Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 3.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 05 Март 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati

Купить
Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati KIRISH. I.BOB. FOSFORITLI MODDALAR. 1.1. Fosfor haqida umumiy ma’lumot. 1.2. Fosforli o’g’itlar klasiffikatsiyasi. II.BOB. FOSFORNING MODDАLАR АLMАSHINUVIDАGI ROLI. 2.1. Fosforli minerallarning eneriya almashinuvidagi ahamiyati. 2.2. Fosforning tabiiy davriy aylanishi XULOSA. 1 KIRISH. Mavzuvning dolzarbligi: Fosfor - nisbatan kam uchraydigan element hisoblanadi. Akademik A.E. Fersmanning fikricha, uning vazni klarki (yerdagi elementning ulushi) atigi 0,12% ni tashkil qiladi. Tabiatda erkin shaklda, juda kuchli oksidlanish qobiliyati tufayli, u sodir bo'lmaydi, lekin u ko'plab minerallar (ularning 200 tasi bor) va ko'plab organik moddalarning bir qismidir. Fosforni o'z ichiga olgan ko'pchilik minerallar kam uchraydi. Eng muhim minerallar (tabiiy fosfatlar) apatit, vivianit, shuningdek, boshqa moddalar aralashmasi bilan mayda kristall yoki amorf kalsiy fosfatdan tashkil topgan cho'kindi tosh fosforitdir . Tabiatdagi barcha fosfor birikmalarining manbai apatit - o'zgaruvchan miqdordagi ftor va xlorni o'z ichiga olgan kalsiy fosfat deb tan olinishi kerak. Apatitda ftor yoki xlorning ustunligiga qarab florapatit CasF(PO4)3 yoki xlorapatit Ca5Cl(PO4)3 minerallari hosil bo'ladi. Ularda 5 dan 36% gacha P2O5 mavjud. Fosfor tirik organizmlar uchun muhim ozuqaviy modda hisoblanadi. U [DNK] kabi nuklein kislotalarning va hujayra membranalarini hosil qiluvchi fosfolipidlarning asosiy qismidir. Suyaklarimizning tayanch tarkibi bo lgan kalsiyʻ fosfat tarkibida ham fosfor mavjud. Tabiatda fosfor ko pincha ʻ cheklangan ozuqa , boshqacha qilib aytganda, manbasi kam bo lgan va o sishni cheklaydigan ozuqaviy modda hisoblanadi va bu, ayniqsa, ʻ ʻ chuchuk suv ekotizimlari uchun to g ri keladi. ʻ ʻ Kurs ishining maqsadi: Fosforit, fosforitli o’g’itlar va uning energiya almashinuvidagi ahamiyatini o’rganish. Kurs ishining vazifasi: Fosforli moddalarning o’simliklar va insonlar hayotidagi ahamiyatini aniqlash. Undan foydalanish samaradorliklarini oshirish. Kurs ishining obekti: Fosfor va fosforli moddalar. Kurs ishining predmeti: Tarkibida fosfor bo’lgan va fosforga bog’liq bo’lgan barcha narsalarni o’rganish. Kurs ishining tarkibi: Kirish, ikkita bob, to’rtta bo’lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar, ilovalar. 2 I.BOB. FOSFORITLI MODDALAR. 1.1. Fosfor haqida umumiy ma’lumot. Fosforitlar — fosfatlar (asosan, apa*git)ga to yingan cho kindi togʻ ʻ ʻ jinslari. Fosforitlar tarkibida fosfat angidridi (R2O5)ning miqdori 18%dan kam bo lmasligi kerak, ammo geologik qidiruv ishlari amaliyotida tarkibida 5—18% ʻ gacha R2O5 bo lgan tog jinslari xam fosforitlarga kiritiladi. ʻ ʻ 1.1 – rasm. Fosforit. Sof fosforning rangi asosan oq bo lib, juda kam uchraydi. Fosforning ʻ tarkibidagi rangli moddalarga ko ra qora, kulrang, jigarrang, ba zan ko k, yashil, ʻ ʼ ʻ qizil, sariq, och kulrang bo ladi. Fosfor tarkibida deyarli har doim organik ʻ moddalar, Sa, Mg, Fe karbonatlari, gil minerallari, pirit, temir gidrooksid, kvars, xaltsedon bo ladi. Fosfordada uran, lantanoidlarning seriy guruhiga mansub ʻ elementlari hamda ko proq Y, Pb, Sr, oz miqdorda V, Sc, Zr, Se, Be aralashmalari ʻ to planishi mumkin. Fosfor strukturasiga qarab yaxlit, donador, jelvaksimon ʻ (konkretsion), shag alsimon, konglomeratli turlarga bo linadi. ʻ ʻ 1 Yaxl it va donador Fosfor ko p tarqalgan. Yaxlit (geosinklinal) Fosfor zich bir xil jinedan iborat ʻ 1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fosforitlar 3 bo lib, tarkibidagi juda kichik dumaloq fosfat donalari va oolitlar fosfat, karbonatʻ yoki silikat angidrid (SiO2) birikmalari yordamida jipelashgan. Mahsuldor qatlamlari qalin (10 m dan ortiq), yuqori sifatli (28—36% R2O,), keng maydonda tarqalgan. Bunday Fosfor konlari Xubsugul (Mongoliya), Kunyana (Xitoy), Jorjina (Avstraliya) kembriy yotqiziqlarida mavjud. Donador (platforma) Fosfor — karbonat yoki terrigen cho kindi tog jinslari, tarkibidagi fosfat donalari hamda ʻ ʻ dengiz organizmlari qoldiqlari karbonat, silikat angidrid yoki gil yordamida jipelashgan. Mahsuldor qatlam kalinligi ko pincha 2–3 m (ba zan 10 m gacha), ʻ ʼ tarkibida 22—30% R2O5 bo ladi. Bu tipdagi Fosfor Rossiyaning Yevropa kismi, ʻ Shimoliy Afrika, O rta Osiyoda bo r va paleogen yotqiziqlarida keng tarkalgan. ʻ ʻ 2 Fosfor paydo bo lishi haqida turli biokimyoviy, kimyoviy va biogen ʻ nazariyalar mavjud bo lib, biokimyoviy nazariya ko pchilik tomonidan tan olingan. Fosfor ʻ ʻ kimyo, tibbiyot va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan fosfor, fosfor kislota va turli fosforli birikmalar olish manbasi hisoblanadi. Asosiy iste molchi — qishloq ʼ xo jaligi bo lib, Fosfor 90% gacha fosforli o g itlar tayyorlashda ishlatiladi. Undan ʻ ʻ ʻ ʻ tashqari, Fosfordan yo lyo lakay sanoat masshtabida bir qancha noyob elementlar ʻ ʻ ajratib olinadi. Rossiya Federatsiyasi, Boltiqbo yi, Sibir, Qozog istonda yirik ʻ ʻ Fosfor konlari bor. O zbekiston hududida Fosfor paleogen, bo r, devon, silur va ʻ ʻ tokembriy yotqiziqlarida topilgal. Ular, asosan, Markaziy Qizilqumdagi JeroySardara (R2O, zaxirasi 57,68 mln.t), Shimoliy Yetimtog va Karakata ʻ konlarida mavjud. Fosfat bilan almashtirishdan saqlanib qolgan kalsit, ba'zida qobiqning qobig'i va ichki devorlarini ham tashkil qiladi. Fosfat tuzilmalari ichida joylashgan bunday kalsit «endokalsit» deb ataladi va uning tarkibiga kiruvchi tosh sement «ekzokalsit» hisoblanadi. Kalsiy karbonatning uchinchi shakli kristall panjarada izomorf fosfat minerali sifatida uchraydi. Sementlash ko'pincha mo'rt bo'ladi, ko'plab fosforitlar mexanik ta'sir ostida, ayniqsa suvda namlangandan keyin osongina parchalanadi. Fosforitlarning sementi loy va fosfat-gil moddasi aralashmasi bilan nozik taneli kalsitdir. Konda fosforitlarning bir necha qatlamlari 2 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fosforitlar 4 topilgan bo'lib, ularning dastlabki ikki qatlami tijorat maqsadlarida qo'llaniladi. Asosan past darajadagi fosforitlardan (taxminan 10-12% Р 2 О 5) tashkil topgan birinchi qatlam tarkibida mineral tuzilmalar kalsit (CaCO3) va gips ( Са SO4 * 7 Н 2 О ), ba'zida kremniyli komponent bilan ifodalanadi. Asosiy fosfat minerali - frankolit (ftorkarbonat apatit) va kalsit rudalarning 8090% ni tashkil qiladi. Frankolit o'rtacha 42,1% Р 2 О 5, 55,4% CaO, 1,2% F, 2,3% Cl, 0,6% H2O ni o'z ichiga oladi. Kon rudalarida o'rtacha mineral tarkibi ifodalangan, (vazn, %): frankolit - 56,0; kalsit - 26,5; kvarts - 7,5 - 8,0; gidromikozli minerallar va dala shpati - 4,0 -4,5; gips - 3,5; getitom - 1,0; seolit <1,0; organik moddalar - taxminan 0,5. 