“Farg‘onaazot” AJ da nitrat kislotasini absorbsiya usulida olish jarayonini avtomatlashtirish - Техника и технология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	1.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Техника и технология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

“Farg‘onaazot” AJ da nitrat kislotasini absorbsiya usulida olish jarayonini avtomatlashtirish

Купить

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA'LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT
TEXNIKA UNIVERSITETI
"Elektronika va avtomatika muhandisligi" fakulteti
"ISHLAB CHIQARISH JARAYONLARINI AVTOMATLASHTIRISH"
kafedrasi
"TEXNOLOGIK JARAYONLARNI AVTOMATLASHTIRISH"
fanidan
“Farg’onaazot” AJ da nitrat kislotasini absorbsiya usulda olish jarayonini
avtomatlashtirish mavzuli
KURS LOYIHASI

Toshkent 2024
1

MUNDARIJA
1.
Kirish ………………………………………………………………… .... 3
2.
Texnologik jarayon tavsifi ……….......……….................... ........ ...... ......... 5
3.
A vtomatik rostlash sistemasi h isobi.………………………….… … ….. .... 9
4.
Xulosa ……………………………………………………………… ....... . . 17
5.
Adabiyotlar …………………………………………………………… . … 18
2

Kirish
Hozirgi kunda har qanday soha o‘ziga xos ravishda rivojlanib bormoqda
shu bilan birga ishlab chiqarish sanoatini ham bundan mustasni emas. Ishlab
chiqarish borku u yerda albatta texnologik jarayon bo‘ladi. Texnologik
jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish –uzluksiz rivojlanuvchi tizim
bo‘lib,u ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlari va fan texnikaning
ko‘pchilik sohalari bilan uzliksiz bog‘langandir.Ishlab chiqarishni
avtomatlashtirishda yuqori samaradorlikka erishishning bevosita sharti –asosiy
va yoramchi ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalash hisoblanadi.
Ayniqsa , oxirgi bir necha yillikda ko‘plab yangi zavodlar, korxonalar (shu
jumladan ko‘plab qo‘shma korxonalar), fabrika va yana bir qanchcha turdagi ishlab
chiqarish zonalari barpo etildi. Bu kabi ishlab chiqarish sohalarida albatta turli
xildagi qurilma va jarayonlardan foydalaniladi. Bunda qurilmalar va ketma-
ketlikdagi jarayonlar yig‘indisi mahsulot va tovarlarni ishlab chiqarishda
ko‘zlangan maqsad hamda sifat ko‘rsatkichlariga erishish imkonini beradi. Bu esa
o‘z navbatida asosiy yutug‘imiz bo‘lgan xavfsizlik va iqtisodiy masalalardagi
muammolarimizni bir qancha yengillashtiradi.
”O‘tgan yildan boshlab, mineral o‘g‘itga talabni qondirish uchun 3,1
milliard dollarlik 17 ta investitsiya loyihasi amalga oshirila boshlandi. Bundan
tashqari, kimyo sanoati mahsulotlarini diversifikatsiya qilish maqsadida 2025-
yilgacha 4,2 milliard dollarlik yana 17 ta loyiha hayotga tatbiq etiladi”. Bugungi
kunda mamlakatimizda azotli o‘g‘itlarga talab 73 foiz, fosforli o‘g‘itlarga — 20
foiz ta’minlanmoqda. Azotli o‘g‘it ishlab chiqarish quvvatlarining o‘rtacha eskirish
darajasi 64 foizni, fosforli o‘g‘it bo‘yicha — 77 foizni tashkil qiladi.Sohadagi
vaziyatni yaxshilash maqsadida kelasi 5 yilda umumiy qiymati 2,8 milliard dollar
bo‘lgan 9 ta loyihani ishga tushirish rejalashtirilgan bo‘lib, buning natijasida
mineral o‘g‘it va sulfat kislotasi ishlab chiqarish hajmi 2 barobar ko‘payadi. Azotli
va kaliyli o‘g‘itlarga talab to‘la qoplanadi, fosforli o‘g‘itlarga talabni qondirish
darajasi bir necha barobar oshiriladi.Ayni paytda tabiiy gazning bor-yo‘g‘i 14
foizi, jumladan, kimyo tarmog‘ida 5 foizi chuqur qayta ishlanmoqda.
Kimyo sanoatining asosiy bo’g’inlaridan biri azotli o’g’itlar ishlab
chiqarishdur.Shu soxada anchadan faoliyat yurutib kelayotgan ishlab chiqarish
hajmi bo’yicha eng katta zavodlardan Farg’ona vodiysida joylashgan
“Farg'onaazot” AJ .
“Farg'onaazot” AJ Markaziy Osiyoning eng chiroyli burchagida, aynan,
go'zal Farg'ona vodiysida joylashgan.Viloyatning ma'muriy markazi Farg'ona
shahri hisoblanadi. Shahar qiyofasi, ayniqsa, respublikaning mustaqillik yillarida
o'zgardi. Hozirgi kunda esa, Farg’ona O'zbekistonning yirik sanoat markaziga
aylangan.Viloyatda bir qator yirik sanoat korxonalari mavjud bo'lib, ulardan biri,
1962 yilda ishga tushirilgan "Farg'onaazot" AJ. Farg'ona ko'p yillar davomida o'z
mevali bog'lari, cheksiz paxta dalalari, chiroyli tabiati bilan odamlarni hayratga
soldi. Mineral o'g'itlar aholi uchun mo'l-ko'l dasthxonni ta'minlaydi.Bu yerda
"Farg'onaazot" AJning roli va sezilarli hissasini alohida ta'kidlash lozim. O'simlik
dunyosini saqlab qolish, paxta hosildorligini oshirish uchun mineral o'g'itlarning
ahamiyati beqiyosdir. Bularning barchasini inobatga olgan holda, 1950 yillar
3

