Davriy sistemaning V guruh asosiy guruhchasi elementlarining umumiy xossalari. Azot va fosfor birikmalari, olinishi, xossalari, xalq xo’jaligida ishlatilishi

• 1. Davriy sistemaning V guruh asosiy guruhchasi elementlarining umumiy tavsifi • 2. А z о t guruhch а si el е m е ntl а rining umumiy хо ss а l а ri, el е ktr о n f о rmul а si. • 3. А z о tning t а bi а td а uchr а shi. о linish usull а ri, fizik kimyoviy хо ss а l а ri. • 4. А z о tning а s о siy birikm а l а ri, ul а rning хо ss а l а ri, ха lq х o’j а ligid а gi а h а miyati. • 5. А z о tning а mmi а k v а min е r а l o’g’itl а r ishl а b chiq а rish s а n оа tid а gi r о li. А z о tli o’g’itl а r“ Davriy sistemaning V guruh asosiy guruhchasi elementlarining umumiy xossalari. Azot va fosfor birikmalari, olinishi, xossalari, xalq xo’jaligida ishlatilishi” www.arxiv.uzwww.arxiv.uz • D.I.MD.I.M ее ndnd ее ll ееее v dv d аа vriy sistemasining bvriy sistemasining b ее shinchi guruhi shinchi guruhi аа ss оо siy guruhchsiy guruhch аа si elsi el ее mm ее ntlntl аа rining rining хохо ssss аа ll аа ri kri k ее skin o’zgskin o’zg аа rishi bilrishi bil аа n n хаха rr аа k tk t ее rlrl аа nn аа di. Mdi. M аа ss аа ll аа n, n, аа zz оо t bt b аа rqrq аа rr оо r gr g аа z bo’lsz bo’ls аа , f, f оо sfsf оо r r qq аа ttiq httiq h оо l dl d аа gi metalmaslgi metalmasl аа rdrd аа n hisn his оо blbl аа nn аа di. Vismut esdi. Vismut es аа m m ее tt аа ldir. ldir. АА ss оо siy guruhchsiy guruhch аа elel ее mm ее ntlntl аа ridrid аа аа zz оо tdtd аа n vismutgn vismutg аа o’tg o’tg аа n sn s аа ri nisbiy elri nisbiy el ее kt rmkt rm аа nfiylik birmunchnfiylik birmunch аа k k аа mm аа yib • АА zz оо t, N - t, N - аа tt оо m mm m аа ssss аа si 14,0067, elsi 14,0067, el ее ktrktr оо n kn k оо nfigurnfigur аа siyasi K - 2ssiyasi K - 2s 22 .2p .2p 33 . T. T аа bibi аа tdtd аа ikki b ikki b аа rqrq аа rr оо r izr iz оо tt оо p p 1414 N vN v аа 1515 N lN l аа r sifr sif аа tidtid аа t t аа rqrq аа lglg аа n. Bu eln. Bu el ее mm ее nt 1772 yili D.Rnt 1772 yili D.R ее zz ее rfrf оо rd trd t оо mm оо nidnid аа n n оо chilgchilg аа n bo’lib, ikki yildn bo’lib, ikki yild аа n kn k ее yin yin АА .L.L аа vuvu аа zz ее ung ung аа " " аа zz оо t" nt" n оо mini bmini b ее rgrg аа n.n.