3 Donador fosforitlar konlarining hosil bo'lish mexanizmlari va frankolitni yo'q qilish xarakteri. Yer usti tizimlarida fosfor aylanishi optimal tabiiy sharoitda minimal yo'qotishlar bilan sodir bo'ladi. Bu organik moddalarning doimiy cho'kish (cho'ktirish) bilan bog'liq. Sayoz chuqurlikda joylashgan organik fosfor siklga qaytadi. Dengizning katta chuqurliklarida to'plangan fosfatlar kichik aylanishda qatnashmaydi. Shunday qilib, fosfor quruqlikdagi va sayoz okean cho'kindilaridagi fosfat konlaridan asta-sekin tirik organizmlarga va orqaga o'tadi. Tarqalishi va tarqalishining pastligiga qaramay, fosfor biogen element sifatida o'simlik va hayvon organizmlari hayotida juda muhim bo'lib, tirik materiyaning asosiy tarkibiy qismlari (asosan РО43- va НРО43-- shaklida), nuklein kislotalar (DNK) tarkibiga kiradi va RNK), hujayra membranalari, adenozin trifosfat (ATF), yog'lar, suyaklar va tishlar. Tuproqda fosfor parchalanishi qiyin bo'lgan birikmalar tarkibida bo'lib, ular mikroorganizmlar tomonidan parchalanganidan keyingina o'simliklar uchun mavjud bo'ladi. Tuproqlarda mineral fosforning 200 dan ortiq shakllari aniqlangan. Organik fosforning katta qismi noma'lum birikmalarda uchraydi. Fosforning aylanishi boshqa makroelementlarning sikllariga qaraganda oddiyroq bo'lib, o'simliklar va boshqa avtotroflar tomonidan ishlatilishi mumkin bo'lgan organik 3 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fosforitlar 5 fosforli birikmalarning fosfatlarga aylanishidan iborat. Fosforning siklga qaytish mexanizmi yetarlicha samarali emas va uning yo'qotishlarini qoplamaydi, deb ishoniladi. Fosforning mikrobiologik aylanishi uning noorganik va organik shakllar, erimaydigan va eriydigan holatlar orasidagi harakatini aks ettiradi. Mikroorganizmlar fosforning erishi, immobilizatsiyasi (bog'lanishi) va minerallashuvida katta rol o'ynaydi. Fosforning mineral shakllarini eritib, o'simliklarga kirishga imkon beruvchi uchta asosiy mexanizm mavjud: 1. Temir xelyatsiyasi; 2.Fosforli minerallarda temirning kamayishi; 3.Tuproqning kislotalanishi. Barcha uchta mexanizm fosfor o'z ichiga olgan minerallarni beqarorlashtiradi, chunki mikroorganizmlar tomonidan oksalatlar shaklida ajralib chiqadigan organik birikmalar kalsiy, magniy va temir ionlarini bog'lashi va shu bilan fosforni eruvchan holatga aylantirishi mumkin. Uning erimaydigan kalsiy fosfatlari (apatitlar, gidroksiapatitlar, fosforitlar) bilan ifodalangan ozgina eriydigan birikmalarining shakllanishi asosan neytral va ishqoriy tuproqlarda (kislotali tuproqlarda temir va alyuminiy tuzlari ustunlik qiladi) amalga oshiriladi. Bunday fosfor birikmalari o'simliklar uchun mavjud bo'lmagan minerallarning bir qismidir. Fosforning tuproqda o'zgarishi yopiq sikl hosil qiladi, chunki. P04- ionlari fizik-kimyoviy, kimyoviy va biologik vositalar yordamida intensiv ravishda fiksatsiyalanadi. Bu sikl fosforning erishi va o'simliklar tomonidan o'zlashtiriladigan birikmalarga aylanishida, shuningdek, uning vaqtincha fiksatsiyasi yoki assimilyatsiyasida ishtirok etadigan mikroorganizmlar tomonidan boshqariladi. Oxirgi mikrobiologik jarayon muhitda PO4- ionlarining juda kam miqdorida sodir bo'lishi mumkin. Tuproqdagi fosfatlarning erishi nafas olish jarayonida hosil bo'lgan CO2 ning chiqishi va o'simlik ildizlari tomonidan organik kislotalarning chiqishi tufayli kislotali muhitning yaratilishi tufayli sodir bo'ladi. 4 4 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fosforitlar 6 Ko'pgina mikroorganizmlar erimaydigan fosforik kislota birikmalarini eruvchan holatga aylantirishi mumkin. Bular Pseudomonas, Bacillus, Micrococcus, Mecobacterium, Penicillium, Aspergillus va boshqalar avlodlaridan bakteriyalar, aktinomitsetalar,zamburug'larvaboshqamikroorganizmlarguruhlarivakillari. Tuproqdagifosfatlarningerishi karbonat angidrid yoki turli kislotalarning hosil bo'lishi natijasida sodir bo'ladi. Nafas olish yoki organik birikmani suv ishtirokida yo'q qilishning boshqa jarayonlari natijasida paydo bo'ladigan karbonat angidrid karbonat kislotasiga o'tadi, u erimaydigan fosfatni tez yoki kamroq eriydi: Ca3(P04)2 + 2COa + 2H20-►2CaHP04 H- Ca(HC03)2 Erimaydigan fosfor birikmalarining mobilizatsiyasi uglevodlarning to'liq bo'lmagan oksidlanishi yoki ularning fermentatsiyasi paytida mikroorganizmlar tomonidan organik va ketokislotalarning hosil bo'lishi tufayli ham sodir bo'ladi. Ba'zi hollarda fosfatlarning erishi nitrifikator bakteriyalarning hayotiy faoliyati davomida hosil bo'lgan nitrat kislota tomonidan osonlashadi; oltingugurt oksidlovchi bakteriyalarning faolligi natijasida paydo bo'ladigan sulfat kislota noorganik fosfor birikmalarini eritishga qodir. o'simliklar uchun imkonsizdir. Tirik organizmlarning rivojlanishi asosan fosfor, uglerod, azot va oltingugurtning ayrim shakllari mavjudligi bilan cheklanadi. Fosfor, o'z navbatida, ekstremal holatlar bundan mustasno, atmosferaga chiqarilmaydi. Fosforning kamayishi jarayoni faqat tirik organizmlardagi oksidlanish-qaytarilish reaktsiyalari zanjirida mumkin. Mikroorganizmlarning fosforitli minerallar bilan o'zaro ta'siri bo'yicha tadqiqotlar o'tkazish uchun fosfor migratsiyasining tabiiy jarayonlarini taqlid qilish uchun mikroorganizmlarning geterotrofik, neytrofil turlaridan foydalanilgan. 5 Fosforit rudasi va shlamlari tarkibidagi minerallarning morfologik tuzilishini mikroskop ostida tahlil qilish fosforit rudasini tanlab maydalashni ko'rsatdi. Oziqlanish manbai sifatida frankolit va kalsit donalarini olgan mikroorganizmlar stressli vaziyatlarga moslashishga majbur bo'ladilar va o'zlarining hayotiy faoliyati uchun frankolitni yo'q qiladilar, undan fosfor va kalsitni ajratib olishadi, tarkibidan uglerodni ajratib olishadi, noorganik fosfatni eruvchan shaklda eritadilar, ular 5 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fosforitlar 7 o'zlarida assimilyatsiya qilishgan, bu 5-7 kun ichida frankolit donalari hajmining pasayishi bilan tasdiqlangan frankolit donalari nobud bo'lganligini va nazorat variantida tartibsiz burchak shaklidan, yumaloq, kichikroq hajmga aylanganligini ko'rsatadi. 6 1.2. Fosforli o’g’itlar klasiffikatsiyasi. Tarkibida fosfor bo’lgan mineral va organik moddalar; o’simliklarning fosfor bilan oziqlanishini yaxshilash uchun ishlatiladi. O’simliklar o’zlashtirgan fosforning tuprokdagi jamg’armasini to’ldirishning birdan bir manbaidir. Fosforli o’g’itlar tarkibida fosfor bo’lgan rudalar appatit va fosforitlarni qayta ishlab olinadi. 1.2 – rasm. Fosforit formulasi. Bulardan tashqari, metallurgiya sanoati chiqindilari marten fosfatshlak hamda organik moddalar, suyak uni, tung va boshqalar fosforli o’g’itlar sifatida ishlatiladi. Qishloq xo’jaligiga yetkazib beriladigan fosforli o’g’itlar tarkibidagi fosfor ortofosfat kislota H3PO4 ning ortofosfat tuzlari shaklida bo’ladi. Ayrim 6 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 8 fosforli o’g’itlar esa polifosfat superfosfat kislota, shu jumladan, metafosfat kislota asosida olinadigan murakkab o’g’itlardir. Fosforli o’g’itlar sanoat yo’li bilan olingan birinchi mineral o’g’itlardan hisoblanadi 1842 yilda Buyuk Britaniyada superfosfat ishlab chiqarila boshlagan. Eruvchanlik darajasiga qarab fosforli o’g’itlar ni 3 asosiy guruhga ajratish mumkin: suvda eriydigan (oddiy, qo’shaloq va ammoniylashgan superfosfat, ammofos, diammofos) fosforli o’g’itlar. Bu o’g’itlarda fosfor bir asosli kaltsiy fosfat Ca(H2PO4)2H2O holida bo’ladi; suvda erimaydigan (pretsipitat yoki kaltsiy gidrofosfat, tomasshlak, marten fosfatshlagi, ftorsizlangan fosfat va boshqa termik fosfatlar) Fosforli o’g’itlar; bu o’g’itlarda fosfor 2 asosli kaltsiy fosfat CaHPO4H2O yoki tetrakaltsiy fosfat Ca4P2O5 holida bo’ladi. Ammoniy sitrat, limon kislota eritmalarida eriydigan bu o’g’itlar shudgorlashda asosiy o’g’it sifatida yoki kultivatsiya vaqtida qo’llaniladi; qiyin eriydigan yoki suvda va kuchsiz kislotalarda erimaydigan (fosforit uni va suyak uni) fosforli o’g’itlar ularda fosfor kaltsiy fosfat Ca3(PO4)2 holida bo’ladi. Bunday o’g’itlar qiyin eriydigan fosfatlarni o’simliklar o’zlashtira oladigan shaklga keltiruvchi nordon bilvosita o’g’it sifatida yuqori dozalarda solinadi. Fosforli o’g’itlarni ishlatish xususiyati ularning eruvchanlik darajasiga bog’liq. Suvda eriydigan fosforli o’g’itlar kukuni va dona dor holda limon kislota va ammoniy nitratda eriydiganlari kukun holida, qiyin eriydiganlari juda mayda kukun holida qo’llaniladi. Sug’orma dehqonchilik zonalarida, odatda, suvda eriydigan fosforli o’g’itlar qo’llaniladi. Ularning barchasi nam tortmaydi, mostlashib qolmaydi. 