиган юқори малакали кадрлар тайёрлаш” деб белгиланади. Демак, таълим – тарбия мақсади янгиланиши табиийдир. Таълим мазмуни ўқув дастурлари, қўлланма ва дарсликларда ўз ифодасини топди. Шу муносабат билан олимларимизга фан соҳалари бўйича таълим мазмунини ишлаб чиқиш каби шарафли маъсулият юклатилди. Бугунги кунда педагогик тизимда дидактик масалаларнинг ўз е Педогогик технология ўқувчиларнинг чуқур билимлар олишларининг қатор имкониятлар яратиш билан бирга, уларга ўз фикрини ҳимоя қилиш кўникмасини шакллантиради, ҳамкорликда ишларга ўргатиб, уларни ҳаётда учраб турадиган қийинчиликларни биргаликда ҳал қилиш тажрибаларини сингдиради. Педагогик технологияни фаол тадбиқ этиш ҳисобига таълим жараёнининг рағбати кучайиб боради. Президентимиз И. Каримовнинг “Асосий ва вазифамиз- ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир. Асарида келтирилганидек “Бугунги кунда давлат ва жамият қурилиши соҳасида мамлакатимиз олдиди ўзининг миқёси ва қамровига кўра улкан вазифалар турибди. Минтақамизда ва бутун дунёда юзага келаётган мураккаб геосиёсий шароитда бизнинг зиммамизда мамлакатимизнинг хавфсизлиги ва барқарорлигини таъминлаш, шу муқа - аниқ мисоллар асосида ашёлар ва табиат ҳодисалари ўртасидаги ўзаро алоқаларни очиб бериш, табиатнинг одамлар меҳнатига таъсирини кўрсатиш; - табиатни асраш амалиёти ҳғақида билимини ривожлантириш юзасидан ўтказилаётган тарбирлар билан таништириш; Битирув малакавий ишининг манбалари. Ўқувчилар табиатга доир илмий билимлар билан таништиришда илмий методик адабиётлар. Ўқув қўланмалари методик юлланма ва тавсиялардан иборат. Битирув малакавий ишини обекти. Битирув малакавий ишнинг объекти бўлиб, Карши шаҳар 29 умумий ўрта таълим мактаби ўқувчилари таълим –тарбия соҳасида олиб бориладиган ишлар ҳисобланади. Ишнинг илмий –тадқиқот методлари Битирув малакавий ишни тайёрлаш жараёнида ўқувчилар билан суҳбат, кузатиш, табиий ва тасвирий кўргазмалардан фойдаланиш, ўйин ва саёҳатлари ҳтказиш методла mas ‘ uliyat hamda burchni tarbiyalash uchun zarurdir . Tabiat bilan muloqot jarayonida o’rtoqlariga, kattalarga hurmat va mehr-munosabat vujudga keladi. Tabiatshunoslikni o’qitish metodikasi oldida quyidagi vazifalar turadi:  umumiy ta‘lim va kompleks tarbiya sistemasida tabiatshunoslikning o’quv predmeti sifatidagi ahamiyati va o’rnini aniklash;  tabiatshunoslik materiallarini tanlash va birlashtirish (sintez qilish);  uning ta‘lim hamda tarbiyaviy vazifalarini aniqlash. Boshlang’ich maktabda tabiatshunoslikni o’qitish tabiat hayotidagi ayrim narsa - hodisalar va o’simliklar, hayvonlar hamda odamning tashqi xususiyatlari bilan tanishtirishdangina iborat emas. Tabiatshunoslikni o’qitish jonli va jonsiz tabiatning har xil ob‘ektlari o’rtasidagi, jonli tabiat bilan odamlar mehnati o’rtas shakllantirilganligini tarbiyaviy natijalarni aniqlamasdan turib bilib bo’lmaydi. Faqat shu ma‘lumotlarga asoslanib, har qanday metodni to’g’ri baholash mumkin. O’qitish metodlari to’g’risidagi masalani ishlab chiqish bilan mashg’ulotlarning o’quv jihozlari to’g’risidagi masalalar ham chambarchas bog’liqdir, chunki o’quv qurollari va boshqa jihozlar tabiatshunoslik tasavvurlari va tushunchalarni shakllantirishning asosi hisoblanadi. Tabiatshunoslik metodikasi, shuningdek o’qitishning moddiy bahosi — tabiatshunoslik xonasi, tirik tabiat burchagi, o’quv-tajriba uchastkasi, geografiya maydonchasi, o’qitishning texnika vositalarini tashkil etish va foydalanish masalalarini ham qarab chiqadi, bularsiz tabiatshunoslikni o’qitishni to’g’ri olib borish mumkin bo’lmaydi. Tabiatshunoslik metodikasi ta‘kidladiki, ko’rgazmali o’qitish bola idrokining aniq holatiga muvofiq bo’lishi kerak. Gerd shunday sistemani bunyodga keltirdiki, unda tabiiyotni o’rganish jonsiz tabiatdan boshlanadi, u boshlang’ich sinflarda jonsiz tabiat kursini o’qitish metodikasini ishlab chiqdi. U «Tabiiyot qisqa kursi» nomli darslik, shuningdek «Yer, havo, suv» nomli o’quv qo’llanma va ularni o’qitishga oid «Boshlang’ich maktabda predmetli darslar» nomli metodik qo’llanma (1883) yozdi. Bu kitob uzoq vaqtlargacha jonsiz tabiat kursi bo’yicha asosiy qo’llanma bo’lib keldi. 1917 yildayoq V.A.Gerdning «Boshlang’ich maktab kursida alohida predmet sifatida tabiiyot» nomli kitobi nashr etildi, unda muallif tabiiyotni boshlang’ich maktabda maxsus predmet sifatida o’qitish zarurligini isbot qildi. Masalani bunday qo’yilis 1969 yildagi o’rta umumta‘lim maktabi isloxoti-dan keyin tabiatshunoslik 2- va 3-sinflarda mustaqil predmet sifatida o’qitila boshladi va faqat 1-sinfda tabiatshunoslik materialidan o’qish va nutqni rivojlantirish darslarida foydalanildi. Umum ta‘lim va hunar maktablarini islox qilishning asosiy yo’nalishlari munosabati bilan tabiatshunoslikni o’qitish masalalari yangicha hal qilindi. 1986 yildan e‘tiboran bolalar 6 yoshdan boshlab o’qitila boshlandi, maktabda o’qitish muddati esa 11 yilgacha ko’paytirildi. Shunday qayta qurish 1—2-sinflarda «Atrof olam bilan tanishtirish» nomli yangi o’quv predmetini kiritish imkoniyatini berdi, u 3—4-sinflarda «Tabiatshunoslik» predmetiga o’tadi. Kursni o’rganish ikki yo’nalishda olib boriladi. Birinchisi, bolalarni odamlarning ijtimoiy hayoti va mehnati barakali hissa qo’shgan olimlarning ishlari va bizgacha yetib kelgan asarlari tabiiyot tarixini o’rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Beruniy 973 yilda Xorazmning Qiyot (hozirgi Beruniy) tug’ilgan. Beruniyning bizga 152 ta kitobi ma‘lum bo’lib, ulardan faqat 27 tasigina bizgacha yetib kelgan. Beruniyning o’sha davrda yaratgan buyuk kashfiyotlaridan biri Yerning shar shaklida ekanligini ko’rsatish uchun Globus ixtiro etganligidir. Beruniy asarlariga tabiatga oid juda ko’p ma‘lumotlar kiritilgan. Masalan, O’rta Osiyo, Hindiston, Afg’onistondagi qazilma boyliklar (dorivor o’simliklar, hayvonlar), ularning foydali xususiyatlari haqida ma‘lumotlar berilgan. Beruniyning ilmiy qarashlari «Minerologiya», «Hindiston», «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», «Geodeziya» kabi asarlarida keng yorit Ibn Sino dunyoga mashhur «Tib qonunlari» asarini yozgan. Mazkur asar 5 ta kitobdan iborat. Ularda odam tanasi a‘zolarining tuzilishi, vazifalari, turli kasalliklar, ularning kelib chiqish sabablari, oddiy va murakkab