oxirida mineral o'g'itlar ishlab chiqaradigan Farg'ona yeridagi zavod qurish
to'g'risida qaror qabul qilindi.
1958 yili Farg’onada azotli o’g’itlar ishlab chiqaradigan zavod qurish haqida
hukumat qarori qabul qilindi va astoydil mehnat tufayli 1962 yil sentyabr oyida
birinchi mahsulot – ammiakli selitra ishlab chiqarildi.
Shundan buyon 50 yil – yarim asr vaqt o’tdi. Bu yillar chinakam qizg’in va
fidokorona mehnat yillari, buyuk yaratuvchilik, tinmay izlanish, o’rganish va
yuksalish yillari bo’ldi.
Bugungi kunda «Farg’onaazot» ochiq aksiyadorlik jamiyati “O’zkimyosanoat”
davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi yirik sanoat korxonalaridan biri
hisoblanadi. Zavod mahsulotlari nafaqat respublikamiz qishloq xo’jaligi
ehtiyojlarini qondiradi, balki chet mamlakatlarga eksport qilinadigan xaridorgir
mahsulot hisoblanadi.
Ayniqsa, mustaqillik yillarida korxona har jihatdan o’sdi, ulg’aydi va rivojlandi.
Mamlakatimizning birinchi Prezidenti I.A. Karimovning kimyo sanoatiga bo’lgan
yuksak e'tibori va g’amxo’rligi tufayli yangi, zamonaviy texnika va texnologiyaga
asoslangan kimyo korxonalari belgilangan muddatda qad ko’tarmoqda. Mustaqillik
yillarida bu yerda ekologik jihatdan jahon standartlariga to’la javob beradigan
xlorat-magniy defolianti sexi mahsulot ishlab chiqara boshladi. Ammiakli selitra
hamda konsentrlanmagan azot kislotasi sexlari qurilishi ham oxiriga yetkazildi va
ishga tushirildi.
1962 yilning sentyabrida Farg'ona shahrida granulalangan ammoniy nitrat
birinchi marta olingan. Ushbu o’g’it, vodiyda qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish
hajmining keskin o'sishini ta'minladi. Ammiak ishlab chiqarishning birinchi
bosqichi 1964 yilda ishga tushirildi.Ammiak ishlab chiqarishning ikkinchi bosqichi
1968 yilda ishga tushirildi.1982 yilda yirik vaznli ammiak agregati foydalanishga
topshirildi.1985 yilda karbamid ishga tushirildi.
O'zbekiston mustaqillik yillarida korxonaning ishlab chiqarish hajmi oshdi.
Respublika hukumati tomonidan kimyo sanoati rivojlanishida ko'rsatadigan
muntazam g’amxo’rlik tufayli ma'lum vaqtlarda yangi, zamonaviy texnika va
texnologiyalar asosida kimyoviy korxonalar paydo bo'ldi."Farg'onaazot" AJda
2002 yilda xalqaro standartlarga javob beradigan ekologik toza mahsulot bo'lgan
magniyli defoliant xloratini ishlab chiqarish yo'lga qo'yildi. Texnologiya,
uskunalar "TEXNIP", Fransiya tomonidan yetkazib berildi.O'zbekiston
Respublikasi Hukumatining qaroriga binoan korxonada "Konsentratsiyalanmagan
nitrat kislota va ammiakli selitra ishlab chiqarishni tugallash" loyihasi amalga
oshirildi, unda loyiha hujjatlarini, uskunalarni, xizmatlarni va kreditlarni yetkazib
berish Chexiyaning “MBNS” firmasi tomonidan amalga oshirildi.Korxona
kollektivi 52 yildan ortiq ma'muriy, texnikaviy, iqtisodiy va ijtimoiy vazifalarni hal
qilishda faollik ko'rsatib kelmoqda.
4

