Hasharotlarning umumiy tuzilishi, tashqi morfologiyasi - Зоология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	10 Апрель 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Зоология

Hasharotlarning umumiy tuzilishi, tashqi morfologiyasi

Купить

Hasharotlarning umumiy tuzilishi, tashqi morfologiyasi REJA: 1. HASHAROTLARNING TANA BO’G’IMLARI 2. HASHAROTLARNING BOSH QISMI 3. KO’KRAK BO’LIMI 4. QANOTLARINI TUZILISHI 5. OYOQLARINI XILLARI

Hasharotlarga umumiy tafsif.  Hasharotlar Yer yuzida nihoyatda keng tarqalgan, quruqlikda yashashga to’la moslashgan traxeyalilar bo’lib, tanasi alohida ajralgan bosh, uch bo’g’imli ko’krak va qorincha (abdomen) qisimlaridan tashkil topgan. Ko’krak qismida uch juft yaxshi rivojlangan oyoqlari bo’lishi bilan xarakterlanadi.  Ko’pchilik hasharotlarning tanasi qattiq xitin bilan qoplangan. Nafas olish sistemasi - traxeyalardir. Faqat sodda tuzilgan va tuproqda, chirindilar orasida yashovchilarda traxeya yaxshi rivojlanmagan bo’lib, terisi bilan nafas olishadi.

Hasharotlarning tashqi tuzilishi .  Hasharotlarning tanasi bosh, ko’krak qorin bo’limlaridan tashkil topgan. Boshi akron va 4 bo’g’imdan, ko’kragi 3 bo’g’imdan, qorin bo’lmasi 6-11 bo’g’im telsondan iborat.

 Hasharotlar tanasi, asosan, uch qismga: bosh, ko‘krak va qorin qismlarga bo‘linadi. Ularning tanasi va organlarini qoplab turgan teri qatlami – kutikula o‘zaro elastik parda vositasi bilan tutashgan qattiq qismdan tashkil topgan. Terming bu xususiyati hasharotlarga muskullar vositasida tanasining turli qismlarini harakatga keltirishiga imkon beradi. Terining qattiq qismlari tashqi skelet vazifasini bajaradi, chunki unda tananing hamma harakat muskullari o‘zaro tutashgan. Shu bilan birga bosh qismining o‘zi ham 5–6, ko‘krak qismi 3 va qorin qismi 9– 11 bo‘lakdan tashkil topgan. Hasharotlarning tashqi skeleti ular tanasini tashqi muhit ta’siridan saqlaydi, ichki organlarini himoya qiladi, organizmdan suv bug‘lanishini kamaytiradi va ichki muskullarining birlashish joyi hisoblanadi.

Hasharotlarning bosh qismi  Hasharotlarning bosh qismi kalla suyagi, kalla qopqog‘idan iborat. Bosh qismda og‘iz organlari, bir juft mo‘ylov, bir juft oddiy ko ‘z yoki bir juft murakkab ko‘zchalar joylashgan. Bosh qismi orqa tomondan, ya’ni qorin qismidagi ichki organlar bilantutashgan. Bosh qismida bo‘g‘inlarga bo‘lingan turli ko‘rinishdagi bir juft antennasi, mo‘ylovlari bo‘ladi. Ularning vazifasi hid bilish va sezish funksiyasini bajarishdan iborat. Ular peshonaning ikki yonidagi ko‘zlar oralig‘ida joylashgan. Har bir mo‘ylov yo‘g‘onlashgan o‘zak – asosiy dastadan va uchinchi bo‘g‘indan boshlanadigan xivchindan iborat bo‘ladi. Bosh qismining gipognatik, prognatik va opistognatik xillari bo‘ladi.  Gipognatik – og‘iz bo‘laklari pastga qaratilgan (chigirtkalar) va prognatik – og‘iz bo‘la

Hasharotlarning og‘iz organlari  Hasharotlarning og‘iz organlari yuqorigi lab, og‘iz o‘simtalari va tomoq osti bo‘g‘inlaridan tuzilgan. Qabul qilinadigan oziqning holatiga va xiliga (qismiga) qarab, og‘iz organlarining shakli o‘zgaradi. Asosan, ikki xil – kemiruvchi va so‘ruvchi og‘iz organlari bo‘ladi. Kemiruvchi og‘iz organlari qattiq oziqqa, jumladan, o‘simliklarning bargi, poyasi, o‘sish nuqtalari, ildizi va hokazolarga moslashgan bo‘lib, o‘simliklarning urug‘i, organik qoldiqlar bilan oziqlanadigan sanchib-so‘ruvchilarga nisbatan ancha oldin pay do bo‘lgan. Hasharotlarning ayrim guruhlari o‘simliklarning suyuq moddalari, jumladan, o‘simliklar shirasini, gullar nektarini so‘rishga moslashgan. Bulardan tashqari, ko‘pgina hasharotlar sanchib-so‘ruvchi, yalovchi, kemiruvchi-yalovchi, kes