dorilar, ularni tayyorlash va bu dorilarning tana a‘zolariga ko’rsatadigan ta‘siri haqida ma‘lumotlar keltirilgan. Olim odamdagi ba‘zi kasalliklar (chechak, vabo, sil) ko’zga ko’rinmas organizmlar orqali paydo bo’lishini e‘tirof etdi. Inson salomatligini yaxshilashda to’g’ri ovqatlanish, tana a‘zolarini chiniqtirish muhim ahamiyatga ega ekanligini aytadi. Uning fikricha, Yer asta-sekin o’zgaradi, dengiz va daryolar vaqti kelib o’z o’rnini quruqlikka bo’shatadi. Shu tufayli ko’pgina kishilar suvda yashaydigan hayvonlarni, chunonchi, chig’anoq qoldiqlarini quruqlikda uchratadila aralashuvisiz) o’simlik va hayvon turlarining paydo bo’lishini ham dunyoda birinchi bo’lib ta‘riflab, bu masalani Ch.Darvindan 1000 yil avval hal qilgan edi. Al-Xorazmiy jahon matematika fanining asoschilaridan bo’lgan O’rta Osiyo olimlaridan hisoblanadi. Al-Xorazmiy IX asr boshlarida Bag’dodda O’rta Osiyolik olimlar Al-Farg’oniy, Abbos bin Javhariy bilan «Ma‘mun akademiyasi» ni boshqara boshlaydi. Bag’dod xalifasi Ma‘mun al-Xorazmiyga «Yer va osmon xaritasi» ni tuzish ishini boshqarishni topshirdi. Xarita ustida olimlar 84 yil davomida tadqiqot ishlarini olib bordilar. Xorazmiy bu tadqiqotlarni umulashtirib «Yerning tasviri» nomli asarini yozib, geografiya faniga asos soldi. Bu asar butun dunyo, qit‘alar, okeanlar, qutblar, ekvator, sahrolar, ko’llar, o’rmonu barcha mamlakatlar, o’lkalar, Tabiatshunoslik metodikasining rivojlanish tarixi va hozirgi holati. O’zbek tilida tabiatshunoslik bo’yicha birinchi tarjima adabiyoti 1919 yilda vujudga keldi. Bular «Boshlang’ich jug’rofiya» (A.A.Kruber kitobining ruschadan tarjimasi), «Turkiston» (A.A.Kruberning «Rossiya jug’rofiyasidan ocherklar» kitobining ruschadan tarji masi), T.N.Qori Niyoziyning o’qituvchilar uchun qo’llanma hisoblangan «Tabiatning parchasi» va boshqalar edi. 1927—1929 yillarda birinchi bosqich maktablar uchun o’lkashunoslik darsliklari — «Kichik turkistonlik» va «Bizning o’lka», «Tabiiyot bo’yicha o’qish kitobi» va boshqa mahalliy tabiatshunoslik materiali asosida tuzilgan darsliklar nashr qilindi. 1948 yildan e‘tiboran boshlang’ich sinflarda tabiiyotni o’qitish sistemasi o’zgardi. 1—3- sinflarda tabiatshunoslik o’quvchilarining yosh xususiyatini hisobga olgan holda tu zilgan va O’zbekiston o’simliklari va hayvonot dunyo sining tipik xususiyatlarini aks ettiradi. 1974 yili 3-sinf uchun «Tabiatshunoslik» darsligi nashr qilindi. Unda «O’lkamizning tabiati» mavzusiga katta e‘tibor berildi. Uni o’rganish 2-sinfda o’tkazilgan kuzatishlarni umumlashtirish bilan boshlanar va tabiatdagi mavsumiy o’zgarishlarni hisobga olgan holda olib borilar edi. Topshiriqlar O’zbekistonning jonsiz tabiati ob‘ektlari, o’simliklari va hayvonlarini kuzatishlardan maksimal foydalanishni nazarda tutgan. O’qituvchilar uchun metodik qo’llanmalar nashr qilingan bo’lib, ularda tabiatshunoslik kursi metodikasi 2—3 sinflardagi shu predmetni o’rganish xususiyatlari hisobga olingan holda bayon qilingan. 1986 yildan boshlab to’rt yil  tabiatdan oqilona foydalanish va uning boyligini ko’paytirishga qaratilgan insonning mehnat faoliyati bilan tanishtirish;  jonajon tabiatga muhabbat, uni muhofaza qilishga intilishni tarbiyalash. Umumta‘lim va hunar maktablarini isloh qilishning asosiy yo’nalishlariga muvofiq tabiatshunoslik dasturiga kiritilgan o’zgarishlar ko’rsatilgan vazifa lar bilan bir qatorda tabiatshunoslik kursida o’quvchilarning ekologiya, mehnat va gigiena tarbiyasiga e‘tiborni yanada kuchaytirishni, «har bir o’quvchi gi giena va meditsina sohalarida minimum bilimni egallash, yoshligidan o’z organizmini bilishi, uni tartibli saqlay olishi» uchun sharoitlar yaratilishini nazarda tutadi. Tabiatshunoslikni o’qitish jarayonida dunyoni ilmiy tushunish asoslarini shakllantirish uchun tabiatga insonparvarlik munosab tabiatshunoslikni o’qitishning maqsadi — botanika, zoologiya, ekologiya, anatomiya, fi ziologiya, gigiena, jo’g’rofiya fanlarining elementar asoslarini berishdir. Tabiatshunoslik darslari — bu mehnat tarbiyasi maktabi hamdir. Aniq misollarda o’quvchilarni odam mehnati — uning jismoniy va ma‘naviy sihatligining manbai ekanligiga ishontirib, o’qituvchi mehnatga muhabbatni, astoydil mehnat qilish istagini, mehnat ahliga hurmatini tarbiyalaydi. Bu 1-sinfda «Maktab xodimlari mehnatiga hurmat», «Maktaboldi uchastkasidagi ishlarda qatnashish», «Ishlab chiqarishda band odamlarning kasblari»; 2-sinfda «Kun tartibidagi mehnatning turlari», «Maktab mulkiga ehtiyotlik munosabati», «Xona o’simliklarini parvarish qilish», «Qurilishlarda, zavod va fabrikalarda ishlovchi odamlarning kasblari», «Mavsumlar Tabiatshunoslik vositasida amalga oshiriladigan kompleks tarbiya faqat darslardagina emas, balki o’quvchilarning sinfdan va maktabdan tashqari faoliyatlarida (ekskursiya, sinfdan tashqari mashg’ulot, maktaboldi uchastkasidagi ishlar va boshqalarda) ham muntazamlilik hamda rejalilikni talab qiladi. Jonajon o’lka tabiati — daryolar, tog’lar, o’rmon massivlari to’g’risidagi matnlarni o’rgana turib, mamlakat hamda jumhuriyatning xalq xo’jaligi uchun ularning ahamiyatini ta‘kidlab o’tish zarur. Bunday ma‘lumotlar vatanparvarlik hissini, Vatan bilan iftixorlanishni tarbiyalaydi va o’quvchilar tarbiyasida muhim omil hisoblanadi. Moddiy dunyoqarash asoslarini shakllantirish Tabiatshunoslik tushunchalarining shakllanishi murakkab fikrlash jarayonining natijasidir. Bu jarayonni boshqara turib, o’qit Tabiat hodisalarining o’zaro bog’lanishini (quyosh nuri energiyasi suvni qizdiradi, u bug’lanadi, keyin yog’in tarzida tushadi) ocha turib, o’qituvchi o’quvchilar da tabiatga munosabatni asta-sekin rivojlantirib boradi. Yakka tartibdagi bevosita kuzatishda o’quvchilar dastlab fahmlab olgan o’zaro aloqa barcha tabiat hodisalarini bir-biriga bog’lovchi, aniq namoyon bo’lgan qonuniyat xarakterini oladi. Kichik yoshdagi maktab bolalari «Nima uchun yomg’ir «yog’adi?», «Tog’lar qaerdan paydo bo’lgan?», «Nima uchun ko’katlar yashil, gullar esa har xil rangli?», «Nima uchun quyosh kechqurun botadi?» va boshqa ko’pgina savollar berib, guyo o’zlari uchun dunyoni ochadilar va bolalarda atrof hayotga bo’lgan qiziqish so’nmasligi uchun o’qituvchining ular oldida ajoyib va go’zal bo’lib ko’rinishi uning boshlangan o’quvchilarning