Futbol o'yinida hujum taktikasi - Jismoniy tarbiya - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	30000UZS
Hajmi	3.5MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	11 Mart 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Jismoniy tarbiya

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Futbol o'yinida hujum taktikasi

Sotib olish

Futbol o'yinida hujum taktikasi kurs ishi
Reja:
I.Kirish
II.Asosiy qism
2.1 Futbol o'yin texnikasini tasniflash
2.2. Futbolda individual taktik tayyorgarlik
2.3. Guruh taktik mashg'ulotlari har xil topshiriqlar va mashqlar
2.4. Maydon o'yinchisi va darvozabonni o'ynash taktikasi
2.5. Mudofaa taktikasi
2.6. Hujumda o'yin taktikasi
III. Xulosa .
IV. Foydalanilgan adabiyotlar .
1

Kirish
Futbol dunyoning aksariyat mamlakatlarida eng mashhur va sevimli o'yin.
Yuz minglab bolalar, yoshlar, kattalar futbol o'ynashadi. O'quv jarayonini
boshqarish keyingi bosqichlarda mashg'ulotlarni futbolchilarning individual
xususiyatlariga mos ravishda tashkil etish uchun o'yinchilarning maxsus
tayyorgarligining turli jihatlarini o'rganishni o'z ichiga oladi. Futbol nazariyasi va
amaliyoti ko'p qirrali bo'lib, doimiy rivojlanmoqda.
Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, bosqichma-bosqich, joriy va
tezkor boshqarish vositalari va usullaridan foydalangan holda murabbiyga kelgan
futbolchilarning texnik va taktik tayyorgarligi to'g'risida keng qamrovli
ma'lumotlar tegishli boshqaruv maqsadlari uchun, agar murabbiy faqat pedagogik
mahoratga ega bo'lsa. .
Bu o'yinchilarning maxsus tayyorgarligining ba'zi tarkibiy qismlarining ustun
rivojlanishiga yo'naltirilgan maxsus mashqlarning keng arsenalidan to'g'ri
foydalanish qobiliyatini anglatadi; turli xil mashqlar va ularni amalda bajarish
usullarini o'quv jarayonining turli tarkibiy tuzilmalarida futbolchilarni
tayyorlashning aniq maqsad va vazifalariga muvofiq oqilona birlashtirish.
Asosiy muammo shundaki, bir tomondan, xalqaro natijalarni yaxshilash va
futbolni yanada rivojlantirish zarurati mavjud bo'lsa, ikkinchi tomondan,
futbolchilarni tayyorlash samaradorligini oshirmasdan bu muammoni hal qila
olmaslik, bu umuman futbol uchun sport zaxirasi tizimini takomillashtirishga
asoslanishi kerak.
O'yin o'ynashning asosiy shakli individual emas, balki jamoaviy
kombinatsion o'yin bo'lishi kerak, garchi ba'zi hollarda jang san'atlari ijobiy
natijaga olib kelishi mumkin.
O'yinning tajovuzkor tabiati shubhasiz ustunlikni beradi, ammo teng
sharoitlarda g'alaba manevra san'atini yaxshi o'zlashtirgan, texnik va jismoniy
jihatdan yaxshiroq tayyorlangan jamoa tomonidan qo'lga kiritiladi. Futbolchilar
g'ayratli va g'ayratli bo'lishlari kerak; ular 90 daqiqa davomida harakat qilishlari
kerak, manevr, har doim juda faol bo'lishlari kerak.
2

Shunday qilib, o'rganilayotgan masalaning dolzarbligi tanlovida o'qish uchun
quyidagi vazifalar qo'yildi.
2.1 Futbol o’yin texnikasini tasniflash
Futbol texnikasi ikki asosiy qismga bo'linadi: to'psiz harakat va to'p bilan
harakat.
To'psiz harakatlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) yugurish (shu jumladan yo'nalishni o'zgartirish bilan);
2) sakrash;
3) koptoksiz tana (tanasi).
To'p harakatlariga texnikaning quyidagi elementlari kiradi:
1) tepish;
2) to'pni qabul qilish (to'xtatish);
3) sarlavha;
4) dribling;
5) taqiqlar;
6) to'pni tanlash;
7) to'pni tashlash;
8) darvozabon texnikasi.
Sportdagi texnikaning ta'siri ostida biz odatda harakatlarni bajarish usulini
tushunamiz. Har bir sport o'ziga xos texnikani talab qiladi. Bu nafaqat Pego uchun
zarur bo'lgan maxsus harakatlarga, balki umumiy harakatlarga (yugurish, sakrash
va hk) ham tegishli.
Yuqorida aytilganlarga asoslanib, futbol texnikasi ostida biz o'yinga tatbiq
etilishi mumkin bo'lgan barcha harakatlarni qanday bajarishni tushunamiz.
Futbol texnikasi juda muhim. Birinchidan, to'p bilan bajarilgan harakatlar
haqida ma'lumot zarur. Jismoniy tayyorgarlikning etishmasligi hozirgi paytda
yashirin bo'lishi mumkin. Taktikani bilish (futbolda oqilona kurash fani) ham
ustuvor emas. Biroq, texnikaning asosiy ahamiyatini ta'kidlash uchun, aytib
3

o'tilgan uchta elementni o'zaro bog'lash va ularning ustuvorligini belgilash tavsiya
etiladi.
Futbolchi bo'lish uchun siz texnikani puxta o'rganishingiz kerak. Ammo
yaxshi futbolchi bo'lish uchun, muhim musobaqalarda qatnashish uchun albatta
jismoniy, shuningdek axloqiy-irodali tayyorgarlikka ega bo'lish, futbol taktikasi va
strategiyasi bo'yicha nazariy va amaliy bilimlarga ega bo'lish zarur.
Jismoniy holati, taktik variantlarning nozik jihatlari faqat mutaxassis
tomonidan sezilib turishi mumkin, ammo tajribali fanat tomonidan to'pning
yo'nalishi aniqligi, tepish yoki tepish paytida uning masofa, darvozabon to'pni
qabul qilish uslubi va boshqalar tomonidan tajribali fan tomonidan baholanadi. d)
Texnikani darhol ko'rish mumkin bo'lganligi sababli, futbolchilar uni bajonidil
o'rganib chiqadilar va rivojlantiradilar. O'yinchilar, masalan, taktik yoki jismoniy
mashqlardan farqli o'laroq, to'pni boshqarishni yaxshi ko'radilar, ular o'zlarining
ehtiyojlarini inobatga olib, qilishni istashmaydi: bunday mashqlar har doim ham
ularga quvonch keltirmaydi.
Shuning uchun uy hayvonlarining taktik va hatto jismoniy tayyorgarligiga
erishishga intilayotgan murabbiylar qisman to'p bilan mashq bajarish orqali to'g'ri
yo'l tutishadi.
Futbol uslubi to'pni urish, to'xtash, dribling va otish.
Oyoq barmoqlari. Harakatsiz to'pni tepaga qarab, 40˚-50˚ burilish burchagi.
O'yinchi to'g'ri chiziqda tezkor harakatni boshlaydi, to'pga yaqinlashganda
harakatni tezlashtiradi. Yugurish to'pni urish rejalashtirilgan oyog'idan oldin kelib
tushadigan tarzda tuzilishi kerak. Uchish paytida tanasi egilgan. To'p tepish
oldidan oxirgi qadamni qo'yadigan oyoq "qo'llab-quvvatlovchi oyoq" deb ataladi
va taxminan 10 12 sm orqada va to'pning yon tomoniga 5 10 sm masofada
joylashadi.
Dastlab tizzadan ozgina egilgan kaltak oyog'i to'pni oldinga siljish bilan
yo'naltiriladi va qo'llab-quvvatlovchi oyog'idan o'tib, keskin tekislanadi.
4

Ta'sir qilishdan oldin va ta'sirida tizza va oyoq Bilagi zo'r bo'g'inlarda oyoq
barmoqlarini bog'lab turish kerak, etikdagi barmoqlar ko'tarilgan va taranglashgan,
tovon pastga tushirilgan.
Ish tashlash paytida tanasi egilib qoladi, ba'zan biroz orqaga suyanib
tekislanadi. Qo'llab-quvvatlovchi oyoq tizzadan ozgina egiladi. Qarama-qarshi qo'l
keskin orqaga qaytadi. O'yinchi ikkinchi qo'lni ko'krak darajasida oldinga olib
keladi. Paypoq gorizontal o'qi ostidagi to'p bilan aloqa qiladi. Agar siz to'pig'idan
hosil bo'lgan chiziqni, zarba kuchi qo'llaniladigan joyning to'pi va to'pning
markazini uzaytirsangiz, bu to'pning chiqib ketish chizig'i bo'ladi. To'pning
parvozi tabiati, yo'nalishi va masofasi zarba qayerda va qaysi burchakka etkazib
berilganiga bog'liq.
Olib tashlash zarbasi. Olib tashlash zarbasi - futbol texnikasidagi asosiy va
eng qiyin narsa. Ushbu zarbada, katta ko'tarish maydonining to'p bilan aloqa
qilishi oyoq barmoqlarining zarbasidan ko'ra ko'proq aniqlikni ta'minlaydi.
Belgilangan to'pni to'g'ridan-to'g'ri tushirishdan tepgan to'p; to'p pastga
tushadi. O'yinchi yugurishni amalga oshiradi va to'pga yaqinlashganda, tanani
oldinga siljitadi. U barqarorlikni ta'minlash uchun qo'llab-quvvatlovchi oyog'ini
tizzadan ozgina egib qo'ydi, to'p bilan yonma-yon yondi. Butun tananing qo'llab-
quvvatlaydigan oyog'idagi og'irligi. Kaltaklangan oyoq bir sakrab, to'p tomon
yuradi. Harakat boshida, bu oyoq tizzada egilgan, kestirib, orqaga yotqizilgan,
oyoq Bilagi zo'r emas. Keyin, pastga va oldinga yiqilib, tizzasi pastki oyog'ini
tortadi. Oyoq va pastki oyoq tomonidan hosil bo'lgan burchak iloji boricha
uzoqroq tutilishi kerak. Siqishni amalga oshirishdan oldin, pastki oyog'i, go'yo
tizzasidan bu tomonga qarab turganda, erga tegmaslik uchun keskin oldinga
yuguradi. Ta'sir paytida tizzada ozgina egilgan oyoqdagi tana og'irligi.
Kaltaklangan oyoq tizzada qo'llab-quvvatlanadigan oyog'idan bir oz ko'proq
egiladi. To'p tepish tizzasi to'pdan yuqori.
To'pga yaqinlashganda, ko'tarish cho'zilgan va tarang, pastki oyoq erga
burchak ostida tushiriladi. Ta'sirni kuchaytirish uchun tanani to'g'rilaydi. Xuddi
5