Texnologik jarayon tavsifi
“Navoiy Azot” korxonasida nitrat kislota ishlab chiqarish jarayoni Casale
qo‘sh bosimli texnologiyasiga asoslangan.
AK ishlab chiqarish jarayoniga qo'yiladigan umumiy talablar yuqori mahsuldorlik,
past NO
x emissiyasi va yuqori ishonchlilikdir.
Nisbatan past bosimda ammiakni konversiyalash, yuqori bosimda NOx ni yutish
va quyruq gazidagi qoldiq NOx ni tanlab katalitik olib tashlash bilan ikki bosimli
jarayon bu barcha talablarni qondirish uchun eng mos echimdir.
Bacadagi kam NO
x va N
2 O tarkibiga Casale tomonidan ishlab chiqilgan selektiv
katalitik reaktorni o'rnatish orqali erishiladi.
Azot kislotasi zavodi kuniga 1500 tonna nitrat kislota ishlab chiqarish uchun
zarur bo'lgan barcha jihozlarni o'z ichiga oladi.
Nitrat kislota Casale ikki bosimli zavodida ishlab chiqariladi va ta'minot
liniyalariga og'irligi bo'yicha 60% konsentratsiyada etkazib beriladi.
Ammiak oksidlanishi past bosimda optimal bo'ladi, yuqori bosim esa azotli
gazning emilishini va kislota hosil bo'lishini yaxshilaydi.
Ta'minot chegarasida ammiak suyuq holatda etkazib beriladi. Past bosimli qozonda
(taxminan 4,2 barg) oksidlanishdan oldin uni bug'lash va havo bilan aralashtirish
kerak.
5

