Daraxt yelimlari - biologik faol moddalar
![I. Kirish
Xozirgi kunda an'anaviy tibbiyot (xalq tabobati) xalq zakovati bilan sug’orilgan
juda boy va ulkan tajriba bilimlar majmuasidir. U ilmiy (rasmiy) tibbiyotni
yangi,samarali dorivor preparatlar bilan boyituvchi bitmas tuganmas manbadir. Xalq
tabobatining bu soxadagi qimmati, tutgan o’rni bebahodir. Buning uchun misol
tariqasida hozirgi zamon tibbiyotida qo’llaniladigan shifobaxsh o’simliklarni
ko’pchiligi o’z vaqtida xalq tabobati dorivor vositalar xazinasidan olinganligini yoki
xozirgi zamon ilmiy tibbiyotining o’zi xalq tabobati asosida taraqqiy etganini eslash
kifoyadir.[1]
O’zbekiston florasida manbalarga qaraganda 4200 dan ortiq gullaydigan
o’simliklar borligi takidlanadi. Ushbu o’simliklardan 577 turi dorivor hisoblanadi.
Bu juda yaxshi ko’rsatgich. Ammo bu ma’lumotlar eskirgan bo’lib, hozirgi vaqtga
kelib ularni zahirasi juda kamayib ketgan. Sanoat miqyosida tayyorlashni iloji
deyarli qolmagan. Chunki bu ma’lumotlar to’plangan vaqtdan 50-60 yillar o’tib
ketdi. O’sha vaqtda O’zbekiston aholisi 10 mln ga etmas edi. O’zbekistonda er
maydonini ko’p qismi xali o’zlashtirilmagan bo’lib, asosiy qishloq xo’jalik ekini
hisoblangan paxta maydoni ko’p paxta egallagan. Hosil esa 1,5 mln tonna atrofida
edi. Oradan 10-15 yillar o’tar-o’tmas joy egallagan edt. Keyinchalik paxta
maydonlari haddan tashqari kengaytirildi, Toshkent, Jizzax, Sirdaryo
(Mirzacho’l)larni o’zlashtirilmagan erlari o’zlashtirib, faqat paxta ekiladigan
maydonlarga aylantirildi. Joylardagi barcha yovvoyi holda o’sadigan o’simliklar,
hatto ekin maydonlari ham yo’q qilindi. Paxta etishtirish uchun hamma narsadan voz
kechildi. Paxta hosili 5-6 mln tonnaga etkazildi. Aholi soni ham borgan sari ortib
boraverdi va 20 mln dan ortib ketdi. Yangi shahar, qishloqlar, aholi yashaydigan
joylar paydo bo’ldi. Juda katta maydonlarda texnika ishlari olib borildi, yuqori
kuchlanishli elektr tarmoqlari o’tkazildi, kanallar qazildi, yo’llar qurildi. Bu olib
borilgan barcha ishlar Ittifoq buyurtmasi asosida, ekologiyani buzilishini hisobga
olinmagan holda olib borildi. Uning ustiga barcha paxta maydonlarida aviatsiya
orqali sepiladigan gerbitsidlar, pestitsidlar, defoliantlar va boshqalarni qo’llash
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_3.png?v=1)
![oqibatida barcha hududlardagi normal ekologik sharoit izdan chiqdi, o’simlik va
hayvonot olamiga katta talofat etkazildi. Ammo sog’liqni saqlash tizimi uchun, aholi
salomatligi uchun dorivor o’simliklar zaruriyati har doim ham dolzarb bo’lgan ayrim
o’simlik dolzarb masala bo’li b qolaverdi.
Dorivor o’simliklar mahsuloti bazasi apt е ka, farmzavod, gal е nika fabrikalarni
va ch е t mamlakatlarga chiqarishni ta'minlashi k е rak. Bularga yovvoyi holda tabiatda
tarqalgan, kolxoz - sovxozlarda o’stirilayotgan o’zimizning dorivor o’simliklarimiz,
hamda ch е t mamlakatlardan k е ltirilib bizning iqlimizga moslashtirilib o’stirilayotgan
(introduktsiya) dorivor o’simliklar kiradi.[12]
Hozirgi vaqtda o’simlik olamida 300 ming atrofida gullaydigan o’simliklar,
shularning 20 mingtachasi MXD da o’sadi.