7 Survoha tuproqlarda fosforli o’g’itlar tarkibidagi fosfor, azot va kaliy nisbatlari 1:0,7:0,3; o’tloqi voha tuproqlarda 1:0,8:0,5 qilib qo’llanganda yaxshi samara beradi. Fosfor suvda kam eriganligi sababli yuvilib ketmay tuproqning yuqori qatlamida to’planadi. Tuproqqa solingan fosforli o’g’itlar tarkibidagi fosforning 2025% solingan yili, 40 60% 23 yil o’simliklar tomonidan o’zlashtiriladi. Fosforli o’g’itlar o’simlik rivojlanishi uchun zarur o’g’itdir. Fosforli o’g’itlar ta ' sirida hosil pishishi tezlashadi, hosildorlik ortadi, mahsulot sifati yaxshilanadi, kartoshkada 7 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 9 kraxmal, qand lavlagi tarkibidagi qand miqdori ko’payadi fosfor yetishmaganda o’simlik barglarining cheti qorayib quriydi, o’simlik nimjon bo’lib o’sadi. Fosfor hayot uchun eng muhim element bo’lganidan, azot va kaliy singari katta ahamiyatga egadir. Fosfor hujayralar protoplazmasi tarkibiga, xromosoma, va fermentlar tarkibiga kiradi, o’simlik va hayvonlar organizmida fosfor bo’ladi. Fosfor hayot va tafakkur elementi deb yuritiladi. Fosfor elementi noma ' lum bo’lgan vaqtlarda yer go’ng va kul bilan o’g’itlangan, o’simlikning fosforga bo’lgan ehtiyoji shu yo’l bilan bir qadar ta ' min etilgan. Fosforli o’g’itlar masalasini rus olimlari A.N.Engelgardt, V.V. Dokuchayev P.A.Kostichev, D.N.Pryanishnikov hal qildilar va bu o’g’itlar mamlakatimizda keng ishlatila boshladi. Qishloq xo’jaligida quyidagi fosforli o’g’itlar ishlatiladi: 1. Fosforit talqoni Ca3(PO4)2 Fosforning tabiiy birikmasi fosforitning boyitilgan kukuni. Fosforit talqoni suvda juda oz eriydi. Shuning uchun kislotali muhitdagi tuproqlarga solinadi. Bu o’g’it eng arzon fosforli mineral o’g’it bo’lganligi uchungina bo’z va torfli tuproqlarda o’sadigan o’simliklarga solish uchun ishlatiladi. 2. Oddiy superfosfat Ca(H2PO4)2CaSO4;2H2O Appatit yoki fosforitga sulfat kislota ta’sir ettirish yo’li bilan olinadi: Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 = Ca(H2PO4)2 + CaSO4 8 Bu fosforli mineral o’g’it suvda eriydi, shuning uchun ham har qanday muhitdagi tuproqlarda o’sadigan o’simliklar uchun qo’llash mumkin. Oddiy superfosfatni tayyorlash uchun bir necha bo’lak hayvon suyagini olib, organik moddalari kuyub ketgunicha kuydiring. Kuygan, tozalangan suyakni bolg’a bilan mayda mayda bo’laklarga bo’ling va bu bo’laklarni xovonchada kukunga aylanguncha maydalang. 50 gramm suyak kukuniga 3 5 gramm bor talqonini aralashtiring. Aralashmani kimyoviy stakanga solib, ustiga 20 gramm 70 % li sulfat kislotani sekin asta qo’shing. Aralashmani shisha tayoqcha bilan aralashtirib turing. Sodir 8 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 10 bo’lgan kimyoviy jarayon natijasida aralashma isib ketadi. Aralashma sovuganda hosil bo’lgan kukun oddiy superfosfat ya ' ni, CaSO4 aralashgan Ca(H2PO4)2 dir. Oddiy superfosfat nam ta’sirida qotib qolmasligi uchun hozirgi kunda grammlar, ya’ni, donador holda ishlab chiqarilmoqda. Oddiy superfosfatda 14 20 % P2O5 bo ' ladi. 3. Qo’sh superfosfat Ca(H2PO4)2 Bu o’g’it konsentrlangan mineral o’g’it hisoblanadi. Suvda yaxshi eriydi. Ca3(PO4)2 + 4H3PO4 = 3Ca(H2PO4)2 Qo’sh superfosfatda 40 50 % P2O5 bo’ladi. 4. Pretsipitat CaHPO4’2H2O. Pretsipitat ham konsentrlangan mineral o’g’it bo’lib, suvda oz eriydi. Ca(OH)2 + 2H2O = CaHPO4 + 2H2O CaCO3 + 2H2O = CaHPO4 + 2H2O + 2CO2 Pretsipitatlarda 30 35 % P2O5 bo’ladi. 5. Ammofos Ca(H2PO4)2, (NH4)2HPO4 va NH4H2PO4 lar aralashmasi. Bu o’g’it kompleks o’g’itlarga kirib, tarkibida azot va fosfor tutadi. Suvda yaxshi eriydi. Fosforli mineral o’g’itlar ichida eng ko’p ishlatiladi. Fosforli o’g’itlar tarkibidagi ozuqa elementi P2O5 ko’rinishida bo’ladi. 6. Fosforbakterin bakterial o’g’it. 9 Tarkibida fosfor organik birikmalarni o’simliklar o’zlashtira oladigan shaklga o’tkazish qobiliyatiga ega bo’lgan mikroorganizmlar sporasi bor. Fosforbakterin yuqtirilgan urug’lik bilan tuproqqa kirgan bakteriyalar o’simliklarning ildiz atrofida rivojlanadi. Fosforbakterin suyuq yoki quruq holda bo’ladi. Ekish oldidan bir gektar yerga ekiladigan urug’likka 100 ml suyuq yoki 250 gramm kukunli fosforbakterin sarflanadi. Fosfororganik birikmalar tarkibidagi fosfor atomi uglerod atomiga bevosita yoki geteratom kislorod, azot, oltingugurt orqali birikkan organik birikmalar sinfi.Fosfordan P2O5, H3PO4 olishda, organik sintezlarda, gugurt ishlab chiqarishda foydalaniladi. Qizil fosfor, surma (III)-sulfid, temir surigi (kvars aralashgan tabiiy temir (III)-oksid va yelimdan aralashma tayyorlab, gugurt 9 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 11 qutisining yon sirtlariga surtiladi. Gugurt kallagi asosan bertole tuzi, maydalangan shisha, oltingugurt va yelimdan tarkib topgan bo’ladi. P, As, Sb, Bi qotishmalar tarkibiga kiradi. Fosfor birikmalari yuvuvchi vositalar (fosfatlar va polifos-fatlar), biologik faollikka ega bo’lgan elementorganik birikmalar sintez qilish uchun (PCl3, PCl5, POCl3, PH3), fosforli o’g’itlar: fosforit talqoni - Ca3(PO4)2 (tabiiy), bu suyaklarni kuydirib ham olinadi, oddiy superfosfat - Ca(H2PO4)2 + 2CaSO4, qo’sh superfosfat Ca(H2PO4)2, presipitat - CaHPO4’2H2O, ammofos - NH4H2PO4 + (NH4)2HPO4. So’ngi yillarda O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti olimlari tomonidan fosfor organik birikmalar asosida yangi murakkab o’g’itlar, defoliantlar va o?stiruvchi moddalar sintez qilindi. Fosfat kislota bilan monoetanolamin suvdagi eritmasining o’zaro kimyoviy tasiri natijasida olingan yangi modda etanolamin fosfat stimulyatori shular jumlasidandir. Mineral o’g’itlar ishlab chiqarish tarmog’i kimyo sanoatining asosiy sohalaridan biri hisoblanadi. Respublikamiz paxta yetishtiruvchi asosiy mintaqa bo’lgani sababli, mineral o’g’itlarning paxtachilikdagi roli juda katta. Hosildorlikni oshirishda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Umuman, qishloq xo’jaligini yalpisiga kimyolashtirishda asosiy rol o’ynaydi. Malumki o’simlik tarkibi, asosan 10 ta elementdan tashkil topgan bo’lib azot, fosfor, kislorod, kaliy, magniy, temir, oltingugurt, kalsiy, uglerod, vodorod ularning 90 % ini uglerod, vodorod, kislorod tashkil qiladi. 