Elektr yurituvchi kuch va uning ahamiyati - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Elektr yurituvchi kuch va uning ahamiyati

Купить

Elektr yurituvchi kuch va uning ahamiyati ELEKTR YURITUVCHI KUCH VA UNING AHAMIYATI RЕJA: KIRISH I-BOB. ELEKTROKIMYO 1.1-§ . Elektrokimyo asoslari 1.2-§ . Elektrolit eritmalarning xossalari 1.3-§ . Suvning elektrolitik dissotsialanishi. Vodorod ko’rsatkichi 1.4-§. Bufer eritmalar 1.5-§. Elektrolit eritmalarining elektr o’tkazuvchanligi 1.6-§. Elektr o’tkazuvchanlikni o’lchash 1.7-§. Elektrodlarda boradigan jarayonlar. Metall-eritma chegarasida potensiallarning hosil bo’lishi 1.8-§. Elektrod potensial 1.9-§. Kimyoviy galvanik elementlar 1.10-§. Konsentratsion galvanik elementlar 1.11-§. Oksidlanish-qaytarilish elektrodlari II- BOB . ELEKTR YURITUVCHI KUCH 2.1-§ . Elektr yurituvchi kuch va elektroddagi jarayonlar 2.2-§ . Elektr yurituvchi kuch ni о `lchash 2.3- §. Taqqoslash elektrodlari 2.3

KIRISH «Ilm-ma'rifat e'zozlangan mamlakatda h е ch kim urush haqida bosh qotirmaydi. Chunki, ilm-ma'rifat insonni yuksaklikka ko`taradi. XXI asrda m е n ishonaman, madaniyat uchun, ilmu - ma'rifat uchun jonini b е radigan va buni hayotining asosiy maqsadi qilib qo`yadigan yangi avlod paydo bo`ladi» (I. A. Karimov) [1] Mustaqillikka erishilgandan kеyin O`zbеkiston Rеspublikasida ilm-fanga va ishlab chiqarishga yo`naltirilgan kimyoviy korxonalar qizg`in ravishda rivojlantiri shga katta e`tobor beri lmoqda. Rеspublikamiz Prеzidеnti I.A.Karimov takidlaganidеk, Vatanimiz kеlajagi ilmiy ishlar tahlili va ulapning natijalari, xalqimizning bilim darajasi davr talabiga va tarraqqiyotiga qanchalik mosligiga, qanday mutaxassis yetkazib bеrish, yoshlarning jamiyatda o`z o`rnini egallas

analizlar asosida elеktrokimyoviy uslublar yotadi; ular elеktrolit eritmalarida boradigan jarayonlar kinеtikasi va mеxanizmini o`rganishda qo`llaniladi. Elektr toki ta’sirida sodir bo’luvchi kimyoviy reaksiyalarda - elektr energiya kimyoviy energiyaga aylanadi. Galvanik elementlarda kimyoviy reaksiyalar natijasida elektr energiya ishlab chiqariladi. Bu reaksiyalarning hammasi moddalar eritmalari yoki qorishmalarida sodir bo’lib, ular ionlar holatining o’zgarishiga bog`liqdir. Shuning uchun elektrokimyoda elektrolit eritmalarning xossalari, ionli muvozanat, elektrod jarayonlar, elektr yurituvchi kuchlar o’rganiladi. Elektrokimyoviy jarayonlar katta amaliy ahamiyatga ega. Х lor, ishqorlar, qator rangli va nodir metallar olish, galvanotexnika jarayonlarida, tokning kimyoviy manbalarini ishlas

El е ktrokimyo fani biofizik kimyo fanining bo`limlaridan biri bo`lib, kimyoviy en е rgiya va el е ktr en е rgiyalarining bir biriga aylanishini o`rganadigan fandir. Bu esa endog е n kimyoviy jarayonlar va biotoklarning o`zaro bog`liqligini ko`rsatadi. K е yingi 15 yil davomida suvsiz eritmalar el е ktrokimyosida olib borilayotgan ilmiy ishlari s е zilarli oshmoqda. Ushbu ilmiy qiziqishlarning oshishi el е ktrokimyo t е xnologiyasida el е ktrod jarayonlar nazariyasining o`sishiga olib k е ladi. El е ktrod jarayonlar nazariyasini o`rganish el е ktr yurituvchi kuchlarni, m е tallar korroziyasini va bir qancha el е ktrokimyoviy jarayonlarda yuzaga k е luvchi savollarga javob olishga yordam b е radi va eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi: Elektr yuritu

 Elektr yurituvchi kuch va elektroddagi jarayonlar ;  Potentsiometriya va konduktometrik titrlash. Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati: Mazkur bitiruv malakaviy ishini bajarish jarayonida elektrolit eritmalarning xossalari, elektrolit eritmalarining elektr o’tkazuvchanligi; elektrodlarda boradigan jarayonlar, elektrod potensiali; kimyoviy galvanik elementlar; e lektr yurituvchi kuch va elektroddagi jarayonlar ; potentsiometriya va konduktometrik titrlash; elektr o’tkazuvchanlikning ahamiyati; metallar korroziyasi; misning elеktrоkimyoviy ekvivalеntini va iоn zaryadini tajriba asosida aniqlash ko`rsatildi. Fan va texnika nazorat tahlilning elektrokimyoviy uslublari (potensiometriya, konduktometriya, polyarografiya, kulonometriya va boshqalar) keng qo’llab, yangi olinayotgan moddal

I-BOB. ELEKTROKIMYO 1.1.Elektrokimyo asoslari Elektrokimyo fizik kimyoning bir bo’limi bo’lib, kimyoviy energiyaning elektr energiyasiga va aksincha, elektr energiyaning kimyoviy energiyaga aylanishini o’rganadi [5-10]. Elektr toki ta’sirida sodir bo’luvchi kimyoviy reaksiyalarda - elektr energiya kimyoviy energiyaga aylanadi. Galvanik elementlarda kimyoviy reaksiyalar natijasida elektr energiya ishlab chiqariladi. Bu reaksiyalarning hammasi moddalar eritmalari yoki qorishmalarida sodir bo’lib, ular ionlar holatining o’zgarishiga bog`liqdir. Shuning uchun elektrokimyoda elektrolit eritmalarning xossalari, ionli muvozanat, elektrod jarayonlar, elektr yurituvchi kuchlar o’rganiladi. Elektrokimyoviy jarayonlar katta amaliy ahamiyatga ega. Х lor, ishqorlar, qator rangli va nodir metallar olish

1805 yilda birinchi bo’lib Т .Grotgus eritmalarining elektr o’tkazuvchanlik mexanizmini tushuntirib berdi. Grotgus nazariyasiga ko’ra elektr maydonida molekulalar musbat va manfiy zarrachalarga ajraladi hamda ular o’ziga mos elektrodlarga tortiladi. Keyinchalik 1832 yilda Faradey bu zarrachalarni ionlar deb atadi. Arreniusning eletrolitik dissotsiatsiya nazariyasi Grotgus nazariyasidan farqli ravishda tuz, kislota va asoslar molekulalarining dissotsiasiyasi, ya’ni ionlarga ajralishi ularning erishi tufayli sodir bo’lishini ko’rsatadi. Dissotsiatsiya - qaytar jarayondir. Eritmada ionlar va dissotsiatsilanmagan molekulalar orasida dinamik muvozanat o’rnatilishi bu jarayon orqali izohlanadi. I.A.Kablukov elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini to’ldirib, eritma tarkibidagi ionlar suv molekul

Eritmalarning osmotik bosimi, shuningdek, gazlarning bosimi hajm birligidagi zarrachalar soniga bog’liq. Agar elektrolit eritmaning tajribada aniqlangan osmotik bosimi Vant-Goff qonuni bo’yicha hisoblangan bosimdan katta bo’lsa, u holda bu eritmaning hajm birligidagi zarrachalar soni uning molyar konsentratsiyasidan katta bo’ladi. Faqat molekulalarning bir qismi dissotsilangandagina zarrachalar soni ortishi mumkin. Arrenius dissotsilanish darajasi izotonik koeffitsiyent bilan quyidagicha bog`’langanligini ko’rsatadi.)1 )(1 (    n i  (3) bunda n-bir molekula dissotsiyalanganda hosil bo’lgan ionlar soni, i-izotonik koeffitsiyent. Dissotsiyalanish nazariyasi boshqa hodisa va jarayonlarni ham ilmiy asosda izohlab berdi. Arrenius nazariyasiga asosan, ion reaksiyalarning borish mexanizmini,

Ionlar orasidagi tortishish va itarishishlar eritmalarning osmotik bosimi, muzlash temperaturasining pasayishi, elektr o’tkazuvchanlik, ionlarning reaksiyaga kirishish qobiliyatlari kabi xususiyatlarining mohiyatlarini anglab yetish imkonini beradi. Bu eritmadagi elektrostatik o’zaro ta’sirlashuvchi ionlar soni, ularning molekulalari to’la dissotsialangandagi ionlar sonidan kichik bo’lishi bilan tushuntiriladi. Ionlarning hisoblab topilgan konsentratsiyalarining effektiv konsentratsiyalarga nisbatan kamayishi aktivlik deb yuritiladi. Aktivlik va molyarlik o’zaro quyidagicha bog`’langan:m    , (4) bunda  -aktivlik;  -aktivlik koeffitsiyenti; m-eritmaning molyarligi. Eritmaning miqdoriy tarkibi boshqa usullar bilan ham ifodalanishi mumkin, lekin elektrolit eritmalarning tarkibi odatda m