shu nomdagi oyoqni qo'llab-quvvatlovchi qo'l oldinga cho'zilib, ko'kragiga egilib,
harakatni tugatadi.
Ish tashlashdan so'ng, urilgan oyoq to'satdan oldinga siljishni davom ettiradi,
pastki oyoqning holatini saqlab, bir xil burchak ostida ko'tariladi. Ushbu harakat
qo'llab-quvvatlaydigan oyoqning egilishi va tos bo'shlig'ining kengayishi tufayli
sodir bo'ladi.
To'p pastga tushishi uchun, zarba berish va joylashtirish paytida oyoq va
oyoqning to'g'ri holatini kuzatish kerak (ko'tarilish bilan tepish paytida oyoq to'p
bilan bir muddat oldinga siljiydi, go'yo to'pni kuzatib borayotganday, shu sababli
"joylashtirish" atamasi futbolda qabul qilingan). .
To'pni yuqoriga yo'naltirish uchun qo'llab-quvvatlovchi oyog'ini orqa
tomonga qo'yish kerak yoki urish paytida kaltak oyog'ini bir oz yuqoriga ko'tarib,
tosni oldinga siljitmaslik kerak.
Yuqorida tavsiflangan zarba futbolchilar orasida "to'g'ridan-to'g'ri zarba"
sifatida tanilgan. Agar o'yinchi ko'tarish bilan urganida, oyog'ini to'pga shu qadar
yaqinlashtiradiki, to'p o'rtadagi liftga tegmasin (bo'ylama o'qi bo'ylab, u har doim
yuklash nayzasiga tushadi), lekin bog'ichning har ikki tomonida bo'lsa, u holda
bunday zarba "deb ataladi. liftning ichkarisiga yoki tashqarisiga urish bilan. "
O'yinning har bir bosqichida turli xil taktik variantlarni tanlash mumkin.
Vaziyatni to'g'ri baholay olish uchun, eng yaxshi taktik variantni tanlash har bir
o'yinchi taktikasida eng muhim bo'lgan narsani tanlang. Ikkala o'yinchining o'zaro
ta'siri - bu taktikaning keyingi, yuqori darajasi. Kombinatsiyani boshlagan va uni
amalga oshirish uchun sherigini jalb qilgan o'yinchi aniq nima qilishni
xohlayotganini va kombinatsiyada qatnashgan boshqa o'yinchi nima qilishi
kerakligini aytib berishi kerak. Bitta taktik dizayn bilan bog'langan ikkita
o'yinchining taktikasi, boshlang'ich kombinatsiyasida yuzaga kelgan murakkab
harakatlardir. Agar uch yoki undan ko'p o'yinchi taktik kombinatsiyaga jalb
qilingan bo'lsa, bu futbol taktikasining yanada qiyin bosqichidir.
Dushmanni manevr qilish, "ochish", "yirtish", hujumda ham, himoyada ham
"yopish" natijasida olingan son jihatdan ustunlik taktikaning eng muhim
6

printsiplaridan biridir. Himoyada ham, hujumda ham chiziqlarning taktik aloqasi
katta ahamiyatga ega. Bir chiziq ichida boshqalarga bog'liq bo'lmagan taktik
tushunish jamoa uchun to'liq bo'lmasligi mumkin. Taktik tushunish va barcha
chiziqlar, eng asosiysi, yarim himoyadagi hujum va himoyadagi hujumchilar va
himoyadagi darvozabon o'rtasidagi bog'liqlikka alohida e'tibor qaratish lozim
Taktik tayyorgarlik futbolchilarning texnik fazilatlari va taktik mahoratni
rivojlantirishga asoslangan.
Taktik tayyorgarlikning asosiy bo'limlari:
a) taktik tayyorgarlikni o'yindan ajratib
b) Ikki tomonlama o'yinda taktik tayyorgarlik.
O'yindan ajratilgan taktik mashg'ulotlarda individual va guruhli mashg'ulotlar
ajralib turadi; ikkinchisi o'yin mashqlari va maxsus taktik kombinatsiyalar
yordamida amalga oshiriladi.
2.2. Futbolda individual taktik tayyorgarlik
O'yinchini individual taktik tayyorgarligida asosiy maqsad o'yinchining
allaqachon mavjud bo'lgan taktik xususiyatlarini rivojlantirish, individual
xususiyatlarga asoslangan yangi taktik usullarni ishlab chiqish va noto'g'ri taktik
ko'nikmalarni yo'q qilishdir.
Shaxsiy taktik mashg'ulotlarda joy tanlash yoki ular aytganidek "reja" tuzish
qobiliyatini rivojlantirish katta ahamiyatga ega.
Ularni quyidagicha «tasniflash» o'rgatiladi: 6 7 ta ustunlar cheklangan
maydonda, taxminan 10 X 10 m maydonga, hech qanday tizimsiz joylashtiriladi.
O'quvchi to'p bilan harakatlanmoqda va ushbu o'yinchining boshqa tomonida
o'zini qarshi qo'ygan holda ushbu tokchalar atrofida harakatlanadi. Qulay
vaziyatga tushib qolgach, murabbiy to'pni bir nechta pozitsiyalar orasida o'tishi
uchun erga yuboradi. Talaba doimiy harakatda bo'lib, to'pni bosib o'tadigan yo'lni
topishga harakat qiladi, uni "tasniflaydi" va qabul qiladi. Asta-sekin raflar soni va
ularning joylashuvi zichligi oshib boradi, buning natijasida to'pni yuborish
mumkin bo'lgan koridorlar mavjud.
7

Darvozabonning individual mashg'ulotlarida raqibga yugurish uchun lahzani
ushlab qolish qobiliyatini rivojlantirish uchun quyidagi usul qo'llaniladi.
O'yinchidan to'p bilan birga darvoza tomon siljish talab etiladi; Darvozabon shart.
yugurayotganda to'pni olib qo'yish uchun bir lahzani tanlang. Ushbu mashg'ulot
darvozabonning jiddiy tayyorgarligidan so'ng amalga oshiriladi va maksimal
ehtiyotkorlik bilan amalga oshiriladi.
Har bir bunday mashg'ulotda 20 30 ta "yugurish" amalga oshiriladi, dastlab
hujumchi darvozabondan biroz past bo'lishi kerak, bu usul tezda ijobiy natijalarni
beradi.
Shaxsiy taktik mashg'ulotdan oldin kamchiliklarni tuzatishni va futbolchilarga
kerakli fazilatlarni singdirishni ta'minlaydigan usullarni sinchkovlik bilan tanlash
kerak.
2.3. Turli xil topshiriqlar va mashqlar orqali guruhiy taktik mashg'ulotlar
Talabalarni qiziqtirgan yaxshi tanlangan mashqlar har doim muvaffaqiyatli
bo'ladi. Quyida guruh mashqlari uchun namunaviy mashqlar va o'yin mashqlari
keltirilgan.
1. O'rindiqlarni almashtirish bilan to'pni ikkita vites bilan dribling. Ushbu
mashq bilan siz to'psiz juda tez harakat qilishingiz kerak. Bundan tashqari, to'p
harakatlanishga yuboriladi. Ushbu mashq 50 dan 60 m gacha bo'lgan masofada
amalga oshiriladi.
2. Uch pas bilan to'pni haydab chiqarish. Bu erda to'psiz ishlaydigan
o'yinchilar ham iloji boricha tezroq harakat qilishlari kerak. Mashq 60 dan 80 m
gacha bo'lgan masofada amalga oshiriladi.
3. O'rindiqlarni almashtirish bilan to'pni uch tomonlama uzatmalar bilan
haydash. To'pni qabul qilgan kishi sheriklarga harakat qilish uchun vaqt berib,
to'pni boshqarishga biroz vaqt ajratadi.
4. O'rindiqlarni almashtirish bilan to'pni uch tomonlama uzatmalar bilan
haydash. To'p zigzagga o'tadi. Masofa 80-100 m.
8

5. Bitta haydovchi bilan doira ichida to'p. 6 8 o'yinchi radiusi 7 10 m bo'lgan
doira hosil qiladi, aylananing markazida bitta haydovchi joylashgan. Oldindan
belgilangan tartibda aylanada turgan o'yinchilar (masalan, faqat chap oyoq bilan
yoki faqat o'ng bilan) to'pni bir-birlariga uzatadilar. Haydovchi to'pni olishga yoki
hech bo'lmaganda unga tegishga harakat qilmoqda. To'pga tegib, haydovchi
uzatishni muvaffaqiyatsiz amalga oshirgan kishi bilan o'rnini o'zgartiradi.
6. Ikkita haydovchi bilan doira ichida to'p. Xuddi shu o'yin, lekin ma'lum bir
taktik dizayni bilan harakat qiladigan ikkita haydovchi doirasida.
7. Haydovchi kvadrati. Belgilangan kvadratning burchaklarida 10x10 m (yoki
15x 15 m) o'lchamdagi 4 ta o'yinchi bor. Haydovchi maydonning o'rtasida.
O'yinchilar to'pni har qanday yo'nalishda bir-birlariga faqat maydon ichida
berishadi. Yo'qotilgan to'p uzoqroq yuradiganlarning o'rnini o'zgartiradi.
Ushbu o'yinda asoratlar kvadratni qisqartirish, uzatish usullarini cheklash va
boshqalar bilan ham mumkin. Ba'zan bitta haydovchini aylanishga ruxsat berish
mumkin.
8. Ikkala kvadratga qarshi uchta. Maydonning cheklangan maydonida (yoki
zalda) ikkita haydovchi to'pni bir-birlariga ma'lum bir tarzda uzatgan uchta
o'yinchidan oladi. Kvadrat ichida (to'rtburchaklar) istalgan yo'nalishda
harakatlanishga ruxsat beriladi. Yo'qotilgan to'p haydovchi bilan joylarni
o'zgartiradi.
O'yinchilar texnikasi va taktikasini o'rgatish uchun juda foydali bo'lgan ushbu
mashqda maydonni qisqartirish yoki ko'paytirish, uzatish usulini cheklash, kirish
vazifalari va hk. Ba'zida bitta haydovchini aylanishga ruxsat berilishi mumkin.
Ta'riflangan o'yin mashqlari ko'pincha ustalar jamoalarida qo'llaniladi va yaxshi
natijalar beradi.
9. "Beshdan beshgacha" ("partiyaga qo'shilish"). Maydonning yarmida ikkita
o'yin bo'lib, har biri besh kishidan iborat.
Har bir partiyada o'z eshiklari mavjud, ular yon tomonlarga o'rnatilgan
ustunlar bilan belgilanadi. Darvozaning kengligi shartli, eng yaxshisi 1 1,5 m.
O'yin kiritilgan gollar bilan o'ynaladi. Dushmanga urish taqiqlanadi. Butun o'yin
9

"ochilish" va "yopilish", to'g'ri harakatlar va aniq uzatmalarga asoslangan. O'yin
ushbu mashqda qo'llanilishi mumkin bo'lgan barcha futbol qoidalariga muvofiq
amalga oshiriladi.
2.4. Maydon o'yinchisi va darvozabonni o'ynash taktikasi.
Maydon o'yinchisi uchun harakat qilish va to'p bilan ishlash qobiliyati
muhimdir. Harakat qilish qobiliyati yugurishni (yo'nalishni va sur'atni o'zgartirgan
holda), sakrash texnikasini, to'psiz va himoyaviy pozitsiyalarni o'z ichiga oladi.
To'p bilan ishlash ko'nikmalariga quyidagilar kiradi: qabul qilish, tanlash va
saqlash, raqibni turli tezlikda urish, yuzma-yuz va zarba berish.
Konturlar orasida tobora ko'proq uchraydi. Masalan, poshnali, poshnali yoki
tizzadan tepish kam ishlatiladi. To'pning traektori va harakatining xarakteri
futbolchi qaysi nuqtada va qaysi oyog'ini urganiga qarab belgilanadi. Masalan,
agar u to'pning markazida bo'lmagan va ichki tomondan (yonoq) yoki oyoqning
tashqi tomonidan bajarilgan bo'lsa, "egri chiziq" uriladi. Nafaqat "zarba"
oyog'ining ishi muhimdir: ko'p jihatdan to'pning uchish yo'li uni qo'llab-
quvvatlovchi oyog'ining holati va masofadan belgilanadi.
Gol urish va pasni farqlash (har xil quvvat va balandlik bilan); harakatsiz,
aylanuvchi va uchuvchi to'pga zarba berish. Texnik jihatdan murakkab zarbalar
alohida-alohida: teskari tomondan, o'zidan (qaychi) va hokazo. Mashg'ulot
davomida standart vaziyatlardan zarbalar: burchakdan, jarima va jarima zarbalari
ham maxsus ishlab chiqilgan. Futbolchilar orasida taniqli "me'yorlar" ustalari bor
va "to'liq vaqtda jarima zarbasi" iborasi futbol lug'atiga qattiq kirib bordi.
Ba'zi ustalar o'zlarining zarbalarini ixtiro qiladilar, ular keyinchalik umumiy
mulkka aylanadi. Masalan, "quruq varaq" (gorizontal va vertikal tekisliklarda bir
vaqtning o'zida aylanadigan to'p harakatning traektoriyasini to'satdan o'zgartiradi,
shamolli ob-havo sharoitida parvozni esga soladi) bir vaqtlar Evropa futboli uchun
haqiqiy kashfiyot bo'ldi. 1958 yilgi Jahon chempionatida uni braziliyalik yarim
himoyachi Didi namoyish etdi. Va uning hamyurti Leonidas da Silva futbol
tarixiga g'ayrioddiy ajoyib "velosiped" ixtirochisi sifatida abadiy kirib keldi.
10