estetik tarbiyasini to’ldirishi hamda chuqurlashtirishi kerak. Estetik tarbiyada ko’rgazmali qurollarni (suratlar, sxemalar, jadvallar, mulyajlar, maketlar, gerbariylar, hayvonlar tuxumlarini) to’g’ri tanlash katta ahamiyatga ega. Ular chiroyli, jozibador, qiziqishni qo’zg’atuvchan bo’lishi kerak. Bunday qurollardan foydalanish badiiy didu farosatni rivojlantiradi, materialni yaxshiroq o’zlashtirish va esda saqlab qolishga yordam beradi. Estetik tarbiyaning samarali vositalaridan biri tabiatshunoslik darslarida mashhur rassomlar chizgan suratlarning nusxalaridan foydalanish va o’qituvchining badiiy asarlaridan parchalarni sharhlab o’qishidir, chunki tabiatni shoirona qabul qilish, uni chuqurrok tushunish hamda go’zalligini his etishga yordam be radi. Bolalarning Tabiatshunoslikni o’qitish jarayonida estetik tar biya har tomonlama, rejali ravishda, o’quvchilarning tabiat bilan muloqotda bo’lishlarining barcha shakllarini hisobga olgan holda olib borilmog’i lozim. Odobiy tarbiya Tabiatshunoslik mashg’ulotlarida o’quvchilarda ta biatga, atrofdagi odamlar mehnatiga odobiy munosabatda bo’lishni tarbiyalash zarur. Ammo Boshlang’ich sinf o’qituvchisining bir o’zi uchun odobiy tarbiyaning barcha tomonlarini qamrab olish qiyin. Bu — butun maktabning vazifasidir. Boshlang’ich sinflarda esa ish tutishda (jamoa mehnat jarayonida, ekskursiyalarda, tirik tabiat burchagida, maktab oldi uchastkasida) aks etadigan odobiy dunyoqarash shakllantirilmog’i lozim. Tabiatga odobiy munosabatda bo’lishni tarbiyalash ishi barcha, hatto eng sodda holatlarda ham amalga oshiri tabiatshunoslik to’garaklari, yosh tabiat do’stlarining klublari, maktabdagi tabiat burchagi kabilar tabiat muhofazasi tarbiyasini tashkil qilish shakllari sifatida o’zini yaxshi oqladi. Agar ilgari tabiat muhofazasi faqat o’simlik va hayvonlarning qirilishidan himoya qilish bilan cheklangan bo’lsa, keyinroq esa tabiat boyliklarini qo’riqlash masalalari eng jiddiy bo’lib qoldi, hozirgi vaqtda esa bosh muammo — atrof-muhitni saqlab qolishdir. Shu munosabat bilan maktab tabiatshunoslik kurslarida ekologik ongni shakllantirish uchun katta ahamiyatga ega bo’lgan tabiatdan foydalanishning eng muhim masalalari qarab chiqilmoqda. O’quvchilarning ekologik tarbiyasi kompleks holda umumiy tarbiya bilan bog’liq tarzda amalga oshirilmog’i lozim. Ekologik tarbiyaning kompleksligi g’oyaviy-siyosiy, odob Tabiatshunoslikni o’qitish jarayonida o’quvchilar e‘tiborini sovet olimlarining fanni rivojlantirishdagi roliga qaratmoq, ularning vatanparvarligini, mehnatsevarligini, o’z xalqiga muhabbatini ta‘kidlamoq zarur. Bu bolalarda tabiiy iftixor, buyuk namunalarga taqlid qilish xohishini vujudga keltiradi. Vatan mavzusi butun Boshlang’ich tabiatshunoslik ta‘limi orqali o’tib boradi. Tabiat manzarasi faqat xalqning katta bunyodkorlik faoliyatini ko’rsatuvchi bo’lib xizmat qilishi kerak. Yagona intilish bilan o’z Vatanini yana ham kuchli va qudratli qilishga jalb qilingan o’lkamiz xalqlarining hayotidan olingan aniq misollar o’quvchilarda vatanparvarlik va baynalmilalchilik tuyg’ularini tarbiyalaydi. Respublikamiz xalqlarining do’stona oilasi to’g’risida (V sinf «Tabiatshu noslik» darsligi) yorqin muxofaza qilish — demak Vatanni himoya qilish kerak» degan ajoyib so’zlari bilan mustahkamlash mumkin. Tabiat muhofazasiga oid dekretlar jonli tabiatni tiklash va muhofaza qilishni nazarda tutgan. Chunonchi, 1920 yilning may oyida o’lkamizda birinchi bo’lgan Ilmen mineralogiya qo’riqxonasini tashkil qilish to’g’risida dekret chiqdi. Hozir mamlakatimizda 100 dan ortiq qo’riqxona va dahlsiz xo’jaliklar bor, ulardan 11 tasi O’zbekistonda joylashgan. Bizning vaqtimizda noyob o’simliklar, hayvonlar, minerallar, shuningdek suv, havo, odam atrofidagi barcha tabiiy muhit muhofaza qilish ob‘ektlaridir. Atrof muhitga ongli munosabatni tarbiyalash uchun birinchi sinfdan boshlaboq atrofdagi olam bilan tanishtirish bo’yicha mashg’ulotlarda (tabiiy xarakterdagi maqolani o’qilgandan keyin) bolalar oldiga Tabiatshunoslik darslarida, shuningdek tirik tabiat burchagi, maktab oldi uchastkasi va boshqalarda amaliy ishlar bajarish vaktida kichik yoshdagi maktab o’quvchilari oddiy asboblarni ishlata olish, kuzatish va oddiy tajribalar o’tkazish bo’yicha amaliy uquv hamda ko’nikmalarga ega bo’ladilar. Maktab oldi uchastkasida qishloq xo’jaligi ishlarini bajarib, dala va fermalarda kattalarga yordam berib, o’quvchilar ta‘lim-tarbiya maqsadlariga qaratilgan baholi qudrat unumli mehnatga kirishadilar. Ularda asta-sekin olingan bilimlarni amalda qo’llanish, tabiat hodisalarini tushuntirish uchun, qishloq xo’jaligida har xil amaliy ishlar bajarish uchun ulardan foydalanish uquvlari rivojlanadi. «Yashil tabiat soqchilari» qishloq xo’jaligi zararkunandalarining paydo bo’lishini kuzatish ishida qatnashish Hozirgi vaqtda maktab tabiatshunoslik kursining mazmuni zamonaviy fan taraqqiyoti darajasiga muvofiq keladi. Tabiatshunoslik dasturi o’lkashunoslik xususiyatlarini hisobga olgan holda tuzilgan, boshlang’ich maktabdagi tabiatshunoslik ta‘limining mazmuni esa botanika, zoologiya, ekologiya, odam anatomiyasi va fiziologiyasi, jug’rofiya fanlarining hozirgi taraqqiyotiga muvofiq keltirilgan. Tabiatshunoslikni o’qitishda ilmiylik qoidasi: hozirgi zamon fanida qat‘iy qaror topgan qoidalarni o’quvchilarga o’zlashtirish uchun taklif qilinishini nazarda tutadi. Tabiatshunoslik bo’yicha ilmiy bilimlarning egallab olinishini ta‘minlash uchun kichik yoshdagi maktab o’quvchilarining idrok qila olish imkoniyatlarini hisobga olgan holda eng muhim ilmiy ma‘lumotlarni tanlab olish kerak. O’quvchilarning id Tabiatshunoslik darslarida nazariyani amaliyot bilan bog’lanishini amalga oshirishga maktab yoki jamoa xo’jaligi qurtxonasida ipak qurti ustidan kuzatishlar va shuningdek «G’o’za», «Poliz ekinlari», «G’alla ekinlari», «Sezgi organlari», «Yurak va qon» mavzulari (3-sinf) bo’yicha amaliy ishlar o’tkazilishi yordam berishi mumkin. O’quvchilarning tirik tabiat burchagidagi (o’simliklarni ekish va ko’paytirish), shuningdek o’simliklarning suvga, issiqlikka, yorug’likka ehtiyojini (piyoz va balzaminni o’stirish misolida — 2- sinf), gul manzarali o’simliklarining o’sishi va rivojlanishiga organik va mineral o’g’itlarning ta‘sirini (3- sinf); pomidorning pishishi va hosildorligiga bachkilarning ko’chirib o’tqazilishining ta‘sirini aniqlash bo’yicha tajribalar (4-sinf) o’tkazish bilan bog’liq bo’lg kinofilmlarni ko‘rsa-tishdan foydalanadi. Boshqa. mashg‘ulotlarda esa bilimlar aniqlanadi, kengaytiriladi va chuqurlashtiriladi. Yuqorida» keltirilgan metodlardan tashqari mazkur mashg‘ulotda bola-larning tabiatdagi mehnatidan ham frydalaniladi. Uchinchi tur mashg‘ulotlarning asosiy vazifasi — bilimlarni umumlashtirish hamda sistemaga solishdir. Shuning uchun suhbatlar, didaktik, o‘yinlar, umumlashtiruvchi kuzatishlardan foydala-niladi. Mehnat va o‘yinlarda bolalar egallagan bilimlarini amalda qo‘llaydilar. Mashg‘ulotlar barcha yosh gruppalarda: kichik va o‘rta yoshdagi gruppalarda oyiga 2 marta, katta yoshdagi gruppalarda esa haf-tasiga 1 marta o‘tkaziladi. Mashg‘ulotni samarali o‘tishi tarbiyachining qanchalik puxta tayyorgarlik ko‘rganligiga bog‘liq. Tarbiyachi «Dastur» asosida mashg‘ul zarur. Buning uchun tarbiyachi dasturdan izlanuvchanlik faoliyati yo‘li bilan o‘rganiladygan tabiat haqydagi bilimlarni ajratib olmog‘i kerak. Shu asosda bolalarda bilishi mumkin bo‘lgan hayetiy muammolar hoyeil qilinadi. Bolalar bu muammolarni yechish uchun o‘zlari tasavvur qilgan, o‘ylagan fikrlar bilan uni solishtiradilar. Izlanuvchanlik faoliyati ulardan qaysisi to‘g‘ri-yu, qaysisi xato ekanligini aniqlashga yordam beradi. Masalan. Bolalar tabiat burchagida navbatchilik qilib turganda dam olish kunidan keyin xina va koleus barglarini so‘lib qolganini, kaktus va aloe esa juda yashnab turganini: sezadilar. Tarbiyachi bu vaziyatdan foydalanib bolalar oldiga muammoli savol qo‘yadi? «Nima sababdan shunday bo‘ldi? Hamma o‘simliklarga ham bir xilda suv kerakmi?» Bu hayotiy munozarali muammoni tabiatda bo‘ladigan voqea-hodisalarning sababini bilishga yordam beradi. Tarbiyachi bolalarning fikr-lashini boshqaradi aa uni aniq maqsadga yo‘naltiradi. Buni: sayrlarda amalga oshirish mumkin. Izlanuvchanlik faoliyati kuzatish, tajribalar, modellarni namoyish etishdan olingan xulosalar asosida yakunlanadi. Tarbiyachi' bolalarga o‘zlari mustaqil xulosa chiqarishlarini topshiradi. U o‘zi xulosa chiqarishga shoshilmasdan bolalar-ning fikrlarini eshitishi, qo‘shimcha savollar berishi kerak. Bordi-yu, bola noto‘g‘ri yoky noaniq xulosa chiqarsa, tarbiyachi uni to‘g‘rilab, tushuntirib berishi zarur. Bolalarni tabiat bilan tanishtirish vositasida izlanuv-chanlik faoliyatini keng amalga oshirish asosan katta yoshdagi gruppalarda olib boriladi. Lekin buni kichik va o‘rta yoshdagi' gruppala -болаларни ёшига мос бошқотирмаларни тавсия этиш; -табиат ходисалари ва жисмларига доир масалалар ечиш орқали; -зеҳни ўткир ва паст ўзлаштирувчи болалар билан якка тартибда ишлаш; -тез айтишувларни баён этиш орқали; -табиат жисмларига доир топишмоқларни топиш; -амалий топшириқларни бажариш йўллари воситасида ўқувчиларнинг мантиқий тафаккури ривожлантирилади: Болаларга қуйидаги мазмунда саволлар ҳавола этилади: -Куз фаслининг белгиларини санаб беринг. -Қайси ўсимликлар уруғлари ва қайсилари пиёзчалари ёрдамида кўпаядилар? -Нима учун қиш фаслида қурбақа, калтакесак, илон сингари ҳайвонларни учратмаймиз? Болаларнинг фаоллигини оширишда қуйидаги бошқотирмаларни ечиш таклиф этилади: «Атиргул», «Мажнунтол», «Тошбақа», «Чигиртка». Бу сўзлар вертикал чизиқларда ёзилади, сўнгра ҳар бир ҳарфнинг тўғ В) доривор ўсимликлар Г) манзарали ўсимликлар 2. Қишлоқ хўжалиги ҳайвонларнинг номларини ёзинг: а) асаларичилик б) ипакчилик в) балиқчилик /турлари/ г) паррандачилик д) чорвачилик 3. Маҳаллий шароитимизда олинадиган табиий бойликлар ва заҳираларни ўрганиш учун ўқувчиларга қуйидаги саволлар ҳавола этилади: АЎзбекистон ҳудудида мавжуд қазилма бойликлар Б) Ў лкамиздаги ўрмонлар В) Тоғ ва ўрмонларда ўсадиган ёввойи фойдали ўсимликлар Г) Овланадиган ҳайвон турлари Д) Ҳайвонлардан олинадиган маҳсулотлар ЕЎзбекистон чўлларида ўсадиган ўсимликлар III . Болалар диққатига топишмоқларни ҳавола қилиш жиддий уйлашни талаб қилади: Туси оппоқ пахта эмас, ғирчиллайди тахта эмас /қор/. Уста пустин тикибди, игналарин силашни унутибди /типратикан/. Хуллас, ўқув жараёнида ҳар бир ўқувчи фикр юритиши асосида а Қуёш, Ой, юлдузлар, Ер, ҳаво, тошлар, ўсимликлар, ҳайвонлар, одамлар- буларнинг ҳаммаси табиат. Табиатни яхши билган ва уни севган одамгина унинг бойликларидан оқилона фойдаланади. Ана шунга кўра ўқиш, ўрганиш керак. Шунинг учун сиз табиатшунослик дарсларида атрофингиздаги табиат билан ва ўлкамиздаги одамларнинг меҳнати билан танишишда давом этасиз. Ниҳоят, атрофингиздаги табиатда ажойиб ва қизиқарли нарсалар кўплигига ундан одамлар нақадар кўп бойликлар олишига ишонч ҳосил қиласиз. Одамлар табиатнинг бой инъомларидан фойдаланибгина қолмай уни муҳофаза қилиш ва бойликларини янада кўпайтиришга ҳаракат қиладилар. Сиз ажойиб ўлкамизнинг айрим ўсимликлари ва ҳайвонларининг ҳаёти, одамларнинг меҳнати ҳақида кўп нарсалар билиб оласиз. Табиатдаги ҳамма нарса ўзаро боғлиқ. Масалан, организмга ёруғ қушлар, йиртқичлар ва ўсимликлар каби Ер юзасидан йўқолиб кетиши мумкин. II. Боб. Табиатшунослик ўқитишда педагогик технологияларни қўллашнинг аҳамияти. Ҳозирги давр таълим назариясида педагогик технология тушунчасига кенг урғу берилмоқда. Педагогика адабиётларда “тенология”, “педагогик технология” терминига ҳар хил таърифлар мавжуд. Бу таърифлар ҳар бир муаллифнинг педагогик технологияга ўзига хос ёндашуви асосида вужудга келмоқда. Педагогика технология фан сифатида ҳам, шунингдек, таълим жараёнида қўлланиладиган принциплар, йўл ва усуллар сифатида ҳам шакилланиб келмоқда. “Технология» сўзи юнонча сўз олинган бўлиб, икки сўз бирикмасидан иборат, яъни «techno» ва «logos» сўзларидан иборат. Унинг маъноси қ уйидагича: « techno » (техно) мохирлик, усталик, уддабуронлик тушунчалари. « logos » Я қ ин ў тмишда бихевиаризм мафкуравий сабабларга к ў ра буржуазил фанига киритилган эди ва шу сабабдан инкор этиларди. Масалан, 1954 йилда М.Розентал ва П.