Maksimal energiya bug' hosil qilish orqali azotli gazni sovutish va
keyinchalik issiqlikni quyruq gazlariga o'tkazish orqali sovutish orqali olinadi.
Ushbu ikki bosqichli sovutish bug' turbinasiga mos keladigan parametrlarga ega
bug' hosil bo'lishini va quyma gazlar haroratining oshishini ta'minlaydi, natijada
kengaytirgichda energiya ishlab chiqarish ko'payadi.
Bir vaqtning o'zida past konsentratsiyali nitrat kislota ishlab chiqarish bilan
azotli gazni yakuniy sovutish suv bilan sovutish orqali amalga oshiriladi.
Kuchsiz kislota ajralib chiqqandan keyin LP ning azotli gazlari azotli gaz
kompressorida 10,5 barggacha siqiladi.
HP azotli gazlari keyin siqilgan gazi bilan o'zaro issiqlik almashinuvi va zaif
kislotaning yanada kondensatsiyasi orqali sovutiladi, ular suv bilan reaksiyaga
kirishib, nitrat kislota hosil qiladi.
Hosil bo lgan nitrat kislota ikkilamchi havo bilan oqartiriladi va 45°S danʻ
past haroratda sovutiladi, shundan so ng u zavodning ta minot chegarasiga – ya ni
ʻ ʼ ʼ
AK omborining rezervuarlariga jo natiladi. Bu rezervuarlardan nitrat kislota
ʻ
eksport qilinadi.
Issiqlik almashtirgichlarda isitiladigan absorberdan chiqadigan gaz selektiv
katalitik reaktorga yuboriladi.
NO
x va N
2 O tarkibini kamaytirish va keyin energiyani qayta tiklash uchun quyruq
gaz kengaytirgichida. Ekspanderdan so'ng, quyruq gaz atmosferaga stack orqali
yo'naltiriladi. Shahar birligi jarayonning markazidir. U texnologik asbob-uskunalar
orqali barcha texnologik gazlarning oqimini tartibga soladi va kerakli bosimni
yaratadi. Mexanik blok quyidagilarni o'z ichiga oladi:
• Turbina blokini haydash va ayniqsa ishga tushirish uchun bug 'turbinasi.
• 4,20 barg bosimli texnologik havoni etkazib berish uchun havo kompressori.
Atmosfera havosi havo kompressorining so'rilishida F-101 ga filtrlanadi.
• 3,70 bargdan azotli gaz LPni siqish uchun azotli gaz kompressori. 10,53
barggacha
6

• Atmosferaga chiqarilgunga qadar issiq dum gazidan mexanik energiyani (turbina
blokini haydash uchun) olish va turbina blokini haydash uchun quyma gaz
kengaytirgichi.
Tozalash tizimini loyihalash
Ammiakning platina panjaralari ustida oksidlanishida asosiy yonish mahsuloti azot
oksidi (NO) bo'lib, u keyinchalik azot dioksidiga (NO2) oksidlanadi, u
absorberdagi suv bilan reaksiyaga kirishib, nitrat kislota hosil qiladi.
Yutish ustunidagi reaktsiyaning termodinamik va kinetik sabablarining
kombinatsiyasiga asoslanib,
100% tugallangan va NOx deb ataladigan oz miqdordagi NO va NO2 yutuvchining
yuqori qismini quyruq gazida qoldiradi. Azot oksidi (N2O) ammiak oksidlanish
bosqichida yon reaksiya sifatida hosil bo'ladi va u AK zavodining qolgan qismidan
o'zgarmagan holda o'tadi va shuning uchun absorberdan chiqadigan dum gazida
ham mavjud.
Chunki NO
x atmosfera kislotasining cho'kishiga va fotokimyoviy tutunga
hissa qo'shadi N
2 O juda kuchli issiqxona gazidir, qoldiq gazni atmosferaga
chiqarishdan oldin ularni olib tashlash uchun qo'shimcha ishlov berish kerak.
Casale DeNO
x kabi katalizatorlar bilan estrodiol quyruq gazini tozalash tizimini
taklif etadi, va N
2 O va NOx kabi gazlar kontsentratsiyasini tartibga soluvchi
chegaralardan pastga tushirish uchun De N
2 O.
Katalitik qaytaruvchi reaktor to'g'ridan-to'g'ri quyruq gaz turbinasi oldida
o'rnatiladi va odatda 430 ° C dan yuqori haroratlarda ishlaydi. Bu haroratda N2O
kinetik promotor sifatida NO ishtirokida N
2 va O
2 ga parchalanadi.
Casale katalitik reaktorlarni ishlab chiqishda ko'p yillik tajribaga ega bo'lib, u
Borealis nou-xau bilan birgalikda quyidagi natijalarni beradi:
• Reaktor ustidagi bosimning pasayishini kamaytirish;
• Uzoqroq xizmat muddatini ta'minlash uchun katalizator ichida gaz taqsimotini
optimallashtirish;
• Emissiyaning kamayishi.
7