Aksariyat o'yinchilar uchun asosiy to'p tepish - bu o'ng oyoq, ammo ularning
orasida chap qanot himoyachilari bor: "Gol qiroli" vengriyalik Ferents Puskas,
taniqli argentinalik hujumchi Diego Maradona va boshqalar, chunki to'p doim ham
"qulay" oyoq ostida qolmaydi. , mashg'ulotlarda ishtirok etadigan o'yinchilar
bunday vaziyatlarni mashq qilishadi. Afsonaviy Pele, barcha davrlarning eng
yaxshi futbolchisi deb topilib, ikkala oyog'ining ajoyib zarbasi bilan ajralib turdi.
To'pni oyoq, bosh, ko'krak va boshqalar tana qismlari tomonidan to'xtatiladi.
To'pni qabul qilish usuli uning harakatlanish xususiyatiga bog'liq (uchish, ko'krak
darajasida, pastki yoki aylanma), shuning uchun haddan tashqari to'p ko'pincha
oyoqning tagligi yoki tagligi bilan to'xtatiladi. To'pni olishda zarbani iloji boricha
yumshatish va iloji bo'lsa, uning takrorlanishiga yo'l qo'ymaslik kerak.
"Dribling" - dribling, shu jumladan raqibning urishi, odatda yuqori tezlikda
amalga oshiriladi. Futbolchining to'pni tanasi bilan qoplashi, shuningdek, uni
ko'zga ko'rinmasdan olib borishi qobiliyati juda muhim: bu o'zgaruvchan o'yin
holatini baholashga imkon beradi. To'pni haydash traektoriyasi va texnikasiga
qarab, dribling to'g'ridan-to'g'ri chiziqda (liftning tashqi qismi bilan zarbalar
yordamida) va egri chiziqda (to'p liftning ichki qismi bilan boshqariladi) ajralib
turadi.
Raqibni noto'g'ri xatti-harakatlarga undovchi xurujlar turli vaziyatlarda
ishlatilishi mumkin - himoya qilishdan tortib hujumni yakunlashga qadar. Shu
bilan birga, ish nafaqat oyoqlarda, balki tanada (moyilliklar va boshqalar) ham
muhimdir.
Tanlash uslubi juda xilma-xildir: to'pni oyoq yoki oyoqning ichki qismi bilan
to'sib qo'yish, hal qilish va hokazo. Vaziyatni "o'qish" va kerakli nuqtaga o'z
vaqtida o'tish qobiliyati o'yinchiga raqibga yuborilgan pasni to'sib qo'yishga imkon
beradi.
Futbolda va sarlavhada o'ta muhim. Yugurish va sakrashsiz (shuningdek,
yiqilishda), peshona yoki boshning yon tomonida (kamroq - boshning orqa
tomonida), to'pga chegirma va darvozaga zarbalar mavjud.
11

Darvozabonning texnik arsenalida sakrashlar maxsus joyni egallaydi:
yuqoriga (darvozaning yuqori qismiga urilganda yoki o'rnatilgan tishli zarbada) va
yon tomondan - pastki qismga urilganda.
To'pni qabul qilishda darvozabonning o'ziga xos xususiyati. U bir necha
lahzada qaror qilishi kerak: uni ushlashga urinib ko'ringmi yoki yo'qmi? Birinchi
variant yanada maqbuldir, ammo texnik jihatdan har doim ham imkoni yo'q
(masalan, to'p ho'l bo'lsa yoki o'ralgan zarba bilan yuborilsa). Ba'zan to'pni urish
osonroq va ishonchli, ammo ko'p narsa to'pni qaytarish kuchi va yo'nalishiga
bog'liq. Uni to'g'ridan-to'g'ri uning oldida daf qilish xavfsiz emas: ayniqsa,
raqiblardan biri darvoza yonida bo'lsa.
Darvozabonni o'ynash texnikasi. Kutilayotgan to'pni erga ag'dargan holda,
darvozabon to'p yo'lida oyoqlarini yopib, oyoqlarini tekis ushlab, engashadi.
Qo'llaringizni pastga, kaftlarni oldinga, barmoqlaringizni bir-biridan ajratib turing.
Barmoqlarning uchlari deyarli erga tegadi (57-a-rasm).
To'pni olib, qo'llar pastki harakatlarsiz siqiladi, chunki qo'llar tomonidan
hosil qilingan uzun tutqich zarba kuchini o'zlashtiradi. To'p qo'llarning kaftlariga
tegishi bilan tanani to'g'rilay boshlaydi, qo'llar to'pni ushlab, oshqozonga olib
keladi. Erdan yuqorida ko'kragining balandligiga qarab uchadigan koptoklar.
Qoidaga ko'ra, to'pni ushlashning barcha holatlarida birinchi navbatda kaftlar bilan
uchrashish kerak. Koptoklar to'pni siljitmasligi va bilaklari bo'ylab yoki ularning
ustki qismida oshqozonga yoki kalçaya o'tishlari uchun ushlab turilishi kerak.
Kuch yo'qotilgandan keyin to'p erga tushmasligi uchun to'p kaftlar bilan
uchrashishi kerak. To'pni o'tkazib yuborish ehtimoli chiqarib tashlanishi uchun
oyoqlar yopiq bo'lishi kerak.
Qo'llar to'pni kutib olib, yumshoq tortishish harakati bilan oshqozonga olib
boradilar. Tana egilib, to'p qo'llari bilan qo'llar bilan shakllangan "burchak" ga
kiradi.
Darvozabondan bir oz uzoqroqda uchayotgan to'plar. To'pni kutib olgan va uni
to'xtatadigan qo'llar tanaga jalb qilinadi, ular to'p tomon harakatlanishda davom
12

etadi va to'p va maqsad o'rtasida imkon qadar erta ekran hosil qilishga intiladi.
Baliq ovining oxirgi bosqichi yaqinlashib kelayotgan to'pni ushlash bilan bir xil.
Ko'krak darajasida uchadigan to'plarni ushlash. To'plarni to'g'ridan-to'g'ri
ko'kragiga tutib, qo'llari bilan arra bilan ushlab turish tavsiya etilmaydi.
Ko'krak darajasida uchadigan to'plarni quyidagi yo'llar bilan ushlash kerak:
ular to'pni oshqozonga tortib olish uchun yuqoriga sakrashni amalga oshiradilar
yoki to'pni qo'llari bilan oldinga, kaftlar bilan oldinga, barmoqlari bilan yuqoriga
ko'taradilar.
Birinchi holda, keyingi sakrash bilan to'p tomon ozgina yugurish kerak.
Shuningdek, siz yuqoridan sakrashni qo'llashingiz mumkin. Bunday holda, to'pni
ushlashni engillashtirish uchun oldinga surilgan qo'llar to'liq uzatilmasligi kerak
va to'pning gir aylanishi uni tanaga bostirish uchun qulay bo'lgan tarzda bajarilishi
kerak.
Yuqori to'plarni sakrashda ushlash. Yuqori to'plarni sakrash bilan ushlashda
qo'llaringizni muddatidan oldin ko'tarish tavsiya etilmaydi, chunki bu itarishni
susaytiradi va shuning uchun sakrash balandligini pasaytiradi. O'tish paytida
qo'llar istalgan joyga baquvvat harakat bilan amalga oshiriladi.
Qo'llarini oldinga qaragan holda qo'llarini yuqoriga ko'targan va uzatgan
holda barmoqlari bir-biridan uzoqda. Qo'llar tarang va faqat kerak bo'lganda to'pni
yumshatish uchun ozgina torting. To'p kuchini yo'qotganda, kaftlar uni ushlab
olishadi.
Qo'llarning keyingi harakati bilan to'p tanaga tortiladi. To'pni tanaga tortish,
iloji boricha erga tushishdan oldin sodir bo'lishi kerak. Harakatlanish quyidagi
usullardan biri bilan amalga oshiriladi: harakat yo'nalishi bo'yicha burilgandan
keyin qadam, xoch yoki oddiy. Bosish oldidan harakat usulini tanlash
darvozabonning individual qobiliyatiga bog'liq.
Barcha holatlarda, oyoqlarning paypoqlarini sakrash tomon burilganidan
so'ng, harakatni surish kerak. Ushbu pozitsiyani egallash uchun ozgina vaqt
yo'qotish, sakrashning kengligi bilan qoplanmaydi.
13

Bosish tugagunga qadar qo'llar har doim harakat va itarishga yordam beradi.
Faqat itarishdan keyin ular to'p tomon yo'naltiriladi, shunda uni kutib olish va
tanani keyingi harakat bilan tortib olish mumkin. Yon tomonga boradigan baland
to'plarni qabul qilish ko'pincha erga tushish bilan bog'liq. To'pni tanaga tortib
olishdan oldin, o'z vaqtida erga tushish katta ahamiyatga ega.
Darvozabondan unga etib bora olmaydigan to'plar quyidagicha qabul
qilinadi.
Darvozabon to'g'ri yo'nalishda xoch yoki oddiy harakat bilan, burilgandan
keyin, qadam bilan va baquvvat surish bilan tepadan tepaga qarab harakat qiladi.
Unga zarba berishga yordam bergan qo'llar keskin ko'tarilgan. Orqa tomonga
qaragan kaftlarning orqa tomoni. To'p qo'llariga tegishi bilan, darvozabon uni
baquvvat tanaga tortadi. Yiqilish paytida, tepada joylashgan oyoq tizzada egilishi
kerak. Keyin u qorin bo'shlig'ini va ichakni himoya qilish uchun, shuningdek tik
turish qulayligi uchun oldinga siljiydi. Ushbu oyoq harakati hujumkor o'yinchilar
uchun xavf tug'dirmasligi uchun amalga oshirilishi kerak.
Yiqilish dastlabki harakatlarsiz amalga oshirilgan hollarda, oyoqlar harakat
yo'nalishi bo'yicha paypoq bilan surilish oldiga qo'yiladi. Bu surish kuchini
sezilarli darajada oshiradi.
Darvozabonlar yiqilib tushmasliklari kerak. Barcha holatlarda tanani frontal
tekislikda egish kerak shunday qilib yiqilish go'yo go'yo rulon bilan avval erga
tegib, keyin son, tos, yon, qo'llarga tegadi.
2.5 Mudofaa taktikasi
"Taktikalar" so'zi o'yinchilarning g'alaba qozonishga qaratilgan tegishli
harakatlarini anglatadi. O'yinning muayyan lahzalarida ushbu harakatlar jamoaviy
ravishda, individual ravishda, o'yin davom etadigan sharoitga qarab amalga
oshirilishi mumkin. "Tizim" deganda o'yinchining ma'lum funktsiyalari, himoya,
hujum va ushbu pozitsiyalardan ikkinchisiga o'tish vaqtida jamoaning qo'shni
aloqalari bo'lgan o'yinning asosiy shakli tushuniladi. Tizimni boyitadigan taktik
14