10 O’simlik o’sish davrida bu elementlarni havodan va yerdan qabul qiladi. Shu sababli hosildorlik yuqori bo’lishi uchun shu elementlarning yerdagi miqdori yetarli bo’lishi kerak. Bu elementlardan ayniqsa kerakligi azot, fosfor va kaliy hisoblanadi, shu sababli bu elementlarni ozuqa moddasi yoki mineral o’g’itlar deb ataladi. Deyarli barcha mineral o’g’itlar agronomik rudalardan kimyo sanoatida ishlab chiqariladi. Shuningdek, tabiiy tuzlar, natriyli selitra chili selitrasi, sanoat chiqindilari ham ishlatiladi. Mineral o ' g ' itlar XIX-asrdan tarqalaboshlagan. XX-asr o’rtalaridan mineral o ' g ' tlarni ishlab chiqarish va qo’llash tez o’sdi. Shungacha o’g’it sifatida, asosan, 10 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 12 go’ng, kul va boshqa chiqindilar ishlatilgan. Mineral o ' g ' itlar tuproqqa uning fizik, kimyoviy va biologik xususiyatlariga kuchli ta ' sir qiluvchi vositadir; ular tuproqni oziq elementlari bilan boyitadi, tuproq eritmasi reaksiyasini o’zgartiradi, mikrobiologik jarayonlarga ta ' sir etadi va h.k. O’simliklar, asosan, ildizi orqali oziqlanishi tufayli mineral o’g’itlar tuproqqa solinganda o’simliklarning o’sishi va rivojlanishiga, binobarin, dalalar, utloqlarning umumiy mahsuldorligiga faol ta ' sir qiladi. Mineral o ' g ' tlar ekin hosilini oshiradi, sifatini yaxshilaydi: paxta, kanop, zigir va lub tolali ekinlari tolasining texnologik xususiyatlarini, qand lavlagi, uzum tarkibidagi qand, kartoshkadagi kraxmal, dondagi oqsil miqdorini ko?paytiradi. Mineral o ' g ' itlar organik o’g’itlar bilan qo’shib ishlatilsa, yanada yaxshi natija beradi. Agronomik maqsadlarga ko’ra mineral o ' g ' itlar bevosita va bilvosita ishlatiladigan o’g’itlarga bo’linadi. Bevosita ishlatiladigan o’g’itlar tarkibida o’simliklar oziqlanishi uchun zarur azot, fosfor, kaliy, shuningdek, magniy, bor, rux, mis, molibden, marganets, oltingugurt kabi elementlar bo’ladi. Bu guruhga kiradigan o’g’itlar, asosan, bir oziq elementli, mas, azotli, fosforli yoki kaliyli va kompleks, ya’ni aralash va murakkab o’g’itlardan iborat. Aralash mineral o ' g ' itlar zavodda yoki xo’jalikning o’zida bir necha xil o’g’itni aralashtirib, murakkab o’g’itlar esa zavodda tayyorlanadi. 11 Bevosita ishlatiladigan mineral o ' g ' itlar (ohakli o’g’itlar, gips va boshqalar) asosan, tuproqning agrokimyoviy va fizik-kimyoviy xususiyatlarini yaxshilashda qo’llaniladi, mineral o ' g ' itlar qattiq, ya’ni kukunsimon, donador hamda suyuq ammiakli suv, suyuq ammiak, ammiakatlar holida ishlab chiqariladi. Shunday qilib mineral o'g’itlarni 3 gruppaga bo’lish mumkin: fosforli, azotli va kaliy o’g’itlar. O’simlik hayoti uchun zarur bo’lgan (ozgina miqdorda bo’lsa ham) elementlar (Mn, Ni, Co, Br, Zn) bor o’g’itlar mikro o’g’itlar deb ataladi. Qishloq xo'jaligida mineral o’g’itlar bilan bir qatorda organik o’g’itlar ham qo’llaniladi. Qishloq xo’jalik zararkunandalari bilan kurashuvchi moddalar pestitsidlar deb ataladi. 11 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 13 Yovvoyi o'tlar bilan kurashuvchi moddalar esa gerbitsidlar deb ataladi. Fosfor o’simlik uchun asosiy ozuqa moddalaridan biri hisoblanadi. Fosfor o’simlik hayoti uchun zarur bo’lgan moddalar tarkibiga kiradi (fermentlar, vitaminlar va boshqalar). Ayniqsa o’simlik donida, urug’ida oqsil-nukleoprotein sifatida 1,6 % ga qadar P2O5 uchraydi. Fosfor bilan muntazam oziqlantirilgan donli o’simliklar hosildorligi oshadi, kraxmal va qand miqdori ko’payadi. Respublikamizda, asosan suvda eruvchan o’g’itlar qo’llaniladi, bular jumlasiga oddiy va qo’shsuperfosfat kiradi. Fosforli o’g’itlar tabiiy minerallar - fosforit va apatitdan olinadi. Markaziy Osiyo mamlakatlarida fosforitlar Janubiy Qozog’istonda Kara-Tau konida uchraydi. Shu kunlarda O’zbekistonning Qizilqum fosforit konlaridan ham foydalanilmoqda. Hozirgi kunda deyarli hamma zavodlar fosforli o’g’itlarni Kara- Tau fosforitlaridan ishlab chiqarmoqdalar. Oddiy superfosfat kulrang, mayda kukun yoki donalar holida bo’lib, tarkibida 14-18 % P2O5 ega bo’lgan suvda eruvchan o’g’itlardir. Oddiy superfosfat ishlab chiqarish texnologiyasi o’zining oddiyligi va arzonligi bilan farq qiladi. 12 Ishlab chiqarish jarayoni tabiatdagi fosforitlarni sulfat kislota bilan qayta ishlashga asoslangan: Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 = Ca(H2PO4)2 + 2CaSO4 Hosil bo’lgan aralashma, ya’ni monokalsiy fosfat va gipsdan tashkil topgan mahsulot oddiy superfosfat deb ataladi. Tabiatdagi fosforit tarkibida qator aralashmalar bo'lishi mumkin. Xulosa qilib aytganda; Organik va Noorganik kimyo sohasida o’g’itlar ishlab chiqarishda keng ko’lamda ishlar olib borilmoqda. Hozirgi kunda yangi-yangi zavodlar qurilib yuksak darajali kaliyli, azotli, fosforli va meniral o’g’itlar ishlab chiqarilmoqda yangi texnalogiyalar asosida ishlab chiqarilayotgan bunday o?g? itlar o’ta sifatlidir. Shuni aytib o’tish kerakki fosforli o’g’itlar ham juda katta ahamiyatga ega bo ' lib qishloq xo’jaligi uchun juda ham zarur bo’lgan o’g’it hisoblanadi. O’z vaqtida kerakli joy o’g’itlansa tuproq unumdorligi oshib mo’l hosil olishga va hosilni tez yetilishiga zamin yaratiladi. Ammo bunday o’g’itlarni keragidan ortiq yerga berish yaramaydi. Meyoridan ortiqcha solingan o’git yerni 12 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 14 meniral holatini buzibgina qolmay balki hosildorlikni anchagina pasaytiradi. Agar tuproq unumdorligi past joylarga 1-gektar joyga 40-60 kg gacha berilsa bunday yerlar o’z samarasini bermasdan qolmaydi. O’simliklar fosforlarni qabul qilish harorat omiliga bog’liq. Tuproqning haroratini pasayishi bilan fosforning sabzavotlarni yemishi kamayadi. Ular 10-12 C darajasida etishmasligidan azob chekmoqda. Fosfor past haroratlarda ildizlar tomonidan so’ralishi mumkin, ammo yuqori joylarga ko’chib o’tmaydi va har bir madaniyat uchun normal harorat darajasiga singib ketmaydi. Agar havo harorati tuproqning haroratidan yuqori bo’lsa, unda fosfor ildizdan tashqari oziqlantirishda o’simliklar tomonidan yaxshiroq so’riladi. Olingan hosildorlik bilan turli sabzavotlar fosforga uncha ta’sir qilmaydi. Uning pomidoriga 0,8, bodring - 0,7, karam - 0,9, sabzi - 1,0, kartoshka - 1 kg. Foydalanilgan xlorli o'g'itlar sabzavotlarda fosforni kamaytiradi. Osimliklardagi normal hayot faoliyati davomida ildizlar va havo qismlari o’rtasida fosforli birikmalarning jadal almashinuvi doimo yuz berishi kerak. Aks holda, to'xtashi va boshqa o'sish buzilishi muqarrar. Shu asosda tuproqdagi doimiy fosforli o'g'itlar kontsentratsiyasini saqlab qolish ulardan foydalanishning eng yaxshi shartidir. 13 II.BOB. FOSFORNING MODDАLАR АLMАSHINUVIDАGI ROLI. 2.1. Fosforli minerallarning eneriya almashinuvidagi ahamiyati. 13 https://cyberleninka.ru/article/n/fosforli-o-g-itlarning-klassifikatsiyasi-ishlatilishi-va-ahamiyati 15 Organizmlarda energiya almashinuvida adenilat tizimi (АTF, АDF, АMF va N3RO4) va boshqa fosfoorganik. birikmalar (NАD, NАDN2, NDDF, FАDN2 va boshqalar) asosiy o rinni egallaydi. Fosforlanish jarayonlarini xloroplastlardaʼ yorug lik energiyasi ta sirida (fotosintez reaktsiyalari), mitoxondriyalarda organik ʼ ʼ birikmalarning anorganik moddalargacha oksidlanishida (nafas olish ximizmi) va biomembranalarda (oksidlanish va yorug likda fosforlanish) kuzatish mumkin. ʼ 2.1 – rasm. Modda va energiya almashinuvi. Organizmlarga energiya beradigan moddalar makroergik birikmalar bo lib, ular ʼ fosfor guruxlari borligi bilan tavsiflanadi. Fosfor fuhalari parchalanganida ajralib chiqadigan energiya biologik jihatdan muhim moddalar sintezi va erkin kimyoviy energiyaning ishga aylanishiga bog liq hayot faoliyati jarayonlari uchun sarflanishi ʼ mumkin. 14 Bu birikmalardan barcha tirik organizmlar uchun eng muhimi adenozintrifosfat kislota — АTF bo lib, u adenonozindifosfat -АDF yoki ʼ adenozinmonofosfat kislota — АMF gacha parchalanadi. АTF gidrolizi, ya ni ʼ undan oxirgi fosfor guruhining parchalanib chiqishi quyidagi tenglamaga muvofiq kechadi: АTF + N,0 АDF + N3RO4 , bunda kimyoviy potentsial DO=32.7 kDJ-mol1 bo ladi, ya ni erkin energiya kamayib boradi. O z navbatida pАDF + pN3RO4 ʼ ʼ ʼ 14 http://fayllar.