1. Chiqindilarni isitish qozonidan chiqishda azotli gaz aralash gazli super
qizdirgichga kiradi E-110. Naycha tomonidagi azotli gaz halqadagi aralash gazini
taxminan 430 ga qizdirish orqali 462 dan 244 gacha sovutiladi.℃ ℃ ℃
2. NO ning NO
2 ga oksidlanishi ekzotermik reaksiya hisoblanadi. Azotli gaz
tarkibidagi azot oksidi oksidlanadi, bu gazning haroratini issiqlikni qayta tiklash
chizig'i bo'ylab ko'taradi, natijada reaksiyaga kirishuvchi oqimda qo'shimcha
energiya mavjud. E-108 iqtisodchisida azotli gaz F-104 qozon barabaniga etkazib
beriladigan aylanma suvni isitish orqali 161 ga sovutiladi. E-108 dan
℃
chiqadigan azotli gaz shudring nuqtasidan yuqorida saqlanadi.
3. E-108 iqtisodchisidan taxminan 161 haroratda oqib chiqayotgan past bosimli
℃
azotli gaz E-109 ga kirishdan oldin NO oksidlanishsiz 162 ga qizdiriladi. Keyin
℃
u past bosimli E-109 sovutish suvi kondensatorida sovutiladi. Zaif nitrat kislota
og'irligi bo'yicha taxminan 43% konsentratsiyada hosil bo'ladi (konsentratsiya
o'simlik yukiga va atrof-muhit sharoitlariga bog'liq).
4. Azot dioksidi NO
2 E-109 da kondensatsiyalangan suv bilan reaksiyaga kirishishi
natijasida nitrat kislota hosil bo‘ladi. E-109 kondensatori reaksiyaga kirishuvchi
gazning to'g'ri sovishini/kondensatsiyasini ta'minlash uchun mo'ljallangan. Zaif
kislota V-109 zaif kislota separatorida azotli gazdan ajratiladi va P-104 A/B F-109
ga pompalanadi.
5. Platina katalizatoridan chiqarilgan qoldiqlarni ushlash uchun zaif kislota F-109
ichiga filtrlanadi (keyingi tiklanish uchun). Zaif kislota V-109 zaif kislota
separatoridagi azotli gazdan ajratiladi va R-102 absorberidagi P-104 A/B nasoslari
orqali nitrat kislotaning tegishli konsentratsiyasi bo'lgan plastinkaga beriladi.
6. Kondensator-sovutgichdan chiqadigan past bosimli azotli gaz R-103 sayqallash
minorasidan chiqadigan ikkilamchi havo bilan aralashtiriladi va birlashgan oqim
C-101B NOx kompressorining assimilyatsiyasiga yuboriladi.
.
8