variantlarni yaratmasdan, ijodiy rivojlanishsiz, ikkinchisi uni qo'llayotgan jamoaga
qarshi chiqadi va yo'qotishga olib keladi.
O'yinda, raqiblar bitta tizimda o'ynashganda, qolgan barcha narsalar teng
bo'lsa, ustunlik taktik variantlari to'liq va yaxshiroq ishlab chiqilgan va ularni
mohirona va o'z vaqtida qo'llaydigan jamoa bo'ladi.
"Uch himoyachi" tizimi. Uch himoyachi tizimining asosiy belgilovchi
xususiyati - himoya va hujumkor o'yinchilarning o'ziga xos joylashuvi va o'zaro
ta'siri, shuningdek o'yinning tabiati.
"Uch himoyachi" tizimi ostidagi o'yinchilar uchun javobgarlik va talablar.
Darvozabon Darvozabonning vazifalari to'g'ridan-to'g'ri: darvozani himoya
qilish, jarima maydonchasida o'ynash va to'plarni urish. Darvozabonning
yutuqlarni bartaraf etishga qaratilgan muvaffaqiyatli harakatlari jamoaviy
hamkorlikni, o'zaro tushunishni va darvozabon bilan himoyaning o'rtasida shartli
signal o'rnatishni talab qildi.
Darvozabon to'pni raqibga nisbatan ancha oldinroq egallab olishiga qat'iy
ishonch hosil qilgan holda to'pni tark etishi kerak. Buzilgan o'yinchiga yugurish bu
uchun qulay lahzani qo'ldan chiqarib, qat'iy va tezkor bo'lishi kerak.
Darvozabonning otilib chiqqan o'yinchidan hal qiluvchi chiqishi uni ishonch
va harakatlarning aniqligidan mahrum qiladi va ko'pincha darvozabon foydasiga
yakunlanadi.
Darvozabonga qo'yiladigan talablar: darvoza va jarima maydonchasida
yuqori maqsadlar uchun muvaffaqiyatli kurashish uchun zarur bo'lgan etarli o'sish
va jismoniy kuch; yugurishda to'g'ri foydalanish va to'plarni musht bilan urish
qobiliyati; To'pni ushlash uchun tez qisqa sakrash, yutuq uchun topshirilgan;
moslashuvchanlik, chaqqonlik, reaktsiya tezligi va yo'naltirilganlik; to'p uchun
jarima maydonchasiga chiqishda hisoblash va aniqlikning aniqligi; to'pni
qo'llardan va erdan uzish qobiliyati; himoyachilarni boshqarish qobiliyati.
Himoyachilar. Zamonaviy o'yin tizimi bilan himoyachilar qattiq ushlab turish
va raqibning ekstremal hujumchilari uchun aniq javobgarlikka o'tdilar, bu qo'shma
himoya usulini istisno qilmadi.
15

Qarama-qarshi tomondan yoki darvoza yaqinida yaqinlashib kelayotgan
hujum bilan himoyachi ehtimoliy yutuqlardan himoyalanib, darvozaga biroz
yaqinroq joylashadi va raqibning og'ir vaznli va o'ta hujumchisini haddan tashqari
yarim himoyada qoldiradi. Yarim himoyachi hujumni qo'llab-quvvatlash uchun
cho'zilganda, himoyachi haddan tashqari oldinga qarab yopiladi va shu bilan birga
og'ir vazn haqida gapiradi.
Boshqa himoyachilarga yo'naltirilgan o'rta himoyachining pozitsiyasi,
jamoaviy ish va yarim himoyachilarni himoyachi bilan o'zaro tushunish katta
ahamiyatga ega. Himoyachilar hech qachon raqibni aylanib o'tish yoki to'pni bir-
biriga to'pni darvoza yaqinida berishga urinmasliklari kerak. Ular imkon qadar
tezroq to'pni maydon tashqarisidagi darvozadan uzib qo'yishlari kerak va qiyin
holatlarda, chetga qarab.
Ayniqsa qiyin vaziyatlarda to'pni oldingi chiziqdan ham yuboring. Bu xavfni
bartaraf qiladi va o'z jamoasining o'yinchilariga tezkor hujumni va himoyani to'g'ri
tashkil qilishni ta'minlaydi. Boshqa barcha holatlarda, vaziyat imkon berganida,
himoyachilar har bir to'pni o'z jamoasi uchun eng katta foyda bilan ishlatishga
harakat qilishlari kerak.
Darvozaga deyarli to'sqinlik qiladigan himoya chizig'i o'yinchilarining
alohida pozitsiyasi, ularga qolgan o'yinchilar uchun odatiy bo'lmagan maxsus
talablarni ham taqdim etadi.
Himoyachilarga qo'yiladigan talablar: to'p uchun kurashganda qattiq, kuchli
tutish; "qaychi" ko'rinishidagi keraksiz harakatlarsiz, oyoqlarda tez-tez tushadigan
narsalar va hokazo, o'yinchini bir muncha vaqt kurashdan olib chiqib ketish;
Yaxshi yuguradigan futbolchilarga qarshi o'yin munosabati bilan va ularning
darvozalaridan ancha masofada joylashganligi sababli harakat tezligi; etarlicha
o'sish va jismoniy kuch; o'yinni tanadan keng foydalanish va to'g'ri ishlatish,
barcha pozitsiyalarda yaxshi o'ynash; ikkala oyog'i bilan aniq o'ynash va ayniqsa
havodan keladigan to'plarni urish; joyni to'g'ri tanlash va hujum yo'nalishini
oldindan bilish qobiliyati. "Uch himoyachi" tizimida to'pning uzoq, aniq va
kutilmagan tarzda hujumga o'tishi juda katta ahamiyatga ega.
16

Mudofaa markazi. Uning vazifasi o'z oldiga eng xavfli zonani qo'riqlash va
markaziy hujum qiluvchi dushmanning ushbu zonada o'ynashga bo'lgan har
qanday urinishlarini bartaraf etishdir. Himoya markazi himoya qilishni tashkil
etishda bo'g'in hisoblanadi. Himoya chiziqlari o'yinchilarining joylashuvi va ular
o'rtasidagi munosabatni aniqlaydi.
Mudofaa markazi hujum markazini ozod qilish uchun harakat qilmasa, "uni
yirtib tashlaydi", lekin sherigi o'z o'rnida erkin o'ynashiga imkon berish uchun
himoyachi o'z zonasidan darvoza oldiga olib chiqilishi kerak bo'lgan barcha
holatlarga duch kelishi kerak. Mudofaa markazining bunga qanday munosabatda
bo'lishiga qarab, ularning vaziyatni to'g'ri baholaganligi va o'yinni taktik jihatdan
tushunish mumkin.
Mudofaa markazi dushman hujumi markazidan tashqarida o'z darvozasidan
chiqib ketish o'lchovini belgilashi kerak. Sug'urtalash uchun himoya chiziqlari
o'yinchilari ushbu ketish chorasini bilishlari kerak.
Himoya markaziga qo'yiladigan talablar: yaxshi bosh, sakrash, aniqlik va
havodan ikkala oyog'i bilan o'ynash qobiliyati.
2.5 Hujum taktikasi va uning turlari
O'yin uch bosqichdan iborat: hujum, mudofaa va hujum bosqichidan
himoyaga o'tish va aksincha. Hujum ikki xil hujum va qarshi hujumga ega.
Ularning orasidagi tub farq boshida (tashkilotda), vositani tanlashda va vaqtida
sezilarli bo'ladi. Hujum tezligini aniqlaydigan vaqt. Hujum sekin va tez, ritmik va
aritmik bo'lishi mumkin: strategik maqsadga, jamoalar o'yinining sinfiga,
futbolchilarning saviyasi va mahoratiga, taktik tizimga bog'liq. Hujum tashkil
qilish (boshlash), rivojlanish va tugatishning uch bosqichini ajratib turadi.
Hujum to'pni maydonni tark etgandan yoki hakam o'yin qoidalarini
buzganligini qayd etgandan keyin boshlanadi. Hujumni tashkillashtirishdan oldin
turli xil pauzalar mavjud. Qoidalarni buzganingizdan so'ng to'p o'yinni erkin zarba
yoki jarima zarbasi bilan kiritiladi. Bunda istisno faqat to'p chetidan chiqib ketishi
yoki "qarama-qarshi" to'pni berishi mumkin. Birinchi holda, o'yinchilar to'pni
17

maydonga o'z qo'llari bilan tashlaydilar, ikkinchisida esa hakam. To'pni o'yinga
kiritish juda muhim lahzadir, bu hujumning rivojlanish xususiyatiga bog'liq (u
davom etadimi yoki muvaffaqiyatsiz bo'ladimi).
Dastlabki noaniq yoki to'pni o'z vaqtida bermaslik hujumning
muvaffaqiyatsiz bo'lishiga olib kelishi mumkin. Yangi boshlanuvchilar
hujumining vazifasi to'pning eng oqilona turi va xususiyatini tanlash, uning
boshlanish vaqtini aniqlashdir. To'pning birinchi to'pi o'yinni keskinlashtirishi va
hujumga oldinga siljishi yoki ushbu bosqichni chetlab o'tib, darvozaning so'nggi
zarbasiga olib kelishi mumkin.
Ammo u "maqsadsiz" xarakterga ega bo'lishi mumkin (qisqa uzatish shaklida).
Jamoa sport uslubida o'zini tutmaydi, ehtimol taktik sabablarga ko'ra hujum
boshlanishini ataylab kechiktiradi, to'pning qisqa ko'ndalang paslaridan keng
foydalanadi va biroz oldinga qarab orqaga qaytadi. Bunday xatti-harakatlar
raqiblar va tomoshabinlarga nisbatan hurmatsizlikning namoyishi sifatida ko'rib
chiqilishi kerak.
Hisoblash - bu bir daqiqada tugallangan to'p sikllarining soni. Sinov ikki
marta amalga oshiriladi (urinishlar orasidagi vaqt 5 minut). Ikkita urinishdan eng
yaxshi natija yakuniy sinov balidir.
Sinov davomida harakatlar jarayonini chuqur tahlil qilish bilan, shuni
ta'kidlash kerakki, "motivatsiya genotipi" deb ataladigan barcha elementlarga mos
keladi:
1) nerv-mushaklarni muvofiqlashtirish qobiliyati;
2) harakatlarni boshqarish qobiliyati;
3) aloqa impulslari tufayli vosita harakatlarining nomukammalligini
to'g'irlaydigan mexanizmlarning ravshanligi;
4) analizatorlarning ishlashi, asosan motor va qisman ingl.
5) reaktsiya tezligi;
6) muvozanat hissi, ayniqsa dinamik;
7) vaqt va makonni idrok etish;
8) maqbul kuch zichligi hissi.
18