Suyultirilgan elektrolitlarda ma’lum elektrolitning o’rtacha aktivlik koeffitsiyenti faqat eritmaning ion kuchiga bog`’liq bo’lib, eritmadagi mavjud boshqa turdagi elektrolitlarga bog`’liq bo’lmaydi (ion kuchlar qoidasi). Bu qoida I  0,02 bo’lganda yetarli darajada bajariladi, shuningdek, undan katta ion kuchlariga ega bo’lgan eritmalar uchun ham tahminan foydalanish mumkin. 1.3 -§. Suvning elektrolitik dissotsialanishi. Vodorod ko’rsatgichi Suv eng ko’p tarqalgan erituvchilardan biri hisoblanib, uning o’zi ham ma’lum darajada ionlarga dissotsialanadi [12-16]   ОН Н О Н2 , Suvning dissotsialanish doimiysi quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: ОН он н а а а К 2 /   (7) Bunda На va НОа -vodorod va gidroksil ionlarining aktivligi; О На 2 -dissotsialanmagan suv molekulalarining aktivl

suvning ion ko’paytmasiga teng bo’ladi. Х uddi shunday, suvga asos qo’shilganda gidroksil va vodorod ionlarining konsentratsiyasi o’zgaradi. Suvli eritmalarda vodorod va gidroksil ionlarining aktivliklari orasidagi kuchli bog`’lanish, ulardan birini aynan vodorod ionlari aktivligi reaksiya muhitini xarakterlash uchun qabul qilish mumkin. Amalda На kattalikdan emas, balki uning teskari ishora bilan olingan logarifmidan foydalaniladi; bu kattalik vodorod ko’rsatkichi deyiladi va u pH bilan belgilanadi;   Н Iga рН (10) Neytral muhit uchun 7, рН  kislotali muhit uchun pH  7, ishqoriy muhit uchun esa pH  7 bo’ladi. 1.4-§. Bufer eritmalar Vodorod ionlarining konsentratsiyasi pH qiymati) barqaror bo’lgan eritmalar bufer eritmalar deyiladi. Bunday eritmalar suyultirish natijasida o’zining p

Agar kuchsiz kislota eritmasiga shu kislotaning yaxshi dissotsilanadigan tuzi qo’shilsa, kislotaning dissotsilanishi kamayadi. Sirka kislota kuchsiz kislota bo’lgani uchun eritmadagi CH 3 COO - ionlarining konsentratsiyasi tuzning konsentratsiyasiga teng, ya’ni  CH 3 COO -  =  CH 3 COONa  dir. CH 3 COO - -ning bu qiymatini yuqoridagi tenglamaga qo’ysak:     COOH CH COONa CH Ig Ig k H 3 3     (11) Umuman bufer eritmalar uchun pH quyidagicha bo’ladi: pH  -Ig     kislota tuz (12) Demak, ma’lum bufer eritma uchun eritma pH ning qiymati va uning o’zgarishi (ma’lum temperaturada) tuz konsentratsiyasining kislota konsentratsiyasiga bo’lgan nisbatining o’zgarishiga bog`’liq. Bu nisbatning mavjudligi eritmaning bufer ta’sirini kuchaytiradi. Eritma suyultirilganda uning tarkibidagi

Eritmaning pH qiymati kislota konsentratsiyasining o’zigagina emas, balki uning o’z tuzi konsentratsiyasi bilan o’zaro nisbatiga ham bog`’liq, bu nisbat logarifm ostida bo’lganligi uchun ham pH ning qiymati juda kam o’zgaradi. Aniq hisoblashlarda buni e’tiborga olish kerak. Agar bufer eritmaga kuchli asos, masalan, NaOH qo’shilsa, u sirka kislota bilan birikib, CH 3 COONa tuzini hosil qiladi. Demak, asos qo’shilganda kislotaning miqdori kamayib, tuzning miqdori ortadi. Yuqorida bayon etilgan sabablarga ko’ra, bu holda ham pH juda kam o’zgaradi. NaOH + NH 4 CI bufer eritmasida ham xuddi shunday o’zgarish bo’ladi. Ba’zan bufer eritmalar bosqichma – bosqich dissotsialanadigan ko’p asosli kislotalarning tuzlari aralashmasidan tayyorlanishi mumkin. masalan, NaH 2 PO 4 aralashmasining eritmasi b

bo’lingan metr; Sm=Om -1 ) da o’lchanadi. Muayyan temperaturada eritmani konsentratsiyasi ortishi bilan elektr o’tkazuvchanlik dastlab ko’paya boradi. ma’lum konsentratsiyadan so’ng esa, kamaya boshlaydi (1- rasm)  s =1/R (14) Ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik bir-biridan 1m uzoqlikdagi 1m 2 tekis yuzaga ega bo’lgan elektrodlar orasiga joylashib, tarkibida 1 kg ekvivalent erigan modda bo’lgan eritmani elektr o’tkazuvchanligidir (2-rasm).;V С С Э Э       (V  m 3 ) (15) yoki ; 1000 1000 " V С С С Э        (V=l) (16) bunda: С -eritmaning konsentratsiyasi, kg-ekv; V-eritma hajmi, m 3 (yoki metr hisobida). Ekvivalent elektr o’tkazuvchanlikning o’lchami - Om -1  m 2 (kg-ekv) dir. 14 HCI KOH KCI CH 3 COOH C 1-rasm. Eritmalarning solishtirma elektr o’tkazuvchanligini ularning k

Elektrodlarning «ishchi» maydonlari A eritma hajmi bilan aniqlanadi. Eritmaning konsentratsiyasi oshishi bilan ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik kamayadi. Т a’kidlab o’tish kerakki, suyultirish bilan elektr o’tkazuvchanlikni ortishi cheksiz bo’lmaydi. (3-rasm). M a’lum suyultirishdan so’ng elektr o’tkazuvchanlikning ortishi to’xtaydi, chunki keyingi suyultirish natijasida eritmada hech qanday o’zgarish sodir bo’lmaydi. Shunday qilib, eritma suyultirilgan sari elektr o’tkazuvchanlik ortib borib, ma’lum chegaraviy qiymatda to’xtaydi. Elektr o’tkazuvchanlikning bu chegaraviy qiymati cheksiz suyultirgandagi ekvivalent elektr o’tkazuvchanlik deyiladi va odatda  bilan belgilandi. Cheksiz suyultirgan eritmalarda molekulalar to’la dissotsialangan bo’ladi  1а va ionlarning o’zaro ta’sirlari y

bunda к а ва   –anion va kationning harakatchanligi. Bu tenglama Kolraush yoki ionlarning mustaqil harakatlanish qonununining matematik ifodasidir. Ayni ionning elektr o’tkazuvchanligi elektrolit tarkibida shu ion qanday ion bilan birikkanligiga bog`’liq emas, eritma cheksiz suyultirilganda elektrolitning ekvivalent elektr o’tkazuvchanligi anion va kationlar harakatchanliklarining yig’indisiga teng. Kolraush qonuniga asosan ionlarning harakatchanligini bilgan holda cheksiz suyultirish jarayonidagi elektr o’tkazuvchanlikni hisoblash mumkin a) -  H 2 O H 2 O H 2 O H 3 O + H 2 O H 2 O  + b) -  H 2 O H 2 O H 2 O OH - H 2 O H 2 O  + Ko`p qo`llaniladigan elektrolitlarning suvli eritmadasigi ionlarning harakatchanlik qiymatlari oldindan hisoblanib ma`lumotnomaladga kiritilgan. 1 -ilovada 18

Х uddi shunday, eritmadagi suv molekulalaridan proton gidroksil ioniga ko’chadi. Ikkala holda ham elektr ko’chish ionlarning harakatidan emas, balki protonning bir zarrachadan boshqa zarraga sakrashi natijasida sodir bo’ladi. Suv molekulasidagi proton H 3 O - dagiga nisbatan kuchli bog’langanligi sababli, vodorod ionlarining harakatchanligi gidroksil ionlarining harakatchanligiga qaraganda yuqoridir. 1.6-§. Elektr o’tkazuvchanlikni o’lchash Eritmalarning elektr o’tkazuvchanligi maxsus qurilmalar konduktometrlar yordamida aniqlanadi [19-20]. Elektr o’tkazuvchanlik qarshilikka teskari qiymat bo’lgani uchun avval eritma qarshiligi o’lchanadi, so’ngra uning qiymatidan foydalanib elektr o’tkazuvchanlik hisoblab topiladi. Eritma qarshiligini o’lchashda Uitson ko’prigi sxemasiga asoslangan Kolrau

Qo’llaniladigan reoxord uzunligi 1 metr bo’lgan chizg’ich (millimetrlarga bo’lingan) Reoxordga 85% Cu, 12% Mn, 31% Ni qotishmasidan tayyorlangan sim tortilgan. Simning kesma yuzi shunday hisobga olinadiki uning qarshiligi 70 Om dan katta bo’ladi. Bu asbob tovush to’lqinlari beradigan tok bilan ishlaydi. Qarshilikni o’lchashda tokning optimal chastotasi 800-1000 Gs ga teng bo’lishi kerak. O’zgaruvchan tok manbai sifatida lampali tovush generatori 3/10 yoki elektromagnit uzgichi bo’lgan g’altak ishlatiladi. Doimiy tokni o’zgaruvchan tokga almashtirishning sababi shundaki o’zgaruvchan tok ishlatilganda elektrodlar qutblanmaydi. Nol-qurilma sifatida kichiq qarshilikli telefon, o’zgaruvchan tok galvanometrlari va ossillografik induktor (INO-3M) dan foydalanish mumkin. Eritma solinadigan idishl

bo’yicha ketadi. Agar g va b nuqtalardagi potensiallar bir-biriga teng bo’lsa, g – b yo’nalishida tok bo’lmaydi. Bunga erishmoq uchun v kontakt har tomonga surib turiladi. Kirxgof qonuniga binoan b – g yo’nalishda tok bo’lmaganida qarshiliklar orasida1 2 R R R Rx yoki 1 2 l l R Rx (18) bog`’lanishi mavjud. Bunda I 2 =bv, I 1= ab (reoxord qismlari). Sinalayotgan eritmaning qarshiligi R x quyidagi formula bilan hisoblanadi. 1 2 l l R Rx   (19) Bunda R qarshiliklar magazinining ko’rsatishi, 2 va 1 reoxordning telefoni nol ko’rsatayotgan vaqtdagi qismlari. 1.7-§. Elektrodlarda boradigan jarayonlar. Metall-eritma chegarasida potensiallarning hosil bo’lishi Zaryadli zarrachalardan tashkil topgan geterogen sistemalarning fazalar bo’linish chegaralarida elektr potensiallar farqi hosil bo’lad