Юдин тахрири остида чи ққ ан « қ ис қ ача фалсафий лу ғ ат»да бундай дейилади: «Бихевиоризм (инглизча хул қ -атвор) А Қ Ш замонавий буржда психологиясида ҳ укмронлик қ илувчи реакцион о қ имлардан бири». Айтиб ў тамиз, бу лу ғ атда қ уйидаги «дурдона» ҳам бор: «Кибернетика» - юнонча сўз бўлиб, «й ў налтирувчи», «бош қ арувчи» деган маъноларни англатади. А Қ Ш да иккинчи жаҳон урушдан с ў нг пайдо б ў лган, бош қ а капиталистик мамлакатларда ҳам кенг тар қ алган реакцион, қ албаки фан…» . Т ўғ ри, йиллар ў тиши билан бихевиоризм тўғрисида айтилган гаплар о ҳ анги жиддий ў згарди. Масалан, А.В.Петровский ва М.Г.Ярошевский тахрири остида ч синфий қ арашлари билан, социализм ғ ояларига соди қ кишиларни шакллантириш ну қ таи назари билан курашдилар. Бихевиоризмнинг ишончи муайян хаётдаги холати бўйича қ араши ў рнатилган ғояга мос келмас эди. Бихевиористлар ҳам бу сохада янглишганлар. Кейинчалик, илм-фан эгаллаган ч ўққ илардан назар солинганда, уларнинг назарияларида қ арама - қ аршиликларни ани қ лади. Шунга қарамай киши хулқ-атворининг аҳамияти ва рағбатланишдаги ўрнини аниқлашда бихевиоризмлар тўғри фикрда эдилар. Бир талай америкалик педагог олимларнинг ўз имкониятларини бихевиоризм орқали кенгайтирганликлари ва буюк натижаларга эришганлиги фикримизнинг далили бўлиб хизмат қилади. Бихевиористик таълимотнинг асосини «рағбат-ҳатти-ҳаракат» ибораси ташкил этади. Соддароқ қилиб айтганда киши хулқ-атвори рағбатлантирувчи таъси к ў никма, фикрлаш тарзи, ба ҳ олаш, хул қ каби ҳ атти- ҳ аракатлар мажмуасини намойиш этишни олдинги қ аторга олиб чи қ ди. Масалан: -матндаги атайлаб й ў л қў йилган хатони ўқ иб чи қ иб, хеч б ў лмаганда 90 фоиз ани қ ликда топиш; - ўқувчилар уч хоналик ў рта сон устида бехато амаллар бажара олишни нам о ён этадилар; - «Гамлет» ни ўқ иб чи қ иб, унинг қ ис қ а мазмунини ёзма равишда ифода қ иладилар; - ўқувчи хайвонларнинг атроф-мухитга қ андай мослаша боришини тасвирлаб беради; - кутубхонада муста қ ил ишлаб ўқувчи ўз гурухида маълум мавзу бўйича маър у за қ ила олади; - қ урба қ анинг ички аъзоларини жарро ҳ лик й ў ли билан ани қ лайди. Бихевиоризмни инкор этилиши Америка ва соби қ совет педагогикаси ўртасида таълим назариясига турлича ёндашувларга сабаб бўлди. Россия педагогика қому Ўзбекистон анъаналари ва тажрибасини назарда тутиб, фойдаланиш имкониятларини яратди. 1992 йилнинг март ойида Ўзбекистон Республикаси Президенти фармони билан олий ўқ ув юртларига талабаларни қ абул қ илишни тест асосида ў тказиш жорий қ илинди. Бу илгарилари фойдаланиши таъ қ и қ ланган ёки чекланган педагогик тест синовларининг таълим тизимига кенг жорий қ илинишига асос солди. Олий ва ў рта махсус мактаб муаммолари институтда олий ўқ ув юртлари ўқитувчиларига педагогик технологияни ўзлаштиришларида ёрдам беришга м ў лжалланган таълим сифати ва педагогик технологиялар б ў лими ишлаб турибди. Ҳ озирги кунда таълим жараёнида педагогик ва ахборот технологияларини ўқ ув жараёнида қў ллашга б ў лган қ изи қ иш, эътибори кундан-кунга кучайиб бормо қ да, бундай б ў лишининг сабабларидан бири, ш педагог ва ўқувчиларнинг биргаликда фаолият кўрсатиши орқали амалга оширилади. Бундай педагогик ҳамкорлик жараёни ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, уларга қуйидагилар киради: - ўқувчининг дарс давомида бефарқ бўлмасликка, мустақил фикрлаш, ижод этиш, изланишга мажбу этиши; - ўқувчиларни ўқув жараёнида билимга бўлган қизиқишларини доимий равишда бўлишини таъминлаш; - ўқувчининг билимга бўлган қизиқишини мустақил равишда ҳар бир масалага ижодий ёндашган холда кучайтириш; - педагог ва ўқувчининг ҳамиша ҳамкорликдаги фаолиятини ташкилланиши. Педагогик технологиялар масалалари, муаммоларини ўрганаётган ўқитувчилар, илмий-тадқиқотчилар, амалиётчиларнинг фикрича, педагогик технология-бу фақат ахборот технологияси билан боғлик, ҳамда ўқитиш жараёнида қўлланиши зарур бўлган ТСО, компьютер, масофал олдиндан лойихалаштирилган ва кафолатланган натижа беришига қаратилган педагогик жараёндир. Ушбу фикрни чизма холатида қ уйидагича ифодалаш мумкин. Ўқитувчи ўқувчи Мавзу Метод Шакл Восита Бу чизмадан к ў риниб турибдики, ма қ садни амалга ошиши ва кафолатланган натижага эришиш, ҳам ўқитувчи, ҳам ўқувчининг ҳамкорликдаги фаолияти ҳамда улар қў йган ма қ сад, танлаган мазмун, метод, шакл, воситага яъни технологияга бо ғ ли қ . Ўқитувчи ва ўқувчининг мақсаддан натижага эришишида қандай технологияни танлашлари улар ихтиёрида чунки ҳар иккала томоннинг асосий мақсади аниқ натижага эришишга қаратилган, бунга ўқувчиларнинг билим савияси, гурух ҳарактери, шароитга қараб – ишлатиладиган технология танланади, масалан, натижага эришиш учун балким, компьютер билан ишлаш лозимдир, балким фильм, тарқатм Ўқитувчи томонидан ҳар бир дарсни яхлит холатда кўра билиш ва уни тасаввур этиш учун бўлажак дарс жараёнини лойихалаштириб олиш керак. Бунда ўқитувчига у томонидан бўлажак дарсни технологик ҳаритасини тузиб олиши катта аҳамиятга эгадир, чунки дарснинг технологик ҳаритаси ҳар бир мавзу, ҳар бир дарс учун ўқитилаётган предмет, фаннинг хусусиятидан, ўқувчиларнинг имконияти ва эхтиёжидан келиб чиққан ҳолда тузилади. Бундай технологик ҳаритани тузиш осон эмас, чунки бунинг учун ўқитувчи педагогика, психология, хусусий методика, педагогика ва ахборот технологияларидан хабардор бўлиши, шунингдек, жуда кўп методлар, усулларни билиши керак бўлади. Ҳар бир дарсни ранг-баранг, қизиқарли бўлиши аввалдан пухта ўйлаб тузилган дарснинг лойихалаштирилган технологик ҳаритасига боғлиқ. Дарснинг технологик ҳ ўқувчиларга шахс сифатида қаралиши, турли педагогик технологиялар ҳамда замонавий методларни қўлланилиши уларни мустақил, эркин фикрлашга, изланишга, ҳар бир масалага ижодий ёндошиши, маъсулиятни сезиш қобилиятларини кучайтиради. Бундай натижага эришиш амалиётда ўқув жараёнида технологияларни қў ллашни такозо этади. Ҳар қандай педагогик технология таълимнинг янги мазмунни шакллантирувчи таълим тамойилларига асосланган бўлиб, у ўқувчи шахсини тарбиялашга й ў налтирилмо ғ и керак. Таълим жараёнининг фаол субъектлари педагог ва ўқувчилар бўлиб, уларнинг ҳамкорликдаги фаолиятлари муайян мавзу бўйича кам куч ва ва қ т сарфланган холда билимларни чу қ ур ўзлаштириш имконини берувчи жараённинг умумий мохиятини тавсифлайди. Ўқитувчининг фаол, самарали фаолият к ў рсатишига й ў налтирилган таълим ж педагогик технология ўқувчиларни тезкорлик билан ўқув фаолиятига жалб қ илиш имконини беради. Акс холда, заиф, етарли даражада тушунарли б ў лмаган ёки ани қ натижани кўзланмаган топшири қ лар машғулотнинг самарасиз