Taklif etilgan sinovni bajarishdagi soddaligi (1-rasm) umuman uning
muvofiqlashtirish murakkabligini ko'rsatmaydi. Asosiy muvofiqlashtirish
qobiliyatlari: farqlash qobiliyati (farq), muvozanat qobiliyati, reaktsiyani
tezlashtirish qobiliyati, moslashish qobiliyati, yo'naltirilganlik qobiliyati, o'zaro
ta'sirlash qobiliyati, ritmni his qilish qobiliyati.
Savol tug'iladi: ushbu test yuqorida sanab o'tilgan individual
muvofiqlashtirish qobiliyatini baholay oladimi? Bunga ijobiy javob berilishi
mumkin, taklif qilingan testdagi harakatlar tuzilishini quyidagi nazariy tahlil orqali
tasdiqlash mumkin, individual muvofiqlashtirish qobiliyatlari jihatidan.
Farqlash qobiliyati (farq): sinov harakatlarning aniqligi va samaradorligini,
mushaklar ishiga jalb qilingan kuchlanishni, shuningdek tsiklik harakatlarning
tezligini baholaydi. Bu qobiliyat vosita vazifasini samarali hal qilish nuqtai
nazaridan, vosita harakatini bajarish paytida kuch, vaqt va makonni to'g'ri idrok
etish uchun asosdir. Masalan, futbolda bu fazilatlar to'pni aniq masofada aniq
xizmat qilish paytida namoyon bo'ladi.
Muvozanatlash qobiliyati: sinov namunani bajarish paytida nisbiy muvozanat
holatining saqlanishi va qaytarilishini baholaydi (dinamik muvozanat). Bu
tananing o'qi atrofida oyoqlar o'rtasida harakatlanadigan to'pga nisbatan
muvozanatni saqlash uchun amal qiladi. Ushbu qobiliyatning asosi, asosan, taktil,
kinetik, vizual va birinchi navbatda vestibulyar analizatorlardan keladigan
ma'lumotlar.
Tez reaktsiya qilish qobiliyati: sinov barcha asosiy mushak guruhlari ishtirok
etadigan qisqa muddatli vosita harakatlarining tezligini baholaydi. Ushbu qobiliyat
darajasi signaldan namunaning boshiga takroriy harakat oxirigacha bo'lgan vaqt
bilan tasdiqlanadi.
Moslashish qobiliyati: test tsikl harakatlarini bajarish paytida harakatlar
dasturini, shuningdek, yuzaga kelgan yoki kutilgan vaziyatda o'zgarishi va
kommutatsiya qilinishini baholaydi. Bu kichik o'zgarishlarga tegishli - vizual
ravishda kutilgan va harakatlar dasturining yaxlitligini saqlagan holda, harakat
tuzilishining vaqtincha, fazoviy va quvvat parametrlarini moslashtirishni talab
19

qiladigan o'zgarishlar. Ushbu qobiliyatning asosi, birinchi navbatda, vizual, taktil,
kinetik va ozroq darajada ovoz analizatorlarining ma'lumotlarini olish va qayta
ishlash jarayonlari.
Yo'nalish qobiliyati; Yaxshi sinov natijasiga erishish tananing xarakterli
(maqbul) holatiga, shuningdek, minimal vaqt oralig'ida kuzatish (kuzatish) va
vosita harakatlarini birlashtirgan harakatlanuvchi ob'ektga (to'pga) nisbatan
harakatdagi o'zgarishiga bog'liq. Ushbu qobiliyat har xil ma'lumotlarga bog'liq,
lekin birinchi navbatda vizual ma'lumot, bu futbol o'yinida juda muhimdir, bu erda
doimiy ravishda o'zgaruvchan vaziyatlarda ko'plab yo'naltirish nuqtalari (raqib,
sherik, to'p) ma'lum bir joyda (stadionda) tana holatining o'zgarishi sodir bo'ladi.
4-4-2 taktikasi. Ushbu uslub o’tgan asr o’rtalarida keng tarqalgan va hozirgi
aksariyat murabbiylar shunday taktika bilan o’ynashdan foydalanishadi. To’g’ri,
dastlabki 4-4-2 bilan hozirgisining o’rtasida anchagiga farq bor.
Aytaylik, bir chiziqli yarim himoyadan romb shaklidagi yarim himoyaga
o’tildi, qanot yarim himoyachilarining faolliklari oshdi, hujumchilarning maydon
markazigacha bo’lgan pozitsiyani yopib qo’yishga intilishadigan bo’ldi. Ya’ni,
futbol rivojlanishi bilan har o’yinchiga yuklatilgan vazifa ortib bordi. Ushbu
sxema uchun “Manchester Yunayted” bosh murabbiyi Aleks Fergyuson
qo’llaydigan uslubni misol keltiradigan bo’lsak, u bir chiziqli himoya va qanot
yarim himoyachilari markazdagi lardan bir oz oldinroqda to’p so’radigan variantni
tanlaydi. Bundan tashqari, qanot himoyachilari ham ko’p halatlarda xujum
uyushtirishda faollik ko’rsatishadi. Xujumchilardan biri doimiy ravishda raqiblar
tomonidan turib pressing qo’llab, ularni mushkul vaziyatga tushurib qo’yishga
harakat qiladi. Bundan uslub “Manchester Yunaytenga” juda qo’l kelmoqda.
Primer ligadagi oxirgi 13 uchrashuvda manchestirliklar o’z darvozalaridan gol
o’tkazib yuborishlagan bo’lsa, o’sha bahslarning 11 tasi g’alaba qozonishdi.
Oliy ligamizda asosan 4-4-2 keng tarqalgan, ammo u Evropa davlatlarida
qo’llanilayotgan uslubga u qadar o’xshamaydi. Evpropada murabbiylar
qanoatlarga ko’proq e’tibor qaratishsa, bizda asosiy xujamlar markazdan
uyushtiriladi va bu o’yinni tashkil etuvchi alohida dispecher amalga oshiradi.
20

Ya’ni hamon markazdagi yaratuvchi futbolchi orqali o’yinni olib borishadi va
bunga intilishadi.Bundan tashqari, qanot yarim himoyachilari to’pni jarima
maydonchasiga yaqinlashmasdanoq tavakkaliga raqiblar darvozasi sari
yaqinlashtirishadi. Faqatgina “Paxtakor” va “Mash’al ”da qanot futbolchilarining
xizmatidan unumli foydalanishadi. Bu ro’yxatga “Neftchi”ni ham kirishi mumkin.
To’g’ri, Akmal Xolmatov o’ynagan davrda Farg’onaliklarning qanotlari ancha
kuchliroq edi. Shunga qaramay, o’tgan mavsumda Yuriy Sarkisyan shogirdlari
qanotlardan tashkil etilagn ko’plab xujjatlarni samarali soxasiga etkazishdi.
Darvoqe, oliy liga murabbiylari yarim himoyachilarni Evropadagi bir oz
boshqacharoq joylashtirishadi.
“Ko’hna” qitada ikki tayanch yarim himoyachisini maydonga tushirish keng
tus oldi. Bizda esa hamon bir tayanch o’yinchisi bilan xarakat qilish saqlanib
qolmoqda. Bunga asosiy sababi markazlardan xujjumlarni tashkil etiuvchi
dispecher futbolchi bilan bog’liq. Evropada allaqachon tayanch o’yinchilardan biri
bu vazifani qoyilmaqom tarzda uddalashga o’tgan. Oliy ligamizda bo’lsa
dispecherlar faqatgina xujum tuzish bilan shug’ullanishadi. Xujumni buzish
xaqida bosh qotirishi esa narigi o’yinchiga qoladi. 4-4-2 taktikasida ikki tayanch
futbolchisini bir vaqtda maydonga tushirish asosan “Paytakor”da ko’zga tashlandi.
Odil Axmedov va Darko Markovich bu vazi fani bajardilar. Markovichdan farqli
o’laroq Axmedov Xujumni tashkil etish bilan ham shug’ullanadi. 4-5-1 taktikasi
ushbu sxemani oliy ligamizda uzliksiz qo’llagan jamoa “Bunyodkor” bo’ldi.
O’tkan mavsum mobaynida deyarli Mirjamol Qosimov va Ziko “qaldirg’ochlar”ni
shunday uslub bilan maydonga olib tushushdi.
Bunda yarim himoya va xujum o’rtasida bog’lovchi futbolchiga ehtiyoj
tug’iladi. Boshqacha aytganda, yarim himoyadagi beshinchi o’yinchi salgnina
oldinroqda to’p suradi va yarim xujumchi vazifasini ham bajaradi. Evropada Karlo
Anchelotning “Millan”i shunday sxema bilan o’ynaydi. Ikki. Tayanch va qanot
yarim himoyachilariga mushkul vaziyatlarda o’sha beshinchi o’yinchi katta
yordam beradi. Asosiy urg’u yarim himoyachining faoliyatiga qaratiladi.
“Milan”da Kaka yarim xujumchi hisoblanadi. Shuningdek, Luish Filipe Skolari
21

“Chelsi”ga tashrif byurgach, an’anaviy 4-4-2 dan voz kechib, shunday taktikani
qo’layotganiga guvoh bo’ldik. Lekin bu uslub “Chelsi”ga ijodiy natijalarni taqdim
etdi deyish qiyin. “Bunyodkor”ning o’tgan mavsumda ikkita muvaffaqiyatga
erishgani esa uning samarasini ko’rsatib turibdi. Qosimov tuzgan jamoada Jekarov
yarim xujumchi vazifasini bajardi. Serverning oliy ligasida to’purarlikni qo’lga
kiritganiga ham shu holat sabab bo’lgan bo’lsa kerak. Mirjamol Qo’shoqovich
o’zining sivimli taktikasini milliy terma jamoaga ham olib kirdi.
Yaponiyada ham BAAda ham futbolchilarimiz shu sxema orqali to’p surishdi.
Ba’zan “Mash’al” Viktor Kulikov boshchiligida shunday taktika bilan o’ynaladi.
Lekin bu taktika “Mash’al” ga muvofaqiyat keltirgani yo’q. Shunday uslubda oliy
ligamizda yana ab’zi jamoalari qo’lab ko’rishadi. Shuningdek g’olib yoki
autsayder klublar peshqadashlariga qarshi uchrashuvlar 4-5-1 bilan harakat
qilishdi, ammo bu holat nari borsa ikki yoki uch o’yinda kuzatildi, xolos.
4-3-3 taktikasi murabbiylar asosan raqib darvozasini shig’ol etish emas,
aksincha o’z darvozasidan kamroq gol olib chiqishni o’ylayotgan bir paytda uch
xujumchini maydonga tushurish haqida gapirish mantiqsizday tuyuladi.
Ikkinchidan chempionatimiz chempionlari bo’lib turgan “Bunyodgor” va
“Paxtakor” ham hujumchilar sonini uchtaga etkazishga jur’at qilgani yo’q. Agar
grand jamoalarimiz bunga qo’l urmagan bo’lsa, u holda qolgan klublardan nimani
kutish mumkin? Ushbu uslub Gollandiyada keng tarqalgan..
Ko’plab xavfli xujumlar, ishqibozlarga ajoyib lahzalarni taqdim etish va
ko’plab gollar urish 4-3-3 zamirida mana shular yotadi. Jamoalarimiz bu taktika
bilan o’yinni ma’lum qismida yoki 4-5 bellashuvda to’p surgan bo’lishi mumkin.
Hozir birgina mag’lubiyat butun boshli murabbiylari shtabining iste’fosiga sabab
bo’lmoqda. Bunday paytda kim xam muxlislarga yoqadigan xujumlar futbol
namoyishi etishni xoxlaydi? Uch xujumchini maydonga tushurish uchun
murabbiyga katta jasorat kerak bo’ladi. Evropalik bu sxemadan deyarli
foydalanilayotgan bar paytda biz jim ko’rsak bo’laveradi.
22