Avtomatik rostlash sistemasi hisobi
«Farg'ona azot» AJda nitrat kislotasini absorbsiya usulda olish jarayonidir.
Chunki qolgan jarayonlar uchun nitrat kislotasi xomashyo vazifasini bajaradi.
Nitrat kislotasi ishlab chiqarish ham o’z navbatida bir necha murakkab
jarayonlarni o’z ichiga oladi.
Oddiy moddalardan ammiak sintez qilish nazariyasi ancha murakkab. Bu
yerda jarayonning kimyoviy muvozanatni siljitish prinsipiga asoslangan optimal
sharoitlarigina ko'rsatib o'tiladi . Ammiak sintezi atmosfera azotini bog'lashning
juda muhim usulidir. 0.3 % Ar va 1% gacha CH
4 bo’lgan azot-vodorod
aralashmasi IV bosqichli markazdan qochma kompressorda. Bosimi 32 MPa
bosimgacha siqiladi va havoli sovutgichida 40-50ºC gacha sovutilganidan keyin
kondensatsion kalonnaga (1) ga yuboriladi. Bu yerda suyuq ammiak qatlamidan
o'tib, namlik va karbonat angidrid gazlaridan tozalanadi hamda kalonnaning
separatorida aylanuvchi gaz bilan aralashtiriladi. Kondensatsion kolonnasining
issiqlik almashtirgichining trubalari orqali o'tadigan aylanuvchi gaz aralashmasi
issiqlik almashtirgich (2) ga yuboriladi, issiqlik almashtirgichning trubalari
oralig’ida gaz 195 ºC dan yuqori bo'lmagan haroratga isitiladi (trubkalar naychalari
bo’ylab kelayotgan qarama-qarshi gaz bilan) va keyin sintez kolonnasiga (3) ga
yuboriladi. 3,3 % NH
3 li gaz aralashmasi sintez kalonnasi oldida bir necha oqimga
ajraladi. Asosiy gaz oqimi sintez kalonnasining pastki qismiga kiradi va
kalonnaning korpusi va katalizator qutusi orasidagi bo’shliq orqali yuqori qismiga
ko'tariladi va uning ustida joylashgan issiqlik almashtirgichga keladi. Issiqlik
almashtirgichning trubalari oralig’ida gaz katalizator qutisidan chiqayotgan gaz
hisobiga (400-440) ºC gacha qiziydi va katalizatorning 1-qatlamiga kiradi, u yerda
azot-vodorod aralashmasidan ammiak hosil bo'lishining ekzotermik reaksiyada
sodir bo'ladi. 14-16 % ammiakka ega bo’lgan gaz aralashmasi ketma-ket 4 qatlamli
katalizatordan o’tib, 32 Mpa bosim ostida 17900 h -1
hajmli tezligi va haroratda
(400-530) ºC markaziy truba orqali yuqoriga ko’tariladi.
9

Sintez kalonnaning kirish qismidagi gaz harorati avtomatik ravishda
rostlanadi, gazni sintez kalonnaga yetkazib berish liniyasidagi issiqlik almashinish
(2) qurulmasining baypasi orqali amalga oshiriladi. Reaksiya zonasida normal
harorat rejimini saqlab turish uchun har bir qatlam oldidan baypas orqali sovuq gaz
yetkazib beriladi. Baypas orqali gaz ta'minotini tartibga solish sintez kalonnasining
katalizator qatlamlarida harorat bo’yicha avtomatik ravishda rostlanadi keyin
issiqlik almashinuv quvurlari orqali o'tadi va u yerda (300-335) ºC gacha soviydi.
So’ng gaz aralashmasi suv isitgichining (4) trubalari orqali o’tadi bu yerda sintez
reaksiyasining ortiqcha issiqligi ta’minlovchi suvni isitish uchun ishlatiladi, (10,2-
10,9) MPa li bug' bilan ta’minlab turiladi.
Isitilgan suvining maksimal qiymati nazorat qilib boriladi. Sintez
kolonnaning kirish joyi (3) va suv isitgichining chiqishi (4) o'rtasidagi aylanma
gazning bosimlar farqi maksimal 1,8 MPa bo’lganda signalizatsiya o’rnatiladi . Gaz
aralashmasi suv isitgichining (4) trubalari orqali o’tganda 240 ºC ga soviydi keyin
issiqlik almashtirgich (2) trubalari bo’yicha o'tayotganda (65-75) ºC gacha
sovitiladi, havo bilan sovutish qurulmasi (5) ga keladi. Kondensatsiyalangan
ammiak separatorda (6) ajraladi va ammiak to’plagichga yig’iladi. (11-12)%
ammiagi bo’lgan gaz aralashmasi sirkulatsion kompressor (7) ga yuboriladi, u
yerda tizimdagi bosim yo'qolishini qoplab, 31,9 MPa ga siqiladi. Sirkulyatsiyadagi
gaz aralashmasi kondensatsiya kolonnasi va suyuq ammiak bug'latgichidan iborat
ikkinchi kondensatsiya tizimiga kiradi. Gaz yuqoridan kondensatsiya kolonnasi (1)
ga yetkazib beriladi, bu yerda trubalar bo’ylab yuradigan gaz bilan (18-25) ºC
gacha sovutib, bug’latgich (8) ga keladi, yuqori bosim bilan U simon bug’latgich
trubalar oralig’ida -12 ºC da bug’lanadigan ammiak bilan (3 ÷ - 6) ºC gacha
sovitiladi. Bug’latgichdagi (8) ga suyuq ammiak yetkazib berish avtomatik
regulyator rostlanadi. Sovitilgan sirkulatsion gaz bilan kondensatsiyalangan
ammiak aralashmasi kondensatsion kalonna (1) ning separatsion qismiga
o’zatiladi, bu yerda suyuq ammiak gazdan ajraladi. Sirkulatsion gaz azot-vodorod
aralashmasi bilan aralashtiriladi va sikl takrorlanadi. Kondensatsion kalonna (1)
10