temirdagidan kichiq, ya’ni bu metallar bir-biriga tekkazilsa elektronlar misdan temirga o’tadi va natijada mis musbat temir esa manfiy zaryadlanadi. Ikki elektrolit eritmalar bir-biriga qo’shilganda, agar ular konsentratsiyalari va erigan moddalarining tabiati bilan bir-biridan farq qilsa, u holda elektr potensiallar farqi yuzaga keladi. Ionlar diffuziya tezligi va harakatchanlikliklari bilan farq qilganliklari tufayli diffuzion potensiallar farqi yoki diffuzion potensial hosil bo’ladi. Masalan, har xil konsentratsiyali xlorid kislotalar eritmasi bir-biriga qo’shilgandaEritmadagi ionlar diffuziya tezligi va harakatchanlikliklari bilan farq qilganliklari tufayli diffuzion potensiallar farqi yoki diffuzion potensial hosil bo’ladi. Masalan, har xil konsentratsiyali xlorid kislotalar eritmasi

eritmadan metallga o’tuvchi ionlar soniga teng bo’ladi. Eritmadagi metall kationlari elektrostatik tortishish kuchi ta’sirida metall sirti atrofida qo’sh elektr qavat hosil qilib yig’iladi. Elektrostatik tortishishga kationlarning o’zaro itarishish kuchlari va ularning issiqlik harakatlari teskari ta’sir ko’rsatadi. Shuning uchun qo’sh elektr qavat diffuzion tuzilishga ega va undagi kationlarning konsentratsiyasi metall sirtidan uzoqlashgan sari kamayib boradi (5-rasm). Faqat kimyoviy aktiv metallargina o’z kationlarini eritmaga berish va manfiy zaryadlanish xususiyatiga ega xolos. Masalan, rux, alyuminiy, temir. Unchalik aktiv bo’lmagan metallar (mis, simob, kumush) ionlari eritmaga juda kam miqdorda o’tadi. Natijada, metall musbat, tarkibida anionlar qolgan eritma esa manfiy zaryadlanadi

Ionlarning suvga o`tishi natijasida, metallda ortiqcha erkin elektronlar yigilib qoladi: metall manfiy zaryadlanadi, suyuqlik esa musbat zaryadlanadi. Metalldan eritmaga o`tib, gidratlangan ionlar metallga tortiladi va metall sirtiga yakin joylashib qo`sh elektr qavat xosil qiladi, natijada metall bilan eritma orasida potensiallar ayirmasi vujudga keladi. Bu qiymat metallning elektrod potensiali deb ataladi. Turli metallar suvga botirilganda vujudga keladigan potensiallarning qiymati turlicha bo`ladi. Metall qancha aktiv bo`lsa, uni qurshab turuvchi suv muxitiga shuncha ko`p ion o`tadi, natijada metall plastinkada paydo bo`ladigan manfiy zaryadning qiymati yuqori bo`ladi. Bu esa ayrim metallarning kristall panjaralarida kationlarning bir xil bog``lanish energiyaga ega emasligi va bu kation

1.8-§. Elektrod potensiali Alohida olingan elektrodning potensiali absolyut potensial deyiladi. Lekin uni o`lchash juda qiyin. Shuning uchun amalda nisbiy elektrod potensiali bilan ish ko`riladi. Buning uchun solishtirilayotgan elektrodlarning birini absolyut potensiali nolga teng deb qabul qilngan [23]. Elektrodning standart potensiali (Eº) deb , aktiv ionlar koncentrasiyasini 1 mol/l ga teng bo‘lgan, 25 0 C da uz tuzi eritmasiga tushirilgan elektrod potensiali bilan standart vodorod elektrod potensiali orasidagi ayirmaga aytiladi. Standart elektrod potensial qiymatini aniqlash uchun Galvanik element tuziladi ( 6-rasm). Bu Galvanik elementda standart vodorod elektrod, ikkinchi elektrod sifatida potensial qiymati aniqlanishi kerak bo‘lgan metall plastinka olinadi masalan, ruxning normal po

potensiali topiladi. Demak, Galvanik elementda rux elektrod potensiali bilan standart vodorod potensiallarining ayirmasi 0,766 V ga teng. Rux elektrod manfiy bo‘lgani uchun undagi elektronlar tashqi zanjir orqali vodorod elektrodga o`tadi. Metallarning standart elektrod potensiali ulardagi metall ioni bilan valent elektronlar orasidagi bog`‘lanishning mustaxkamligini ifodalaydi. Standart elektrod potensial qiymati qancha kichiq bo‘lsa, bu bog`‘lanish shuncha kuchsiz bo‘lib, metall atomi o`z elektronini shuncha oson yo‘qotadi, ya’ni uning kimyoviy aktivligi yuqori bo‘ladi. Kimyoviy aktivligiga qarab metallar kuchlanish qatoriga joylashadi ( 1 -jadval). 1 -jadval Metallarning kuchlanish qatori Elektrod Potensiali, volt Elektrod Potensiali volt Elektrod Potensiali vol t Li + /Li Ba 2+ /Ba K +

2. Metallarninng standart elektrod potensialini musbat qiymati qancha katta bo‘lsa, uning ioni shuncha kuchli oksidlovchilik xossasiga ega bo‘ladi. Oldingi mavzuda ko’rsatib o’tildiki, elektrolit eritmasi bilan unga tushirilgan elektrod orasida eletrod potensiali deb ataluvchi potensiallar farqi hosil bo’ladi. Uning paydo bo’lishi metall-eritma chegarasida muvozanatli elektrokimyoviy reaksiyalar sodir bo’lishi bilan bog`’liq. Elektrod muvozanat potensiali eritmadagi metall ionlarining aktivligiga va temperaturaga bog`’liq bo’ladi. Bu bog`’lanish Nernst tenglamasi bilan ifodalanadi:, 0 Ina nF RT    (20) Bunda E-elektrod potensiali, V; E 0 - ionlar aktivligi birga teng bo’lgandagi standart elektrod potensiali, B; R-8,314 J/mol, R- universal gaz doimiysi; Т - absolyut temperatura, K; n- i

2 1 ) ( 2 1 2    e H газ HVodorod platina sathida adsorbtsiyalanadi, bunda atom holigacha parchalanadi. Platinadagi vodorod atomi hamda eritmadagi vodorod ioni orasida yuqorida keltirilgan muvozanat vujudga keladi. Vodorod elektrodning potentsiali a H H In nF RT H     0 yoki a H H In H    059.0 0   ifodasi bilan belgilanadi. Agar 1 a H 1 л моль va 1 P atm., u holda   H H 0  b о `ladi;  H 0 qiymati shartli ravishda nol deb qabul qilinadi. (7-Rasm). Vodorod elektrod quyidagicha tayyorlanadi. Rasmda ko’rsatilganidek, tarkibida vodorod ioni bo’lgan eritmaga platina (yoki boshqa bir betaraf metall) tushiriladi. Eritma orqali vodorod gazi yuboriladi. Ishlatilayotgan vodorod juda toza bo’lishi zarur. Buning uchun kerakli vodorod ishqorli eritmalarni elektroliz qilish yo’li b

qilingan standart vodorod elektrod potensialiga nisbatan barcha metall elektrodlarning standart potensiallari yo musbat, yoki manfiy bo’ladi. Agar metallarni standart potensiallarining qiymati ortib boradigan tartibda joylashtirilsa, u holda standart elektrod qotishmalarining qatorlari yoki kuchlanishlarining elektrokimyoviy qatori vujudga keladi (2-jadval). 2-jadval Ba`zi bir metallar kuchlanishlarining elektrokimyoviy qatori Metall K Mg Na AI Zn Fe Cd Standart potensiali -2,92 -2,71 -2,36 -1,66 -0,76 -0,44 -0,40 Metall Co Ni Pb H 2 Cu Ag Au Standart potensiali, B -0,28 -0,25 -0,13 -0,0 +0,34 +0,80 +1,50 Jadval yordamida metallning standart elektrod potensialini bilgan holda, uning eritmasidagi ixtiyoriy ionlar konsentratsiyasini Nernst tenglamasiga muvofiq aniqlash mumkin. 1.9-§. Kimyovi

U mos ravishda ZnSO 4 eritmalariga tushirilgan mis va rux tayoqchalaridan iborat eritmalar bir-biridan g’ovak to’siq bilan ajratilgan. G’ovak to’siq sifatida KCI yoki NH 4 NO 3 larning to’yingan eritmalari bilan to’ldirilgan, buqilgan shisha naycha-«tuz-ko’prik» («solevoy mostik») dan foydalanish mumkin. Rux misga nisbatan eritmaga yuqori darajada kationlar chiqarish xususiyatiga ega. Shuning uchun rux elektrod manfiy, mis elektrod esa musbat zaryadlanadi. Agar tayoqchalar o’tkazgich bilan birlashtirilsa, u holda elektronlar rux tayoqchaga o’tadi. Bu qo’sh elektr qavatdagi muvozanatni buzadi va o’z-o’zicha boruvchi jarayon yuzaga keladi, hamda rux tayoqcha erib, undagi elektronlar tayoqchaga o’tadi, shuningdek ularning mis kationlarini qaytaradi. Daniel-Yakobi elementini quyidagi sxema ko

Mis va rux elektrodlaridan tashkil topgan elementda elektr energiyasi, rux elektrodida ruxning oksidlanishi (e2 Zn Zn 2 0    ) va mis elektrodida misning qaytarilishi ( Cu Cu 0 2 2   e ) hisobiga hosil b о `ladi: Odatda chap tomonga manfiy potensialli elektrod, o’ng tomonga esa musbat potensialli elektrod yoziladi. Bitta tik chiziq bilan metallar eritmalaridan, ikkita tik chiziqchalar bilan esa eritmalar bir-biridan ajratiladi. Rux plastinkasida t о `planayotgan (ruxning rux ionlariga aylanishi hisobiga) elektronlar о `tqazgich orqali mis plastinkasiga о `tib mis ionlarini qaytaradi. Bu elementda elektr energiya quyidagi kimyoviy reaksiya natijasida olinadi: 4 0 4 0 ZnSO Cu CuSO Zn    yoki qisqacha bu tenglamani quyidagi ko’rinishda yoziladi:   2020 ZnCuCuZn Qarab chiqilgan r