5-4-1 taktikasi bunday taktikani qo’llash uchun raqibni oldindan har taraflama
yaxshilab o’rganib chiqish zarur bo’ladi. Raqibga xujum qilish uchun umuman
erkin xudud qoldirmaslik va xujum uyushtiruvchi futbolchilarni bir zumga holi
qo’ymaslik maqsadida ba’zan murabbiylar 5-4-1 dan foydalanishadi. Evropada
ham gohida bunday vaziyatlarga guvoh bo’lamiz.
Misol uchun chempionlar Ligasi yoki UEFA Kubogining “pleyoff” bosqichida
safarda o’ziga kerakli natijani ushlab qolish uchun yo’l olgan jamoalarning
murabbiylari besh himoyachi bilan o’ynashni lozim topishadi. Lekin bunday
holatlarga ko’p ham guvoh bo’lavermaymiz. Milliy chempionatimizda autsayder
klublarning murabbiylari peshqadamlar bilan uchrashuvlarda shunday taktikani
qo’llashga urinib ko’rishadi. Besh himoyachini bir chiziqqa joylashtirgan kam
sonli murabbiylari qatoriga Viktor Kumikovni kiritish mumkin. O’tgan mavsumda
“Bunyodkor”ga qarshi Toshkentdagi bellashuvda Viktor Balyutovich
kutilmaganda besh himoyachini maydonga tushirgan va ularning barchasi deyarli
bir chiziqda harakat qilganda. O’shanda Kumikovning bu qarori mezbonlarga
katta muammo yaratgandi. Faqat ikkinchi taymi boshida belgilangan penalti
tufayli mezbonlar hisobni ochishgan va “ma’shal”ning himoya chizig’ini yorib
o’tishga erishishgandi. Aks holda darvozalar daxlsiz qolar edi.
3-5-2 taktikasi uchta himoyachi, beshta yarim himoyachi, ikkita xujumchi
bilan o’ynash. Ushbu uslubni o’zbek futboliga germaniyalik mutaxasis Yurgen
Gede olib kirgan edi. To’g’ri bunday sxemani O’zbekistonda birinchi bo’lib Gede
qo’llagan deyish g’alatiroq bo’lar. Chunki ungacha ham bu uslubda to’p surganlar
bo’lgan, lekin jamoaning o’yinini aniq shu taktikaga bog’langan birinchi
mutaxassis nemis murabbiyi edi. O’zbekiston yoshlar terma jamoasida ishlagan
vaqitda Gede qanotdagi futbolchilarga katta bosim yuklaydigan sxemani asosiy
uslub sifatida tanlagandi. Lekin yillar o’tishi bilan xech bir terma jamoamiz va
klubimiz bu taktika bilan to’p surgani yo’q. Aftidan, murabbiylar bunday taktik
uslubga mos bo’lgan o’yinchilarni topishda muammolarga duch kelishadi.
Qolaversa, Evropada ham bu taktika ostida to’p suradigan klublar sanoqli holos.
Bir payitlar Argentina terma jamoasi shu sxema bilan jahon chempionaltigiga
23

erishishgan. Hozirda esa 3-5-2 maqul ko’radigan musobaqani butun bir
chempionatga bittadan ortiq topib bo’laolmaydi.
3-5-2 sxemasida asosan markaz qismda xukumronlikni o’rnatish, va
markazdan turib o’yinni o’z qo’liga olish tushiniladi. Bunday uslub menimcha
ko’proq foyda keltirishi mumkin. 3-4-3 taktikasi sal yuqorida 4-3-3 uslubda to’p
suradigan jamoalaringiz yo’qligini aytib o’shgan edik. Biroq o’sha fikrni 3-4-3 ga
nisbatan davom ettirib bo’lmaydi. Chunki uch himoyachi, to’rt yarim himoyachi
va uch xujumchi bilan o’yinni boshlaydigan jamoa bizda xam uchraydi. Bunga
“Neftchi”ni misol qilib keltirish mumkin. Shu o’rinda bir narsani tan olish kerak –
Sarkisiyan bu taktikani doimiy ravishda qo’llamaydi. U ba’zi uchrashuvlarda shu
taktikadan foydalanadi, qolgan bahislarda esa asosiy etiborni 4-4-2 ga qaratadi.
“Neftchi”ning o’z maydonida o’tkazgan bellashuvlarida tajribali mutaxasisning
aynan shu sxemadan foydalanganidan ko’ramiz. Bunda himoyadagi bir futbolchi
xujumdagi bir sherigi bilan o’ziga xos juftlikni hosil qiladi. Himoyada to’p
surayotgan o’yinchi to’pni to’g’risidagi xujumchiga etkazib berishga intiladi va
uzun paslar yordamida xujum rivojlanadi. Lekin 2008 yildan ko’ra avvalgi
mavsumlarda Farg’onaliklar 3-4-3 taktikasidan ko’proq foydalanganlar. 3-4-3
taktikasi ko’proq gol kerak bo’lganda jamoa tavvakkalchilik bilan o’ynaganda
foydalanadi.
3-3-4 va 3-6-1 taktikalari. Har ikki taktika allaqachon futbolning “Tarix”
bo’limidan o’rin olib ulgurgan. Bugungi kunda taktikalardan xech kim
foydalanmaydi. Hozirda to’rt xujumchi yoki olti yarim himoyachi, uchtadan ikki
chiziqda futbolchi joylashtiradigan murabbiy topish amrimahol. Darvoqe 2006
yilgi jahon chempionatining yarim finalida Marchelo Lippi to’rt xujumchini
maydonga tushirgandi, lekin faqatgina qo’shimcha bo’limlarga kelganda.
O’shanda uning bu tavakkalchiligi samara berib, Italiya barcha masalani
penaltilargachsa ham qilgandi. Hozir ham uchrashuvning ma’lum qismida
murabbiylar maydondagi xujumchilarsonini to’rtaga etkazmasa, boshqa payt
bunday yo’l tutishmaydi. Hattoki, jamoasi, 5:0 hisobidagi g’alaba zarur bo’lgan
24

murabbiyham to’rt xujumchini o’yin boshidan maydonga tushirmayapti. Bizga
ham bu sxemalar umuman tarqalmagan.
Futbol o'ynash taktikasi Futbol taktikasi futbolchilarning maydondagi o'yin
harakatlarining asosini tashkil etadi. Boshqa barcha narsalar teng bo'lsa, u o'yin
g'olibini oldindan belgilaydi. Faqat moslashuvchan futbol taktikasi g'alaba
qozonishning haqiqiy kalitidir. Musobaqada g'alaba qozonish uchun har qanday
jamoa o'z arsenalida bir nechta ishchi taktik sxemalarga ega. Futbol jangi-bu
hujumdan mudofaaga doimiy o'tish. Futboldagi ushbu taktikalar o'yin davomida
tez o'zaro ta'sir qilish uchun kuchli aloqalarga ega. Taktika-bu maydonda
o'yinchilarning harakatlarini tashkil etish tizimi, uning asosiy maqsadi o'yinda
g'alaba qozonishdir. Futboldagi eng yaxshi taktika raqibning harakatlarini
zararsizlantirish samaradorligi bilan tavsiflanadi, agar yakuniy g'alabaga erishish
uchun hujum va himoyadagi taktik tushunchalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish
mumkin bo'lsa.
Jamoa va murabbiy tomonidan futbol o'ynash taktikasini ishlab chiqish. O'yin
qoidalariga "o'yindan tashqari" tushunchasi kiritilgandan so'ng, "W" sxemasi
tug'ildi, bu lotin harfiga tashqi o'xshashligi tufayli o'z nomini oldi. Ekstremal va
Markaziy hujumchilar oldinga siljiydi. Ushbu sxema XX asr o'rtalarida keng
tarqalgan. 1958 yilda futbol bo'yicha jahon chempionatida Braziliya terma jamoasi
4-4-2 taktikasini qo'llagan va bu uni navbatdagi chempionatga olib kelgan. Ushbu
sxema bugungi kunda ham mashhur bo'lgan 4-3-3 va 3-3-4 kabi tizimlarning
markazida joylashgan. Futbol evolyutsiyasi davomida jamoaning himoyadagi
ustunligini kuchaytirish tendentsiyasi kuzatila boshladi. Shunday qilib, Italiyada
"ketanaccio"deb nomlangan beshta himoyachi bilan sxema paydo bo'ldi. U
himoya sheriklarining mumkin bo'lgan xatolarini tuzatish uchun mas'ul bo'lgan
to'rtta himoyachi va beshinchi "libero" borligini taxmin qildi. Bunday yondashuv
jamoaning mudofaa harakatlarini kuchaytirdi. Surat 2. "Ofsayd" ning kiritilishi
futbol o'yinining taktik tomonini rivojlantirishga turtki bo'ldi. Zamonaviy
futbolning taktikasi va strategiyasi 70-yillarning o'rtalarida Gollandiya va Ayaks
terma jamoalari taktikasiga asoslangan bo'lib, ular dunyoga birinchi marta
25

jamoaviy, "Total" futbolni namoyish etishdi. Gollandiya futbol maktabi tufayli
futbol haqiqatan ham jamoaviy o'yinga aylandi: jamoaning mudofaa va hujum
harakatlarida barcha maydon o'yinchilari ishtirok etmoqda. Taktik sxema-bu
futbolchilarni joylashtirish, murabbiy tomonidan qo'yilgan vazifalarni bajarish
uchun o'yin paytida ularning xatti-harakatlari. Futbolchining pozitsiyasidan uning
o'yindagi asosiy funktsiyalarini aniqlash mumkin. Vaqt o'tishi bilan
darvozabonning futbolda o'ynash texnikasi va taktikasi ham o'zgardi. U nafaqat o'z
darvozalarining xavfsizligi uchun javobgardir, balki hujumni boshlaydi,
himoyachilarning harakatlarini boshqaradi. Surat 3. Zamonaviy sxemalarda
boshqa o'yinchilarga qaraganda darvozabon roliga kam e'tibor berilmaydi (rasmda
- Myunxen "Bavariya" klubi darvozaboni Manuel Noyer) Futboldagi taktikalar,
o'yinchilarning maydonga qanday joylashishi 4-4-2, 3-5-1 yoki 4-1-3-1 bo'lishidan
qat'i nazar, o'yinchilarning muvofiqlashtirilgan harakatlarini nazarda tutadi, bu
yagona jamoaviy mexanizmdir. Tarkibga ↑ Taktik hujum sxemalari Futbol
jamoasi uchun o'yinning asosiy maqsadi raqibga gol urish va o'tkazib
yubormaslikdir. Samaradorlikni oshiradigan asosiy taktik usullar orasida sxemalar
mavjud: Tarkibga ↑ Shaxsiy harakatlar taktikasi Ushbu taktika ostida ma'lum bir
vaziyatda futbolchi o'zining individual qobiliyatlarini namoyish etadi deb taxmin
qilinadi. Vazifalarni bajarish uchun hujumchi lahzalarni amalga oshirish uchun
tegishli echimlarni topadi. Shuningdek, hujumchining maydonda raqamli
ustunlikni yaratish uchun raqibning qaramog'idan chiqib ketish qobiliyati ham
qadrlanadi. Hujumning umumiy o'yinchilari o'zlarining jismoniy ustunliklaridan
foydalanadilar va dushman himoyachilarini orqaga suradilar. Tarkibga ↑ Guruh
hujumi taktikasi O'yinchilarning guruh harakatlari har xil taktik muammolarni hal
qiladi. Umuman olganda, kombinatsiya duelning asosiy elementidir. Ular o'yin va
standartlarga bo'linadi. Murabbiy kombinatsiyalarni yaratish va ularga qarshi
turish, turli xil taktikalarni ishlab chiqish ustida ishlamoqda. Kombinatsiyalar
jamoaviy ish qismidir va o'yin davomida o'z-o'zidan paydo bo'ladi. Surat 4.
Tanlangan taktikani muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun jamoaning yaxlit ishi
va disk raskadrovka qilingan guruh harakatlari muhimdir. Uyushgan birgalikdagi
26