dan olingan suyuq agregat -2 temperaturada 2 Mpa gacha drossellanadi va ammiak
to’plagichga jo’natiladi.
A vtomatik rostlash sistemasi xisobi
Trubalar orasidagi soha:
Р
ishc h i = 32 МPa (320 kgf/сm 2
Р
xis =2,4 МPa 24 kgf/сm 2
(turbacha uchun tashqi bosim).
Т
ish = (45 ÷ 200) °С;
Т
xis = 250 °С.
Р
tashqi trubaxisbos = 2 МPa (20 kgf/сm 2

Ishchi muhit-azotvodorod aralashmasi
Dinamik tenglamaning normal ko’rinishi:ρ ∗ V ∗ c am ∗
dθ
chi
dt
+ G ∗ c am ∗ θ
chi
=
¿ G is ∗ c gaz ∗ ( θ is
k
− θ is
chi
)+ G ∗ c am ∗ θ
k

Ushbu dinamik tenglamasi asosida kanaldagi
Gis−θchi ob'ekt 1-darajali aperiodik
matematik modeli bilan tavsiflanadi:
W (p)=
K оb
Tоb∗ p+1
:
11

Т оb = ρ∗ V
G 0; K оb =
G is
0∗ cgaz ∗(θis
ki0− θis
chi 0)
G 0∗ cam ∗ θch 0
T
ob =(0.77*18)/10=1.36
K=(20*2087*255)/(10*195*2000)=2.729
ρg
=0.72 kg/m 3
c
gaz =2087 J/kg *K
c
ami =2000 J/kg *K
ρam
=0.77 kg/m 3
V=12*1.5*14000=253*10 -6
m 3
V
u =7112*253*10 -6
m 3
θch0
=80
θiski0=300
θischi 0=45
Obyekt transport kechikishiga ega:
τtr= ρg∗Vtruba
Ggki =τob
12

Vtrub - truba hajmi . Shunday qilib , umuman olganda , nazorat kanalidagi
ob ' ektning dinamikasi 1- tartibli aperiodik zvenoni matematik modeli
kechiktiriladi :
W (p)= Kоb
Tоb∗p+1∗e−p∗τоb
τob =0.13
Demak topilgan qiymatlarga nisbatan uzatish funksiyasi :
W (p)=
2.729
1.36 ∗ p+1 ¿e−p∗0.13
JARAYONNING STRUKTUR SXEMASI.
Topilgan barcha qiymatlardan obyektimizni struktur sxemasi quyidagicha bo’ladi.
O’tish jarayoni va rostlagichning sozlash parametrlarini xisoblash
Rostlagich optimallik mezoni va topshirilgan ishlash algoritmi asosida tanlanadi.
Bu xolda PID -rpostlagichni ishlash algoritmi va rostlash sifatiga talablar mezon -
min  , xamda 20 % qayta rostlanish.
PID-rostlagich kattaliklarini xisoblash uchun nomogrammadan tashqari
quyidagi analitik formulalarni qo’yamiz:
13