 Og’iz apparati nima bilan oziqlanishiga qarab quyidagi turlarga bo’linadi: 1. Kemiruvchi. 2. Kemiruvchi – so’ruvchi. 3. So’ruvchi. 4. Sanchib so’ruvchi. 5. Yalovchi.

Og’iz organlarining tuzilishi Kemiruvchi: ustki lab, ustki jag’, ostki jag’, ostki jag’ paypaslagichlari’, ostki lab paypaslagichlari. Kemiruvchi- so’ruvchi : ustki lab, ustki jag’, ostki jag’, ostki lab, ostki jag’ paypaslagichlari, ost lab paypaslagilar. Soruvchi : ustki lab, ostki jag’, ostki lab, ostki jag’’ paypaslagichlari, ostki lab paypaslagichlari. Sanchib- so’ruvchi . ustki jag’, ostki jag’, iyak osti .

Hasharotlarning mo‘ylovi  Hamma hasharotlarda (faqat Proturalardan tashqari) bir juftdan mo‘ylov bo‘lib, ular shakli, bo‘g‘inlari, uzun-qisqaligi bilan bir-biridan farq qiladi. Bo‘g‘inlar soni 3–4 tadan yuztagacha va undan ortiq bo‘lishi mumkin.  Ayrim hollarda, erkak va urg‘ochi hasharotlar mo‘ylovining bo‘g‘imlari soni va shakli har xil bo‘lishi mumkin. Hasharotlarning mo‘ylovi boshining ikki yonidagi guruhga o‘rnashgan, ipsimon, tubidan uchigacha bir xil yo‘g‘onlikda bo‘ladi. Birinchi asosiy bo‘g‘im boshqa bo‘g‘imlarga qaraganda yirik, boshqa bo‘g‘imlari xivchinsimon bo‘ladi. Ayrim hasharotlarning mo‘ylovi qilsimon bo‘lib, tubidan uchiga qarab ingichkalashib boradi. Marjonsimon mo‘ylovlar kalta, bo‘g‘im uchlari yumaloqlashgan, bir-biri bilan aniq ajralib turadigan bo‘g‘imlardan iborat

Hasharotlar mo'ylovi xillari. 1- qilsimon, 2- ipsimon, 3, 4 - arrasimon, 5 - taroqsimon, 6 - to'g'nog'ichsimon, 7- cho'qmorsimon, 8- duksimon, 9- plasfinka-to'g'nog'ichsimon, 10-taroq tizzasimon, 11 - noto'g'ri, 12 - patsimon, 13 -qildor.

Hasharotlarning ko‘krak qismi  Hasharotlarning boshidan keyingi qismi ko‘krak bo‘lib, u uch bo‘g‘imdan: oldingi ko‘krak, o‘rta ko‘krak va orqa ko‘krakdan iborat.  Hasharotlarning oldingi, o‘rta, orqa ko‘krak qismlari birbiriga harakatchan birikkan bo‘lib, ayrimlarida bu qismlar jips birikib ketgan bo‘ladi. Ko‘krakning uchta segmentining har biri xitinlashgan ayrim qismlardan – skleritlardan iborat. Segmentlarning yuqori qismi yoki ustki tomoni, yelka ostki tomoni yoki ko‘kragi yon tomonidagi skleritlar – biqincha yoki pleyritlar deb ataladi.  Hasharotlarning har bir ko‘krak bo‘g‘imlarida bir juftdan oyog‘i bo‘ladi. Qanotli hasharotlarning o‘rta va orqa bo‘g‘imlarida juft qanotlar bo‘ladi. Shuning uchun o‘rta va orqa bo‘g‘imlari birgalikda pterotoraks degan nom bilan ifodalanadi. Ayrim h

Ko’krak bo’limi  Hasharotlarning ko’kragi old, o’rta va orqa ko’krak deb ataladigan 3 ta bo’g’imdan tuzilgan.  Har bir ko’krak bo’g’imi 4 ta xitin qoplag’ich – skleritdan iborat. Skleritlar- ning nomi Orqa skleriti- tergit Qorin skleriti- sternit Ikkita yon skleritlari- Plevrit.