harakatlar tufayli u yoki bu taktik vazifa hal qilinadi. Faqatgina o'yinchilarning
tuzilishidagi o'zaro tushunish va izchillik kombinatsiyaning samaradorligini
keltirib chiqaradi. Bunday vaziyatlarda o'yinchilar bir-birlarini so'zsiz
tushunadigan "sherik hissi" birinchi o'ringa chiqadi. Tarkibga ↑ Butun jamoaning
hujum taktikasi O'yinning tashkil etilishi va uyg'unligiga futbolchilarning mudofaa
va hujum harakatlarini aniq tashkil etish va aniq etkazishni o'z ichiga olgan
jamoaviy taktikalarni qo'llash orqali erishiladi. Ushbu printsipga rioya qilmasdan,
maydonda haqiqiy betartiblik hukm suradi. Hujum taktikalari ikki turga bo'linadi:
Tez; Asta-sekin. Hujumning ikkita usuli orasida tezkor taktika eng samarali
hisoblanadi. Tezkor hujumlarning asosiy afzalligi - raqibning mudofaa saflarini
qayta qurish uchun tezda harakat qila olmasligi. Futbol tezkor hujumlarda chekka
va hujum markazidagi hujumda o'ynash taktikasi o'yinchilarning yuqori tezligi va
ularning kutilmagan harakatlariga asoslanadi. Hujum o'yinchilarining xatti-
harakatlari ularning maydon bo'ylab doimiy harakatlanishi bilan ajralib turadi, bu
esa sherikni kam sonli uzatmalardan foydalangan holda darvozaga zarba berish
uchun pozitsiyaga olib chiqishga yordam beradi. Tezkor hujum qarshi hujumlarni
tashkil qilishda eng samarali hisoblanadi, bu esa jamoa raqiblariga ko'plab
noqulayliklar keltirib chiqaradi. Surat 5. Taktikaga qarab, himoyadagi hujumchilar
va o'yinchilar soni o'zgarishi mumkin. Futbol tezkor hujumda o'ynash texnikasi va
taktikasi uchta asosiy bosqichga bo'linadi: Mudofaa harakatlaridan hujumga o'tish.
Himoyaga yordam beradigan o'yinchilar to'pni oldingi o'yinchiga o'tkazish uchun
hujumda o'z pozitsiyalariga qaytadilar; Hujum harakatlarining rivojlanishi raqib
jamoaning mudofaa tuzilmalarini hujumni to'xtatish uchun muayyan harakatlar
tashkil etilgunga qadar buzishni o'z ichiga oladi; Hujumning yakuniy bosqichi-
darvoza darvozasiga yakuniy zarba bilan gol momentini yaratish. Asta - sekin
hujum-bu mashhur hujum usuli. Ushbu usul qisqa va o'rta viteslarning turli xil
kombinatsiyalari yordamida to'pni uzoq muddatli boshqarishni o'z ichiga oladi.
Futbolda himoyachining taktikasi uni raqibning mudofaasini cho'zadigan doimiy
transvers uzatmalar tufayli bunday hujumlarni rivojlantirishga jalb qiladi.
Taktikaning kamchiliklari hujumning uzoq muddatli rivojlanishidan iborat bo'lib,
27

bu dushmanga mudofaani to'ldirishga va darvoza uchun xavfli zonalarni yopishga
imkon beradi. Uyushgan mudofaa taktikasi futbol hujumchilarni mudofaani
cho'zish va hujumchilarga joy yaratish uchun ko'plab kombinatsiyalarni
o'tkazishga majbur qiladi. Futbolda mudofaada o'ynashning boy taktikasi faqat
o'yinchilarning katta qismini, shu jumladan himoyachilarni hujumga kiritish bilan
bartaraf etiladi. Surat 6. Har qanday hujum taktikasi oxir-oqibat darvozaga zarba
berishi kerak.
Asta-sekin hujum bilan raqib darvozasiga aniq yo'llarni faqat maydonning
butun kengligi bo'ylab o'yinni tashkil qilish orqali topish mumkin. Ushbu
yondashuv ma'lum joylarda raqamli ustunlikni yaratishga yordam beradi, natijada
u raqib darvozasiga zarba berish bilan tugaydi. Tarkibga ↑ Futbol taktikasini
himoya qilish Futbolda mudofaa o'ynash taktikasi-hujumda raqibni
zararsizlantirish uchun jamoaviy harakatlarni tashkil etish.
Mudofaa taktikasi umumiy jamoaviy futbol quyidagi usullarga bo'linadi:
Shaxsiy; Hudud; Birlashtirilgan. Dushmanning hujum harakatlariga qarshi
kurashish uchun ushbu uchta usul bir vaqtning o'zida qo'llaniladi, bu jamoaning
himoya taktikasini boyitadi va himoya chizig'ining tarkibini boshqarishga imkon
beradi. Taktikalar mudofaa chizig'i o'yinchilarining individual qobiliyatlarini
hisobga oladi, bu esa jamoaning mudofaa tuzilmalarini takomillashtirish yo'llarini
topishga yordam beradi. Surat 7. Yaxshi darvozabon texnikasi har qanday himoya
taktikasining asosidir. Futboldagi mudofaa taktikasi hujumkor jamoaning
harakatlariga bog'liq. Mudofaa taktikasini qurish hujum paytida dushman
jamoasining taktik harakatlarining xususiyatlariga asoslanadi. Futbolda mudofaa
taktikasi muvaffaqiyatga erishish yo'lidir, chunki u hujumga o'tishda jamoaning
faolligi va muvaffaqiyat darajasiga ta'sir qiladi.
Darvozabonning futboldagi taktikasi mudofaaning ajralmas qismi bo'lib,
umumiy mudofaa taktikasini oldindan belgilab beradi. Darvozabon himoyachilarni
boshqarishi, hujumni boshlashi, standart pozitsiyalarda himoyachilarning o'yin
pozitsiyalarini belgilashi mumkin. Hujumga o'xshab, futboldagi mudofaa taktikasi
quyidagi usullarga bo'linadi: Shaxsiy; Guruh; Buyruqli. Tarkibga ↑ Shaxsiy
28

himoya usuli Raqib jamoa hujumchilarining ko'proq joy yaratish uchun
vasiylikdan chiqib ketish istagi himoyachilarning harakatlarini qiyinlashtiradi.
Hujumchilarning faol harakati mudofaa tuzilmalarini beqarorlashtirish va yo'q
qilishga qaratilgan. Surat 8. Faol hujum raqib jamoasining mudofaasini yo'q
qilishga qaratilgan. Mudofaa harakatlarining muvaffaqiyati himoyachilarning
izchilligiga va ularning bir-birini sug'urta qilish qobiliyatiga bog'liq. Hal qiluvchi
omil-bu himoyachilarning to'psiz harakat qilish, maydonda to'g'ri pozitsiyani
tanlash va hujumkor o'yinchining harakatlarini cheklash qobiliyati. Mudofaa
harakatlarining muvaffaqiyati himoyachilarning to'g'ri pozitsion joylashuviga
asoslanadi.
Tarkibga ↑ Guruhni himoya qilish usuli Himoyachilar o'z sheriklariga to'pga
egalik qiladigan o'yinchi bilan kurashishda yordam berishadi. To'g'ri pozitsiyani
tanlash mudofaa o'yinchilari o'rtasidagi yuqori darajadagi o'zaro ta'sirga yordam
beradi. Surat 9. O'yinchilarning taktik tuzilishi va xatti-harakatlari o'yin
boshlanishidan ancha oldin puxta o'ylangan. Futbolchilarga maydonda o'zaro
yordam ko'rsatishning asosiy turi sug'urta usuli hisoblanadi. U himoyachi
tomonidan ma'lum bir pozitsiyani tanlashni o'z ichiga oladi, bu unga ba'zi
holatlarda jamoadoshining harakatlarini tuzatishga imkon beradi. Himoyachilar
juftligining o'zaro ta'sirining asosiy usullari: o'zaro xavfsizlik tarmog'i; hujumkor
o'yinchilarning kombinatsiyalariga qarshi kurash; kesish usuli.
Mudofaa o'yinchilari guruhining maxsus qarshiliklariga quyidagilar kiradi:
standart"devor" pozitsiyalarida qurilish; ofsaydning sun'iy yaratilishi. Tarkibga ↑
Buyruqni himoya qilish usuli Raqib hujumchilariga qarshi jamoaviy mudofaa
harakatlari jamoaviy mudofaa usulining asosidir. Bu sizga bir zumda qarshi
hujumga o'tishda dushman hujumini yo'q qilishga imkon beradi. Taktik jihatdan,
bu usul o'yinchilarni himoya chizig'i o'yinchilari tomonidan ishonchli xavfsizlik
tarmog'i bilan xavfli zonaga tezda qayta guruhlashdan iborat. 10-rasm. Darvozani
jamoaviy himoya qilish bir vaqtning o'zida bir nechta o'yinchilarni himoya
qilishda ishtirok etishni anglatadi. O'yinning taktik modelidan qat'i nazar, mudofaa
harakatlari dushman jamoasining asta-sekin va tezkor hujumlari paytida o'z
29

darvozalarini himoya qilishga qaratilgan. Tarkibga ↑ Zamonaviy futbolda mashhur
taktik sxemalar Uzoq vaqt davomida 4-4-2 taktik sxemasi futbolda eng mashhur
bo'lgan. Ushbu sxema bo'yicha o'ynaydigan ikkita raqibni o'ynaganda, ko'pincha
o'z tarkibida ko'proq texnik ijrochilarga ega bo'lgan jamoa g'olib bo'ladi. Hatto
bizning davrimizda ham 4-4-2 sxemasi ijobiy natija beradi. Uning asosida
murabbiylar boshqa etakchi sxemalarni ishlab chiqdilar. 4-4-2 boshqa shaklda
bo'lsa ham, yashil futbol maydonlarida raqobatbardosh faoliyatini davom ettiradi.
Sxema Ta'rif FK 4-3-3 Ijodda barcha yarim himoyachilar va hujumchilar ishtirok
etadi.
Ko'pincha Markaziy himoyachi, ekstremal himoyachilar hujumga
qo'shilishadi. Buning yordamida barcha maydon o'yinchilari ma'lum bir
momoentda dushman maydonida bo'lishlari mumkin. Markaziy yarim
himoyachiga katta mas'uliyat yuklanadi, chunki u Markaziy zonani boshqarishi va
hujumlarning asosiy dizayneri bo'lishi kerak. Barselona 4-2-3-1 Sxema mudofaa
va hujum o'rtasidagi muvozanatga erishishga, shuningdek, vazifalar va hozirgi
holat asosida o'yin naqshini dinamik ravishda o'zgartirishga imkon beradi.
Darvozani himoya qilishda jamoaning barcha o'yinchilari ishtirok etadi. Ikkala
tayanch ham katta hajmdagi ishlarni bajaradi. Stoppers va ekstremal havalar
qo'shimcha himoya chizig'ini tashkil qiladi. Hujumchi yarim himoyachi va
hujumchi raqibga hujum qiladi va o'yin kombinatsiyalarini murakkablashtiradi.
O'yinda faqat bitta aniq hujumchi bor.
Real Madrid 4-1-4-1 O'yinda beshta himoyachini o'z ichiga olgan mudofaa
taktikasi. Havlardan biri mudofaa chizig'iga eng yaqin joylashgan, ammo har doim
uchinchi markazning o'rnini egallashga tayyor. Fulbeklar tez-tez hujumni qo'llab-
quvvatlamaydilar, aksincha qanotdan o'tib, to'pni Markaziy hujumchiga
uzatadigan o'ta yarim himoyachilar. Bavariya Myunxen 4-4-2 Maydonda 4
himoyachi, 4 yarim himoyachi va 2 hujumchi bor. Qanot himoyachilari
hujumlarga faol ravishda qo'shilishadi va yaxshi start tezligi va dribling tufayli
qanot yutuqlari va soyabonlari orqali hujumga yordam berishadi. Sxemaning
asosiy afzalligi-o'yin davomida faqat bitta almashtirish bilan o'zgarishlarni tezda
30