Galvaniq elementning asosiy xarakteristikasi elektr yurituvchi kuch (EYUK) bo’lib, u elektrodlarning potensiallar farqiga teng: E = E 2 – E 1 (23) Bunda E 1 va E 2 – manfiy va musbat elektrodlarning potensiallari. Daniel-Yakobi galvanik elementi uchun EYUK E = E С u – E Zn (24) ga teng (69.1). Nernst tenglamasiga asosan . 2 ; 2 0 2 0       Zn Zn Zn Cu Cu Cu Ina F RT E E Ina nF RT E E Ikkinchi tenglamani birinchi tenglamadan ayirib, mis-ruxli galvanik elementning EYUK ni topamiz: .2 , 2 2 0 0 2        n a a In F RT E E E Zn uC Zn Cu Kimyoviy reaksiya asosida ishlovchi boshqa har qanday elementlar uchun EY U K quyidagi tenglama bo’yicha hisoblanishi mumkin: ) 1 1( 1 1 2 2 01 02 Ina n Ina n F RT E E E     (25) yoki 298K temperatura uchun Bunda 02  va 01 - elektrodlarning

Galvanik element elektrodlari orasidagi potentsiallarning maksimal farqi, elektr yurituvchi kuch deb ataladi. EYUK – bu shunday kuch, u 2 ta nuqtada ta`sir k о `rsatib, tokni о `tishiga undaydi. Binobarin, elektr tokini hosil b о `lishining asosiy sababi elekr yurituvchi kuchdir. EYUK о `lchovi sifatida tegib turgan jismlar potentsiallarining farqi olinadi. Demak, agar ikki bir hil metall plastinkalari о `zlarining bir hil tarkibli, lekin har hil kontsentratsiyalari eritmalariga tushirilganda ham EYUK yuzaga keladi (11- rasm). 11-rasm. 3110-rasm.

Elektrod potntsiallarining qiymatini aniqlash uchun standart taqqoslash elektrodlari q о `llaniladi. Bunday standart elektrodlarga kalomel, xlorkumush va normal vodorod elektrodlari kiradi. 1.10-§. Konsentratsion galvanik elementlar Energiya manbai kimyoviy energiya emas balki ionlar konsentratsiyalarining tenglashish (aktivligi) ishi bo’lgan galvaniq elementlar konsentratsion galvaniq elementlar deyiladi. Bunday elementlar turli konsentratsiyali ionlardan iborat eritmaga tushirilgan ikki bir xil elektroddan tashkil topgan, masalan: Cu  CuSO 4  CuSO 4  Cu yoki Ag  AgNO 3  AgNO 3  Ag, 2 1 а а  1а 2а 1а 2а O’ta suyultirilgan eritmadagi elektrod erib, uning ionlari eritmaga o’tadi. Bunda elektrodning o’zi manfiy zaryadlanadi. Yuqori konsentratsiyali eritmaga tushirilgan elektrodga er

Kimyodagi barcha reaksiyalarni ikki turga bo`lish mumkin [24] : 1. Reaksiyaga kirishuvchi elementlarning oksidlanish darajasi o` zgarmay qoladigan reaksiyalar. 2. Oksidlanish darajasi o`zgarishi bilan boradigan reaksiyalar. Birinchi tur reaksiyalarga almashinish, parchalanish va birikish reaksiyalari misol bo`la oladi. Masalan: HCl + KOH =KCl + H 2 O CaCO 3  CaO + CO 2 SO 3 + H 2 O = H 2 SO 4 . Bu misollarda xech qaysi elementning oksidlanish darajasi o`zgarmaydi. Ikkinchi tur reaksiyalariga siqib chiqarish va boshqa reaksiyalar misol bo`ladi. Bunday reaksiyalar oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari deyiladi. Ularda elektronlar bir atom yoki ionlardan ikkinchi atom yoki ionlarga o`tadi. O`ziga elektron biriktirib olgan atom, ion, molekulalar oksidlovchi deb, elektron yuqotadigan atom, ion,

o`zining o`rtacha oksidlanish darajasiga ega bo`lsa, u eritmaning muxitiga qarab yo oksidlovchi yoki qaytaruvchi xossasini namoyon qiladi. Qaytaruvchidan oksidlovchiga elektronlar o`tganda odatda reaksiyada ishtirok etayotgan elementning valentligi o`zgaradi. Lekin oksiddanish-qaytarilish reaksiyalarida element valentligi o`zgarmay qolishi mumkin. Masalan: 1. H 2 0 + Cl 2 0 = 2HCl 2. CH 4 + 2O 2 = CO 2 + H 2 O Birinchi reaksiyada vodorod va xlorning valentligi reaksiyadan oldin xam keyin xam birga teng. Metanning yonish reaksiyasida uglerod, kislorod va vodorodlarning valentliklari o`zgarishsiz qolyapti. Lekin bu reaksiyalarda atomlarning xolatdari o`zgaradi. Demak, molekulada atom xolatini valentlik tushunchasi tupik ifodalay olmaydi. Shuning uchun xam, oksidlanish-qaytarilish reaksiyadar

Umumiy elektron juftini o`ziga tortgan elektr manfiyrok element manfiy (-) va ikkinchi element musbat (+) oksidlanish darajasiga ega. Kimyoviy birikmada yoki eritmada haqiqiy bo`lgan ionlarni ko`rsatish uchun musbat va manfiy ishorasi raqamdan keyin yoziladi. Masalan: Fe 3+ , Mn 2+ , SO 4 2- , MnO - 4 ,Cl - , Na + va boshqalar. Kimyoviy birikmalarda atomning oksidlanish darajasini aniqlashda quyidagi qonundan foydalaniladi. 1. Oddiy moddalarda atomning oksidlanish darajasi nolga teng (H 2 , O 2 ,Fe, S). 2. Metallar hamma vaqt musbat oksidlanish darajasiga ega. 3. Vodorod, gidridlardan tashqari hamma birikmalarda +1, gidridlarda esa -1 oksidlanish daraja namoyon etadi. 4. Kislorod birikmalarda (OF 2 dan tashqari) -2 oksidlanish daraja namoyon etadi. Peroksid (-O-O-gruppali) larda esa kislor

Galogenlardan ftor va xlor kuchli oksidlovchi xisoblanadi. Asosiy oksidlovchilarga yana kislorod, oltingugurt va boshqalar misol bo`la oladi. Ba'zi metall ionlari o`zlarining eng yuqori valentliklarida (masalan. Nr 4+ , Cr 6+ , Pb 4+ ) oksidlovchi bo`lishi mumkin. Erkin xolda barcha metallar, asosan ishkoriy (Li, Na, K, Rb, Cs) va ishkoriy- yer (Ca, Sr, Ba) metallari, kislorodsiz kislota qoldiqlarining ionlari (J - ,Br - ,S 2 ) xamda gidridlar (KH, NaH, CaH 2 ) qaytaruvchi bo`ladi. Shuni nazarda to`tish kerakki, oksidlovchi bilan qaytaruvchi urtasida keskin chegara yuk, bitta modda bir sharoitda oksidlovchi, ikkinchi sharoitda esa qaytaruvchi bo`lishi mumkin. Masalan, temir sulfid xosil bo`lish reaksiyasida S + Fe = FeS oltingugurt -S elektron qabul qilib oksilovchi, lekin S + 2HNO 3 =

Reaksiyaning o`ng va chap tomonidagi atomlar sonini hisoblash tenglamaning chap tomonidan vodorod va kislorod atomlari o`zaro teng emasligini ko`rsatadi. Bu xolda tenglamaning chap tomoniga suv molekulalari yoziladi va reaksiyaning tenglamasi quyidagi ko`rinishga ega bo`ladi. 3P+5HNO3+2N2 O=3N3PO4 +5NO Ba'zi bir xollarda metall oksidlanganda tuz hosil bo`ladi, bunday xolda reaksiyaga kislota molekulasidan ortiqcha miqdorda olinadi. Masalan; Cu + HNO 3 =Cu (NO 3 ) 2 + NO + H 2 O Cu 0 -2e = Cu 2+ 2 3-qaytaruvchi N 5+ -3e = N 2+ 3 2-oksidlovchi. 3Cu + HNO 3 = Cu(NO 3 ) 2 + 2NO + H 2 O Tenglamaning o`ng qismida 8 ta, chap qismida 2 ta, ya'ni uch molekula tuz xosil bo`lishida ishtirok etayogan 6 ta azot atomi yetishmaydi, bundan yana nechta suv molekulasi yozish kerakligi aniqlanadi va

Ion-elektron metodi yordamida eritmalarda boradigan oksidlanish -qaytarilish reaksiyalarining to`liq tenglamalarini tuzish uchun quyidagi tartibga rioya qilish kerak: 1. Reaksiya uchun olingan va reaksiya natijasida xosil bo`ladigan maxsulotlarning tarkibini bilish, ya'ni reaksiyaning molekulyar tenglamasini yozish zarur. 2. Elektrolitik dissosialanish nazariyasiga binoan reaksiyaning ion sxemasini yozish kerak. 3. Ayrim xolda oksidlanish-qaytarilish jarayonslarini ion-elektron tenglamasini yozishda quyidagilarga asoslaniladi: a) Ayni element atomlarining soni tenglamaning o`ng va chap tomonida teng bo`lishi kerak b) Reaksiya uchun olingan modda tarkibida kislorod kam bo`lsa, kislotali muxitda (vodorod ioni bilan birikib) suv xosil qiladi. Neytral yoki ishkoriy muxitda esa ajralib chiq

Kimyoviy va konsentratsion galvaniq elementlarda oksidlanish-qaytarilish jarayonlari sodir bo’ladi. Oksidlanish-qaytarilish elektrodlari (yoki redoks- elektrodlar, reduction-qaytarilish va oxidation-oksidlanish) metall elektrod oksidlanish jarayonida ishtirok etmagan, element ishlash jarayonida o’zgarmaydigan faqat elektron tashuvchilar vazifasini bajaradigan hollardagina qo’llaniladi. Misol: FeCI 3 va FeCI 2 eritmalar aralashmasiga, ya’ni bir metallning har valentli tuzlari eritmasi aralashmasiga, umuman oksidlovchi-qaytaruvchi moddalarning eritmalari aralashmasiga tushirilgan platina (betaraf metall) odatda elektrodlar quyidagicha yoziladi:к 0 2 3 a a Pt FeCI , FeCI  Bu elektrod boshqa elektrod bilan tutashtirilsa, yo oksidlanish F e 2+ , (agar ikkinchi elektrod oksidlanish - qaytarilis