O’simliklar inso n hayoti va faoliyatida muhim ahamiyatga egadirlar. Inson
tomonidan o’rganiladigan va foydalanadigan tabiiy birikmalarning asosiy manbai
bo’lib o’simliklar hisoblanadi. O’simliklar tarkibidagi fiziologik faol birikmalarni
tuzilishi va xususiyatlariga ko’ra bir necha sinfga bo’lib o’rganiladi. Fiziologik faol
birikmalar orasida polisaxaridlar muhim o’rin tutadilar. Polisaxaridlarning o’ziga xos
ahamiyatga ega ekanliklari ularni tuzilishidagi turli — tumanlilik va yuqori
fiziologik faolligi bilan chambarchas bog’liqdir. Tibiyot va farmasevtikada
polisaxaridlar turli maqsadla uchun qo’llaniladi. Kraxmal boshqa moddalar bilan
barcha chaqaloqlarga s е piladigan poroshok va t е riga surtiladigan moylar
tayyorlashda ishlatiladi. M asalan mе 'da va ichak kasalliklarida kraxmalni qaynatib
tayyorlangan eritmasi - Decoctum (Mucilago) Amyli b е riladi, Kl е yst е r shimdirilgan
bint travmatologiyada ishlatiladi. Farmatsеvtikada pеktin qimmatli emulgator,
bog’lovchi modda sifatida qo’llaniladi. Pеktin moddalari dorivor o’simliklarda ko’p
uchraganligi uchun, ular biologik ta'sir qiluvchi moddalar bilan bir qatorda ta'sir
ko’rsatishini inobatga olmoq kеrak.[1,12]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_4.png?v=1)
![II. Adabiyotlar sharxi
2.1 Polisaxaridlar haqida umumiy tushuncha
Polisaxaridlar d е b - monosaxaridlar qoldiqlaridan tashkil topgan yuqori
mol е kulali ugl е vodlar polim е riga aytiladi. D е mak, polisaxaridlar to’liq gidrolizga
uchrasa - monosaxaridlarga parchalanadi.
Ma'lum o’simlik to’qimasida fotosint е z natijasida hosil bo’ladigan birlamchi
modda monosaxariddir. Boshqa barcha moddalar shu hosil bo’lgan ugl е vodlarning
o’zgarishi natijasida hosil bo’lgan ikkilamchi moddalar hisoblanadi.[1]
Polisaxaridlar quyidagi guruhlarga bo’linadi:
1. Kristal holidagi polisaxaridlar (oligosaxaridlar yoki qandsimon
polisaxaridlar). Ular asosan g е ksoza va p е ntozalardan tashkil topgan kristall holidagi
shirin, suvda yaxshi eriydigan mol е kula og’irligi turg’un bo’lgan moddalardir.
2. Yuqori polisaxaridlar (qandsimon bo’lmagan polisaxardlar). Bular
shirinmas, suvda erimaydigan yoki suvda erigan holda kolloid eritma hosil qiladigan
yuqori mol е kulali birikmalar - polim е rlaridir.[3]
3. P е ktin moddalar. Bular ugl е vodlardan galakturon kislota qoldiqlarini o’zaro
1>4 glikozid tipida birikkishidan bo’lgan polim е rdir.
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_5.png?v=1)
![Ularning mol е kulyar massasi 200.000 ga yaqin. Suvda eriydi, eritma sovutilsa
quruq massa - j е l е ga aylanadi.
Yuqori polisaxaridlar o’z navbatida ikki guruhga bo’linadi:
a) G om opolisaxaridlar - bir xil qand qoldiqlaridan tashkil topgan glikonlar
(kraxmal, glikog е n, d е kstrin, s е llyuloza) fruktozadan tashkil topgan polifruktozalar
(inulin) va boshqalar.
b) G е t е ropolisaxaridlar - ikkita turli qand qoldiqlaridan tashkil topgan
(glyukoza va mannozadan tashkil topgan - glyukomannon-er е murron; galaktoza va
mannozadan - galaktamannonlar), bir n е chta monosaxaridlar qoldiqlaridan tashkil
topgan (o’simlik shilliq moddalari, daraxt е limlari) moddalardir.[5]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_6.png?v=1)
![Polisaxaridlardan m е ditsinada hamda farmats е vtikada kraxmal, shilliq
moddalar, daraxt е limlari va p е ktin moddalar ishlatiladi.
2.2 Daraxt yelimlarining kimyoviy va fizik xossalariga ko’ra turlari
O’simlikda uchraydigan shilliq moddalar har xil birikmalar aralashmasidan tashkil
topgan bo’lib, ular tarkibida asosan polisaxaridlar - pentozanlar (90% gacha) va
qisman geksozanlar uchraydi.