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-talim-vazirligi-ur-v157.html?page=5 16 pАTF bo lganda esa energiya ko payib boradi. Chunki u energiyani hujayra ichidaʼ ʼ sodir bo layotgan ekzergonik jarayonlardan en-dergonikjarayonlargao tkazadi. ʼ ʼ Enzergonik - hujayrada erkin energiya-ning ajralish jarayonlari. Ekzergonik - hujayrada erkin energiyaning uzlashtirilish jarayonlari. Аmmo organizmlarning energiya ta minoti ja-rayonida АTF markaziy o rinni egallaydi. АTF - adenin, ʼ ʼ riboza va uch molekula fosfat kislotadan tarkib topgan organik modda (chizma). АTF (adenozintrifosfat kislota) organizm hujayralarida doimo snntezlanib va iste mol qilinib turadi. АTF o zining pirofosfat bog larida (makroergik bog lar) ʼ ʼ ʼ ʼ ko p energiya saqlaydi. ʼ 15 U fotosintez jarayonida xloroplastlarda va hujayra mitoxondriyasida moddalarning oksidlanishi natijasida ajralib chiqqan energiyani fosforlash yo li bilan makroergik fosfat bog lari ( ~ R) shaklida to playdi va ʼ ʼ ʼ organizmning energiyaga ehtiyoji bo lgan hamma joylarini energiya bilan ʼ ta minlaydi. ʼ АTFning parchalanishi natijasida 8-10 kkal/mol energiya ajralib chiqadi. Hujayralardagi: O zgarishlar fosforil guruhining kuchirilishi yo li bilan sodir ʼ ʼ bo ladi. Bu reaktsiyalarda adenilatkinaza fermentlari ishtirok etadi. O z navbatida ʼ ʼ u reaktsiyalarning faolligi harorat, rh, Mg+2 ionlarning kontsentratsiyasiga, АTF, АDF va erkin fosfor miqdorlariga bog liq bo lib, АTF gidrolizi natijasida energiya ʼ ʼ miqlori - 4 dan - 15 kkal/molgacha o zgarishi mumkin. Gidroliz energiyasining ʼ andoza darajasi -7,3 kkal/mol. Tirik hujayralarda eng muhim energiya manbai oksidativ fos-forlanishdir. Geterotrof organizmlarning hujayralarida bir molekula glyukozaning SO2 va N2O gacha parchalanish jarayonidagi glikolizda 2 molekula samarali АTF va 2 molekula qaytarilgan NАD.N2 hosil bo ladi. Har bir molekula NАD.N2 ning ʼ ajraladigan kimyoviy energiyasi ham uchta АTF energiyasiga teng. Demak, glikoliz jarayonida ajraladigan energiyaning umumiy qiymati 8 molekula АTF ga teng bo ladi. Oksidlanish jarayonining ikkinchi — aerob bosqichidagi ʼ energiyaning miqdori 30 molekula АTF ga teng bo ladi. Umuman bir molekula ʼ glyukozaning oksidlanish jarayonida 38 molekula АTF hosil bo ladi. Organik ʼ 15 http://fayllar.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-talim-vazirligi-ur-v157.html?page=5 17 moddalar oksidlanishining pentozomonofos-fat siklida 36 molekula АTF hosil bo ladi. Hujayralarda АTF gid-rolizi - hayotiy jarayonlar uchun energiya manbaiʼ hisoblanadi: hara-katlar, moddalarning faol transporti, biosintezlar va boshqalar Fosfatidlarning organizmda sintezlanishi juda ko p tajribalarda isbot ʼ kilingan. Ovqat bilan iste mol qilinadigan fosfatidlar kat iy chegara-langanda ham ʼ ʼ odam uzok vakt normal xayot kechirishi mumkin. Fosfatidlar sintezi uchun yog ʼ kislotalar, glitserin va fosfat kislotadan tashkari azot asoslari: xolin, etanolamin, serin va boshqalar ham lozim ekanligini e tiborga olish kerak. ʼ 16 Fosfoglitseridlar fosfatidiletanolamin, fosfatidilxolin — membrana lipidlarining asosiy tarkibiy kismlari ham 1,2 diatsilglitserinlardan sintezlanadilar. Fosfoglitserinlar shakllanishi jarayonida ularning molekulalariga spetsifik bosh qismlari birikadi. Masalan fosfatidiletanolamin sintezida fosfoetanolamin boshi molekulaning dumiga diatsilglitserolning sitidinfosfatetanolamin o zaro reaktsiyasi ʼ orkali ulanadi. Bu jarayon fosfoe-tanolamin — sitidiltransferaza fermenti ta sirida ʼ o tadi. Fosfoetanola-minni o zi esa etanolamindan АTF ishtirokida kelib chiqadi: ʼ ʼ STF + fosfoetanolamin— SDF + Etanolamin + ssFF SDF— +etanolamin + Diatsilglitserin — fosfatidiletanolamin +TsMF Turli gruppalarni ko chirish jarayonlarida АTF faollangan fosfat ʼ gruppalarini UDF-glyukoza glikogen sintezida glyukozil gruppalarni molekula- lararo ko chirgani kabi SDF-etanolamin faollangan fosfoetanolamin gruppalarni ʼ ko chiradi. Bu reaktsiyalarni har turi o ziga xos maxsus tashuvchi molekulalarga ʼ ʼ muhtoj. Аyni reaktsiya uchun sitidin nukleotidlar spetsifik bo lib hayvon ʼ to kimalarida hech bir nukleozid-51-fosfat STF o rnini bosa olmaydi. Sitidin ʼ ʼ nukleotidlarning bunday spetsifik rolini Yudjin Kennedi kashf etdi. Quyida sitidinfosfatetanolamin hosil bo lishi reaktsiyasi keltirilgan: ʼ Xolin va yog lar almashinuvi. Ba zi sharoitlarda (och qolish, diabet, kam ʼ ʼ oksil tutuvchi dieta, ba zi moddalar bilan zaxarlanish xollarida) jigarda yog ʼ ʼ to planib, uning funktsiyasini buzilishi, yog li aynish (degeneratsiya) hodisasi ro y ʼ ʼ ʼ berishi yuqorida aytib o tilgan edi. Organizmga lipotrop moddalar kiritish bilan bu ʼ 16 http://fayllar.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-talim-vazirligi-ur-v157.html?page=5 18 patologik hodisaning oldini olish mumkin. Lipotrop moddalarning asosiy vakili xolin va bunday ahamiyatga ega boshka birikmalar (aminokislotalar, oksil)ning effekti, ularning xolinni sintezlanishdagi ishtirokiga bog liq ekanligi ko rsatilgan.ʼ ʼ Masalan: metioninning lipotropik axamiyati xolin sintezi uchun lozim bo lgan labil ʼ metil turkumlar bilan ta minlashiga asoslangan. ʼ 17 Organizmda xolin bevosita etanolaminning metillanishi orkali sintezlanadi. Etanolaminni o zi esa serindan kelib chikadi. Hujayralarda serinning manbalari ʼ ko p, u oksillar gidrolizlanganda ajralib chikishidan tashqari, yana ikki yo l bilan: ʼ ʼ uglevodlardan 3-fosfoglitserat kislota orkali yoki glitsindan unga tetragidrofolat kislota ishtirokida bir uglerodli komponentni ko chirish orqali sintezlanadi. Xolin ʼ sintezi uchun lozim bo lgan faol metil gruppa 5 adenozil metionin orkali ʼ ko chiriladi. Bu birikmada metioninning 5 atomi adenozin ribozasiga sulьfoniy ʼ bog i bilan ulangan: ʼ Xolinning lipotrop ta siri uning fosfatidlar sintezini kuchaytirish orqali ʼ jigardan yog kislotalarni letsitin shaklida olib ketishi bilan tushuntiriladi. Bundan ʼ tashqari, xshshnning lipotrop ta siri jigarda undan hosil bo ladigan ba zi ʼ ʼ ʼ mahsulotlarning yog kislotalarning oksidlanishini kuchaytirishga ham bog liq ʼ ʼ degan fikr bor. Betain kabi birikmalar organizmda xolinga aylanishi mumkin bo lganidan jigarda yog to planishining oldini alishda xolin o rnini bosishi ʼ ʼ ʼ ʼ mumkin: Fosfatidlar sintezida xolin letsitin tarkibiga kirishdan ilgari sitidin difosfat bilan kuyidagicha kompleks xosil kiladi SDF-xolinning o zi АTF sarf bo lishi bilan ʼ ʼ quyidagi reaktsiyalar bo yicha sintezlanadi: ʼ Xolin+АTFАDF+fosforil xolin; Fosforil xolin+TsTF2 xolin+pirofosfat+TsDF.   Letsitin endi D - diglitseridning xolin nukleotid bilan bolgan reaktsiyasidan kelib  ʼ chiqadi: D- -diatsilglitserid + SDF— xolin -letsitin +TsMF  Fosfatid sintezida sarf bo ladigan SDF+xolin SMF ning АTF bilan birikishi ʼ natijasida kaytadan tiklanadi. Fosfatidil etanola-m i n SDF — etanolamin hosil bo lishi bilan letsitin singari sintezlanadi. Plazmologenning reaktsiya muhitida ʼ 17 http://fayllar.