якунланишга олиб келади. Бундай холатлар к ў п холларда ўқитувчининг ўқувчига нисбатан салбий муносабатда б ў лишига олиб келади. Бу хол ўқувчиннг орти қ ча ҳ иссиётларга берилиши, ўқув фаолиятига ундовчи рағбатнинг пасайиши, ўқ ишдан безиши ҳамда ўқув предмети ва ўқитувчига нисбатан салбий муносабатда б ў лишига сабаб б ў лади. Ўқитувчи ва ўқувчи орасидаги муносабат инсонпарварлик мезони асосида ташкил этилиб, нохуш ҳи ссиётларни бартараф этишга й ў налтирмо ғ и лозим. Ўқитувчи билан талаба орасидаги муносабат. Ҳ озирда компьютерли ўқ итиш технологияси қ аторида масофали ўқ ит - мутахассис уйда туриб ишнинг асосий қ исмини бажаради, ўқувчи билан замонавий ахборот коммуникация технологиялари ор қ али бо ғ ланади. Бу усул телекомпьютинг дейилиб, айни ва қ тда Ғ арбда ў та оммалашган. - таълим олувчиларнинг турли гурухлари билан ишлаш имконини беради; -ма қ бул ишлаш режимини танлаш имконини беради (ва қ т, шартлари ва техник воситаларни ишлатиш бўйича); -таълим олувчилар доирасининг кенгайтириш имконияти яратилади.; Бошка ўқув жараёнидаги каби,масофали таълимда ҳам эътибор марказида ўқувчи туради. Ўқувчилар бу жараёнда ҳам ўқитувчилар билан қ атъий муло қ атда б ў ладилар. Бугунги куннинг ўқитувчиси масофали таълим тизимида дарс ў тиши учун қ уйидаги малака ва билимларга эга б ў лишлари лозим; -шахсий компьютерлар ва уларнинг қў шимча қ урилмаларида ишлаш принципл 2-синфда ўқувчилар атроф олам билан танишини давом эттирадилар. «Атрофимиздаги олам» дарсларининг иккинчи йил укитишнинг вазифаси биринчи синфда белгиланган йўналишларни ўқувчиларнинг ёшига боғлиқ психологиясидан келиб чикиб ривожлантиришдир. Ҳар бир мавзуни очиб беришда болаларнинг Ватан, жонажон табиат, ижтимоий хаёт тўғрисидаги тасаввурлари кенгаяди. Ўқувчиларда уйда, мактабда ва бошка жамоат жойларида тўғри юриш туриш ўқувчилар ўқувчилари ҳамда к ў никмаларини шакллантиришда, табиатдаги мухим ўзаро алокаалокаларни аниклашда табиатга мухаббат ва мурувватли муносабатда б ў лишни шакллантиришга эътибор қ аратилади. Табиат-битмас-туганмас хазина. Унинг жонли ва жонсиз табиати, турли-туман ў симликлари дунёси, хайвонот олами ёш авлодни тўғри ў сиб, шаклланишида, табиатда б ў ладиган во қ еа ўқувчилар, умумий таълим ну қ таи - назаридан олганда қ имматли бўлган бир қ анча малака ва к ў никмаларни эгаллашлари керак. Умумий ў рта таълим мактабларида «Табиатшунослик» фани 3- синфдан ўқ итилади. Табиатшунослик дарсларини ўтиш давомида ўқувчиларнинг 1-2 синфлик даврларида «Атрофимиздаги олам» курсидан олган билимлари умумлаштирилади, кенгайтирилади ва чуқурлаштирилади. Табиатшунослик фани 1-синфда ҳам ўтилиб, шу синфда якунланади.Бунда ўқувчиларнинг 3-синфда ўзлаштирилган билимларини кенгайтириш ва чуқурлаштириш билан бирга уларни системага солиш, уларда фанда ўтиладиган материалларга доир тасаввур ва тушунчаларни изчиллик билан ривожлантириш, амалий машғулотларда тажрибалар қўшиш ва бошқа ўқувларни шакллантириш ва ривожлантириш, табиатшуносликни турмуш ва амалий фаолият билан боғл Ўқувчилар жонли ва жонсиз табиат объектларини хосса ва хусусиятларини, шу билан бирга уларнинг кишилар хаётидаги аҳамиятини ўрганадилар. Ўқувчилар табиатдаги сабаб-оқибат боғланишлари ва қонуниятлари тўғрисидаги билимларни ўзлаштириб олмасалар уларда илмий, дунёқараш тўла шаклланмайди. Ўқувчилар мактаб ўқув тажриба майдончасида ўсимликларни экишда иштирок этадилар ва бу жараёнда маданий ўсимликларнинг хосилдорлиги уларни етиштиришда қўлланиладиган агротехника тадбирларига боғлиқ эканлигини билиб оладилар. Об-ҳавони ва турли фенологик ходисаларни кузатиш орқали ҳам ўқувчиларга сабаб-оқибат боғланишларни сингдириш мумкин. Табиатшунослик дарслари ўқувчилар тафаккурини ривожлантиришда ўз ҳиссасини қўшади. Шу мақсадга эришишида махсус мантиқий дарслардан фойдаланиш қўл келади. Табиатшунослик да Билимларни эгаллаб бориш, мантиқий фикрлашни мунтазам равишда машқ қилиб туриш, ўрганилаётган материал юзасидан хулоса чиқариш, бир фикрга келиш малакасини аста-секин эгаллаб бориш, ўз қарашларини шакллантириш ўқувчиларнинг таълим олишлари жараёнида бажарадиган оғир меҳнатлари ҳисобланади. Табиатшунослик дарслари ўқувчиларда меҳнат тарбиясини айниқса, ақлий меҳнат тарбиясини шакллантиришда катта ўрин тутади. Мисол учун доимий ўтказиладиган фенологик кузатишлар ақлий жиҳатдан анча зўр бериши, ирода кучини талаб қиладиган машаққатли меҳнат ҳисобланади. Ўқитувчи ана шу меҳнатнинг болалар учун қувончли ва қизиқарли бўлишига эришиши керак. Акс холда дарсдан кузланган мақсадга эришиш қийин кечади. Зерикарли ўтган бундай дарслардан болалар безиб қоладилар. Чунки, бу жараёнда ақлий меҳнат билан жи демократик муносабатда бўлиши таълим ва тарбия ишига самарали таъсир кўрсатади. Ўқитувчи билан болалар муносабатларини демократлаштиришда ўқитишнинг интенсив методларига ва усулларига (кузатиш, тажриба, амалий ишларга), ўқувчиларнинг хилма-хил ижодий машғулотларига катта ўрин берилади. Табиатшуносликни ўқитишда кузатиш методидан фойдаланиш ўқувчиларда канкрет фактик билимлар тўпланиб, улар хотирасининг ботиб боришига, солиштириб, қиёслаб кўриш кўникмаси ортиб боришига ёрдам беради. Кузатувчанликни ривожлантириш мақсадида ўқитишнинг самарасини оширишга ёрдам берувчи ўйинлардан фойдаланиш мумкин. Масалан, табиатга қилинадиган экскурсия олдидан ўқитувчи «Ким синчковрок» ўйинининг шартларини тушунтириб беради. Болалар йўлда гаплашмасдан, теварак-атрофга диққат билан қараб боришлари, қандай бўл мақсадни яхши тушуниб олишлари, тегишли асбоб-анжомлар билан топишиб чи қ ишлари керак. Баъзан ўқитувчи тажрибанинг аҳамияти ва қандай қў йилишини олдиндан ўзи гапириб беради, хулоса чи қ аради ва шундан кейингина тажрибани ўзи ёки ўқувчилар ў тказади. Бундай холда ўқувчиларнинг билиш фаоллиги ва мустақил холда фикрлаши жуда ҳам пасайиб кетади. Бундан таш қ ари, болаларнинг тажриба ва қ тида к у затишлари керак бўлган ходисаларга қизиқиши сусаяди. Тажриба фа қ ат ўқитувчининг сўзларини тушунтириб б е радиган қ уру қ мисолга айланиб қ олади, холос. Тажриба болаларнинг фикрлаш фаолиятини саф а рбар этадиган б ў лиши керак. Бунинг учун уни ў тказишдан олдин синфга муаммоли саволлар бериш, чунончи, қандай қ илиб исботласа б ў лади? қандай қ илиб ани қ ласа б ў лади? ва бош қ а саволлар билан м Амалий ишни