Shilliq moddalar hujayra ichi va xujayra po’sti hamda oraliq birikmalarning
shilliqlanishidan hosil bo’ladi. Ayrim hujayra yoki to’qimalar shilliqlanishi mumkin.
Shilliq moddalar odatda 2 guruxga bo’linadi.
1. Normal shilliq moddalar. Bular o’simlikning o’sishi davrida shu o’simlik hayoti
uchun nihoyatda zarur birikmalar sifatida vujudga keladi.
2. Patologik shilliq moddalar. Tashqi ta’sirga reaksiya sifatida vujudga keladi.
Normal shilliq moddalar o’simliklarning hamma organlarida bo’lishi mumkin.
Normal shilliq moddalar o’simlik hayotida muhim rol o’ynaydi. Ular suv ta’sirida
shishadi va uzoq vaqtgacha qzida namlik saqlaydi. SHuning uchun bu moddalar
qur g’ oqchilikda uchadigan o’simliklarni tasodifan qur g’ oqchilik bo’lib qolganda ham
qurib qolishdan, shuningdek, issiq kunlarda o’simlikni haddan tashqari qizib
ketishidan saqlaydi.[6]
O’simliklarada yelim hujayra oralig’i shilliq moddalarida hosil bo’ladi
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_7.png?v=1)
![O’simlik shilliq moddalari suvda yaxshi erib, yopishqoq kolloid eritma hosil
qiladi. Bu eritmadagi shilliq moddalarni spirt yordamida cho’ktirish mumkin.
Daraxt elimlari patologik shilliq moddalarning o’simlik to’qimalaridan oqib
chiqib, po’stloqning yaralangan joyini qoplab, qotishidan hosil bo’ladi. Bu birikmalar
daraxt po’stlo g’ idagi yaralangan joyni berkitib turadi va mikroorganizmlarning
o’simlik tanasiga kirib, uni chiritishidan saqlaydi. Bundan tashqari, elim o’simlik
uchun zaxira oziq modda bo’lib xam xizmat qiladi.[5,6]
Ye lim ko’pincha dukkakdoshlar va ra’noguldoshlar, jiydadoshlar va boshqa
oilalarga kiruvchi buta va daraxtlarda xosil bo’ladi.
Daraxt elimi ko’pincha erta baxorda xosil bo’ladi. C h unki bu orasida tez-tez
yog’ingarchilik bo’lishi natijasida daraxt po’stlo g’ i iviydi, so’ngra shamoldan va kun
issi g’ idan tez qurib yoriladi. Y o rilgan po’stlo g’ dan patologik shilliq modda oqib
chiqadi.[5]
Ye lim sun’iy yul bilan xam olinishi mumkin. Buning uchun o’simlik po’stlog’ini
bigiz, pichoq yoki boshqa asbob bilan tilinadi natijada elim oqib chiqadi.
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_8.png?v=1)
![Ye lim kim yo viy tarkibiga ko’ra shilliq moddalarga yaqin turadi. Patologik shilliq
moddalar o’simlik t o’ qimalaridan oqib chiqayotganida yulda uchragan birikmalar
masalan: oshlovchi, b o’ yoq, mineral moddalar, fermentlar, va boshqalarni o’zi bilan
birga olib chiqishi mumkin.
Ye lim xar xil rang va shaklda xamda qattiq bo’lakchalar xamda bo’ladi. Y u qori
sifatli y elim rangsiz yoki och sarg’ish rangli bo’lib, o’ziga xos shirin mazaga ega u
organik erituvchilarda erimaydi. Ye lim spirt ta’sirida eritmada ch o’ kadi.
Ye limning kim yo viy tarkibi yaxshi aniqlanmagan. S h u sababli u fizik xossasiga
qarab 3 guruxga bo’linadi.
1. Arabin - suvda yaxshi eriydigan elim.
2. Bassorin - suvda kam eriydigan, lekin yaxshi shishadigan elim.
3. Serazin - suvda erimaydigan va kam shishadigan y elim. Bu issiq suvda qisman
erishi mumkin.[6]
2.3 Tarkibida yelim saqlovchi dorivor o’simlik va mahsulotlar
ASTRAGAL YELIMI (TRAGAKANT)- GUMMI TRAGACANTHAE
O’simlikning nomi. Astragal turlari: pahmoq shoxli astragal- Astragalum
piletoeladus Frein. Et Sint., mayda bosh astragal -Astragalus microcephalus Willd.
va boshqalar; dukkakdoshlar - Fabaceae oilasiga kiradi.