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-talim-vazirligi-ur-v157.html?page=5 19 paydo bo lishini ham STF kuchaytira-di. Аmmo fosfatidilserin sintezi hakidaʼ yetarli ma lumot yo q. ʼ ʼ 18 Fosfatidlar organizmda bir kator xilma-xil vazifalarni bajaradi. Ular, birinchidan, xujayra pardasi, yadro, mikrosoma va mitoxondriyalarning tabiiy tarkibiy kismidir. Hujayra komponentlari tarkibida lipidlarning 70—90 foizi fosfolipidlar va ularning yarmi letsitindan iborat. Fosfolipidlar Krebs sikli fermentlari va elektron tashuvchi sistemaning mitoxondiriya membranasidagi struktura munosabatlarining saklanishi uchun zarur. Bundan tashqari, fosfolipidlar oksillar sintezi, ionlar tashilishi va hujayra pardasining o tkazuvchanligi, ʼ yog larning so rilishi va tashilishi hamda kon ivishiga aloqadordir. ʼ ʼ Xolesterin biosintezi. Hayvon va odam organizmida xolyestyerinning doimiy ravishda sintezlanib turishi ko p tajribalarda tasdiqlangan. Haqiqatan ham ʼ hayvonga xolesterinsiz ovqat berib turilsa ham uning tezagi bilan doim xolesterinning qaytarilish maxsuloti — koprosterinning chiqib turishiga qaramay, qonda xolesterin miqdori normadagi 120—150 mg % dan kamaymaydi. Bundan yarim asr ilgari birinchi marta Rittenberg va Shonxaymer bu fikrni og ir suvdan ʼ foydalanib tasdixladilar. Hayvonga D2O berilsa, unda deyteriy bilan nishonlangan xolesterin paydo bo ladi. Keyinchalik hayvonga berilgan atsetatning xolesterin ʼ molekulasiga kirishi aniklanadi: Mana bu tajribalar asosida xolesterindek katta molekula kondensatsiya reaktsiyasi natijasida kichik birikmalardan xosil bo ladi ʼ degan fikr tug ildi. ʼ Blox hayvonlarga metil yoki karboksil gruppasi S14 bilan nishonlangan ikki xil atsetat kislota yuborish va to qimalardan ajratib olingan xolesterinni ʼ parchalab, uning uglerod atomlari radioaktivligini o lchash orqali bu biosintez ʼ reaktsiyasining bir qator nozik nuktalarini anikladi, Quyidagi rasmda xolesterin molekulasining uglerod atomlari atsetatning qaysi uglerodidan kelib chikishi ko rsatilgan: ʼ 18 http://fayllar.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-talim-vazirligi-ur-v157.html?page=5 20 Qeyinrok. Linnen, Redney va boshqalar xolesterin sintezining hamma detallarini aniqchadilar. Аtsetatni xolesteringa o tishi 35 dan ortiqrok enzimatik reaktsiyalarniʼ o z ichiga oladi. ʼ 19 Sirkaatsetat kislota ham avval atsetat kislota molekulalariga parcha- lanmasdan xolesterin sintezida ishtirok etishi aniklangach, 4 uglerodli birikma bu jarayonda atsetat bilan xolesterin orasida oraliq mahsulot bo lsa kerak, degan fikr ʼ tug iladi. Xolesterin sintezi uchun izovalerianat kislota atsetat kislotaga karaganda ʼ afzalrok, ekanligi ham belgilandi. Bu birikmalarning munosabatlari quyidagi formulalardan ko rinadi: ʼ Olingan ma lumotlar asosida xolesterin sintezi izopren strukturasiga ega ʼ bo lgan birlikning ko p marta kondensatsiyalanishidan iborat bo lishi mumkin ʼ ʼ ʼ degan xulosa chiqarilib, faraz etilgan oralik birikma poliizoprenoidniizlashga kirishildi. Natijada hayvonlar jigarida mana shunday komponent — skvalen topildi va u nishonlangan xolesteringa aylanishi tasdiqlandi. Bundan tashqari, atsetat bilan skvalen orasidagi bir kator metabolitlar va bular ichida asosiy o rinda turadigan ʼ mevalonat kislota kashf etildi: Mevalonat kislota ochik zanjirli metabolit skvalenga o tgandan so ng xalka yopilib, achitki, jun moy va jigarda uchraydigan la*nosterin ʼ ʼ xosil bo ladi va yana bir qator oraliq mahsulotlar orkali xolesterin kelib chikadi. ʼ Xolesterin sintezidagi bu uzoq yo lning asosiy boskichini ajratish mumkin: ʼ birinchisi — faol atsetat kislotani mevalonat kislotaga o tishi, ikkinchisi — ʼ mevalonat kislotadan skvalenning hosil bo lishi va uchinchisi — skvalenda halqa ʼ yopilib, uni xolesteringa aylanishi. Xolesterin organizmda biologik ahamiyatga ega bo lgan bir kator ʼ sterinlarga aylanadi: undan buyrakusti bezi va jinsiy steroid gormonlar ut kislotalar, D vitamin hosil bo ladi. Ortikcha xolesterin jigar orkali tashkariga ʼ chiqariladi. O tda doimo ma lum miqdorda xolesterin bor, ammo axlat bilan ʼ ʼ xolesterinning chiqindi mahsuloti — koprosterin ajratiladi. Koprosternn ichakda xolesterinning bakteriyalar ta sirida gidrirlanishidan kelib chikadigan to yingan ʼ ʼ halkali spirtdir. Bu jarayon quyidagi reaktsiya orkali o tadi: Koprosterin, ʼ 19 http://fayllar.org/ozbekiston-respublikasi-oliy-va-orta-maxsus-talim-vazirligi-ur-v157.html?page=5 21 xolesterinning aksicha, ichakdan qayta so rilmaydi. Xolesterin hosilalari orasidaʼ koprosterinning trans shakli bo lgan boshka bir d i g i d r o - xolesterin ham bor. ʼ Xolestanol deb ataladigan bu izomer to kimalarda kam mikdorda uchraydi va ʼ axlatda koprosterin bilan birga ko p chikariladi. ʼ O t kislotalar xolesterindan hosil bo ladigan asosiy mahsulotlardan ʼ ʼ xisoblanadi. Blox itga deyteriy bilan nishonlangan xolesterin yuborib, ulardan deyteriylangan xolat kislota ajratib oldi. Keyinrok S14 xolesterin bilan o tkazilgan ʼ tajribalar ham xolesterin o t kislotalar sintezi uchun dastlabki modda ekanligini ʼ tasdiqladi. Organizmga yuborilgan xolesterinning 80—90 % i o t kislotalarga, ʼ kolgan miqdori neytral steroidlarga aylanadi. Bular orasida axlatda ajratiladigan koprosterin va xolestanollar ham bor. Umuman, odamlarda bir kecha-kunduzda 0,7 g xolesterin o t kislotalar orkali almashinuvi belgilangan. ʼ O t kislotalar qo sh kislotalar bo lib, ularning sintezi va almashinuvida ʼ ʼ ʼ jngar hamda uning fermentlari, ichakdagi mikroorganizmlar asosiy rolь o ynaydi. ʼ O t kislotalar almashinuvini o rganish uchun ko pincha in vitro tajribalarda jigar ʼ ʼ ʼ kirkimlari va gomogenatlaridan yoki o t yo liga fistula qo yilgan hayvonlardan ʼ ʼ ʼ bevosita o t to plash usulidan foydalaniladi. Hayvon organizmbua ma lum o rinda ʼ ʼ ʼ ʼ nishonlangan xolesterin yoki boshqa mo ljallangan oralik mahsulotlarni yuborish ʼ orqali o t kislotalar almashinuvidagi o zgarishlar tekshirilgan. Bu jarayonda birin- ʼ ʼ ketin keladigan reaktsiyalar batafsil aniq bo lmasa xam bir qator muhim xulosalar ʼ chikarilgan. 20 2.2. Fosforning tabiiy davriy aylanishi Fosforning davriy aylanishi suv, uglerod va azot kabi boshqa biogeokimyoviy davriy aylanishlarga nisbatan sekin hisoblanadi. Tabiatda fosfor asosan – fosfat ionlari shaklida bo ladi. Fosfat birikmalari ʻ cho kindi jinslarda uchraydi va jinslarning yemirilishi, nurashi ta siri tufayli uzoq ʻ ʼ 20 https://uz.khanacademy.org/science/biology/ecology/biogeochemical-cycles/a/the-phosphorous-cycle 22 vaqt davomida ishqorlanib, ular tarkibidagi fosfor asta-sekin suv yuzalari va tuproqlarga singib ketadi. Garchi uglerod, azot, oltingugurt va boshqa elementlar kabi fosfor haqiqiy gaz fazasiga ega bo lmasa-da, vulqon kuli, aerozol va mineralʻ changlar fosforning muhim manbalari bo lishi mumkin. ʻ Tuproqdagi fosfat birikmalari o simliklar tomonidan so rilishi va ʻ ʻ o simliklardan o txo r hayvonlarga o tishi mumkin. O simlik va hayvonlar ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ o zlaridan chiqindi va qoldiqlar ajratib chiqarganda yoki nobud bo lganda fosfatlar ʻ ʻ detritofaglar tomonidan iste mol qilinishi yoki tuproqqa qaytarilishi mumkin. ʼ Fosforli birikmalar daryolar, ko llar va okeanlarga yerusti oqimi bilan oqib ʻ quyilishi va suv organizmlariga o tishi mumkin. ʻ Dengiz organizmlari yoki ularning chiqindilari tarkibidagi fosforli birikmalar okean tubiga cho kkanda, ular yangi cho kindi qatlamlarini hosil qiladi. ʻ ʻ Uzoq vaqt davomida fosfor tutuvchi cho kindi jinslari okeandan quruqlikka ʻ ko tarilish deb nomlangan geologik jarayon orqali ko chishi mumkin. Biroq bu ʻ ʻ jarayon juda sekin bo lib, fosfat ionining okeandagi o rtacha yashash davri 20000 ʻ ʻ dan 100000 yilgacha bo lgan vaqtni o z ichiga oladi. ʻ ʻ 21 Qishloq xo jaligida, maysazorlar va bog larda qo llanadigan ko p ʻ ʻ ʻ ʻ o g itlarning tarkibida azot va fosfor mavjud bo lib, ular suvning yuza oqimi orqali ʻ ʻ ʻ suv ekotizimlariga o tishi mumkin. Oqim paytida oqib borgan o g it, ilgari azot ʻ ʻ ʻ yoki fosfor manbaidan cheklangan suvo tlarning yoki boshqa mikroblarning ʻ haddan tashqari ko payishiga olib kelishi mumkin. Ushbu ʻ hodisa eutrofikatsiya deb ataladi. Ba zi hollarda azot emas, fosfor ʼ eutrofikatsiyaning asosiy omili bo ladi. ʻ Nega eutrofikatsiya zararli hisoblanadi? Ba zi suvo tlar suvning ta mi yoki hidini ʼ ʻ ʼ yomonlashtiradi yoki zaharli birikmalar hosil qiladi. Bundan tashqari, barcha suvo tlar nobud bo lganda va mikroblar ularni parchalaganda, parchalash ʻ ʻ jarayonida ko p miqdorda kislorod sarflanadi. Kislorod iste molining bunday tez ʻ ʼ oshib ketishi suvda erigan kislorod miqdorini keskin pasaytiradi va gipoksiya – 21 https://uz.khanacademy.org/science/biology/ecology/biogeochemical-cycles/a/the-phosphorous-cycle 23 kislorod yetishmovchiligiga olib kelib, mollyuska va baliqlarning qirilishiga sabab bo lishi mumkin.