Hasharotlarning qanoti  Ko‘pchilik hasharotlarda ikki juft qanot bo‘lib, ularning birinchi jufti o‘rta ko‘krakka va ikkinchisi orqa ko‘krakka joylashadi.  Lekin ikki qanotlilarda qanot bir juft bo‘lib, ular o‘rta kurakka, orqa kurakka esa yo‘qolib ketgan orqa qanot rudimentlari o‘rnashadi. Hasharotlar qanoti ikkita yupqa plastinkadan iborat bo‘lib, ular o‘rtasidan to‘rt tomoni berk katakchalar hosil qiladigan tik va ko‘ndalang tomirlar o‘tadi.  Tomirlarning soni va joylashishi har xil. Tuban hasharotlar qanotida ko‘proq ko‘ndalang tomirlar bo‘ladi, qanot tomirlari qanot pardalarini ko‘tarib turuvchi mexanik tirgak vazifasini bajaradi. Ichi g‘ovak bo‘lgan ayrim tomirlar orqali oziq modda tashuvchi qon oqadi. Hasharotlar qanotlarini tutib turishida va ularni oziqlanishida uzunasiga ketgan

Hasharotlar qanotining tuzilishi. A - qanotining tomirlanishi. B - qanotining kesmasi, 1- kostal tomir, 2- subkostal tomir, 3 radial tomir, 4- medial tomir, 5- kubital tomir, 6- anal tomir, 7 - yugal 8- traxeya.

Oddiy hasharotlar qanotining tuzilishi: Oddiy hasharotlar qanotining tuzilishi: R M S MA MP C u P E A3 2 A A1 E P C u 2 C u 1 M 4 M 3 M 2 M 1 S 4 S 3 S 2 S 1 R S A S P C – kostal tomir, Sc – subkostal tomir, R – radial tomir, S – sektoral tomir, M – medial tomir, Cu – kubital tomir, P – plikal tomir, E – empual tomir, A – anal tomir

Hasharotlarning oyog‘i  Hasharotlarning oyog‘i ko‘kragining ostki tomonida, har qaysi segmentga bir juftdan joylashadi. Ko‘krakning oldingi qismida joylashgan oyoqlari oldingi juft oyoqlar deb ataladi. Ko‘krakning o‘rtasida joylash- ganlari o‘rta oyoqlar yoki ikkinchi juft oyoqlar va ko‘krakdan keyinda joylashganlari keyingi yoki uchinchi juft oyoqlar deb ataladi. Voyaga yetgan hamma hasharotlarning oyog‘i uch juft bo‘lib, ular hasharotlar (Insecta) yoki olti oyoqlilar (Hexapoda) deb ham ataladi.  Hasharotlarning oyoq bo‘g‘imlari tos, o‘ynog‘ich, son, boldir, panjalardan iborat bo‘ladi. Hasharotlarning oyog‘i katta- kichik va shakliga qarab xilma-xil bo‘ladi. Bunday xilmaxillik ularning yashash tarziga bog‘liq bo‘ladi va funksiyasi ham o‘zgarib turadi.  Barcha hasharotlarning oyog‘i tuz

 Yuguruvchi oyoqlar. Boldiri 1– toscha, 2– o‘ynog‘ich, va panjasi uzun va ingichka, 3 – son, 4–boldir, 5– panja. yuguruvchi bo‘ladi.  Yuguruvchi oyoqlar. Boldiri 1– toscha, 2– o‘ynog‘ich, va panjasi uzun va ingichka, 3 – son, 4–boldir, 5– panja. yuguruvchi bo‘ladi.  Tutuvchi oyoqlar. Tutuvchi oyoqlar sonida uzunasiga ketgan chuqur ariqcha bo‘ladi. Bu ariqchaga boldir joylashadi, natijada tutilgan o‘ljani kesish va qisish jarayoni amalga oshadi. Tutuvchi oyoqlarning boldiri va sonining tanaga qaragan ichki chekkasida, odatda, yirik tishlar bo‘ladi. Ularning vazifasi tutilgan o‘ljani ushlab turishdan iborat. Lekin, ayrim hollarda, tutuvchi oyoqlarda bunday tishlar bo‘lmasligi ham mumkin.  Masalan, suv qandalasi (Naucoris)ning oyoqlarida bun day tishlar bo‘lmaydi. Ko‘p hollarda esa olding