Yelim hosil qiluvchi astragal turlari bo'yi 1 m bo'lgan sershox buta. Barglari
juft patli murakkab. Bargchalari juda mayda bo'lib, quriganda asosiy barg bandidan
to’kiladi. Asosiy band o’tkir uchli bo'lganidan poyada tikan holida saqlanib qoladi.
Gullari mayda, juft-juft bo’lib, barg qo'ltig'iga joylashgan. Gul qismlari
kapalakguldoshlarga xos tuzilgan. Mevasi-bir urug'li, sertuk, pishganda
ochilmaydigan dukkak. Iyun-iyul oylarida gullaydi. [4,5]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_9.png?v=1)
![Geografik tarqalishi: Yelim olinadigan astragallar Turkmaniston (Kopet-dog'),
Tojikiston (Pomir), O'zbekiston, Armaniston va Ozarbayjonning tog'li tumanlarida,
dengiz sathidan 1000-1400 m balandlikda o'sadi.
Mahsulot tayyorlanishi: Yelim olish uchun o'simlik tanasini pichoq yoki
boshqa asbob bilan shamol turmagan vaqtda tilib qo’yiladi. Bunda o'simlik tanasidan
oqib chiqqan suyuqlik havoda qotib, yelim hosil qiladi. O'simik tanasi shamol turgan
paytda tilim oqib chiqqan suyuqlik tuproq, qum va boshqalar bilan ifloslanishi
mumkin. Po'stloqni tilib qo'yilganidan 5-6 kun o'tgach, hosil bo'lgan yelim yig'ib
olinadi va navlarga ajratiladi. [5]
Mahsulotning tashqi ko’rinishi. Astragal yelimi turli shakldagi bo'laklardan
iborat. Yuqori navi oq rangli, mo’rt, past navi sariq yoki qo'ng'ir rangli bo'lib, qiyin
sinadi. Tragakant qiyinlik bilan kukunga (poroshokka) aylanadi. Uni kukunga
(poroshokka) aylantirish uchun 40 ℃ da qizdirib (yuqori haroratda sarg’ayib ketadi),
temir hovonchada yanchiladi. Tragakant kukuni (poroshogi) 50-80 qismgacha suvni
shimib oladi. [6]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_10.png?v=1)
![Kimyoviy tarkibi. Tragakant tarkibida 60-70 foiz bassorin, 8-10 foiz arabin,
kraxmal, kletchatka, organik kislotalar hamda bo’yoq, shilliq va azotli moddalar
bo’ladi.
Ishlatilishi. Yuqori navli (oq rangli) tragakant farmatsevtikada hab dori
tayyorlashda (biriktiruvchi modda sifatida) va emulsiya tayyodashda emulgator
sifatida, past navlari (sariq yoki qo'ng'ir rangli) esa texnikada ishlatiladi. [5]
2.4 Yelimlarning tibiyotda ishlatilishi
Ye lim tibbiyotda me’da kasalliklarida o’rab oluvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Farmatsevtikada esa xab dorilar xamda emulsiyalar tayyorlashda qo’llaniladi.
Texnikada elimni chit bo’yash, tush, siyox, akvarel bo’yoqlar, qalam, gugurt va
plastmasslar tayyorlashda xamda boshqa soxalarda ishlatiladi.
Tibbiyotda xamda farmatsevtika amaliyotida yuqorida ko’rsatilgan maqsadlar
uchun astragal y elimi - tragakant va o’rik y elimidan foydalanadi.
o’rik elimi - Gummi armeniacal.
o’rik y elimi daraxt po’stlog’ining darz ketgan joyidan oqib chiqadi. Ana shu y elim
yig’ib olinadi. O’rik elimi rangsiz, yoki och sariq rangli, qattiq, mo’rt, yaltiroq va
katta-kichik bo’laklardan iborat. Ye lim poroshogi oq yoki sarg’ish rangli bo’lib,
xidsiz, chuchmal mazaga ega. Ye lim suvda eriydi.
O’rik elimi chet eldan keltiriladigan gummi arabika o’rnida emulsiya tayerlash
uchun emulgator sifatida ishlatiladi.[6]
Sh illiq moddali mahsulotlar va ulardan olingan dori turlari tibbiyotda-meditsinada
me’da-ichak kasalliklarida o’rab oluvchi dori, nafas yo’llari shamollaganda yo’talni
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_11.png?v=1)
![engillashtiradigan, to’xtatadigan va ko’krakdagi o g’ riqni qoldiradigan hamda bal g’ am
ko’chiradigan vosita sifatida ishlatiladi.[5]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_12.png?v=1)
![III. Tajriba qismi.