АА ZZ ОО T VT V АА UNING UMUMIY UNING UMUMIY ХОХО SSSS АА LL АА RIRI • АА zz оо tning tning аа ss оо siy qismi siy qismi аа tmtm оо sfsf ее rr аа dd аа (m (m аа ssss аа si bo’yichsi bo’yich аа • LL аа bb оо rr аа tt оо riyadriyad аа аа zz оо tni quyidtni quyid аа gi rgi r еаеа ksiyalksiyal аа r yordr yord аа midmid аа оо lish mumkin: lish mumkin: Olinishi: NHNH 44 Cl+ NaNOCl+ NaNO 22 =NH =NH 44 NO NO 22 + NaCl + NaCl NHNH 44 NONO 22 t t  N N 22 + 2H + 2H 22 OO 2N2N 22 O O  2N 2N 22 + O + O 22 www.arxiv.uzwww.arxiv.uz • АА mmimmi аа k sk s аа nn оаоа tdtd аа po’l po’l аа t kt k оо ll оо nknk аа ll аа rdrd аа 450 450 оо C va 30 MPC va 30 MP аа b b оо simdsimd аа sint sint ее z qilinz qilin аа di. di. RR еаеа ksiyadksiyad аа g’ g’ оо vv аа k tk t ее mir kmir k аа tt аа lizliz аа tt оо r bo’lib r bo’lib хх izmizm аа t qilt qil аа di. Rdi. R еаеа ksiya uchun zksiya uchun z аа rur rur bo’lgbo’lg аа n n аа zz оо t-vt-v оо dd оо rr оо d d аа rr аа ll аа shmshm аа si tsi t аа biiy gbiiy g аа zni kzni k оо nvnv ее rsiya qilib rsiya qilib оо linlin аа di. di. "CHIRCHIQ-EL"CHIRCHIQ-EL ЕЕ KTRKTR ОО KIMYOSKIMYOS АА NN ОАОА T" birlT" birl аа shmshm аа sidsid аа аа mmimmi аа k shu yo’l bilk shu yo’l bil аа n n оо linlin аа di.di. • NN 22 + 3H + 3H 22 =2NH=2NH 33 • NN оо rmrm аа l shl sh аа rr оо itditd Nitrat kislota Nitrat kislota HNONitrat kislota HNO 3 3 - r- r аа ngsiz suyuqlik, suvdngsiz suyuqlik, suvd аа n 1,5 bn 1,5 b аа rr аа vv аа r r оо g’ir, 86,0g’ir, 86,0 оо C dC d аа qq аа ynyn аа ydi. Suv bilydi. Suv bil аа n n аа rr аа ll аа shsh аа di, di, аа zz еоео trtr оо p vp v аа kristallgidr kristallgidr аа tltl аа r hr h оо sil qilsil qil аа di. Kuchli di. Kuchli оо ksidlksidl оо vchi, bvchi, b оо shqshq аа m m оо dddd аа l l аа rni rni оо ksidlksidl аа gg аа ndnd аа аа zz оо tning tning оо ksidlksidl аа nish dnish d аа rr аа jj аа si si +4,+3,+2,+1 v+4,+3,+2,+1 v аа -3 g -3 g аа chch аа o’zg o’zg аа rr аа di.di. • NitrNitr аа t kislota t kislota аа mmimmi аа kni hkni h аа vv оо kislorodi yord kislorodi yord аа midmid аа 750 750 оо C dC d аа оо ksidlksidl аа b b оо linlin аа di. Un www.arxiv.uzwww.arxiv.uz • FF оо sfsf оо r P r P - - аа tt оо m mm m аа ssss аа si 30,9737, elsi 30,9737, el ее ktrktr оо n kn k оо nfigurnfigur аа siyasi KL 3ssiyasi KL 3s 22 3P3P 33 . T. T аа bibi аа tdtd аа f f оо sfsf оо r yagr yag оо nn аа iz iz оо tt оо pi 31P pi 31P hh оо lidlid аа uchr uchr аа ydi. Fydi. F оо sfsf оо r o’z birikmr o’z birikm аа ll аа ridrid аа -3 d -3 d аа n +5 gn +5 g аа q q аа dd аа r r оо ksidlksidl аа nish dnish d аа rr аа jsigjsig аа eg eg аа bo’l bo’l аа di. Eldi. El ее ktr ktr mm аа nfiyligi nfiyligi аа zz оо tgtg аа nisb nisb аа tt аа n pastligi tufn pastligi tuf аа yli fyli f оо sfsf оо r ko’prr ko’pr оо q musbq musb аа t t оо ksidlksidl аа ngng аа nlik hnlik h оо ll аа tidtid аа uchr uchr аа ydi.ydi. FOSFOR VFOSFOR V АА UNING UMUMIY