ʻ 22 Ozuqa moddalarining oqib kelganligi bois kislorod yetishmovchiligiga uchragan ko llar va okeanlarning hududlari ʻ o lik zonalar ʻ deb nomlanadi. O lik ʻ zonalar soni bir necha yillar davomida o sib bordi va 2008-yilda 400 dan ortiq ʻ o lik zonalar mavjud edi. Eng yomon o lik zonalardan biri AQSH sohillaridagi ʻ ʻ Meksika ko rfazida joylashgan. Mississipi daryosi havzasidan o g itlarning oqib ʻ ʻ ʻ o tishi 8463 kvadrat mildan ortiq o lik zonani yaratdi. Quyidagi rasmda ko rib ʻ ʻ ʻ turganingizdek, o lik zonalar butun dunyoda yuqori industrializatsiya va aholi ʻ zichligi yuqori bo lgan joylarda uchraydi. ʻ Eutrofikatsiyani qanday kamaytirish yoki oldini olish mumkin? O g itlar, ʻ ʻ tarkibida fosfor bo lgan yuvish vositalari va nomuvofiq yo q qilingan oqova suvlar ʻ ʻ eutrofikatsiyaga olib keluvchi azot va fosforning manbai bo lishi mumkin. ʻ O g itlardan foydalanishni kamaytirish, fosforli yuvish vositalarini yo q qilish va ʻ ʻ ʻ oqova suvlarning, masalan, kanalizatsiya oqovalarining suv yo llariga ʻ qo shilmasligini ta minlash bu shaxslar, kompaniyalar va hukumatlar ʻ ʼ eutrofikatsiyani kamaytirishda qo llashi mumkin bo lgan usullardir. ʻ ʻ O’simliklarning oziqlanishida azotdan keyingi o’rinda turuvchi eng muhim elementlardan biri fosfor hnsoblanadi. O’simliklar fosforni, asosan, ortofosfat knelotaning (H2 PO4) anionlari holida o’zlashtiradi. Ular fosforni metafosfat (H3PO3) va pirofosfat kislotalarning tuzlaridan o’zlashtirishi, shuningdek, ba’zi organik fosfatlar-fitinglyukoza fosfatlar va boshqalarning fosforini ham o’zlashtirish mumkin. Uch asosli kislota bo’lgan ortofosfat kislota PH 7-8 da va undan pastda dissodiyalanib, bitta yoki ikkita N+ ion ajratib chiqaradi va H2 PO4 hamda HPO42 ionlarini hosil qiladi, ana shu ionlarni o’simliklar yutadi. O’simliklarda fosforning organik birikmalaridan nuklein kislotalar, aeotli asoslar, uglevodlarning molekulalari (riboza yoki dezoksiriboza) va fosfat kislotalar tarkib topgan yuqori molekulyar murakkab moddalar eng muhim rol o’ynaydi. Ular organizmlar hayot faoliyatining eng muhim^ jarayonlarida- oqsillar 22 https://uz.khanacademy.org/science/biology/ecology/biogeochemical-cycles/a/the-phosphorous-cycle 24 sintezida o’sish va ko’payishida, irsiyG’ xususiyatlarning nasldan-naslga o’tishida ishtirok etadi. Nuklein kislotalar oqsillar bilan birgalikda hujayralarping sitoplazmasi va yadrosini qurishda ishtirok etadigan nukleotidlarni hosil qiladi. 23 O’simliklardagi fosforving anchagina miqdori fitin - urug’larning zahira moddasi tarkibiga kiradi, bu modda o’simlikning o’sish vaqtida fosfor elementining manbai sifatida foydalaniladi. Fosfor vitaminlar va ko’pgina fermentlar tarkibiga ham kiradi. O’simlchklarning xujayralarida fosfor energiya almashinuvida. turli xil moddalar almashinishi jarayonlarida nihoyatda muhim rol o’ynaydi. U uglevod va azot almashinishida, fotosintez, nafas olish jarayonlarida ham ishtirok etadi. Sintetik jarayonlarning amalga oshishi uchun enertiyaga boy fosforli birikmalar ayniqsa katta ahamiyatga ega, ular orasida adenozintrifosfat kislota (ATF) asosiy rol o’ynaydi. O’simliklarda fosfor etishmasligi bularning yosh nihollik paytida, hali yaxshi rivojlanmagan ildiz sistemasining o’zlashtirish xususiyati past bo’lgan davrda ayniqsa yaqqol seziladi. Bu davrda fosfor etishmasligining salbiy ta’sirini keyinchalik fosfor bilan ko’p oziqlantirish orqali ham tuzatib bo’lmaydi. O’simlik fosforni vegetativ organlari intensiv o’sayotgan davrda eng ko’p o’zlashtiradi, shunga ko’ra o’sishning boshlang’ich davrlari fosforli oziqlanishga nisbatan olganda kritik davr hisoblanadi. Shu sababli usimliklarni vegetasiya boshlanishida oson eriydigan fosfor bilan ta’minlash nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Har xil tuproqlarda fosfor (P2O5)ning miqdori 0,03 dan 0,2% gacha bo’ladi, haydalma qatlamda esa uning umumiy zahirasi 1 ga maydonga 100 dan 6000 kg gacha to’g’ri keladi. 2. O’simliklar vegetasiya davri mobaynida 1ga erdagi tuproqdan o’rtacha 20 dan 60kg gacha miqdorda, ya’ni azot va kaliyga nisbatan ancha kam R2O5 iste’mol qiladi. Tuproqdagi fosforning o’rnini go’ng hamda ildiz va poya qoldiqlari bilan to’ldirib bo’lnaydi. Tusrokdagi fosfor zahirasini to’ldirish uchun fosforli o’g’itlardan boshqa manba yo’q. 24 23 http://kompy.info/termiz-davlat-universiteti-tabiiy-fanlar-fakulteti-ekologiya-v.html?page=4 24 http://kompy.info/termiz-davlat-universiteti-tabiiy-fanlar-fakulteti-ekologiya-v.html?page=4 25 Fosforli o’gitlar eruvchanligiga va o’simliklarga qarab uch guruhga bo’linadi: 1. Suvda yaxshi eriydigan o’g’itlar - addiy superfosfot va qo’sh superfosfat. 2. Suvda kam eriydigan, lekin kuchsiz kislotalarda eriydigan o’g’ntlar-presnpitat, tomasshlak, termofosfatlar, ftorsizlantirilgan fosfat.. 3. Suvda erimaydigan, faqat kuchli kislotalarda to’liq eriydigan o’g’itlar- fosforit uni, suyak uni. Superfosfat. Oddiy superfosfat maydalangan apatit yoki fosforitga sulfat kislota bilan ishlov berish yo’li bilan olinadi. Bunda qiyin eruvchan fosfatlar narchalanib, suvda eriydngan monokalsiy fosfat Ca (H2PO4) va suvda eriymaydigan gips Sa5S>4 hosil bo’ladi: 2 Ca5 F (PO4)3 + 7H25O4+ 3H20 = Ca (N2PO4)2 H2O + 7CaSO4 + 2 HF Ca3(PO4)2 + H2SO4 + H2O = Ca(H2PO4)2 H2O +-2Ca5O4 Apatitdan olinadigan oddiy superfosfot tarkibida 19-20%, fosforitlardan olinadiganida esa 14-16 % fosfor bo’ladi (P2O5 ga hisobidan olinganda). Oddiy superfosfat asosan, donador holda, donachalarining o’lchami 2-4 mm keladigan qilib chiqariladi. Qo’sh superfosfat oddiy superfosfatdan farq qilib, tarkibida gips bo’lmaydi, shu sababli unda P2Oa ning miqdori ko’p 42-49% bo’ladi, Undagi fosfor suvda eriydigan kalsiy morofosfat Ca(H2PO4)2 H2O va ozroq miqdori (4,5-5,7 %) erkin fosfat kislota holida bo’ladi. Qo’sh superfosfat donador holda tayyorlanadi. Uning kimyoviy va fizik xossalari, ishlatilishi hamda samaradorligi oddiy superfosfat kabidir. Asosiy o’g’it sifatida superfosfat solishda uni plug bilan ko’mib ketish lozim, bunda o’g’it tuproqning chuqur va doim nam bo’lib turadigan, tuproqdagi o’simlik ildizlarining asosiy qismi joylashgan qatlamida turish kerak. Superfosfat kimyoviy gotilish natijasida solingan joyida deyarli to’liq o’rnashib qoladi va tuproqda juda sekni siljiydi. Birinchi yili o’simliklar undan foydalanmaydi, tuprokda qolgan superfosfat fosfori keyingi yillarda qisman o’zlashtiriladi. 