Hasharotlar oyog'i xillari A - yuguruvchi (vizildoq qo'ng'iz), В - suzuvchi (suvsar qo'ng'izning keyingi oyog'i), D-sakrovchi(chigirtkaning orqa oyog'i), E-kavlovchi (buzoqboshining oldingi oyog'i), F- tutuvchi (beshiktervatarning oldingi oyog'i),G-so'rg'ichli (qo'ng'ir suvsar erkagining oldingi oyog'i), H - to'plovchi (asalarining keyingi oyog'i), I - yuruvchi (qiltumshuq qo'ng'iz panjasi): 1 - chanoq, 2 - o'ynog'ich, 3 - son, 4 -boldir, 5 - panja.

Qorin bo‘lagi  Hasharotlarning qorin bo‘lagi bir nechta segmentdan tashkil topgan. Tuban hasharotlar (Protura)ning qorin bo‘lagi 12 ta bo‘ladi. Ko‘pchilik hasharotlarda voyaga yetgan yoshida 11 ta segment bo‘ladi, ba’zilari qo‘shilib ketib, ular o‘rnini baquvvat rivojlangan segmentlar egallashi hisobiga ular yo‘qolib ketadi. Segmentlarning har biri 2ta asosiy skleritdan iborat bo‘lib, ustki tomonidagi plastinka – tergit, pastki tomonidagi plastinka – sternit deb ataladi; ular orasida pardasimon yumshoq qism – biqincha yoki pleyrit bo‘ladi. Voyaga yetgan hasharotlarda tergit bilan sternitning soni hamma vaqt bir xil bo‘lmaydi, chunki ayrim segmentlarning orqa qirrasi keyingi segmentning oldingi qirrasini bosib turadi. Ayrim hollarda segmentning tergiti shu bo‘g‘imning sternitiga qaraganda

 Keng qorin. Bunday qorinning birinchi bo‘g‘imi enli bo‘lib, hamma joyi bilan ko‘krakka zich yopishadi.  Osilgan qorin. Bunday qorinning birinchi bo‘g‘imi keng bo‘lib, lekin segmentning ostki qismi yordamida ko‘krakka harakatchan birikadi va qorin osilib turadi.  Poyasimon qorin. Bunday qorinning birinchi yoki ikkinchi bo‘g‘imlari cho‘zilib, uzun poyaga aylanadi.  Qorin segmentining yonida nafas teshigi stigmasi joylashadi, ular har xil shaklda, ko‘pincha noto‘g‘ri oval yoki yumaloq shaklda, juda kichkina bo‘ladi. Qorinning nafas teshikli segmentlarining soni har xil bo‘ladi. Odatda, ularning soni 7 yoki 8 juft, har qaysi segmentda bir juft nafas teshigi bo‘lib, qornining 9- va 10-segmentlarida nafas teshiklari bo‘lmaydi. Vo yaga yetgan hasharotlarning qorin bo‘lagida oyoqlar bo‘lmaydi

 Ayrim hasharotlarda, to‘g‘riqanotlilarda, suvaraklarda qorin bo‘lagining 11-, kamdan kam hollarda 10- yoki 9-segmentlar tergitida bo‘g‘imli sezuvchi serklar bo‘ladi. Uxovyortkalarda ular (serklar) baquvvat omburga aylangan. Ular himoyalash va uchish oldidan qanotlarni to‘g‘rilovchi organ vazifasini bajaradi. Ko‘pchilik hasharotlarda 9-qorin bo‘lagining segmentida ayrim hollarda 8- segmentlardagi genital plastinka gona-pofiz deb ataladigan o‘simtalardan tashqari, hech qanday o‘simtalar bo‘lmaydi. Gonapofizlar jinsiy yoki himoya vazifasini bajaradi. Bunday qismlar qatoriga hasharotlar, masalan, temirchaklar (Thigonidae) yoki sikadalar (Cicadidae) erkagining tashqi jinsiy organlari, urg‘ochilarining tuxumqo‘ygichi kiradi. Ular asalarilarda (Apidae) gonapofiz nayza holida bo‘ladi. Ninachilar

1 2 3 Hasharotlar qornining tuzilishi: 1 – botiq, 2 – keng bandli, 3 – osiluvchan, 4 – uzun poyachali.

Купить