бажаришда ўқувчилар ҳар бир ишнинг маъносини англаб, уни бажариш усулларини ўзлаштириб олган, шу ишнинг мухимлигини тушуниб етган б ў лишлари керак. Амалий ишлар кузатув ва тажрибаларни тўлдиради ва табиий материални ўрганишда болаларни жамоа бўлиб, ижодий равишда ишлашга ўргатади. Табиатшунослик дарсларида таълим ва тарбия беришнинг фаол методлари системасининг элементларидан бири ҳисобланадиган дидактик ўйинлар ўқув жараёнини жонлантириб, унга хилма-хил тус беради, тасаввурни кенгайтиришга, билимларни яхшироқ эслаб қолиш ва ўзлаштиришга ёрдам беради, ўқувчиларда ўқишга бўлган қизиқишни кучайтиради. Ўқув жараёнидаги ўрнига қараб, ўйинларни шартли равишда икки гурухга: ўқувчилар янги билимларни олиши жараёнида қўлланиладиган ўйинлар ва ўрганилган материални такрорлаш учун олдин - синф мухитини ўзгартиради; мавзу қандай ўқувчиларнинг ў рганилиши кераклигини белгилаб беради; Ҳар бир ўқувчини фаоллаштиради. Бугунги кунда ўқитувчи ўқитиш учун фақат зарурий ахборотларнигина танлаб олиши ва ўқувчини бевосита мустақил билим олишга ўргатмоғи лозим. Бу жараёнда ўқитувчиинг педагогик махорати, унинг чуқур билими, инсоний одоб ахлоқи мухим аҳамиятга эга. Хозирги кунда замонавий усуллардан фойдаланиб дарс беришда ўқитувчи мохирликдан ижодкорликка интилиши ва бу билан таълим сохасини ривожлантиришга ҳисса қўшмоғи талаб этилади. Замонавий педагогик технологияларни қўллашда ноанъанавий дарс усулларидан фойдаланиш орқали иқтидорли ўқувчиларни аниқлаш, бўш ўзлатирувчи ўқувчиларга ўз кучларига ишонч хосил қилишлари учун имкон яратиш, синфдаги ўқувчилар ўртасида дўстлик, ўзаро ҳамк Дастурлаштирилган ўқитиш. «Атрофимиздаги олам» дарсларида дастурлаштирилган ўқитиш, яъни амалий ишлардан, қизиқарли топшириқлардан фойдаланиш муаммоси ўта долзарбдир. Хозирги пайтда ўқувчиларнинг билим олиш фаолиятини жадаллаштириш ва уларнинг атроф-олам билан таништириш дарсларида олдида ҳар бир ўқувчининг ўқув жараёнида мустақиллигини таъминловчи ва ўқув материалини ўзлаштиришда ёрдам берувчи амалий ишлар тизими қўлланилмокда. Дастурлаштирилган ўқитиш босқичма- босқич билим олишни кузатишга имкон яратади, ўқув жараёнига қандай ўзгартиришлар киритиш кераклигини ҳам кўрсатади. Дастурлаштирилган ўқитиш учун қуйидагилар керак: - ўқув материалининг пухта тахлили, унинг қатъий танланиши ва мантиқий кетма-кетлик бўйича бўлиниши; - ўқувчиларнинг билим олиш фаолиятини текширишдаги рахбарлик. Даст рақамлари, тарқатма тестлар, график топшириқлардан фойдаланиш мумкин. График топшириқларни бажараётганда ўқувчиларга «-» нотўғри жавоб «^» тўғри жавоб эканлигини тушунтириш лозим. Ўқитувчида эса график усулдаги жавобларни тезда аниқлашда мослаштирлган асбоб бўлиши керак. Масалан: 21-март – Наврўз байрами. 1-октябр- Устоз ва мураббийлар куни. 1-сентябр – Мустақиллик байрами. 8-декабр-Ўзбекистон Республикаси Конститутцияси куни. Музёрар усули. Бу усулни биринчи дарс ёки янги б ў лим бошлаш олдидан ў тказиш мақсадга мувофик. Ўқитувчи навбатдаги ў тиладиган б ў лим юзасидан қ ис қ ача маълумот беради. Масалан: « Ў лкамизда к у з» б ў лимида ўқувчи йил фасллари, пахта терими, ижтимоий фойдали меҳнат к у зги ўсимликлар, хашоратлар ҳ аёти ҳ ақида умумий тушунчалар бўлиб ў тади. Бу ха қ да ўқувчил айтмади, ўқувчилар давом эттирадилар. Ўқитувчи бошлаган сўз қайси ҳарф билан тугаса, ўқувчи шу ҳарфдан бошланган сўзни айтиши керак. Масалан: тулики-илон-ниначи-ит-типратикан-нор-тул-ялқов; (панда)-айиқ-қарға-ари ва хакозо.Бу усул ўқувчиларни тезкорлик билан фикр юритиб, жавоб беришга ҳамда хотирасини мустахкамлашга ёрдам беради. «Кластер» усули. Бу усул-ўқувчига берилган мавзу бўйича эркин ўйлаш ва фикрларни бемалол баён этиш учун шароит яратади. Ўқувчи нимани ўйлаган бўлса, шуни айтади ва ёзади. Ёзилган фикрлар тўғри ёки нотўғри бўлишидан қатъий назар, мухокама қилинмайди ва белгиланган вақтгача давом этади. Бу эса синфнинг ҳар бир ўқувчи томонидан илгари сурилаётган ғояларни уйғунлаштириш ҳамда улар ўртасидаги алоқаларни топа олиш имкониятини яратади. «Кластер» усули янги мавзуни бошлаш III. Боб. Бошланғич синф ўқувчиларининг табиатга доир илмий тушунчаларини шакиллантиришда педагогик технологиялардан фойдаланиш. III.1. Ўқувчиларни табиатга доир илмий тушунчаларни шакиллантиришда педагогик технологиялардан фойдаланиш Педагогик технологияларнинг табиатшунослик дарсларида ўқитувчи фаолиятида роли жуда каттадир. Ўқитувчи педагогик технологияни ўз дарсларида қулай билиши керак. Педагогик маҳоратни эгаллашлари шартдир. Шу ўтадиган дарсида қандай билим беришларини билишлари лозимдир. Табиатшунослик дарсларида педагогик технологияни қўллашдан олдин ўқитувчи технология нима педагогика нималигини билишлари керакдир. Ҳар бир ўқитувчи “Таълим тўғрисида” ги Қонун ва “ Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” асосида таълим тарбияя соҳасида олиб борилаётган туб ислоҳатларнинг асосий йййўнали педагогик технологияни эгаллаш ўқитувчининг энг яхши маҳоратни эгаллашда муҳим тарбиявий таъсир кўрсата олишини таъминлайди. У ўқитувчининг кучини, вақтини тежаб, ижодий ишлаши учун шароит яратади. Ўқитувчи фаолиятида ижод турли шаклларда ва мазмунда намоён бўлади. Ҳозирги педагогик технология тушунчаси кенг ўқитувчилар оммасининг ижодий фаолиятининг машҳурдир. Педагогик технология ижоднинг энг муҳим шарти шу соҳани билиш, тушуниш, уни севиш, унга жонкуярлик, ташаббус билан ёндашишдир. Шу билан бирга ўқитувчининг юксак фаолиятининг умумий маданиятидир. У юксак маданият кенг тушунча бўлиб, у энг аввало ўқитувчининг чуқур билим савияси, ҳар томонлама қизиқишларини, юксак ақлий ривожлангангиги, ижтимоий фаолиги камтарин, меҳнатсеварлиги, педагогик одоби, жамоа ва ўқувчилар билан муомаласи, ке лозим. Бундан ташқари ўқитувчи синфдан ташқари экскурсияларни ташкил қила билишлари керак. Унда болаларни табиатда бўладиган ўзгаришларни ва ўсимлик ёки ҳайвонларнинг ривожланиш жараёни ва организмларнинг табиий шароитларда биргаликда яшашларини кўрсатиб беришлари керак. Болаларни табиатшунослик дарсларида қизиқтириб бориш керак. Уларни экскурсияга олиб чиқиб ҳар бир табиатдаги ўзгаришларни таништириб бориш зарур. Дарсдан ташқари ишларга уй ишларига қараганда мураккаброқдир. Уларни амалга ошириш учун ўқитувчи ўз фаолиятидан келиб чиқиб тегишли ўсимликлар, махсус асбоблар ва бошқа жиҳозлар