Hasharotlarning morfologiyasi va anatomiyasi - Зоология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	227.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Март 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Зоология

Hasharotlarning morfologiyasi va anatomiyasi

Купить

HASHAROTLARNING MORFOLOGIYASI VA ANATOMIYASI  Reja  1. Hasharot tanasining umumiy tuzilishi va uning ayrim xususiyatlari.  2. Hasharot tanasining tashqi tuzilishi va bo’g’imlarga ajralishi.  3. Tana bo’laklari va uning ayrim qismlarini tashqi muhit sharoitiga moslanishi jarayonida o’zgarib borishi.  4. Bosh bo’lagining o’simtalari. Ko’krak segmentlarini birlamchi tuzilishi va uning o’simtalari.  5. Qorin segmentlarini tuzilishi. Qorin o’simtalari, ularning xillari va vazifalari.  6. Yog’ tanachalari. Ovqat hazm qilish sistemasi. Nafas olish sistemasi, uning bo’laklari.

 Morfologiya — tananing tashqi tuzilishini o’rgatadi. Bu qismda hasharotlarning tashqi tuzilishi ko’rib chiqamiz.  Hasharot tanasi va uning o’simtalarini qoplab turgan teri qoplag’ichi— kutikula o’zaro elastik parda vositasi bilan tutashgan qattiq parchalardan tashqil topgan. Terining bu tartibda tuzilishi hasharot tanasining ust tomonidan bo’g’imlarga ajralishini ta’minlaydi. Teri tuzilishidagi bu xususiyat hasharotga muskullari vositasida tananing turli qismlarini egishga va uning o’simtalarini harakatga keltirishga imkon beradi. Terining kata qismlari tashqi skelet rolini o’ynaydi, chunki unga tananing hamma harakat muskullari tutashgan. Shu bilan hasharot umurtqali hayvondan farq qiladi. Hasharot tanasi harakatchan bo’lib, qator bo’g’imlarga bo’lingan. Ularning bo’g’imlari uzining bo

 Bo’g’imoyoqlilarning har bir bo’g’imida bir juft o’simta bo’ladi. Lekin hasharotlarda bu metamerlik yo’qolgan, faqat harakat o’simtalari— oyoqlari ko’krak qismida saqlanib qolgan. Bosh qismida —og’iz organlari va bir juft mo’ylov bo’lib, o’zgargan, qorin qismida o’simtalari yo’qolgan. Bundan tashqari, juda ko’p hasharotlarda qanotlar vujudga kelgan. Shunday qilib, hasharotlar morfologiyasida qo’yidagi belgilar: tanalari bo’g’imga ajralgan va bosh, ko’krak ham qorin qismlari mavjud. Boshida og’iz organi va bir juft mo’ylovi bor, ko’kragi uch bo’g’imli va ularga uch juft oyoq va ko’pchiligida qanotlar o’rnashgan. Qorin qismi 11 tagacha bo’g’imdan iborat, oyoqsiz bo’ladi.

Hasharotlarning anatomiyasi  Teri qoplamlari . Hasharotning tanasi teri qoplami bilan qoplangan, u gipoderma – hujayralar qavati va kutikuladan iborat. Kutikula esa ana shu hujayralar ajratadigan hosiladir. Kutikula qattiq, yumshoq va elastik holda bo’lishi mumkin. Terisi organizmni tashqi mexanik va kimyoviy ta’sirlardan saqlaydi. Bundan tashqari, u muskullar birikadigan joy bo’lib xizmat qiladi.