3.1 Astragal o’simligidan olingan yelimga mikrokimyoviy reaksiya
Mahsulot tarkibidagi shilliq moddalarni quyidagi sifat reaksiyalari bilan aniqlash
mumkin:
1) tarkibida shilliq moddalar bo’lgan mahsulotlar ishqor eritmasi ta’sirida sariq
rangga bo’yaldi.
2) mikroskopda ko’rish uchun kesilgan mahsulot bo’lakchasiga metil ko’k bo’yoq
eritmasidan yoki 10% li H
2 SO
4 ning mis tuzi eritmasi va 10% li NaOH eritmasidan bir
tomchidan tomizilsa, shilliq modda saqlovchi xujayralar to’q ko’k rangda kuzatildi.[5]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_13.png?v=1)
![3) mikroskobda ko’rish uchun kesilgan mahsulotga qora tush eritmasi ta’sir
ettirilsa, shilliq modda saqlovchi xujayralar bo’yalmadi, boshqa xujayralar esa
qorayadi.
O’simliklardagi shilliq moddalar miqdori quyidagi usullar bilan aniqlanadi.
1. S h illiq moddalar suvda erib, yopishqoq kolloid eritma hosil qiladi. Bu
eritmaning yopishqoqligi erigan birikma konsentratsiyasiga bo g’ liq. S h uning uchun
o’simlikdan sovuq suvda eritib olingan shilliq moddalar eritma yopishqoqligiga qarab
aniqlanadi.
2. S h illiq moddalar ma’lum miqdordagi o’simlik mahsulotidan sovuq suvda eritib
ajratib olinadi. Eritmadagi shilliq moddalar spirt bilan cho’ktiriladi. So’ngra cho’kma
yuvib, 60-80 O
da doimiy o g’ irlikka kelguncha quritilib tortilib, o’simlikdagi shilliq
modda miqdori % bilan ifodalanadi.[6]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_14.png?v=1)
![3.2 O’rik o’simligining farmakognostik tahlili
O’RIK YELIMI-GUMMI ARMENIACAE
O’simlikning nomi. O'rik-Meniaea vulgaris Lam.;
ra'noguldoshlar-Rosaceae oilasiga kiradi.
Bo’yi 5-8, ba'zan 17 m ga yetadigan daraxt. Bargi tuxumsimon, arraga
o’xshash qirralari bo’lib, bandi yordamida poyada ketma-ket joylashgan. Gullari
olxo'ridoshlar kenja oilasiga xos. Mevasi-danakli ho’1 meva. Mart-aprel oylarida
(barg chiqarmasdan oldin) gullaydi. Mevasi iyun-avgustda pishadi.
Geografik tarqalishi. Yovvoyi holda O'rta Osiyoning tog’li tumanlarida dengiz
sathidan 500-1200 m balandlikda o'sadi. O'rikning juda ko'p navlari qadimdan
Moldova, Ukraina, Rossiyaning Ovrupo qismining janubida, O'rta Osiyo, Kavkaz va
boshqa tumanlarida o’stiriladi.[5]
Mahsulot tayyorlash. O’rik yelimi daraxt po'stlog’ining darz ketgan joyidan
oqib chiqadi. Ana shu yelim yig'ib olinadi.
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_15.png?v=1)
![Mahsulotning tashqi ko'rinishi. O'rik yelimi rangsiz, yoki och sariq rangli,
qattiq, mo’rt, yaltiroq va katta-kichik bo’laklardan iborat. Yelim kukuni (poroshogi)
esa oq yoki sarg'ish rangli bo'lib hidsiz, chuchmal mazaga ega. O'rik yelimi suvda
(1:3) tamoman eriydi. Suv qizdirilsa, erish jarayoni tezlashadi. [6]
Kimyoviy tarkibi. Yelim asosan arabindan iborat bo'lib, tarkibida 44 foiz
galaktoza, 41,5 foiz arabinoza, 16,4 foiz glukuron kislota hamda 2,4 foiz mineral, O,
6 foiz oqsil moddalar bo'ladi. [5]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_16.png?v=1)
![Ishlatilishi. O'rik yelimi chet eldan keltiriladigan gumi arabika o’rnida
emulsiya tayyorlash uchun emulgator sifatida ishlatiladi. O'rik yelimi o’rnida olxo 'ri
va gilos yelimini ham ishlatish mumkin.[5]
PAGE \* MERGEFORMAT 21](https://docx.uz/documents/1b0dca87-cb04-4963-b860-0838c95f4d6e/page_17.png?v=1)
Daraxt yelimlari - biologik faol moddalar