25 25 http://kompy.info/termiz-davlat-universiteti-tabiiy-fanlar-fakulteti-ekologiya-v.html?page=4 26 Presipitat kalspy difosfat (Ca HPO4 x 2H2O) tarkibida 27 dan 35% gacha P2O5 bo’ladi. Presipitat fosfori suvda erimaydi, lekin ammoniy sitratda eriydi va uni o’simliklar yaxshi o’zlashtiradi. O’g’it yaxshi fizik xossalarga ega. Presipitatni barcha Tuproqlarda turli xil ekinlarga asosiy o’g’it sifatida ishlatsa bo’ladi. Tomasshlak- fosforga boy cho’yanlarni Tomasning ishqoriy usulida qayta ishlab, temir va ao’latga aylantirishda hosil bo’ladigan qo’shimcha mahsulot. Tomasshlak to’q rangli og’ir, mayin kukun. Tarkibida 14 dan 20% gacha P2O5 bo’ladi. Bu o’g’itni barcha tuproqlarda asosiy o’g’it sifatida ishlatish mumkin. Fosforit uni- fosforitni un holiga kelguncha maydalash yo’li bilan olinadi. Bu o’g’it gigroskopik emas, mushtlashib qolmaydi. Uning tarkibidagi P2O5 ning miqdori 19-30% atrofida bo’ladi. Fosforit uni- eng arzon fosforli o’g’it. Bu o’g’it barcha kuzgi ekinlarga, shuningdek, chopiq-talab ekinlarga - qaidlavlagi, kartoshka, makkajo’xori va bophalarga I solinganda eng ko’p samara beradi. Fosforit uni qancha ko’p solingan bo’lsa, uning ta’sir etish davomiyligi ham shuncha uzoq bo’ladi. Murakkab o’g’itlarda bitta kimyoviy birikma tarkibida ikki yoki uch oziq elementi bo’ladi. Murakkab aralash yoki kombinatsiyalanagan o’g’itlar jumlasiga yagona texnologik jarayonda olinadigan va bitta donachasiga ikki yoki uch oziq elementlari turli hil kimyoviy birikmalar holida birikkan kompleks o’g’itlar (nitrofos, nitrofoska, nitroammofos , nitroammofoska, va boshqalar) kiradi. Aralash o’g’itlar- bu oddiy o’g’itlar aralashmasidir. Ammofos – NH4H2PO4 .O’g’it tarkibida 11-12% N va 46-50% P2O5 bo’ladi. Bu o’g’it ammiakni fosfat kislota ta’sirida neytrallash orqali olinadi: NH3 + H2PO4 =NH4H2PO4 Ammofos asosiy o’g’it sifatida qishloq xo’jalik ekinlariga erta yahorda yoki ekish davrida beriladi. Diammofos- (NH4)2HPO4 Tarkibida 18% N va 50% P2O5 bor. Bu o’g’it fosfat kislotani ammiakda to’yintirish yo’li bilan olinadi. 2NH3+H2PO4 =(NH4)2HPO4 27 Bu o’g’itlarning kamchiligi shundaki. ularda azot fosforga Karaganda ancha kam. Shu sababli N hamda P2O5 ni normal nisbatlarda olish uchun muayyan miqdorda azotli o’g’it qo’pshsh lozim. Nitrofos va nitrofoskalar fosforni nitrat kislotalar bilan parchalash orqali olinadi. Nitrofoslarda N va P elementa bo’ladi, ularga KC1 qo’shilsa nitrofoskalar deyiladi. Bularda N -10-17%, P2O5-8-30% va K2O12-20% gacha bo’lishi mumkin. Nitroammofos va nitroammofoskalar nitrat hamda fosfat kislotalar aralshmasini ammiak bilan neytrallab olinadi. Monoammoniy fosfat asosida olinadigan o’g’it nitroammofos, kaliy qo’shilgani esa nitroammofoska deyiladi. Tarkibida N miqdorini 10-30% va P2O5 miqdorini 27-14% oralig’ida qilib chiqarish mumkin. Nitroammofoskalarda N, P va K ning umumiy miqdori 44 da 62 % gacha bo’ladi. 26 XULOSА Fosfor kislotasining ko p qismi, ba zan butun miqdorining 50% i o simlikʼ ʼ ʼ tanasida ion shaklida qoladi. Ular uglevodlar bilan qo shilib murakkab efirlar hosil ʼ qiladi. Bu uglevodlar ning o zgarishida fosfor kislotasining katta ahamiyatga ega ʼ ekanligini ko rsatadi. Murakkab efirlar keyinchalik nafas olish va bijg ish ʼ ʼ protsesslarida oson o zgaradi. Bu tuzlar o simlikdagi vodorod ionlarining ʼ ʼ kontsentratsiyasini tartibga solishda bufer vazifasini ham bajaradi. Zapas moddalar juda ko p to planadigan o simlik bo laklarida, masalan, unayotgan urug larda, ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ anorganik fosfatlar ayniqsa ko p bo ladi. ʼ ʼ 26 http://kompy.info/termiz-davlat-universiteti-tabiiy-fanlar-fakulteti-ekologiya-v.html?page=4 28 O simliklarda fosforning fiziologik funktsiyalari juda ham xilma-xil bo lib,ʼ ʼ hali to la o rganilmagan. Lekin bu elementning o simlik va hayvon organizmlarida ʼ ʼ ʼ moddalarning almashinuvida katta rolь o ynaganligi tobora aniqlanmokda. ʼ Аzotli birikmalarning, uglevod va jirlarning o zgarishi fosfor, ishtirokida bo ladi. ʼ ʼ Tirik hujayrada energiyaning turlicha o zgarish protsesslari ham fosforli organik ʼ birikmalar ishtirokida bo ladi. ʼ Ba zi fermentlar va vitaminlar, fosfor kislotasi bilan birikkan holdagina o z ʼ ʼ ta sirini ko rsata oladi. Masalan, vitamin V6 fosfor kislotasi bilan birga katta ʼ ʼ fiziologik aktivlikka ega bo lgan fosfopiridoksal birikmasi hosil qiladi. ʼ O simlik va hayvon qoldiqlarining parchalanshdida fosfor kislotasi ko pincha ʼ ʼ anorganik tuzlar sifatida ajralib chiqadi va so ngra o simlik uni qaytadan ʼ ʼ o zlashtirishi mumkin. Litsitiy va sterinlar kabi fosforli murakkab organik ʼ birikmalar bevosita o zlashtirilishi mumkin, birrq bu o zlashtirish juda qiyinlik ʼ ʼ bilan o tadi. Bu quyidagi birikmalardan tayyorlangan steril kulьturalar ustida olib ʼ borilgan tajribalar bilan isbot qilinadi, chunonchi kulьturalar tajribaning oxirigacha sterillangan holda qolsa, unda o simlik juda yomon va sekin rivojlanadi. Eritmaga ʼ bironta tasodifiy sabab bilan fosforli organik birikmalarni parchalaydigan chirituvchi bakterilar tushib, fosforli murakkab birikmaning tez parchalanishiga sabab bo lganida, bunday eritmada o stirilgan o simliklar yaxshiroq rivojlangan ʼ ʼ ʼ (Shulov). Steril kulьturalarda ham bu birikmalarning o simlikka kirishiga ularning ʼ ildizdan ajraladigan fermentlar ta sirida parchalanishi sabab buladi. ʼ Fosfatning boshqa ba zi birikmalarini, masalan, glitsero-fosfat va saxarofosfatlarni, ʼ xatto steril kulьturalarda ham o simliklar yaxshi o zlashtiradi. Lekin, keyingi ʼ ʼ yillarda olib borilgan tekshirishlar o simlik bularni o zlashtirishidan oldin, ildizdan ʼ ʼ ajraladigan fermentlar —fosfatozalar yordamida neorganik fosfor kislotasi hosil bo lganligini ko rsatdi (E. I. Ratner). ʼ ʼ Shu bilan birga ildizlar fosforning organik birikmalarini ham, azot va gugurt kabi, o zgarmagan shaklda ma lum miqdorda olishi mumkin. Lekin, o simlikning ʼ ʼ ʼ oziqlanishida asosiy oziqlarni tashkil etadigan shu elementlagshing mineral 29 birikmalariga qiyosan bu organik birikmalarning hammasi mineral elementlarga bog liq bo ladi.ʼ ʼ FOYDАLАNILGАN АDАBIYOTLАR RO’YXАTI 1. «O’simliklar fiziologiyasi» J.X. Xujaev. Toshkent «Mexnat» 2004 y. 2. N.А. Maksimov «O’simliklar fiziologiyasi» 3. G.D. Mustakimov «O’simliklar fiziologiyasi va mikrobiologiya asoslari» Toshkent 1995 y 4. А.Miomaliev, А. Zikrieyov «O’simliklar bioximiyasi» Toshkent 1978y 5. E.Libert «Fiziologiya rasteniy» 1976 y 6. E.X.Turakulov «Bioximiya» Toshkent., «Uzbekiston» 1996y 30 7. X.Komilov Kimyo texnologiya Toshkent-2011 8. Umumiy Kimyoviy texnologiya T.A Otaqo?ziyev, Q.M Ahmedov, S.M Turobjonov 2009. 9. Kimyoviy texnologiya N.Kattayev 2008. 10. www.ziyonet.uz ILOVALAR. 1 – ilova. 31 2 – ilova. 3 – ilova. 32 MUNDARIJA: 33 KIRISH...................................................................................................................2 I.BOB. FOSFORITLI MODDALAR. 1.1. Fosfor haqida umumiy ma’lumot.....................................................................3 1.2. Fosforli o’g’itlar klasiffikatsiyasi.....................................................................8 II.BOB. FOSFORNING MODDАLАR АLMАSHINUVIDАGI ROLI. 2.1. Fosforli minerallarning eneriya almashinuvidagi ahamiyati...........................16 2.2. Fosforning tabiiy davriy aylanishi...................................................................23 XULOSA................................................................................................................29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR..............................................................31 ILOVA....................................................................................................................32 34

Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati

Купить