ва тирик табиат бурчагларини, ўқув тажриба майдончаларини ва табиатда бажариладиган ишларга оид топшириқларни ташкил қилишшшлари керакдир. Бунинг учун ўқувчилар ҳам ўз ўқитувчиларига ёрдам беришлари керак қобилиятлари ривожланиб боради, айни вақтда улар характерининг хусусиятлари шаклланади, тушунча ва эътиқодлари таркиб топади. Шундай қилиб ўқувчиларнинг барча ўқув фанлари, шу жумладан табиатшуносликдан билим, кўникма ва малакаларни эгаллаб олиш жараёнининг ўзида таълим ва тарбиянинг ўзвий бирлиги объектив равишда очиб берилади. Табиатшуносликнинг мазмуни ҳамда мазкур фандан дарс берувчи ўқитувчи фаолиятининг тарбиявий йўналганлиги таълим –тарбия бирлигининг белгиловчи асосдир. Ўқувчилар биринчи синфдан бошлаб табиатни ва табиат билан боғлиқ ҳолда меҳнат фаолиятини экускурсиялар ва предметли дарсларда ва ўқиш китобидан табиатшунослик мазмунидаги мақолалар ҳамда “Атрофимиздаги олам” дарслигини ўқиш жараёнида бевосита кузатишлар йўли билан ўрганадилар. Бу машғулотларда ўқувчиларнинг фикрлаш беради. Бу каби кинолавҳалардан, фильмлардан фойдаланишда ўқитувчи меҳнати осонлашади, ўқувчиларда аниқ билим ва тасаввурлар ҳосил бўлади. Кинофильм кўрсатилгандан кейин уни кўриш асосида ҳосил қилинган билимлар мустаҳкамланади ҳамда кинофильм материаллари ўқитувчи ҳикоя қилиб беришида эгалланган билимлар билан боғлиқ равишда умумлаштирилади. Бугунги кунда дарс ўтиш жараёнида дидактик ўйинлар, кроссвордлардан ҳам кенг фойдаланилмоқда. Бу эса ўқувчиларни ўткир зеҳинли, ўтилган мавзуларни тез-тез такрорлаш натижасида уларни онгли муҳрланишига эришилади. Бунинг учун ўқитувчи дарсга тайёргарлик кўриш жараёнида тайёрлаб келиши керак. III.2. Педагогик технологиядан фойдаланган ҳолда ўқувчиларга табиатга доир дарс ишланмалари Қашқадарё вилояти Халқ таълими бўлимига қарашли Қарши шаҳаридаги 44 уму 1. 2- sinfda “Atrofimizdagi olam” darslarida nimalarni o‘rgandingiz? 2. “Tabiat“ deganda nimalarni tushunasiz? (O‘quvchilar bilan ushbu savollar bo‘yicha suhbat o‘tkaziladi. ) Suhbat natijalariga qarab, o‘quvchilarning javobi to‘ldirib boriladi. Yangi mavzu bo‘yicha tabiat nima ekanligi, u jonli va jonsiz tabiatga bo‘linishi, tabiat hodisalari o‘quvchilarga batafsil so‘zlab beriladi. Кундузи ҳаво очиқ. Мавзу осмонда қуёш чараққлаб турибди, оқ бўлитлар сузиб қушлар чарх уриб сирли шивглайди гуллаётган ўсимликлардан ёқимли ҳид таралади. Узоқдан қор қоплаган тоғ кўзга ташланади. Кечаси осмон қоронғилашганда ой билан юлдузлар яхши кўринади. Ҳаво салқинлашади. Куз кунларидан бирида далага чиқинг. Теварак атрофдаги барча нарсаларга диққат биланназар ташланг. Қуёш , ой юлдузлар ер, ҳаво, сув, тош Қушлар Ҳайвонлар Инсонлар Гуллар Дарахтлар Ў симликлар Жонли табиат Қиёсланг? Табиатда бўладиган қандай мавсумий ўзгаришларни кузатгансиз? Сув Осмон Тошлар Тоғлар ЕрҲаво Жонсиз табиат - Баҳорда ҳаволар исий бошлайди, музлар эриб, ариқлар сувга тўлиб оқади, далалар яна яшил бўлади, дарахтлар гуллайди, қушлар учиб келади. Деҳқончилик ишлари бошланади. -Ёзда об-ҳаво иссиқ бўлади мевалар пишади. - Кузда ҳаво бир оз совийди дарахтларнинг барглари сарғайиб ўкилади, айрим қушлар иссиқ ўлкаларга учиб кетади. - Қишда сув музлайди, қор ёғади, ҳаво совуқ бўлади, дарахтлар уйқуга кетади. Жонли ва жонсиз табиатнинг ўртасида қандай бойликлар бор. Жонли табиат сувсиз яшай олмайди ҳаво билан нафас олади, жонсиз табиат жонли табиат яшаши учун макон ҳисобланади. Демак жонли ва жонсиз табиат бир- бири билан чамбарчас боғлиқдир. Жонли ва жонсиз табиатнинг ўзаро салбий таъсирлари ҳам борми?- Жонсиз табиатнинг жонли табиатга салбий таъсир омиллари табиий офатлар- сел келиши, тўфонлар, давулл ( O‘quvchilarning javoblari to‘ldirib yakunlanadi). 5 . Uyga vazifa berish. O‘quvchilarga mavzuni o‘qish, mavzu yakunida berilgan savollarga javob berish, berilgan topshiriqni bajarish bo‘yicha gerbariy tayyorlash uyga vazifa sifatida beriladi. Gerbariyni qanday tayyorlash tushuntiriladi. Мавзу: Ой Ернинг йўлдошидир Хулоса Келажакнинг ворислари бўлган ёш авлодни ҳар томонлама тарбиялаш хусусан табиат билимлари билан қуроллантириш, Ватанимиз қудратини янада мустаҳкамлашда алоҳида аҳамият касб этади. Фан табиатни бир-биридан ажралиб қолган, бир-бирига боғланмаган якка-якка жисмлар ва ҳодисаларнинг тасодифий йиғиндиси, деб қарамай, балки бир-бирига узвий боғланган, бир-бирига боғлиқ бўлган, бир-бирига сабабчи бўлган жисм ва ҳодисалардан иборат деб қарайди. Табиат ҳодисалари ўртасидаги бу боғланишларни табиат қонунлари тариқасида ифода этилади. Ўқувчиларга табиатга доир илмий тушунчалар билан таништиришда табиат жонли ва жонсиз табиат, табиат ҳодисалари ҳақида тасаввурлар ҳосил қилишни амалга оширишдан иборат. Битирув малакавий ишнинг тадқиқот натижаларига асосланиб қуйидаги хулосага келдик. 1. Табиатшунослик таълим бўйича бошланғич синф ўқувчиларини назарий билимлар билан таништирибгина қолмай, шу билан бирга амалий билимга кўникмалар ҳосил қилиш ҳам туб мақсадимизни амалга оширишини ҳал қилувчи катта аҳамиятга зга. 2. Бизнинг битирув ишимиз олдига қўйган асосий мақсади бошланғич синф ўқувчиларда табиатга доир илмий тушунчаларни шакиллантириш тўғрисида илмий дунёқарашни шакллантириш табиат ва унда бўладиган жараёнларни таҳлил этиш, табиат ҳодисалари ва унинг натижаларини таҳлил этиш, табиатни эъзозлаш, унинг бойликларини кўпайтиришга ҳисса қўшиш атроф муҳитни муҳофаза қилиш кўникмаларини ҳосил қилиш педагоглар жамоасидан катта куч талаб қилади. 3. Бошланғич синфларнинг табиатшунослик дарсларида 4. Вошланғич синфларда ўқувчиларга ўлкамизнинг табиат ҳодисалари ва ундаги жисмлар, инсон ва табиат ўртасидаги ўзаро алоқалари, табиатдан фойдаланиш ва уни асраш учун зарур бўлган амалий кўникмаларни ҳосил қилиш ва шу асосда табиатга нисбатан мақбул дунёқарашни шакиллантиришдан иборат. 5. Табиат қонунларини ўқувчилар онгига илмий тушунтириш ёш авлоднинг келажакда илмий билимларини такомилашишига асос бўлиб хизмат қилади. Ҳар бир юналишдаги таълим ва тарбиянинг ўз олдига қўйган юксак мақсад, вазифаси бўлади. Табиатдаги бўладиган ҳар қандай жараёнларни билиш ва у ҳақида илмий хулосалар чиқариш таълим- тарбия асосида изчил амалга оширилади. Табиатга, унда содир бўладиган жараёнларга қизиқиш, ўзи яшаётган ўлкаси табиатига муҳаббат ва уни изозлаб ёндашуви ҳиссини шакиллантиради.
Купить