 Hasharotlarning teri qoplamlari tashqi (epikutikula) va ichki (prokutikula) qavatdan iborat. epikutikula suv o’tkazmaydi va suv bilan ho’llanmaydi, ya’ni gigrofoblidir. Bu esa hasharotlar hayotida katta ahamiyatga ega. Ho’llanmaganligi tufayli suv tekkanda teri qoplami tirishib qolmaydi, havoda tanasi qurimaydi. epikutikula tarkibida mum va lipoidlar mavjudligidan u gigrofobli bo’ladi.  Ichki qavat – prokutikula ancha qalin bo’lib, xitin va oqsildan tashkil topadi. Bu moddalar qotib, sovutsimon qattiq, to’q kutikula hosil qilishi mumkin. Qo’ng’izning teri qoplami xuddi shunday tuzilgan. Ammo ko’pchilik hasharotlarning lichinka yoki qurtlarida prokutikula egiluvchan va elastik holatda bo’ladi. Hasharotlarning tashqi muhit bilan bo’ladigan o’zaro munosabatlarini tushunishda ham, ularga qa

 Mushaklarning tuzilishi. Hasharot tanasi murakkab ravishda bo’g’imlangan va tana qismlari turli darajada harakatlanishi tufayli mushaklari ham murakkabdir. Hasharot tanasida qariyb 2 ming xil mushaklar bor. Teri qoplamiga birikmagan mushaklar bunga kirmaydi. Lichinka yoki qurtlarnikiga nisbatan ulg’aygan hasharotlarning mushaklari ancha xilma-xildir.  Hasharotlarning ovqat hazm qilish tizimi og’iz teshigidan boshlanadi. Undan keyin xalqum va qizilo’ngach keladi. U hasharotlarning ko’pchilik turlarida kengaygan yoki bo’rtib chiqqan bo’lib, uni bo’qoq deyiladi. Undan so’ng muskulli oshqozon, keyin haqiqiy oshqozon, ingichka, yo’g’on va to’g’ri ichaklar davom etadi. To’g’ri ichak anal teshigi bilan tamomlanadi. Burdalangan oziqa halqumdan o’tib bo’qoqda to’planadi va oz-ozdan mushakli oshq

 Hasharotning qoni yoki gemolimfa yagona suyuq to’qima bo’lib, plazma va qon tanachalari – gomotsidlardan tashkil topadi. Qon aylanish tizimi o’ziga xos holatda bo’lib, umurtqali hayvonlarnikidan jiddiy ravishda farq qiladi. U yopiq emas, qon tana bo’shlig’ini va a’zolar oralig’ini to’ldiradi, ularni yuvib turadi. Qonning bir qismigina maxsus qon aylanish a’zosi – orqa naychada aylanadi. Orqa naycha keyingi bo’lim – yurak va oldingi bo’lim aortaga bo’linadi. Orqa naycha pulslanadigan (kengayib- torayib turadigan) bir qator kameralardan, oldingi bo’lim esa oddiy naychaga o’xshash aortadan iboratdir. Hasharot organizmidagi qon yurak kameralarining kengayib- qisqarishi va diafragmaning ishlashi tufayli aylanib turadi. Pulsatsiya natijasida qon orqa naycha bo’yicha orqa tomondan oldinga qarab

 Nafas olish tizimi hasharotning tana to’qimalarini kislorod bilan bevosita ta’minlashga xizmat qiladi. U juda shoxlangan va butun tanadan o’tadigan behad ko’p havo naychalari – traxeyalardan iboratdir. Traxeyalar ko’krak va qorin segmentlarining yonlari bo’ylab juft-juft bo’lib joylashgan nafas teshiklaridan boshlanadi. Traxeyalarning boshlang’ich qismi yo’g’on bo’lib, keyin ingichkalasha boradi, ya’ni ko’plab traxeyalarga – traxeya kapillyarlariga shoxlab ketadi. Nafas olish harakatlari asosan qorin muskullarining qisqarishi tufayli ro’y beradi, bu jarayon pardaqanotlilarda (ari, asalari va boshqalarda) ko’zga yaqqol tashlanib turadi. Hasharotlarning kam harakatli fazalarida nafas olish tezligi susayadi.