E  E 0  d ox a a In nF RT Re (30) Bunda E 0 - oksidlovchi va qaytaruvchi moddalarning eritmadagi aktivligi birga teng bo’lganda vujudga kelgan potensial; оха -oksidlovchi va d аRe - qaytaruvchi moddalarning aktivligi. E 0 -normal (standart) oksidlanish-qaytarilish potensiali deyiladi va uning qiymati standart vodorod elektrodga nisbatan aniqlanadi. E 0 -ning qiymati qanchalik katta bo’lsa, bu sistemadagi oksidlovchining aktivligi yuqori bo’ladi va uning oksidlash xususiyati shunchalik darajada namoyon bo’ladi. Masalan, quyidagi sistema uchun MnO -  8H   5e -  Mn 2   4H 2 O E 0  1,51, Fe 3   e -  Fe 2  E 0 =0,77B Shuningdek, birinchi sistemada ikkinchisiga nisbatan oksidlash xususiyati kuchli va kaliy permonganat kislotali muhitda ikki valentli temirni oksidlaydi. O’z navbatida

kislota eritmasiga tushirib, eritmadan 1 atom bosim (25 o S da) vodorod o`tkazsak, vodorod platina plastinka sirtiga yutilib, vodorod plyonkasini (parda) xosil qiladi. Buning natijasida elektrolit (H 2 SO 4 ) eritma platina plastinka bilan tuknashmasdan vodorod plyonkasi bilan to`qnashadi va vodorod elektrod xosil bo`ladi. Vodorod elektrod metall elektrodlar kabi eritmaga o`z ionini beradi: H 2  2H + + 2e - Natijada eritma bilan vodorod elektrod orasida potensiallar ayirmasi xosil bo`ladi va uni normal vodorod elektrod potensiali deyiladi. U shartli ravishda nolga teng deb qabul qilingan. Shunday qilib, eritmaga kation beruvchi gazli vodorod elektrod xosil bo`ladi. Gaz elektrodlardagi reaksiyalarda gazlar ishtirok etgani uchun, bu elektrodlar potensiallari gazlarni parsial bosimiga bog``l

2) Eriydigan elektrodlar jumlasiga yuqorida ko`rsatilgan metallardan boshqa hamma metall elektrodlar kiradi. Bu elektrodlar elektrolizda anod sifatida qo`llanilganida eritmaga o`z ionlarini berib, erib ketadi. Eruvchan anod elektroddan foydalanib, toza metallar olinadi. Bunda elektroliz jarayoni tozalanayotgan metall tuzining eritmasida olib borilishi kerak. Sanoatda tuzlarning eritmalarini elektroliz qilib, Cu, Zn, Cd, Ni, So, Mn va boshqa metallar olinadi. Bu metod yordamida bir metall boshqa metall bilan koplanadi. Bu metod galvanostegiya deyiladi. Katod elektrodda elektrolitning musbat zaryadlangan ionlari elektron qabul qilib zaryadsizlanadi. Qaysi ion oldin zaryadsizlanishi metallning kuchlanishlar qatorida vodorodga nisbatan joylanishiga, uning konsentrasiyasiga va ayrim xollarda el

katodda 2H + + 2e -  H 2  - qaytarilish jarayoni muxit ishkoriy Anodda 4OH - - 4e -  O 2 + 2H 2 O oksidlanish jarayoni muxit kislotali. Keltirilgan misollardan ko`rinib turibdiki, katodda ishkoriy metalla ionlari qaytarilmasdan ularning urniga suvning vodorod ionlari qaytariladi. Agar anodda kislorodli kislota qoldig`I bo`lsa, anod elektrodda xam suvning o`zi elektron berib oksidlanadi. Agarda tuz kuchlanishdar qatorida Al dan keyinda turgan metalldan tarkib topgan bo`lsa. u xolda katodda shu metallning ioni va juda oz miqdorda vodorod ioni qaytariladi. Masalan: ZnSO 4 eritmasi elektroliz qilinganda katodda rux, anodda kislorod ajralib chiqadi. Uning dissosilanish sxemasi quyidagicha: ZnSO 4 = Zn 2+ + SO 2- 4 ; H 2 O  H + 2 + OH - Elektroliz sxemasi: Zn 2+ + 2e = Zn 4 OH - - 4e - = O 2

E K   96500 1 (33) I, II qonunlarning matematik ifodasi quyidagicha: 96500 Q E m   (34) bu yerda; m - qaytarilgan yoki oksidlangan modda miqdori, E - moddaning ekvivalenti, Q-elektr miqdori o`rniga J*t qo`yilsa: J-tok kuchi. t - tok o`tish vaqti (seqund.) E*J*t m = --------- (35) 96500 Faradey qonunlarini bilgan xolda quyidagilarni xisoblash mumkin: a) Elektr miqdori ajratib chiqaradigan modda miqdorini: b) Ajralib chiqkan modda miqdoriga va tokni elektrolizdan o`tish vaqtiga qarab tok kuchini. II-BOB. ELEKTR YURITUVCHI KUCH 2.1-§. Elektr yurituvchi kuch va elektroddagi jarayonlar Agar metall suvga tushirilsa, undagi ionlar erituvchi (suv)ning qutblangan molekulalari ta`sirida kristall panjaralaridan uzilib, suvga о `tadi. Kationlarning eritmaga о `tishi natijasida metall sathida ortiq

Aslida elektrod, bu – bir-biriga tegib turgan ikkita о `tkazgich, metall, (birinchi tur о `tkazgich) va elektrolit (ikkinchi tur о `tkazgich) dan tashkil topgan sistemadir. Sathlar orasida (masalan: eritma - metall chegarasida) potentsiallar farqi vujudga keladi. Bu elektrod potentsialidir. Potentsial qiymati eritmadagi ionlar kontsentratsiyasiga bog`liq. Eritmadagi ionlar kontsentratsiyasi qancha yuqori b о `lsa, metalldan ionlarning eritmaga о `tishi shuncha qiyinlashadi. Shu sababli ionlar kontsentratsiyasining ortishi bilan metall potentsialining manfiy qiymati kamaya boradi. Agar metallning kristall panjaralari juda mustahkam b о `lsa va u о `zining tuzini saqlagan kontsentrlangan eritmasaga tushirilgan b о `lsa, ionlar metall plastinkasiga ch о `ka boshlaydi. Bunda metall musbat zar

p P In nF RT  ( 36 ) Osmotik bosim (P) eritma kontsentratsiyasiga tо`g`ri proportsionaldir: KC P  , P ni qiymatini (36) tenglamaga qо `ysak: p KC In nF RT   kelib chiqadi, bundan Inp nF RT InC nF RT InK nF RT     R, T, F, p va K- qiymatlar berilgan temperaturada, ma`lum metall va eritma uchun doimiy bо`lgani uchun, tenglamani quyidagi cha yozish mumkin: InC nF RT    0 ( 37 ) Bu qaytar elektrodlar uchun Nernst tenglamasidir. Bu formula suyultirilgan eritmalar uchun ta`lluqli. Agar aktivlik koeffitsenti 1 ga teng bо`lmasa u holda formula ushbu kо `rinishda ifodalanadi: a n In nF RT     0 (38) Bu erda:  - elektrod potentsiali;  0 - normal elektrod potentsial b о `lib, u eritmadagi metall ionlarining aktivligi 1 л моль b о `lgandagi potentsialni ifodalaydi; R - gaz doimiyli

Galvanik elementlarning EYUK kompensatsion usul bilan o’lchanadi. Kompensatsion metod bilan EYUKni o’lchash sxemasi 13-14-rasmda tasvirlangan. O’zgarmas tok manbai odatda akkumulyator в а, reoxord uchlariga ulanadi. EYuK o’lchanadigan element а nuqtada va galvanometr esa harakatlanuvchi kontakt с orqali reoxordga ulanadi. Akkumulyator va o’rganilayotgan elementlar shunday ulanadiki, ulardagi toklar bir-biriga qarama-qarshi yo’nalishda oqishi, ya’ni ularning E akk va E x EYuKlari o’zaro kompensatsiyalanishi kerak. Surgichni ав reoxord bo’ylab, harakatlantirib, uning shunday holati topiladiki, bunda galvanometr tok yo’qligini ko’rsatadi. Bu ас qismdagi potensial tushuvi tekshirilayotgan elementning EYuKga teng ekanligini bildiradi. U holda quydagi munosabatni yozishimiz mumkin: ав ас Е Е ак

element sifatida odatda Veston normal elementi ishlatiladi, uning EYuKi t temperaturada quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi: E H  1,0183-4·10 -5 (t-20) (40) Uni tekshirilayotgan element o’rniga kompensatsion qurilmaga ulanadi va Yeston normal elementning EYuKi kompensatsialashgan holda reoxordning ac H bo’lagiga mos kelgan qarshiligi aniqlanadi. U holda ав ac E Е н акк х / /  (41) Bu tenglamani (39) tenglamaga bo’lib, tekshirilayotgan elementning EYuKini hisoblash formulasini olamiz: Н АКК Н ас ас Е Е / /  (42) ac va ac H qism uzunliklariga mos qarshiliklar reoxord bo’yicha aniqlanadi. 2.2--§. EYUK ni о `lchash Galvaniq elementlarning yurituvchi kuchi kompensatsion usulda aniqlanadi. Bu usul sxemasi quyidagilardan iborat: Akkumlyator simlar orqali qarshilik k о `prigining A va V tomon

Akkumlyator bevosita о `lchov vaqtidagina ulanib, boshqa vaqt uzib q о `yiladi. Tekshiruvchi element sifatida Daniel-Yakobi elementi olinadi. Bu 1N rux sulfat eritmasiga tushirilgan rux va 1N mis sulfat eritmasiga tushirilgan mis plastinkalaridan tashkil topadi. Eritmalar о `zaro kaliy xloridning t о `yingan eritmasi orqali bog``lanadi. Kaliy xlorid bog``lovchi о `tkazuvchi vazifasini о `taydi. Daniel-Yakobi elementidagi ikkita bir-biriga tegib turuvchi eritmalar (1N rux sulfat va 1N mis sulfat) chegarasida diffuzion potentsial vujudga kelishi mumkin. Kaliy xlorid eritmasi ana shu diffuzion potentsialni y о `qotishga xizmat qiladi. Daniel-Yakobi elementining EYUK ushbu reaktsiya tufayli vujudga keladi:Cu Zn Cu Zn 0 2 2 0      4915-rasm. Elektr yurituvchi kuchni о `lchash sxemasi.