UNING UMUMIY ХОХО SSSS АА LL АА RIRI • FF оо sf Olinishi • FF оо sfsf оо r sr s аа nn оаоа t miqyosidt miqyosid аа k k аа lsiy flsiy f оо sfsf аа tni SiOtni SiO 22 ishtir ishtir оо kidkid аа k k оо ks bilks bil аа n qn q аа ytyt аа rib rib оо linlin аа di:di: • 2Ca2Ca 33 (PO(PO 44 )) 22 + 6SiO + 6SiO 22 + 10 C + 10 C 1500 C1500 C P P 44 + 6CaSiO + 6CaSiO 22 + 10CO + 10CO Eng muhim birikmalari • FF оо sforning vodorodli birikmalari. Fsforning vodorodli birikmalari. F оо sfin.sfin. F F оо sfin – PHsfin – PH 33 (g (g аа z), difz), dif оо sfin - sfin - PP 22 HH 44 (suyuqlik), P(suyuqlik), P 22 HH 66 yoki P yoki P 66 HH 1212 (q (q аа ttiq mttiq m оо dddd аа ll аа r) shulr) shul аа r jumlr juml аа sigsig аа kir kir аа di. Fdi. F оо sfin sfin yoqimsiz hidgyoqimsiz hidg аа eg eg аа bo’lib, suvd bo’lib, suvd аа CS CS 22 d d аа , b, b ее nznz оо FF оо sfsf оо rning kislrning kisl оо rr оо dli birikmdli birikm аа ll аа riri • FF оо sfsf оо rning Prning P 22 ОО 33 (dim (dim ее ri), P ri), P 33 ОО 44 v v аа P P 22 ОО 55 (dim (dim ее ri Pri P 44 HH 1010 ) k) k аа bi bi оо ksidlksidl аа ri bri b оо r. Bulr. Bul аа rdrd аа f f оо s s ff оо rning rning оо ksidlksidl аа nish dnish d аа rr аа jj аа si +3 vsi +3 v аа +5 g +5 g аа t t ее ng. Subng. Sub оо ksidi Pksidi P 22 ОО 44 h h аа m mm m аа ’lum.’lum. • FF оо sfsf оо r (V)-r (V)- оо ksid Pksid P 22 ОО 55 (P(P 44 HH 1010 ) kuchsiz uch n) kuchsiz uch n ее gizli fgizli f оо sfsf аа t kislt kisl оо tt аа H H 33 PP ОО 44 ning ning аа ngidridi ngidridi bo’lib, suvni shiddbo’lib, suvni shidd аа tli biriktirib tli biriktirib оо lishglishg аа m m оо yil bo’lyil bo’l аа di. Shuning uchun hdi. Shu • Fosforning kislotalari ichida eng muhimi Fosforning kislotalari ichida eng muhimi оо rtrt оо ff оо sfsf аа t kislota hist kislota his оо blbl аа nn аа di. Fdi. F оо sfsf аа t t kislota 42kislota 42 оо C dC d аа suyuql suyuql аа nn аа digdig аа n vn v аа h h аа vv оо dd аа bo’g’l bo’g’l аа nuvchi qnuvchi q аа ttiq mttiq m оо dddd аа . S. S аа nn оаоа tdtd аа ishlishl аа b chiqb chiq аа rilril аа digdig аа n fn f оо sfsf аа t kislota qt kislota q оо vushqvushq оо q suyuqlik bo’lq suyuqlik bo’l аа di. U tdi. U t аа biiy fbiiy f оо sfsf оо ritni ritni HH 22 SOSO 44 d d аа eritish yo’li bil eritish yo’li bil аа n n оо linlin аа di. di. • CaCa 33 (PO(PO 44 )) 22 + + 3H3H 22 SOSO 44 = 3CaSO = 3CaSO 44 + H + H 33 POPO 44 • FF оо sfsf аа t kislotani bug’ ht kislotani bug’ h оо ll аа tdtd аа gi fg E’TIBORINGIZ UCHUN E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT !!!RAHMAT !!! www.arxiv.uzwww.arxiv.uz