 Eshitish. Ko’pgina hasharotlarda alohida a’zolar bo’ladiki, bularni ba’zi jihatlardan umurtqalilardagidek eshitish a’zolariga o’xshatish mumkin. To’g’ri qanotlilarda (chigirtka, temirchaklar, chirildoqlar), sayroqi tsikadalarda, ba’zi qandalalarda va bir qator kapalaklarda eshitish a’zolari timponal a’zo sifatida bo’ladi. Bu xil a’zolari temir- chak va chirildoqlarning oyoqlarida, ba’zi kapalaklarda ko’krak qismida, chigirtkalarda esa qorin qismida joylashadi.  Kimyoviy sezgi muhit kimyoviy holatini sezish (hid va ta’m bilish) uchun xizmat qiladi va kimyoviy retseptorlardan iborat bo’ladi. Bu retseptorlar o’rtasidagi fiziologik tafovut shundan iboratki, hid bilishda past kontsentratsiya moddaning gaz holati, ta’m bilishda esa yuqori kontsentratsiyali suyuq muhit seziladi. Hid bilish has

 Ko’z garchi hamma hasharotlarda bo’lavermasada, ularning hayotida katta ahamiyatga ega. Hasharotlarning ko’radigan a’zolarini ikki xilga: murakkab va oddiy ko’zlarga bo’lish mumkin. Murakkab yoki fasetkali (ikkita) ko’zlar boshning ikki yonida joylashgan, ko’pincha juda rivojlangan bo’lishi va boshining ancha qismini egallashi mumkin. Har qaysi fasetkali ko’z ko’pgina ko’rish birliklaridan – sensillalardan tashkil topgan bo’lib, ular fasetkalar yoki ommatidiyalar deyiladi. Ularning soni o’nlarcha va minglarcha bo’lishi mumkin. Hasharotlarning ko’zlarini ikki tipga bo’lishadi: oppozitsion ko’zlar – kunduzgi hasharotlarda, superpozitsion ko’zlar – tungi hasharotlarda bo’ladi. Bu esa, ommatidiyalarning morfologik va fiziologik jihatdan farqlanishiga bog’liqdir. Oddiy ko’zlar yoki ko’zchalar

 Hasharotlar ko’zlari yordamida shaklni, harakatni, rangni va o’zidan narsagacha bo’lgan masofani, shuningdek qutblashgan yorug’likni ajratadi. Hasharotlarning ko’p turlari uzoqni ko’rmaydigan bo’ladi va uzoqdan turib faqat harakatni ajratadi. Bu hodisa ko’p tajribalar asosida tasdiqlangan. Ko’pchilik hasharotlar qizil tusli yorug’likni ko’rmaydi, ammo ular umurtqali hayvon va odamdan farq qilib ultra binafsha nurlanishni ko’radi va unga parvona bo’ladi. Ko’pgina kunduzgi hasharotlarda quyosh nurlarining yo’nalishiga qarab harakatni o’zgartirish, ya’ni quyosh kompasi bo’yicha harakatlanishi aniqlangan, shu boisdan tungi hasharotlar yorug’likka tomon uchadi. Sun’iy yorug’lik manbaining yorug’lik nurlari radial holatda taraladi.

  Hasharot tuzilishining sxemasi. Bosh, ko’krak(kuk), qorincha(k) qismlari.  Oldingi va orqa qanotlari hamda oldingi, o’rta, orqa oyoqlar.  HT-nafas teshiklari, K-ko’z, b-burti, O-og’iz, T toscha, U-o’ynog’ich,  S-son, B- boldir, P-panja, TIR- tirnoq.

 Hasharotlaming ichki tuzilishi. A—orqa tomondan ko’rinishi,  B — yon tomondan ko’rinishi: 1—so’lak bezi rezervuari,  2 —so’lak bezi, 3—jig’ildon, 4 — muskulli oshqozon,  5—o’rta ichak, 6 —malpigi naychalari, 7 —keyingi ichak, 8 —9 —traxeya, 10— qorin nervzanjiri, 11— urug’don, 12 —jinsiy bezlar, 13—yurak, 14 —bosh miya, 15—simpatik nerv sistemasi, 16 —orqa ichakning ko’r o’simtalari.

 E’TIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

Купить