Bunda mis musbat, rux esa manfiy zaryadlangan. Yarim elementlarni birlashtiruvchi naychalar, ular eritmalari bilan tо`ldirilgan bо `lishi zarur Daniel-Yakobi elementini zanjiri quyidagi sxema bilan ifodalanadi. Cu CuSO KCl ZnSO Zn Cu Zn   4 4 EYUK ni tо`g`ridan tо`g`ri aniqlash uchun, dastlab sxemaga normal Veston elementi ulanadi: (16-r asm).   Hg HgSO CdSO Cd Hg 4 4 ) ( Sо`ngra kompensatsiya nuqtasi (AS) topildi. Olaylik u AS masofada joylashgan bо`lsin. Keyin normal Veston elementi о`rniga sxemaga Daniel-Yakobi elementi EYUK ma`lum, B 0183.1 ga teng. Endi proportsiya orqali tekshiruvchi element EYUK aniqlaniladi: Х АС АС   1 0183,1 АС АС Е Х 1 0183,1    (43) Daniel–Yakobi elementini additivlik (yig`indi) qonunidan foydalanib ham aniqlash mumkin. Buning uchun ayrim elektrod pote

potentsialini aniqlash uchun rux elektro di kalomel elektrodi bilan almashtirib quyidagicha zanjir tuziladi:  Cu CuSO KCl Cl Hg Hg Cu кал   4 2 2 Bu element uchun ham sxema bо`yicha kompensatsiya nuqtasi AS 2 topiladi va EYUK hisoblanadi: Х АС АС   2 0183,1 АС АС Е Х 2 0183,1    (44) кал Cu Е X      2 ; кал Cu Е     2 (45) Rux elektrodini potentsialini aniqlash uchun, endi mis elektrodi о `rniga kalomel elektrodi ulanadi va zanjir tuziladi:   Zn ZnSO KCl Cl Hg Hg 4 2 2 Tuzilgan zanjir uchun kompensatsion nuqta AS 3 topiladi va EYUK (E 3 ) topiladi: Zn кал Е X      3 ; 3Е кал Zn     Cu va  Zn qiymatlarini hisoblab formula orqali Daniel-Yakobi elementini EYUK topiladi. Zn Cu Е     (46) 2.3--§. Taqqoslash elektrodlari Bu elektrodlar, aksariyat, II- tur elekt

Eng k о `p amaliy ahamiyatga ega b о `lgan elektrodlar xlorkumush va kalomel elektrodlaridir. 2.3.1--§. Xlorkumush elektrodi Xlorkumush elektrodi taqqoslash elektrodi b о `lib, unda kumush metallining ustiga kumush xlorid ch о `ktirilgan b о `ladi va u kaliy xlor eritmasiga tushiriladi. Eritmada kaliy xlorid qattiq holdagi kumush xlorid bilan о `zaro muvozanatda b о `ladi. Agar xlorkumush (AgCl Ag ,  Cl ) elektrodi manfiy zaryadga ega bо`lsa, elektrod reaktsiyasida kumush eritmaga ion holida о `tadi va u xlor ioni bilan ta`sirlashib, qattiq kumush xlorid hosil qiladi: e Ag Ag    AgCl Cl Ag     Agar elektrod musbat zaryadlangan b о `lsa, u holda elektrod sathida kumush t о `planadi. Bunday elektrod potentsiali xlor ioni kontsentratsiyasiga bog``liq b о `ladi. T о `yingan kaliy xlor

Demak, musbat qutb ikkinchi tur elektrod bo’lib, SO 4 2- anioniga nisbatan qaytardir. Elementning 2198 0 K temperaturadagi EYuKi Yeq1,01807V dir. Bu element EYuKining temperaturaga qarab o’zgarishi aniq tekshirilgan bo’lib, u (72.2) tenglama bilan ifodalanadi. Bu tenglamadan foydalanib, Veston elementining ihtiyoriy temperaturadagi EYuKini hisoblab topish mumkin. 2.3.3--§. Kalomel elektrodi Kalomel elektrodi. Biror elektrodning potensiali standart elektrod potensialiga nisbatan o’lchanganda topilgan qiymat uning potensialini normal vodorod potensialiga nisbatan qiymatini ko’rsatadi. Bir necha xil standart elektrodlar ma’lum bo’lib, bo`larning ichida eng ko’p tarqalgan standart elektrod- kalomel elektroddir (18-rasm), (Hg 2 CI 2 – kalomel deb ataladi). Kalomel elektrod quyidagicha yoziladi:

U ham taqqoslash elektrodi sifatida keng q о `llaniladi. U simob, va simobning xlorli tuzi – kalomel 2 2Cl Hg va kaliy xloridning ma`lum kontsetratsiyasidagi eritmasidan tashkil topgan b о `ladi: 2 2Cl Hg Hg , KCl Kalomel elektrodi, qaytar xlor elektrodi kabi ishlaydi. Uning elektrod potentsiali (  ) kaliy xlorid kontsetratsiyasiga bog``liq (17-Rasm). Kalomel elektrodini tayyorlashda idish tubiga simob solinadi, uni ustiga kalomel ( 2 2Cl Hg ) pastasi bilan qoplanadi. S о `ngra unga platina simi tushiriladi. Platina simi о `z navbatida shisha naychaga ulanib, elektron qabul qilish yoki berish uchun xizmat qiladi. Idish odatda t о `yingan 0.1 M yoki 1.0 M kaliy xlorid eritmasi bilan t о `ldiriladi. Kalomel elektrodi ishlaganda metall qaytariladi: Hg e Hg     , 542 43 17 -rasm. Kal о me

ya`ni     Cl Hg e Cl Hg 2 2 2 2 2 doimiy temperaturada eritmadagi simob ionlarining kontsentratsiyasi о `zgarmas b о `ladi. Bu esa kalomel elektrodini potentsialini yetarli darajada doimiy b о `lishini ta`minlaydi. 2 2Cl Hg Hg chegarasida vujudga keladigan potentsial kaliy xlorid eritmasining kontsentratsiyasiga bog``liq. Ikkinchi tur elektrod potensiali quyidagi umumiy formula bilan ifodalanadi:     CI Ina F RT 0  (48) bunda a cI -kaliy xlor eritmasidagi xlor ionlarining aktivligi. t temperatura va KCI to’yingan eritmasidagi bu elektrod potensialini standart vodorod elektrod potensialiga nisbatan quyidagi formula bo’yicha hisoblash mumkin: E k =0,2415-7,6·10 -4 (t-25) (49) Kalomel elektrodning kamchiligi simob va uning birikmalari bilan ishlashning havfliligidadir. Shu sababli

boshqarib borish muhim ahamiyatga ega. Eritmadagi vodorod ionlari kontsentratsiyasini ifodalashning qulay usuli vodorod kо `rsatkichi pH ni aniqlashdir [26-28]. Eritmadagi vodorod ionlari kontsentratsiyasining manfiy ishorali logarifmi – pH dir:   HC pH lg ( 50) Aslida tajribada vodorod ionlari kontsentratsiyasi emas, balki ularning aktivligi ( Ha ) topiladi. SHu sababli   Ha pH lg (51) holida yoziladi. Biroq, amaliyotda suyultirilgan eritmalar bilan ishlanganda vodorod ionlarining aktivligi va kontsentratsiyasi orasidagi farq e`tiborga olinmaydi. pH - ni aniqlashda kalorimetrik va potentsiometrik usullardan foydalaniladi. pH ni potentsiometrik usulda о `lchash ancha aniq usul hisoblanadi(17-rasm). 18-rasm. Kalomel va vodorod elektrodlaridan tashkil topgan galvaniq zanjir. pH ni pot

         Hg Cl Hg KCl C Pt H H 2 2 ? 2( 53 ) Kompensatsion usulda bu zanjirning EYUK aniqlanadi. Ma`lumki vodorod- kal omel zanjirining EYUK:   H E кал   C H H H    lg 059.0 0   b о` lgani uchun Tо`yingan kalomel elektrodining berilgan temperaturadagi potentsiali jadvaldan olinadi.  n va  kal qiymatlarini о`rniga qо `ysak: C H E    lg 059.0 2438.0   HC pH lg b о` lgani uchun pH E 059.0 2438.0   ( 54 ) bundan 059.0 2438.0  Е рН ( 55 ) Shunday qilib, vodorod-kalomel zanjirning EYUK ni aniqlab, formula (55) orqali eritma pH qiymati topiladi. Eritmaning pH qiymatini xingidron elektrodi yordamida ham aniqlash mumkin. Xingidron elektrodi : – xingidron kukuni solib eritilgan va t о `yingan tekshiriluvchi eritmaga tushirilgan silliq platina elektrodidir (19-rasm). 57

Xingidron, bu – ekvimolekulyar nisbatda olingan xinon va gidroxinon arala shmasidir. Xingidron elektrodi qaytar oksidlanish-qaytarilish (redoks) sistemasidir. 2 4 6 2 4 6 2 2 OH H C e H O H C     (5 6 ) Xinon Gidroxinon Xingidron elektrodining potentsiali ushbu tenglama bilan ifodalanadi:       2 4 6 2 2 4 6 .0 . ln 2 OH H C H O H C F RT гx гx      Reaktsiya (56) dagi muvozanat boshqa oksidlanish-qaytarilish sistemalari bor b о `lgan sharoitda buzilmaydi deb inobatga olsak,     Gidroxinon Xinon nisbati doimiy va birga teng deb qabul qilsak b о `ladi. U holda     H F RT гx гx ln .0 .   Xingidron elektrodi indiqator elektrodi sifatida 8 pH gacha ta`sir kо`rsata oladi. Bunday elektrod oddiygina tayyorlanadi: yaltiroq platina simi yoki plastinkasi tekshiriluvchi