K
p =0.6K
i
K
i =2*K
p /T
i
K
d= K
p *T
i /8
Yuqoridagi jadvalda keltirilgan tenglama va obyektni xisoblash parametrlari
asosida quyidagilarni olamiz:
K
p =5;K
i =0.5;
K
d= 2;T=20s;
Rostlash parametri sifatida nitrat kislotasi ni ajratish kolonnasidagi bosim
olindi
Sistemaning strukturasini Matlab dsturida ko’rib o’tkinchi jarayon grafigini
olamiz.
O’tish xarakteristikasi rasmda tasvirlanadi.
Sistemaning uzatish funksiyasi orqali chastotali xarakteristikalarni Matlab
dasturi yordamida aniqlaymiz, logarifmli chastota xarakteristikalari keltirilgan.
Sistemani turg’unligini tekshirish uchun Naykvist mezonidan
foydsalanamiz, Naykvist gadogrifi rasmda keltirilgan.
Keltirilgan xarakteristikalardan shuni xulosa qilamizki K =2.729, T
и =1.36
sozlash parametrlariga ega bo’lgan PID- rostlagich qo’llanganda bizning rostlash
sistemamiz texnologiya talablariga mos keladi.Sistemaning rostlash vaqti 280s ni
tashkil etadi, sistema turg’un va uning sifati yetarli darajada.
14

O’tish xaraktristikasi grafigi
PID-rostlagichning birlik pog‘onali signalga reaksiyasi
15

O’tish xaraktristikasini Naykvist mezoni bo’yicha gadogrifi
Naykvist godografi
16

Xulosa
Ushbu kurs loyihasi “Farg’naazot” AJ da nitrat kislotasini absorbsiya usulda
olish jarayonini avtomatlashtirishga bag’ishlangan. Kurs ishi loyihasi asosan
“Farg’naazot” AJ d a to‘plangan ma’lumotlar asosida bajarildi. Kurs loyihasi da
nitrat kislotasini absorbsiya usulda olish jarayoni tavsifi berilib uning asosida
avtomatlashtirishning funksional sxemasi ishlab chiqildi.
Jarayonni avtomatlashtirishda foydalanadigan nazorot o’lchov asboblari va
avtomatika asboblari uchun spetsifikatsiya tuzulib o’zgartirgichlar boshqarish
sistemasining arxitektura sxemasi keltirilgan.
Avtomatik rostlash sistemasi hisob grafiklarini olish matlab dasturlash paketidan
foydalanilganholda keltirilgan.
Bu kurs loyihasini bajarish davomida men boshqariladigan konturning
xarakteristikalari bo’yicha rostlash qonunini tanlash va shu qonun bo‘yicha
rostlagichning sozlash parametrlarini aniqlash bo‘yicha ancha tajriba ortdirdim.
Tanlangan obeyekt uchun uzatish funksiyasini aniqlashning xisoblash usuli bilan
yaqindan tanishdim
Kurs ishini so‘ngida foydalanilgan adabiyotlar keltirilgan.
17

Foydalanilgan adabiyotlar
1. “Farg’onaazot” AJ reglamenti.
2. Yusupbekov N.R., Muxamedov B.I., G‘ulomov Sh.M. Texnologik jarayonlarni
nazorat qilish va avtomatlashtirish. Oliy o‘quv yurti talabalari uchun darslik. –
Toshkent: Fan, 2010. – 502 s.
3. Yusupbekov N.R., Muhamedov B.I., Gulyamov Sh.M. “Texnologik
jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish”. -Toshkent 2011.
4. Иванова Г.В. Автоматлаштириш технологических жараёнов основных
химических производств. Методические материалы по курс лекстий. -
С.Петербургский ГТУ, 2003.
5. Кл” Ю.М. ТAовые элементы систем автоматического управления.
Учебнz для студентов учреждений среднего профессионалного
образования. -М.: ФОРУМ: ИНФРА-М, 2004. -384 с.
6. Автоматическое управление в х”ической промышленности: Учебнz для
вузов./под ред. Э.Г.Дуднzова.-М.:Х”ия, 1987.- 368с.
7. Юнусов И.И. «Конспект лекций по курсу проектирование, монтаж и
наладка систем автоматизаци» Ташкент - 2017 г.
8. Интернет манбалари: www . emerson . com , www . asutp . ru ,
www . honeywell . com . Cis - support @ emerson . com , www . sgcc . uz

18

MUNDARIJA

Kirish

Texnologik jarayon tavsifi

Avtomatik rostlash sistemasi hisobi

Xulosa

Adabiyotlar

Купить