amalga oshirish qobiliyati. Yuventus Jadvalda tez-tez ishlatiladigan futbol
sxemalari, ularning xususiyatlari va ulardan tez-tez foydalanadigan klublar
keltirilgan. Futboldagi himoya taktik sxemalari orasida 4-5-1 keng tarqalgan.
O'yinchilarning maydonga bunday joylashishi mudofaada son jihatdan ustunlikni
yaratishga yordam beradi, bu esa yuqori darajadagi jamoaning hujum harakatlarini
zararsizlantirish uchun haqiqiy imkoniyat yaratadi. 4-3-3 sxemasi ikkita o'ta
hujumchi, bitta Markaziy va uchta yarim himoyachini o'z ichiga oladi. Bunday
taktika Markaziy hujumchiga ma'lum bir "o'lja" vazifasini yuklaydi, u ekstremal
erkin zonalarni yaratish uchun dushman himoyachilarini o'ziga tortadi. Evropaning
etakchi jamoalari tomonidan qo'llaniladigan zamonaviy futbolning taktik sxemasi
4-2-3-1. Ushbu sxema 4-3-3 evolyutsiyasini ifodalaydi. Bunday taktika jamoaning
mudofaasini buzmasdan hujumini to'ydiradi. Agar yuqori darajadagi futbolchilar
bo'lsa, bunday taktika g'alabaga olib keladi. Bunday sxema darvozabonga yangi
majburiyatlarni yuklaydi. Masalan, darvozabonning mini-futbolda o'ynash
taktikasi uning qayta to'plashda ishtirok etishini nazarda tutadi; shunga o'xshash
majburiyatlarni bir qator yetakchi klublarning golkiperlari olgan.
Oliy liga klublarida to’p surayotgan ba’zi futbolchilar bilan
suhbatlashganimizda, ular qaysidir murabbiy xususida siliq fikrlarni bildirishadi
va buni quyidagicha izoxlashadi. Bu marabbiyning kuchli tomoni shundaki, u har
bir o’yinda raqibga qarshi alohida taktika tanlaydi. Shunga yarasha bizga kerakli
ko’rsatmalarni beradi. Eng ajablanarlisi, futbolchilar bunday murabbiylar kam
bo’lgani uchun ham ularni kuchlilar qatorida bo’lishga harakat etishadi. O’zini
murabbiy deb atagan bir shaxs raqibning o’yin uslubini va futbolchilarini yaxshi
o’rganib chiqib, unga qarshi taktika tanlash zarur.
31

1-jadval
1.Jadvalda tez-tez ishlatiladigan futbol sxemalari, ularning xususiyatlari va
ulardan tez-tez foydalanadigan klublar keltirilgan.
1-rasm. Futbol’ o’yin taktikasini bir ko’rinishi
32

Xulosa
Uybu kurs ishida futbolda hujumda taktik tayyorgarlikning muhim rolini
ko'rsatdi. So'nggi yillarda, futbolchilarning texnik va taktik tayyorgarligi
samaradorligini oshirish muammosini yanada rivojlantirish sohalarida, o'yin uslubi
va taktikasining ko'p qirrali raqobatbardosh va mashg'ulotlar hajmiga qarab
mashg'ulotlarni tashkil etish zarurligi ta'kidlandi.
Sport tayyorgarligi nazariyasi va amaliyotida taktik tayyorgarlik deganda,
sportchining o'ziga xos xususiyatlarini va individual xususiyatlarini, raqiblarning
imkoniyatlarini va yaratilgan tashqi sharoitlarni hisobga olgan holda sportchini
raqobat yo'nalishini to'g'ri tashkil etish qobiliyati tushuniladi.
Texnik va taktik mahorat futbolchiga tegishli bo'lgan texnik texnikaning
hajmi va ko'p qirraliligi, shuningdek ushbu texnikani o'yin muhitida samarali
qo'llash qobiliyati bilan tavsiflanadi. Texnik va taktik harakatlar sport o'yinlarida
o'yin o'tkazish vositasi bo'lganligi sababli, texnologiyalarni o'qitish va uni
takomillashtirish bilan birga taktikani o'rganish maqsadga muvofiqdir. Sportchilar
va geymerlarning uzoq muddatli mashg'ulotlarida texnik va taktik tayyorgarlikni
yaxlit jarayon sifatida ko'rib chiqish kerak.
Taktik taktik takomillashtirishning asosiy yo'nalishlaridan biri quyidagilardan
iborat:
1) sport taktikasining asosiy nazariy va metodologik qoidalarining mohiyatini
o'rganish;
2) asosiy elementlarni, texnikani, taktik harakatlar variantlarini mahorat bilan
bilish;
3) taktik fikrlashni takomillashtirish;
4) taktik tayyorgarlikni amaliy ravishda amalga oshirish uchun zarur bo'lgan
ma'lumotlarni o'rganish;
5) taktik tayyorgarlikni amaliy amalga oshirish.
Zamonaviy futbolchining o'yindagi harakatlari ishonchli, tezkor va maqsadga
muvofiq bo'lishi kerak. Shuning uchun texnik va taktik tayyorgarlikni
33

tayyorgarlikning har bir bosqichida o'ziga xos maqsad va vazifalarni o'z ichiga
olgan uzoq muddatli jarayonning mantiqiy zanjiri sifatida taqdim etish kerak.
Shunday qilib, adabiyotlar ma'lumotlarini o'rganib chiqib, o'yinchilarning
taktik taktikasini takomillashtirishga yordam beradigan omillarni aniqlash
mumkin:
1) topshiriqlar mazmunining talabalarning tayyorgarlik darajasiga muvofiqligi;
2) o'quv vositalarining dars vazifalariga muvofiqligi;
3) dars qismlari orasidagi uzluksizlik va izchillik;
4) o'rganilgan materialni o'yin mashqlarida birlashtirish;
5) o'quv uslubida turli xil o'yin mashqlaridan foydalanish;
6) sinfda o'zgaruvchan usuldan foydalanish (yirtilgan ritm).
Hozirgi futboldagi texnik usullar o‘yin harakatlari tezligi va aniqligini oshirish
uchun kuchdan yetarlicha tejab foydalanish imkonini beradigan, biomexanika
nuqtai nazaridan maqbul harakatlar tizimi bilan xarakterlanadi. Tezlik va
ishonchlilik, soddalik va samaradorlik – futbol texnikasini qo‘llashga qo‘yiladigan
hozirgi kundagi talab ana shulardan iborat. Futbol texnikasining tasnifi 1-rasmda
ko‘rsatilgan. O‘rganilayotgan materialni tizimlashtirish usul, usul turlarini
tuzukroq tushunishga, ularni to‘g‘ri tahlil qilishga, olingan bilimlarni
takomillashtirish vazifa-larini muvafaqqiyatli hal qilishga yordam beradi.
O‘yin tara qq iyotining yuz yildan orti q tarixi mobaynida futbol texnikasida
muayyan o‘zgarishlar bo‘ldi. Bu evolyutsiyaning asosiy yo‘nalishlari
q uyidagilardan iborat: boshning chakka q ismi va or q asi bilan zarba berish, to‘pni
boldir bilan to‘xtatish singari nomaqbul usul va usullarni q o‘llash ancha kamayib
ketdi; oyo q yuzi bilan zarba berish, to‘pni son va ko‘krakda to‘xtatish, to‘pni q o‘l
bilan tashlash (darvozabon texnikasi) kabilardan foydalanish koeffitsienti oshdi,
aldash h arakatlari (fintlar) ko‘paydi.
34

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Antipov A.V. Maxsus yuqori tezlikda quvvatni shakllantirish balog'at yoshidagi
12-14 yoshli futbolchilarning qobiliyatlari: referat. dis Q sham. ped fanlar. - M.,
2002 .-- 22 b.
2. Golomazov S, Shinkarenko I. Futbol: Maxsus tayyorgarlik futbolchilar
salomatligi. - M., 1994 .-- 87 b.
3. Golomazov S, Chirva B. Futbol. Tutib olishning analitik naqshlari darvoza.
Ilmiy va uslubiy nashr. 14-son. - M .: RGAFK, 2000 .-- 31 b.
4. Golomazov S.V., Chirva B.G. Futbol nazariyasi va uslubiyati. Texnika o'yinlar.
- M.: "SportakAdemPress", 2002. - 472 b.
5. Petuxov A.V. Shaxsiy texnikani shakllantirish metodikasi yosh futbolchilarning
taktik tayyorgarligi: Dis. Q sham. ped fanlar. - M., 1990. - 162 b.
6. Futbolchilarni tayyorlash G’ jami. tahrirlangan V.I. Kozlovskiy. - M .: FiS,
1977 .-- 173 b.
7. Plon B.I. Futbol maktablarida yangi maktab. - M .: Terra-Sport, 2002 .-- 240 b.
8. Futbolchilarning funktsional tayyorgarligi va uning usullari oshirish. O'quv
qo'llanma. - Volgograd: VGAFK, 1999 .-- 100 b.
9. Futbol: O'quv guruhlari uchun repetitorlik dasturi va Yoshlar va o'smirlar sport
maktabining sportni sog'lomlashtirish guruhlari G’ Ed. Qo'shma korxona
Andreeva va boshqalar - M., 1986. - 262 b.
10. Xyuz C. Futbol. Taktik guruhning harakatlari: Per. ingliz tilidan - M .: FiS,
1979.- 144 b.
11. Tsuban Yu.V. Tizimda o'yin mashqlarini modellashtirish futbolchilarni sportni
takomillashtirish bosqichida tayyorlash: Dis Q. Kand ped fanlar. - M., 2003.112 s.
12. Shamardin A.M., Solopov IM., Ismoilov AM. Funktsional futbolchilarni
tayyorlash: o'quv qo'llanma. - Volgograd: VGAFK. - 2000. - 152 b.
13. Shvykov I.A., Suchilin A.A., Andreev S.M., Builin Yu.F., Ismoilov A M.,
Lapshin O.B. Futbol Bolalar va o'smirlar sport maktabining 1 va 2-sinf
o'quvchilari uchun o'quv rejasi. - M .: Terra-Sport, 2000 .-- 124 b.
35

Futbol o'yinida hujum taktikasi kurs ishi

Sotib olish