059.0 . 0 E kalomel gх pH     (60) Berilgan temperatura uchun   kalomel gх  . 0 farq jadvaldan olinadi. Ko’pgina oziq-ovqat mahsulotlarining texnologiyalari asosida fermentativ jarayonlar yotadi. Ko’rsatib o’tilganidek har bir ferment vodorod ionlarining ma’lum bir aniq qiymatlarida, ya’ni muhit pHning aniq qiymatlarida aktivlik namoyon qiladi. Vodorod ko’rsatkichi optimal qiymatidan chetlashishi bilanoq berilgan fermentning aktivligi keskin kamayadi va u ishtirok etadigan biologik jarayon sekinlashadi, hatto butunlay to’xtab qoladi. Shuning uchun turli fermentativ jarayonlarda pHni bilish muximdir. Amalda eritmalarning pHini potensiometrik usulda aniqlash keng tarqalgan. Bu usul asosini ba’zi bir elektrodlar potensialining vodorod ionlariga bog`’lanishi tashkil etadi. Potensiali q

bo’lmasligi kerak. Eritmada yuqori adsorbilash platina sirtini zaharlash qobiliyatiga ega bo’lgan moddalar bo’lmasligi kerak. Bunday moddalar jumlasiga oltingugurt va surma birikmalari, oqsillar, kuchli oksidlovchi va qaytaruvchilar kiradi. Bo`larning hammasi pHni potensiometrik usulda aniqlash uchun vodorod elektroddan foydalanish imkoniyatini chegaralab qo’yadi. So’nggi vaqtlarda standart elektrod sifatida oson tayyorlanadigan va ishlatish uchun qulay bo’lgan, shuningdek, o’z potensialini uzoq vaqt o’zgartirmaydigan shisha elektrod (21-rasm) qo’llaniladi. Shisha elektrod ichi havol shisha shardan (yoki probirkadan) iborat. Shisha elektrodning Om qarshiligini kamaytirish uchun uning devorlari juda yupqa qilib tayyorlanadi (hozir bu elektrodlar shishaning maxsus xillaridan tayyorlanadi). B

Sharsimon shisha elektrod (20-rasm) devorlarining elektr o’tkazuvchanligi juda kichik, qarshiligi esa juda katta. Shu sababli zanjirning EYuKlarini o’lchash uchun maxsus elektron qurilmalar- pHmetrlar qo’llaniladi. Zanjirning EYuKni tajribada o’lchab va kalomel elektrod potensialini bilgan holda, shisha elektrod potensialini aniqlash mumkin. Shisha elektrod potensialining tekshirilayotgan eritmadagi vodorod ionlari aktivligiga bog`’lanishi quyidagi tenglama orqali ifodalanadi: , 059,0    H СТ Iga К E (63) bunda K-o’zgarmas kattalik bo’lib, u elektrod shari tayyorlangan shisha xiliga va kumush xlorid elektrodning potensialiga bog`’liq. Ishni boshlashdan avval, shisha elektrod kalibrovka qilinishi, ya’ni uning potensialini pH ga bog`’lanish grafigi chizilishi kerak. Bu shuning uchun talab

Odatda pHning 0 dan 10 gacha bo’lgan sohalarida bu bog`’lanish chiziqli va faqatgina pHning katta qiymatlarida bu bog`’lanish to’g’ri chiziqdan og’adi. So’ngra shisha elektrodning tekshirilayotgan eritmadagi potensiali aniqlanib, kalibrovka egri chizig’i bo’yicha eritmaning pH qiymati aniqlanadi. Shisha elektrod vodorod elektrodga nisbatan qator ijobiy xususiyatga ega. Unga eritmadagi turli xil aralashmalar ta’sir etmaydi, zaharlanmaydi va ularni tarkibida kuchli oksidlovchi va qaytaruvchi bo’lgan eritmalar uchun ham qo’llash mumkin. pHni shisha elektrod yordamida o’lchashda eritmaga begona moddalar kiritilmaydi va bu biokimyoviy tekshirishlarda muhim ahamiyatga egadir. Uning mo’rtligi yagona kamchiligi hisoblanadi. 2.5-§. Konduktometrik titrlash Konduktometrik titrlash hajmiy tahlil usull

bo’lganligi uchun (bu nuqtada elektr o’tkazuvchanlik asosan tuz ionlarining elektr o’tkazuvchanliklaridan iborat bo’ladi) elektr o’tkazuvchanlik qiymati ham minimum bo’ladi (23-rasm). λ V, ml Shunday qilib, minimum elektr o’tkazuvchan nuqtasi titrlanish nuqtasidir. 2.5.1-§. Elektr o’tkazuvchanlikning ahamiyati Odam va xayvonlar organizmi to’qimalaridagi elektr o’tkazuvchanlik hodisalari katta fiziologik ahamiyatga ega. Т urli to’qima va biologik suyuqliklarning elektr o’tkazuvchanligi turlichadir. Orqa miya suyuqligi, limfa, o’t va qonning elektr o’tkazuvchanligi yuqori bo’lib, musqul, teri osti to’qimalari ham elektr tokini yaxshi o’tkazadi. O’pka, yurak, jigar esa elektr tokini yomon o’tkazadi. Skelet muskullarining harakatlari, yurak qisqarishlari, markaziy nerv sistemasi xujayralarinin

farqi yuzaga keladi. Yurak, bosh miya va skelet muskullarining ba’zi kasalliklarini diagnostika qilganda shu toklar maxsus asboblarda o’lchanib yozib olinadi. Biologik to’qimalar va suyuqliklarda ko’p miqdorda elektrolitlar bo’lib, ular elektr tokini yaxshi o’tkazadi va shundan foydalanib dorilarni ion holida, ya’ni ionoforez holida teri va shilliq parda ustiga tegishli elektrodlar orqali berish keng qo’llanilmoqda. 2.6-§. Т exnik kimyoviy tok manbalari Galvaniq elementlar kimyoviy tok manbalari sifatida quruq elementlar va akkumulyator ko’rinishida juda keng miqyosda qo’llanilmoqda. Т exnikada ishlatiladigan galvaniq elementlarga maxsus talablar qo’yiladi. texnik galvaniq elementlar arzon va sodda, o’zgarmas va yuqori qiymatli EYuKiga ega bo’lishi, uzoq vaqt ishlash va foydalanish uchun q

qandaydir tashqi o’zgarmas tok manbaiga ulab (zaryadlab) olish faoliyatini qayta tiklash mumkin. Qo’rg’oshin akkumulyator katta amaliy ahamiyatga ega. Unda qo’rg’oshin ikki oksidi musbat, qo’rg’oshin metali esa-manfiy elektrodlardir. Ikkala elektrodlar ham sulfat kislotaning 20-30% li eritmasiga tushirilgan. Akkumulyator ishlagan (razryadlangan)da quyidagi reaksiya boradi Pb  PbO 2  2H 2 SO 4  2PbSO 4  2H 2 O manfiy elektrodda qo’rg’oshin oksidlanadi, musbat elektrodda esa to’rt valentli qo’rg’oshin ikki oksidi qaytariladi: Pb-2e -  Pb 2  ; Pb 4   2e -  Pb 2  Akkumulyatorlarni zaryadlashda ulardan teskari yo’nalishda o’zgarmas tok o’tkaziladi. Bunda razryadlanishdagi barcha jarayonlar teskari yo’nalishda boradi. qo’rg’oshinli akkumulyatorlar yetarlicha yuqori va turg’un EYuK ga e

2.7-§. Metallar korroziyasi Т ashqi muhit ta’sirida materiallarning o’z-o’zidan yemirilish jarayoni korroziya (lotincha corrosio- yemirilish) deb ataladi. Korroziya ko’pgina konstruksion materiallarning buzilishiga, ayniqsa metallar va ularning qotishmalari korroziyasi katta iqtisodiy zarar keltiradi. Korroziya natijasida metall konstruksiyalari va qurilmalarining mustahkamligi kamayib ketadi, shuningdek, korroziya metallarning yo’qolishiga sabab bo’ladi; jahonda korroziya tufayli har yili 10% gacha eritilgan metall yo’qotiladi. Oziq-ovqat sanoatidagi texnologik jarayonlarda metallarning oziq-ovqat muhitida erishi tufayli hosil bo’ladigan korroziya oziq-ovqat mahsulotlarining buzilishiga olib keladi. Uzum vinosi, vino xom-ashyolari, meva-sabzavot sharbatlari, pivo, arpa va bug’doy hamirlar

sirtida) elektrokimyoviy korroziya borganda bir vaqtning o’zida ikkita reaksiya boradi: anod (metallning oksidlanish) Fe  Fe 2   2e - va katod (vodorod ionlari yoki suvda erigan kislorodning qaytarilishi) 2H   2e -  H 2 O 2  2H 2 O  4e -  4OH - suvda erigan kislorod oksidlash hususiyati bo’yicha vodorod ionlariga nisbatan juda kuchli hisoblanadi va shuning uchun ham tarkibida kislorod bo’lgan suv, korroziyaga nisbatan o’ta havflidir. Eritmadagi vodorod ionlarining ortishi bilan ham korroziya tezlashadi. Real metallar va qotishmalarning sirti odatda bir jinsli bo’lmay, uning alohida soxalari elektrod potensiali bo’yicha bir-biridan farq qiladi. Shu tufayli korroziya metallning manfiy potensialli sohalarida yuz beradi. Ba’zan korroziya ikki xil metallar kontaktlashtirilganda kuzatil

parda bilan qoplanadi. Bu parda qalinlashgan sari (ularning qilinligi 50-100о  ga yetadi) metall ichida havoning kirishi qiyinlashadi, natijada korroziya to’htaydi. Metallarni korroziyadan saqlashda metallni passivlash usuli alohida ahamiyatlidir. metallarni reaksiyaga kirish moyilligini yo’qotish (yoki sustlashtirish) passivlanish jarayoni deyiladi. Passivlangan metallarning kimyoviy xossalari ham o’zgaradi. Kuchlanishlar qatorida o’z o’rinlarini o’zgartiradi. Korroziyaga qarshi kurashning eng ko’p qo’llanadigan usuli korroziyalanishi mumkin bo’lgan metall sirtini boshqa materiallar bilan qoplashdan iborat. Bu qoplamalar, asosan, metall sirtini elektrolit muhitidan ajratib, mikrogalvaniq elementlar hosil bo’lishiga yo’l qo’ymaydi. Shuning uchun qoplamalar zich bo’lishi, ular korroziyadan

2.8-§. Misning el е ktr о kimyoviy ekvival е ntini va i о n zaryadini tajriba asosida aniqlash K е rakli asb о blar: 1. Amp е rm е tr. 2. R ео stat. 3. S е kundom е r. 4. El е ktr о litik vanna. 5. O’zgarmas t о k manbai. 6. Mis kupоrоsi eritmasi. Q iskacha nazariy ma’lumоt Agar elеktrоlitga ikkita elеktrоd-anоd va katоd tushirilib, ularga o’zgarmas kuchlanish bеrilsa, bu maydоn ta’sirida mоdda mоlеkulalari parchalanadi va musbat hamda manfiy iоnlar hosil bo’ladi. El е ktr kuchi ta’sirida i о nlar harakatga k е ladi. An о d t о m о nga manfiy i о nlar (ani о nlar), kat о d t о m о nga esa musbat i о nlar (kati о nlar) harakat qiladi. (24-rasm) . 24- rasm. Misning el е ktr о kimyoviy ekvival е ntini va i о n zaryadini tajriba asosida aniqlash uskunasi. 69

Bu ishda el е ktr о lit o’rnida mis kup о r о sining suvdagi eritmasi CuSO 4 ishlatiladi. Mis kup о r о si m о l е kulalari parchalanish natijasida Cu 2+ va SO 4 2- i о nlar hosil bo’ladi va el е ktr о litdan t о k o’tgan paytda kat о dda mis ajraladi. El е ktr о liz хо disasi Farad е y qonunlari о rqali to’la if о dalanadi. Bitta zaryad i о ni e Z bo’lsin, e- el е ktr о n zaryadi, Z-i о n val е ntligi ya’ni har bir at о m diss о satsiya natijasida о lgan yoki b е rgan el е ktr о nlar s о ni. n ta i о nning el е ktr о dga b е rgan zaryadi: q = n (Ze) (64) bo’ladi. Ikkinchi t о m о ndan esa el е ktr о dda ajralgan m о dda massasi: M=nm 0 (65) Bunda m 0 -i о n massasi. Bulardan ko’rinib turibdiki ajralgan m о dda massasi: q Ze m M  (66). Agar i о n massasi: AN A m 0 (67) ekanligini e’tib

Farad е y s о nining tashkil t о pgan qiymati F=96500kl/m о l. О lingan natijalar shuni ko’rsatadiki, i о nlar o’zarо karrali bo’lar ekan. Bir val е ntli m о dda i о nlari eng kichiq e zaryadga ega, ikki val е ntli m о dda i о nlari esa 2e, z val е ntli m о dda i о nlari esa ze zaryadga ega bo’lar ekan. El е m е ntar zaryad qiymati AN F e (72) if о da bo’yicha t о piladi. Bu qiymat bоshqa m е t о dlar bo’yicha о lingan qiymatlar bilan juda m о s tushadi. z-val е ntli m о ddaning i о n zaryadi esa q=ze ga t е ng. El е ktr о litdan о qib o’tgan zaryad miqdоri: q=It (73) bo’lgani uchun (68) va (69) if о dalarni t I M k   (74) ko’rinishda yozishimiz mumkin. (69) va (73) if о dadan i о n zaryadi M Z N tIA e A  (75) (mis uchun el е ktr о kimyoviy ekvival е nt k=0,328 кл мг ) ekani k е lib ch

6. (74) va (75) f о rmulalardan f о ydalanib i о n zaryadini va el е ktr ох imiyaviy ekvival е ntini t о ping. 7. Х is о blash va o’lchash natijalarini quyidagi jadvalga yozing (3-jadval). 3-jadval Misning el е ktr о kimyoviy ekvival е ntini va i о n zaryadining tajriba natijalari Tajri ba № Tоk kuchi I,A El е ktr о dlar ning dast- labki massasi2 1,m m kg Elеktrоdlar ning kеyingi massasi '2 '1,m m kg Ajral- gan m о dda massasi m El- kim ekv-t, kg/kl k уртk k урт урт хау k k k   1. 2. 3. O` rt 2.9-§. Navoiy «El е ktrkimyo zavodi» aksiyadorlik jamiyati O`zb е kistondagi eng yirik kimyo kombinatlaridan biri hisoblanadi, «O`zkimyosanoat» davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. O`simliklarni himoya qilish kimyoviy vositalari (g е rbisidlar, ins е ktoakarisidlar, zoosidlar, o`sis

1976 yildan korxona o`simliklarni kimyoviy himoya qilish vositalarini ishlab chiqarishga ixtisoslashdi. 1976—1980- yillarda uning birinchi navbati qurildi. 1980 yilda birinchi mahsulot — kotoroy g е rbisidi ishlab chiqarildi. Kombinat 1981 yildan Navoiy «El е ktrokimyo zavodi» d е b nomlandi, 1994 yildan yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 1996 yildan Navoiy «El е ktrkimyozavodi» aksiyadorlik jamiyati — O`zb е kiston-Panama qo`shma korxonasi. Tasischisi: O`zb е kiston R е spublikasi Davlat mulki qo`mitasi. Korxona r е spublikadagi o`simliklarni himoya qiluvchi kimyoviy vositalarni tayyorlovchi yagona korxonadir. Korxona faoliyati O`zb е kiston R е spublikasi qishloq xo`jaligining kimyoviy vositalarga bo`lgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan. 1996 yilning d е kabr oyida Fransiyaning «Sp е

Xulosalar 1. Elektrokimyo fizik kimyoning bir bo’limi bo’lib, kimyoviy energiyaning elektr energiyasiga va aksincha, elektr energiyani kimyoviy energiyaga aylantirishi o’rganildi. 2. Elektrolit eritmalarining elektr o’tkazuvchanligi ularning elektr tokini o’tkazish qobiliyatini xarakterlaydi. Elektrolit eritmalarining elektr o’tkazuvchanligi solishtirma va ekvivalent o’tkazuvchanliklarga bo’linadi. 3. Metall suvga yoki shu metall ioni bilan bo`lgan eritmaga tushirilsa, metall bilan suyuklik chegarasida metall sirtiga yakin joylashib qo`sh elektr qavat xosil qiladi, natijada metall bilan eritma orasida potensiallar ayirmasi vujudga keladi. Bu qiymat metallning elektrod potensiali deb ataladi, uning qiymati turliaha bo`ladi; metall qancha aktiv bo`lsa, uni qurshab turuvchi eritma muxitiga sh

Foydalangan adabiyo т lar ro`yhati 1. Х.У. Усманов. И тоги и перспектвы исследований химии полимеров в Узбекистане. Ташкент : Фан . 1965, 310с. 2. Каримов.И.А. Ҳушёрликка даъват. Ўзбекитон Миллий ахборот агентлиги муҳбирининг саволларига жавоблар. - Т.:Ўзбекитон, 1999, 24-25 бетлар. 3. Каримов И.А. Юксак малакали мутахассислар тараққиёт омили. -Т.: Ўзбекистон. 1995, 23- б. 4. Каримов И.А. Баркамол авлод-Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. Кадрлар тайёрлаш миллий дастури. – Т.: Шарқ, . 1997, 44-бет. 5. Усмонов Х . У ., Рустамов Х . Р ., Рахимов Х . Р . Физик химия . Тошкент : “Ўқитувчи”. 1974 , 486 б. 6. Дамаскин Б.Б., Петрий О.А. Электрохимия: Учеб.пособие М: «Высшая школа», 1978. 296 с. 7. Никольский Л.П. Физическая химия. М.: “ Химия ” . 1987. 878 с. 8. Краснов К.С. Физическая химия. Эл

15. Жуховицкий. А. А , Шварсман. Л. А. Краткий курс физич e ской химии - М: м e таллургия, 1979 – 328 с. 16. Фролов Ю.Г. Курс Коллоидной химии, м., Химия, 1982.-400 с. 17. Rustamov Х .R. Fizik ximiya, Т ., O’qituvchi,2000.-430 b. 18. Стромберг А.Г., Семченко Д.П. Физическая химия. М. “Высшая школа” : 2001. 528 с. 19. Эткинс П. Физическая химия. Т.2. М.: Мир. 1980. 582 с.Я. И. Герасимов. Курс физической химии. Том 2. М.: Химия. 1978. 624 с. 20. Adamson A. W. Phusical Chemistry of Surfaces. California.: JohnWiely and Sons,Inc. 1997 y. 784 p. 21. Даниэльс Ф., Олберти Р. Физическая химия. М.: Мир. 1978. 646 с. 22. Кнорре Д.Г. и др. Физическая химия. М.: Высшая школа. 1990. 416 с. 23. Еремин В.В. и др. Основы физической химии. М.: Экзамен. 2005. 480 с. 24. Фиошин М.Я., Смирнова М.Г. Электросинт

31. S. A. Frish va A. V. Tim о r е va «Umumiy fizika kursi». 2-T. T.: 32. Pr о f. Iv е r е n о va V. I. ta х riri о stida «Fizikadan praktikum» T.: O`qituvchi. 1960 , 340 b. 33. K алашников С.Г. «Электирчество» M :Наука. -1985. 240c. 34. K ортнев A . В. и др. «Практикум по физики» M .: Высшая школа. 1963.340 с. 35. «O`zb е kiston Milliy Ensiklop е diyasi»dan http://forum.ziyouz.com/index.php?topic=523.10;wap2 36. C овременная энциклопедия. http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/53490 http://dic.academic.ru/searchall.php?stype=0&SWord=%D1%8D%D0%BB %D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE %D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%B6%D1%83%D1%89%D0%B0%D1%8F %20%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0 37. http://newlitan.ru/osnovnye-zakony/elektrodvizhuschaja-sila-i-naprjazhenie/ 77

1-ilova 18 0 C temperaturada suvli eritmadagi ionlarning harakatchanlik qiymatlari (Sm.m 2 mol.ekv). H + 315,0 OH - 171,0 Na + 42,8 CI - 66,0 K + 63,9 Br - 68,0 NH 4 + 63,9 I + 66,5 12 Mg +2 45,0 NO 3 - 62,3 Ca +2 50,7 CH 3 COO - 35,0 Ba +2 54,6 SO 4 -2 68,4 Cu +2 45,3 CO 3 -2 60,5 AI +3 63,0 (25 0 C) 78

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari