Ichimlik suvini tozalash usullari - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	992.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Ichimlik suvini tozalash usullari

Купить

MAVZU: Ichimlik suvini tozalash usullari RЕJA: KIRISH 3 I-bob. Adabiyotlar tahlili 8 1.1. Suv molekulasi tuzilishi 8 1.1.1. Suv molekulasi 9 1.1.1.1. Suv molekulasining tuzilishi 9 1.1.1.2. Suv molekulasining hosil bo’lish energiyasi 9 1.1.1.3. Molekulyar parametrlar 12 1.1.1.4. Molekulyar tebranishlar 16 1.1.1.6. Molekular energiyalarni taqqoslash 22 1.1.2. Suv molekulasi elektrostatik modeli 26 1.1.2.1. Elektrostatik model 26 1.1.2.2. Molekulyar orbitallar nazariyasi 28 1.1.2.3. Elektron qobiqning taqsimlanishi 32 1.2. Tirik va o’lik suv 38 1.3. Suv ning fizik vа kimyоviy хоssаlаri, hоlаt diаgrаmmаsi 44 1.4. Suvning elektrolitik diss о tsil а nishi 47 1.4.1. Suvning elektrolitik dissоtsilаnishi 47 1.4.2. Suvning iоn ko`pаytmаsi vа vоdоrоd ko`rsаtkich. pH - ning jаrаyоnlаrdаgi аhаmiyati 4

KIRISH Dunyoning ko’pchilik xududlarida toza ichimlik suvini y е tishmasligi hozirgi vaqtda favqulodda o’tkir muammo hisoblanadi. Ayniqsa, bu holat R е spublikamizdagi Orol bo’yi mintaqasi uchun birinchi darajali muammolardan biri hisoblanadi. Hozirgi kunda mazkur mintaqada ekologik toza ichimlik suvining y е tishmasligi sababli, bu е rda yashovchi aholi o’rtasida turli xil kasalliklar, shu jumladan: organizmdagi tuz- suv balansi buzilishi sababli bo’g’inlarda tuz yig’ilishi, o’t qopi, buyrak va p е shob yo’llarida tosh paydo bo’lishi, oshqozon-ichak kasalliklari kabilar ko’payganligi qayd qilinmoqda. Mavzuning dolzarbligi va muammoning o`rganilganlik darajasi: Bugungi kunda Xorazm viloyati va Qoraqalpog’iston R е spublikasidagi aholini ichimlik suvi bilan markazlashgan holda ta'minlas

qismi tomonidan sotib olinayotgan, xonadonlarda ishlatish uchun ch е t ellarda ishlab chiqilgan turli xil kichik quvvatli (soatiga – 5 - 10 litr) maishiy suv tozalash va chuchuklashtirish uskunalarini mintaqadagi suvlarni tozalashga moslashtirilmaganligi sababli t е z ishdan chiqishi kuzatilmoqda. Bundan tashqari xonadonlarda bu uskunalarda tozalangan suv sifatini muntazam ravishda t е kshirib borish va shunga bog’liq ravishda muddatini o’tagan qismlarni (filtr) o’z vaqtida almashtirish imkoni yo’q. Ularni narxi qimmatligi, t е z ishdan chiqishi va samarasi pastligi bois mintaqa aholisi tomonidan bunday uskunalarni sotib olish k е ng avj olmayapti. Shularni e`tiborga olgan holda, aholini ichimlik suvi bilan arzon va sifatli ta`minlaydigan usullarini tadbiq e`tish eng dolzarb muammolardan b

asosida import o’rnini bosuvchi "EKO - L" turkumidagi uskunalarning sinov variantlarini yaratishdan iboratdir. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari: Quyilgan maqsadga quyidagi vazifalarni yеchish orqali erishildi: - Ichimlik suvini tozalashni ilg’or usullari va zamonaviy t е xnologiyalariga oid jahon adabiyotlari tahlili olib borish; - Mintaqadagi tabiiy suv r е surslarining kimyoviy, bakt е riologik va boshqa tarkiblari to’g’risidagi mavjud ma'lumotlar yig’iladi va shuningd е k, qo’shimcha ravishda ularni tarkibi laboratoriya tahlillari asosida aniqlash; - Mintaqa tabiiy suvlari tarkibini etiborga olgan holda ularni zararli qo’shimchalardan tozalashni "EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunalarida o’rganish. Tadqiqot ob ` еktlari: Mintaqa tabiiy yer osti su

sharoitida quvvati soatiga 500 va 1000 litr bo’lgan - "EKO - 500 L" va "EKO – 1000 L" uskunalarini sinov varianti yaratilib, laboratoriya sharoitida o’rganildi va takomillashtirildi; "Ekokompani" xususiy firmasi sharoitida quvvati soatiga 500 va 1000 litr bo’lgan "EKO -500 L " va "EKO – 1000 L" uskunalari ishlab chiqariladi. Chеt davlatlardan valyutaga sotib olib kеltirilayotgan qimatbaho suv tozalash uskunalarini, bizning mintaqamizdagi suvlarni tozalashga moslanmaganligi bois, bunday kamchiliklarni yangidan yaratiladigan "EKO - L" turidagi suv tozalash uskunalarida bartaraf qilish bo’yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Mazkur turkumdagi uskunalarni yasashda 50% atrofida mahalliy xom - ashyo va butlovchi qismlardan foydalaniladi. &

ko`rsatmalarini o`z ichiga oladi. Uchinchi tajriba qismda Orol bo’yi mintaqasidagi tabiiy suvlarni tozalash natijasida ekologik toza ichimlik suvi olishga mo’ljallangan, mahalliy xom-ashyo va butlovchi qismlar asosida import o’rnini bosuvchi "EKO - L" turkumidagi uskunalarning sinov variantlarini yaratishdan iborat. Xulosalar qismida olingan natijalarning qisqacha sharhi va xulosalar kеltirilgan. Bitiruv malakaviy ishi 76 matn bеtida bayon qilingan, 10 jadval, 16 ta rasm va 31 ta foydalangan adabiyotni o`z ichiga oladi. 7

ADABIYOTLAR TAHLILI 1.1. Suv molekulasi tuzilishi Suv bu yer yuzasida eng ko’p tarqalgan birikmalardan biri hisoblanadi va butun tirik organizmlar tarkibining asosiy komponentlaridan biridir. Masalan, okeanning o’zi 1,4*10 24 g suvni yoki tahminan 320 mln mil 3 suvdan tashkil topgan. Yer qarining qattiq po’stlog’i esa 0,8*10 24 gidratlangan suvdan tashkil topgan. Odam organizmining qattiq hujayrasi 65 % i, yumshoq hujayralarini esa 80 % i suvdan tashkil topgan . Suvning tarkibini nazariy o’rganish va olingan natijalarni Dorsi [1] o’rgangan. Bunda suvning (sirt taranglik) xossalari va tarkibi orasidagi bog’liqlik o’rganilgan. Suv ko’rinishidan bug’, suv va muz ko’rinishida bo’lishi mumkin. Suvning bug’, muz va suyuq holatdagi xossalarini tushuntirish uchun biz suv molekulasining tuzilishini

1.1.1. Suv molekulasi 1.1.1.1. Suv molekulasining tuzilishi 1780 – yilda Kavendish va Lavuaze [2] suv kislorod va vodorod atomlaridan tashkil topishini aniqladi. Lekin ular ikki hajm vodorod bir hajm kislorod bilan ta’sirlashishini isbotlay olishmadi. Buni 1805 - yilda Gey – Lyussak va 1842 – yilda Gumboldlar isbotlashgan. Dumas esa vodorod va kislorodning og’irligi suvda 2:16 nisbatda ekanligini aniqlashgan. 1929 – yilda kislorodning barqaror izotopi va 1932 – yilda deyteriy kashf qilingandan keyin suvning har – hil molekular og’irlikdagi bir nech turi borligi aniqlandi. Xozirgi vaqtda vodorodning uchta izotopi (deyteriy), (tritiy) va kislorodning oltita izotopi ma’lum [3] tritiynin yarim yemirilish davri 12,5 yilga teng bo’lgan radiaktiv element hisoblanadi. Kislorodning izotoplari radia

Faraz qilaylik ikki atom vodorod va bir atom kislorod elektron holatda bir – biriga yaqinlash yabti bunda suv molekulasi elektron, tebranma, ilgarilanma holatda bo’la oladi. Jarayon 0 0 C Kda olib boriladi. Ushbu reaksiyada energiya o’zgarishi ya’ni suv molekulasining 0 0 C K dagi hosil bo’lish energiyasi quyidagi termokimyoviy va spektroskopik ma’lumotlar kombinatsiyasi asosida aniqlanadi: H 2 + O 2 →H 2 O, ΔE = -57,102 kkal/mol (yonish issiqligi asosida) (1) O → O 2 , ΔE = -58,983 kkal/mol (2) ( (2) - suv molekulasining dissotsialanish issiqligi asosida, spektroskopik o’lchashlar natijasida olingan) H + H → H 2 , ΔE = -103,252 kkal/mol (3) ((3)- suv molekulasining dissotsialanish issiqligi asosida, spektroskopik o’lchashlar natijasida olingan) O + H + H → H 2 O, ΔE = -219,337 kkal/mol (4

1 – jadval Suv molekulasining hosil bo’lish energiyalari (kkal/mol) № Energiya turi Energiya miqdori, kJ/mol 1 O 0 K da H va O atomlaridan suv molekulasi hosil bo’lish energiyasi -219,34 [365] 2 O 0 K da tebranish energiyasi 13,25 3 Elektron bo’g energiyasi -232,59 4 25 0 C dagi hosil bo’lish entalpiyasi -221,54 [365] 5 O 0 K da O – H bog’ energiyasi 109,7 6 O – H bog’ dissotsiatsiya energiyasi 101,5 [62] 7 H – O – H bog’ dissotsiatsiya energiyasi [(1)-(6)] 117,8 Suv molekulasining elektron bog’ energiyasi tebranmas yadro molecular energiyasi va 0 0 Kdagi atomlar enegiyasi ayirmasiga tengva 0 0 Kdagi suv molekulasining hosil bo’lish energiyasidan ancha kattadir. Suv molekulasining hosil bo’lish energiyasi hatto 0 0 Kda ham molekulaning qoldiq tebranma energiyasiga ega ekanligi aniqlangan v

dissotsiatsiya energiyasi summasi suv molekuasining hosil bo’lish energiyasiga teng ekanligini bilgan holda H – O – H bog’larning dissotsiatsiya energiyasini hisoblaymiz. 219,3 – 101,5 = 117,8 Poling [5] yuqoridagi ushbu tenglikni quyidagicha tushuntiradi: O – H bog’ dissotsiatsiyasi kislorod atomiga energetik barqaror qayta taqsimlanish imkonini beradi. Bu qayta taqsimlanish ikkinchi dissotsiatsiyalanish energiyasining kamayishi evaziga hosil bo’ladi. Ikkinchi O – H bog’ kislorod atomining quyidagi elektron konfiguratsiyasida hosil bo’lgan: 1s 2 2s 2 2p 4 . Ushbu elektron konfiguratsiyaga mos keluvchi 3p deb belgilanuvchi holat Rassell – Saunders holati deb aytiladi. Bu holat ikkita juftlashmagan elektronlar rezonansi orqali stabillashadi. Poling bo’yich ushbu stabillanish energiyasi 17,1

D 2 O, H 2 O va HDO izotopli molekulalarning molek ular parametrlari. Molekula D 2 O H 2 O HDO Inertsiya momenti, *10 -40 g*sm 2 5,6698 3,8340 1,8384 2,9376 1,9187 1,0220 4,2715 3,0654 1,2092 Bog’ uzunligi 0,9575 0,95718 0,9571 Bog’ burchagi 104,474 104,523 104,529 Ushbu natijalarni olishda x * - chizig’i molekula massasi markazidan o’tadi va molekula tekisligiga perpendikular yo’naltiriladi. H 2 O va D 2 O molekulalarida z * - bissekktrissa chizig’i esa narigi ikkita chiziqqa perpendikular yo’naltirilgan. HDO molekulasida z * va y * chiziqlari x * o’qi atrofida 21,9 0 burchakda joylashgan. E indoksi tebranma va aylanma holatlari yo’qligidan dalolat beradi. Suv molekulasida atomlar yadrolari kislorod atomiga nisbatan teng tomonli o’tmas burchakli uchburchak hosil qiladi. Bu holat muvozanat

1 – rasm. Suv molekulasining koordinata sistemalari. 1 - a rasm. Dekart koordinatalari molekula x = 0 tekislikda joylashgan. Z o’qi HOH bissektrissaning burchagi. - yadrolarining bittasi da ikkinchi yadrosi esa da yotadi. YZ o’qi o’qlariga perpendikulyar joylashgan. 1 – b rasm. Sferik koordinatalari molekula x = 0 tekisligida joylashgan. Nol nuqtasi kislorod yadrosidan r masofada yotadi. Θ – burchak r va z o’q orasidagi burchak, φ – r va xy o’qlari orasidagi burchak. 1 – rasmda x * ,z * ,y * o’qlari xz va y o’qlariga parallel lekin kislorod atomi yadrosi markaziga emas, molekulaning og’irlik markaziga to’g’ri keladi. Bunda x * o’qi atrofida aylanganda inertsiya moment y * o’qi atrofida aylangandagiga qaraganda 14

katta qiymatga ega. Uchta izotopmolekulasining bog’lanish burchagi va bog’ uzunligi bir – biriga juda yaqin. Born – Oppengeynmer natijalariga ko’ra molekulaning elektron strukturasi uning yadrosi massalariga bog’liq emas degan hulosa kelib chiqadi. Hisoblashlarda [6] qiymat attaliklarining orasidagi farq r e = ± -0,0003 * 10 -8 sm ga, burchak orasidagi farq esa 2α e = ±0,05 0 ga teng ekanligi aniqlangan. Ushbu natijalar asosida suv molekulasidagi bog’ uzunligi r e = 0,9572 *10 -8 sm va bog’ burchagi esa 2α e = 104,52 0 ekanligi aniqlangan. Suv molekulasining o’lchamlari uning kvant holatiga esa kamroq bog’liq. Har bir tebranma holati uchun molekular o’lchamlar uchta “Effektiv moment inertsiyalari” yordamida tasvirlanishi mumkin [9]. Darling va Dennison [10] Natijalar asosida quyidagi effek

juda kam. Ushbu holatlarning molekular o’lchamlari muvozanat holatidagi olingan molekular o’lchamlaridan farq qiladi. 15 – ish muallliflari tamonidan elektronlarning notinch holatidagi spektrlari o’rganildi. Bunda vakumli ultrabinafsha maydonining 1140 va 1219 li chiziqlariga to’g’ri keladi. O – H bog’ uzunligi 0,065 ± 0,010 ga uzayadi. H – O – H bog’ burchagi esa 5,2 ± 1,8 0 ga o’zgaradi. Elektronlarning notinch holatga o’tish sharoitining ta’siri ham o’rganilgan. O – H bog’ uzunligi 0,067 ± 0,010 ga oshgan. Bog’ burchagi esa 5,2 ± 1,8 0 ga oshgan. Magnit va spektroskopik natijalar asosida (4) Shu qiymatni topish mumkin. Bu yerda Ψ 0 - molekulaning asosiy holatidagi elektron to’lqin funksiyasi. r i 2 – esa bitta elektronning molekula markazidan masofalari kvadrati. To’rtinchi tenglikni r

2 – rasm. Suv normal modlarining tebranishi. ν 1 va ν 3 tebranishlarda yadrolar harakati O – H bog’ yo’nalishida kuzatiladi va bu modlar O – H bog’ cho’zilish tebranishi deb aytiladi yoki O – H bog’ valent tebranishi deyiladi. Shu tariqa ν 2 tebranishda vodorod yadrosining harakati O – H bog’lariga deyarli perpendikular yo’nalgan. ν 2 mod i H – O – H bog’larining deformatsion tebranishi yoki H – O – H bog’ining bukuvchi tebranishi deb aytiladi. 17

Rasmdan ko’rinib turibdiki ν 1 mod i H – O – H bog’ini bukishda juda kichik qiymatga ega, ν 2 mod i esa O – H bog’ cho’zilishida juda kichik qiymatga egadir. ν 3 mod i cho’zilishdagi assimmetrik tebranish yoki assimmetrik valent tebranish deyiladi. Suv molekulasining tebranma holatdan uyg’ongan holatga o’tishi ν 2 mod i orqali ifodalanadi va infraqizil yutish chizig’ining 1594,59 sm -1 maydoniga to’g’ri keladi. Bunda v 2 kvant soni ν 2 mod i orqali harakterlanadi va noldan birga o’zgaradi. V 1 va v 3 kvant sonlari esa ν 1 va ν 3 modlari orqali harakterlanadi, nolga teng bo’lib qoladi. huddi shunday suv molekulasini tinch holatdan faqat bir modi o’zgargan uyg’ongan holatga o’tkazilsa, v 1 = 1 ga v 2 = 0 ga va v 3 = 0 ga teng bo’ladi. Yutilish chizig’i esa 3656,65 sm -1 ga to’g’ri keladi (3

1. Kvant sonlari v 1 , v 2 va v 3 ga teng bo’lgan tebranmasiz muvozanat holatni G(v 1 , v 2 , v 3 ) energiya bilan belgilaymiz. Bunda quyidagi tenglamani olamiz: G(v 1 ,v 2 ,v 3 ) = (v 1 + ) + (v 1 + ) (v k + ) (5) Bunda summa olish normal modlar orqali amalga oshiriladi. ω i garmonik chastota deyiladi. Garmonik chastota deb – molekulaning ideal garmonik tebranish kuzatilishi mumkin bo’lgan chastotaga aytiladi. X i – angarmonik konstanta. U garmonik tebranishdan chetlanishlarni hisobga oladi. Bir hil tebranish holatidan boshqa tebranish holatiga o’tishni 5 – tenglamadan olish mumkin. Konstantalar esa 4 – jadvaldan topiladi. 4 – jadval D 2 O, H 2 O va HDO izotopli molekulalarni tebranma konstantalari. Garmonik konstantalar. Garmonik chastotalar Molekula D 2 O H 2 O HDO ω 1 ω 2 ω 3 ω 11 ω 22

v 3 = G(0,0,1) – G(0,0,0) = ω 3 + 2x 33 + x 13 + x 23 (8) Ushbu tenglamalardan angarmonik konstantalar musbat qiymatga ega ekanligi ko’rinib turibdi. Bu yuqori tebranma energiyalarning bir – biriga yaqin ekanligini bildiradi. 9 – tenglama orqali nol nuqtadagi tebranma energiyasini aniqlash mumkin: G(0,0,0) = (ω 1 + ω 2 + ω 3 ) + (x 11 + x 22 + x 33 + x 12 + x 13 + x 23 ) (9) 4 – jadvaldan konstantalarni 9 – tenglamaga qo’ysak H 2 O molekulasining energiyasi 4634,32 sm -1 yoki 13,25 kKal/mol ga D 2 O va HDO molekulalarining energiyasi esa 3388,67 va 4032,23 sm -1 ga teng ekanligini olamiz. Molekulanning tebranish shakli va chastotasi tebranish jarayoni natijasida molekulaning potensial energiyasining o’zgarishiga bog’liq. Bu molekula spektri potensial energiya funsiyalari haqidagi juda ko’

10 – funksiya suv molekulasining muvozanat holatdan boshqa holatga o’tgandagi energiyaning oshishini hisoblashga yordam beradi. Bunda o’ng tarafdagi 3 – qism 2 ta O – H bog’ uzunligini o’zgarishini inobatga oladi. Agar bitta O – H bog’ cho’zilsa o’z – o’zidan parametrining huddi shu qiymatga kamayishi kuzatiladi. 4 – qismdagi K = oldidagi musbat belgi esa O – H bog’ining cho’zilishida burchak uzayishiga nisbatan energiya talab qilishini bildiradi. Ikkita O – H bog’dan bittasi cho’zilsa bog’lanish burchagini oshirish uchun ko’proq energiya talab qilinadi [13]. va α kuch konstantalarining belgilari O – H bog’ning gibrid tabiati bilan tushuntiriladi. H - O - H burchagi oshishi bilan O – H bog’lanishining P – harakteri kamayadi. Bu esa ushbu bog’ uzunligining kamayishiga olib keladi. Kamayishn

(11) Bu yerda ΔU = o 11 – tenglamaning o’ng tarafidagi qismi K – yuqori tartibdagi kuch konstantasi, (12) (10 5 Din/sm) Ular 4 – jadvaldagi angarmonik konstantalar va tebranma, aylanma harakat konstantalaridan topiladi [6]. Shunday qilib, elektronlar difraksiyasini o’rganish suv molekulasining tebranishi haqida qo’shimcha ma’lumotlar beradi [16]. Bunda H 2 O, D 2 O molekulalarning tebranish amplitudasidan ildiz osti o’rtacha qiymati 0,067 va 0,096 ga teng. 1.1.1.5. Molekular energiyalarni taqqoslash 22

Suv molekulalarini tebranma harakatga keltirganda, dissosiatsiya qilinganda va ion holatiga o’tirganda energiya qiymatlari o’zgaradi. Suv molekulasining umumiy energiyasini aniqlaymiz. Suv molekulasining umumiy energiyasi tinch molekula energiyasi va yadrolar energiyasi orasidagi qiymatga teng. Ushbu elektron va yadrolar bir – biridan uzoq masofada va tinch holatda joylashgan. Suvning umumiy energiyasi elektronlarning kinetik energiyasi; elektronlarning bir – biriga va yadroga nisbatan kulon potensial energiyasi; yadrolarning bir – biriga nisbatan potensial energiyalaridan iborat. Suv molekulasining umumiy energiyasi ikki bosqichda hisoblanadi: Birinchi bosqichda bir – biri bilan ta’sirlashmaydigan atomlarning energiyalarining summasi topiladi. Bu energiya uchta alohida atomlarning (o’zini

Suvning umumiy energiyasini boshqa usulda ham topish mumkin (182 – mualliflar ishi). Bunda elektronlarning kinetik energiyasi hisobga olinadi. Ushbu usul orqali agar molekula muvozanat konfiguratsiyaga ega bo’lsa unda umumiy energiya quyidagiga teng bo’ladi: -K en = p en (13) 13 – tenglamadan K en = 2080,6 eV ga teng bo’lsa, P en = -2. K en = -2 * 2080,6 eV = 4161,4 eV ga teng. Elektron jarayonlarga tegishli bo’lgan energiyalar; Masalan, elektronni aktiv holatga o’tirish, ionlash kabi energiyalar qiymati bilan bog’lanish energiyasiga taqqoslash mumkin. Kislorod atomidagi bog’lanmagan orbitaldagi elektronlarning yuqori energiyali orbitalga o’tkazish uchun ya’ni uyg’oq holatga o’tkazish uchun vakum ultrabinafsha spektrida 1240 va 1219 oraliqlarida maksimum kuzatiladi [17]. Uyg’otish energiya

5 O 0 Kdagi umumiy molekular energiya a) Kinetik energiya b) Potensial energiya -2080,55 +2080,6 -4411,4 6 Yadrolarning itarilish enegiyasi +250,2 7 Umumiy elektron energiyasi - 1240 da elektron uyg’onish eneriyasi Ion potesiallar 1 – y 2 – y 3 – y 4 -y - Dissotsialanish energiyasi 0 0 Kda H – O – H H – O - Kichik tebranma o’tish energiyasi - Aylanma o’tish energiyasi - Qaynash nuqtasida gaz holatida 1 kolekuladagi ichki energiyaning o’zgarishi 0 0 dan -35 0 C da muzning erishida 1 molekuladagi ichki energiyaning o’zgarishi -2330,8 10,0 12,62 [377] 14,5±0,3 [294] 16,2±0,3 [294] 18,0± 0,5 [294] 5,11 4,40 0,198 0,005 0,39 0,06 0,0007 Ushbu jadvaldagi ikkinchi va to’rtinchi ionlanish potensiallari molekulaning dissotsialanishi bilan bog’liq bo’lishi kerak. Ichki elektronlar juda kuchli bog’la

kichik qiymatga ega bo’lgan vaqtida talab qilinadigan energiya 1595 sm -1 yoki elektromagnit nurlanish bo’lsa 0,20 eV ga teng. Uchta modli holatdan tebranishining eng kichik qiymati 0,39; 0,45; 0,47 eV ga teng. Tebranma o’tish bilan boradigan: (Masalan, ionlanish) energiya o’zgarishidan ancha kichik. Boshqa tarafdan ushbu energiyalarning o’zgarishi aylanma harakatdagi o’tish energiyalaridan katta. Tahminan 0,005 eV ga Bir molekulaning 100 0 C da suv holatdan bug’ holatga o’tganda ichki energiya 0,39 eV ga o’zgaradi. Ushbu energiya juda zaif tebranma o’tishlardagi energiyaning o’zgarishiga o’xshash. 0 0 C da bir molekula suvning muz holatidan eritma holatiga o’tganda ichki energiya 0,06 eV ga o’zgaradi. 0 0 C dan -35 0 C ga o’tganda esa (2100 atm da) bu ko’rsatkich 0,0007 eV ga teng bo’ladi

Suv molekulasining modellaridan molekula atrofidagi elektrostatik maydonni harakterlash uchun foydalaniladi. Bu model nuqtali zaryadlarning kichik sonini o’z ichiga oladi. Zaryadlar bog’ muvozanati paytidagi bog’ uzunligi evaziga va qiymatiga qarab shunday joylanadiki, bu joylashuv molekulaning elektroneytralligini va dipol momentini aniq qiymatini berishni ta’minlaydi. Bunday modelga Verueya modelini misol qilsa bo’ladi. Bu model uchunchi rasmda berilgan. 3 – rasm. Verueya modeli suv molekulasining nuqtali zaryadi 27

4 – rasm. Popl modeli suv molekulasining nuqtali zaryadi. Ushbu rasmlarda kislorod yadrosi bilan vodorodgacha bo’lgan masofa 0,97 – 0,374 - 0,111 A 0 ga teng. Popl [23] ushbu modelning ancha murakkab ko’rinishini taklif qildi. Ushbu modellarda yadrodagi zaryadga har bir bog’langan elektron juftlarini va taqsimlanmagan elektron juftlarini inobatga olgan holda -2e ga teng ekanligi ko’rinib turibdi. 10, 31, 58, 306, 307 – ishlarda ko’rilgan modellar suyuq va muz holatdagi suvning molekulalararo kuchlarini hisoblashda qo’llaniladi. Lekin ushbu molekulalarning aniqligi unchalik yuqori emas. Chunki bu molekulalardagi zaryadning tarqalishini haqiqiy qiymatlari soddalashtiriladi. Ushbu modellar eksperimental dipol momentlarini tushuntirishda ham qo’llaniladi. Lekin bunda kvadrat yoki oktu momentla

Bu yerda V va ϕ – 4 – rasmda ko’rsatilgan burchaklar. Sferik koordinatada elektr maydondagi komponentlar 14 – tenglamani r, v va ϕ bo’yicha differensiallash yo’li bilan topiladi. Ushbu ko’rilgan modellar molekula atrofidagi elektrostatik potensialga yetarlicha izoh bo’ladi. Lekin molekulaning o’zi haqida kamroq ma’lumot ushlaydi. Molekula atrofidagi elektronlarning taqsimlanishi haqida aniqroq ma’lumot olish uchun suv modellarining kvantomehanik modeliga etibor qaratish kerak. 1.1.2.2. Molekular orbitallar nazariyasi Atom va molekulalardagi elektronlarning harakatini to’lqin funksiyasini olish uchun berilgan sistema uchun Shredinger tenglamasini yechish kerak. Hozirgacha suv molekulasi uchun bu tenglama oxirigacha yechilmagan. Bu tenglamani yechish uchun tahminiy to’lqin finksiyalari qo’l

5 – rasm. Bog’lovchi molekular orbitallarning hosil bo’lishi. Kislorod atomining 2p orbitali va vodorod atomining 1s – orbitallari. Rasmdan ko’rinib turibdiki, qolgan ikkita elektron 2py 1 va 2pz 1 orbitallarda joylashadi.Chunki bu elektronlar juftlashmagan va ular 2 atom vodorodning 1s elektronlari bilan ta’sirlasha oladi. Bunda O – H bog’ hosil bo’ladi. O – H bog’larning ikkita molekular orbitalini quyidagi funksiyalar bilan ifodalanadi: Φ (b ’ ) =λϕ (H ’ : 1s) + μϕ(O : 2 ) (14) Φ (b ’’ ) =λϕ (H ’’ : 1s) + μϕ(O : 2 ) (15) Bu yerda atom orbital, λ va μ o’zgarmas parametrlar λ/μ nisbat orbitallarning polyarlik o’lchami hisoblanadi. Μ(0;2py 1 ), bu kislorod atomining 2p atom orbitalining y 1 o’qi bo’ylab joylashganini bildiradi. Agar ushbu molekular orbitallar suvdagi O – H bog’ni butkul

orbitallarini vodorod atomi orbitallari bilan ustma – ust tushib kuchliroq bog’lar hosil bo’lishiga ham olib keladi. Kislorod atomidagi 2s va 2p orbitallarning gibridlanishi yana boshqa muhim natijani ham beradi: gibridlanishdan oldin 2s va 2px 1 orbitallarida kislorod atomi juft valent elektron ushlovchi ikkita orbitallga ega bo’ladi va ular vodorod atomidan uzoqroqda kislorod atomi tamonida zaryadning ikkita tamonini hosil qiladi. Ushbu maydonlar ajrashmagan juftlikni gibridlanishi deyiladi va molekular tekislikdan simmetrik ravishda yuqori va past qismlarida joylashadi, bunda tahminan bog’lar tetraedrli burchaklar hosil qiladi. 6 – rasm. Suvning gibridlangan orbitallarining yo’nalishi. b ’ va b ’’ bog’lovchi gibridlar, l ’ va l ’’ juftlashgan elektronlar gibridlari. Bular suv molekulasi

Φ (l’’) = ( 17) Bu yerda ϵ e gibridlanishni izohlovchi konstanta; Φ (0;2p[e ’ ]) bu esa e ’ bo’ylab joylashgan kislorodning 2p orbitali; B ’ va b ’’ bog’larning molekular orbitali. Kislorodning gibridlangan orbitallari va vodorodning 1s orbitallarining tekis kombinatsiyalari hisoblanadi va quyidagi funksiya bilan ifodalanadi. Φ (b’) =λ +μϕ(H’ : 1s) ( 18) Φ (b’’) =λ +μϕ(H’ : 1s) ( 19) Bu yerda ϵ b – gibirdlanishni izohlovchi konstanta. Atom orbitallari uchun Sleyter tenglamasini qo’llab molekular orbitallar ortoganallik shartini va bog’ burchagi eksperimental qiymatlarini bog’ orasidagi burchakni va dipol moment qiymatlarini keltirish mumkin. Ushbu shartni 16 – 17 – 18 – 19 – tenglamalarda qo’llab cosϵ b = 0,093 burchakda bog’lanish orbitallari asosan atom p funksiyalaridan, cosϵ l = 0,518

7 – rasm. Elektron zichlik kontur qartasi. Hisoblashlar asosida u quyidagini aniqladi; agar O - H bog’lar orasidagi burchak cosϵ b qiymatga oshsa bog’ kislorod atomidagi 2s orbitaldan uzayishi kuzatiladi. Shunigdek agar cosϵ l kamaysa juftlashgan, qutblangan 2s elektronlarning orasidagi bog’ kichrayadi. Bu esa juftlashmagan elektronlar orasidagi itarishishni oshishiga olib keladi. Bog’ orasidagi burchakning oshishi O – H bog’lar orasidagi bog’lanishni va juftlashmagan elektronlar orasidagi burchakni kamayishiga olib keladi. Bu esa ushbu elektronlarni bir – biridan itarilishiga olib keladi. Shu tariqa muvozanat holatga nisbatan bog’ orasidagi burchakning kamayishi gibridlangan bog’ orbitallari orasidagi itarishishni oshishiga olib keladi. Bu esa gibridlangan orbitallar orasidagi itarishish,

qabul qilinadi va yadroga ta’sir qiluvchi kuchlarning natijasi nolga teng bundan tashqari ko’rilayotgan yadroga boshqa yadrolar tamonidan ta’sir qilayotgan kuchlar itarishish kuchidir. Shuning uchun elektron zaryad ushbu kuchlarni muvozanatga keltirib taqsimlanishi kerak. Bader (6 - ish) Gellman – Feynman teoremasini qo’llab elektron zaryadlarni bog’lovchi fazada lokallanishini ko’rsatdi va bu elektron zaryadni yadroni itarishish kuchiga qarshilik qiladi va molekulani bir butun bo’lib birlashishini ta’minlaydi. Gellman – Feynman teoremasi izolirlangan molekulada yadroga ta’sir qiluvchi kuch bu boshqa yadrolar ta’sirida vujudga keluvchi elektrostatik kuchlar va elektron zaryad taqsimlanishi evaziga vujudga keluvchi kvanta mehanik kuchlar summasiga teng. Elektron qobiqdan tashqaridagi elektr

8b – rasm. Suv molekulasining Bader bo’yicha yz tekisligida bog’lovchi qismi. 8 – rasmlarda elektron zaryad shunday taqsimlanganki bunda molekula stabil holatda bo’ladi (6 - ish). Bader ushbu holatni suvning to’lqin funksiyalarini taklif qilinayotgan tekshirishda asosiy kriteriyalari deb takidladi. Bunda har bir qo’llanilayotgan to’lqin funksiyasi bog’langan maydondagi zaryad miqdoriga to’g’ri kelishi kerak. Bu zaryad miqdori yadrolarning qulon itarilishini yengishi kerak. Bunda Bader to’lqin funksiyalarini quyidagi tekshirish metodlarini ishlab chiqdi. U kislorod atomi va ikkita vodorod atomi orasidagi elektron zichliklar zaryadini D 0 (r) – harfi bilan belgiladi. Bu zichlik suv molekulasidagi atomlarni taqsimlanib yadrolarning itarilishini yenguvchi holatdagi qiymatidir. Berilgan to’lqi

maydonidagi musbat qiymatlari Dunkan va Popllarning to’lqin funksiyalari modifikatsiyalarini tasdiqladi. Ushbu modifikatsiya o’z ichiga quyidagilarni oladi: 1. Vodorod atomi orbitallarini qoplovchi kislorod atomining s – orbitallarining ta’sirini sezilarli kamayishi kislorod atomi bog’lovchi orbitallari orasidagi burchak H – O –H burchakdan kichik bo’lishi kerak, ya’ni O – H bog’larga tegishli elektron zichlik kislorod va vodorod bo’g’lari hosil qiluvchi chiziq bo’ylab ichkariga yo’nalgan. 2. Bog’lovchi molekular orbitallarni delokallashuvi mumkin, ya’ni ikkita atom orasidagi bog’lanishni butunlay loqallashuvi shart emas. 3. Juft elektron orbitallari orasida sp x da gibridlanish bo’lishi shart. Chunki juft elektronlar orasidagi burchak tahminan 180 0 C ga teng, ya’ni elektron juftlar qobig

9 – b rasm. Suv molekulasining yadro ushlovchi tekislik – xz tekisligida taqsimlanish diagrammasi. Rasmdan ko’rinib turibdiki Δp ning qiymati barcha bog’lanish maydonlarida musbat qiymatga ega. Δp ning aniq taqsimlangan zaryadi uchun kislorodning gibridlangan bog’i 97 % ga teng, 2p harakterli va ular orasidagi burchak4 0 ga teng. Bu degani har bir bog’ ichkariga tahminan 20 0 ga buriladi. Kislorod atomidagi juftlashgan elektronlar 50 % i 2s harakterli, 50 % i 2p harakterli gibridlangan x – z tekislikdagi valent elektronlarning elektron zichliklari umumiy elektronlar diagrammasi ushbu holat uchun 10 – rasmda ko’rsatilgan. 37

10 – a rasm. xz – tekisligida valent elektronlarining umumiy zichligining taqsimlanish diagrammasi. 10 – b rasm. Zaryadni bog’ va juftlashgan elektronlar sp 3 – gibridlanishdagi diagrammasi. Kislorod atomidagi juftlashgan elektronar va gibridlangan bog’lar sp 3 harakterga ega bo’lgandagi elektron zichlikning taqsimlanishi 10 – b rasmda ko’rsatilgan. Bunda gibridlangan bog’lar vodorod atomi tamon yo’nalgani ko’rinib turibdi va Δp ning manfiy qiymatiga ega. Shuning uchun uni qo’llab bo’lmaydi. Bu rasmda juftlashgan elektronlar orasidagi burchak ancha katta va Δp qiymati musbat ishoraga ega. Ushbu tekshiruvlardan keyin Bader quyidagi xulosaga keldi: suvning to’lqin funksiyasi zaryad taqsimlanishi quyidagicha bo’lgan hollarda hisoblanishi mumkin: sp gibridli joylashgan elektronlar orbitali; k

1.2. Tirik va o’lik suv Krotov tamonidan yasalgan asbobda suvga elektr toki ta’sir qildirilsa suvda kimyoviy reaksiya kuzatiladi. Natijada musbat zaryadlangan ishqoriy suv va manfiy zaryadlangan kislotali suv olinadi. Musbat zaryadlangan ishqoriy suvga tirik suv, manfiy zaryadlangan kislotali suvga o’lik suv deyiladi [28]. Chunki kislotali muhit havfli virus va bakteriyalarni o’ldirish hususiyatiga ega, ishqoriy muhit esa zararlangan hujayralarni tiklash hususiyatiga ega.Odam organizmining tahminan 70 % i suvdan iborat. Shuning uchun tirik va o’lik suvlarni har hil kasalliklarni davolashda ishlatiladi [28]. Asosan tozalash funksiyasini bajaruvchi o’rganlarni (Buyrak, bag’r, ichak) tozalashda ishlatiladi. Undan tashqari shamollash kasalliklari , Angina, gripni davolashda ham ishlatiladi. Te

Hozirgi paytda suv filtrlari, tozalash sistemalari va tozalash uskunalariga juda katta etibor berilayabti. Bunga sabab birinchidan yer yuzida ekologiyaning yomonlashuvi bo’lsa, ikkinchi tamondan har bir mamlakatning manaviy ongining o’sishidan kelib chiqadi. Suvning qanchalik tozaligini analizlar asosida aniqlash mumkin(12 – rasm). 12 – rasm. Suvning tozaligi. Tirik suv 1 – ish mualliflari fikricha quyidagi turlarga bo’linadi: 1. Tarkiblangan suv 2. π suv 3. Kumushli suv 4. Qatiq suvi 5. Magnitlangan suv 6. O’zida yaxshi ahborot saqlovchi suv 7. Muqaddas suv 8. Aktivlangan suv 9. Minerallangan suv 10. Erigan suv 11. Meva va sabzavotlar suvi 12. Buloq va yer osti suvlari 40

13 – rasm. O’lik suv esa quyidagilarga bo’linadi; 1. Distillangan suv 2. Yomon axborotlarga ega bo’lgan suv 3. Strukturlanmagan suv 4. Anod suvi 5. Passivlangan suv 6. Botqoq va daryolardagi suv Strukturlangan suv bu – vodorod bog’lari tartibli holatga o’tkazilgan suv. Natijada suv molekulalari bir – biriga nisbatan tartibli holatda joylashadi. π suvni - birinchi marta yapon olimlari ihtiro etishgan. Tarkibi energetik mikrogruppalangan suvdir. Anod suvi bu – manfiy elektroddan olingan suvdir, Bu suv tarkibida musbat zaryadli ionlar bo’ladi. pH i 7 dan kichik bo’ladi va oksidlanish – kaytarilish potensiali esa musbat qiymatga ega bo’ladi. Bunday suv o’lik suvdir. Katod suvi bu - musbat elektrodda olinadi va o’zida manfiy zaryadlangan zarrachalarni ushlaydi va pH i katta bo’ladi. Bunda oksid

Katod va anod suvlarning aralashmasi elektr aktivlangan suvdir. Yaxshi ahborot saqlovchi suv. Bu suv o’zida yaxshi so’zlarni, o’ylarni eslab qoladi va shu axborotni odam organizmiga tashiydi. Masalan, muqaddas suvlar, obizamzam suvi. Aktivlangan suv bu –biologik aktiv moddalar bilan boyitilgan suv bo’lib, organizm bu suvni yengil singdiradi. Chunki ushbu suvni hazm qilish uchun energiya sarflanmaydi. Erigan suv bu – suv oldin muz holatiga o’tib, so’ng eritish yordamida olinadi. Shuning uchun bu suv muzga hos strukturani o’zida saqlaydi. Muzlash jarayoni 3 bosqichda olib boriladi: Birinchi bosqichda – hosil bo’lgan muzni oldin to’kib tashlanadi. Keyingi bosqichda hosil bo’lgan muz qattiq holatga o’tmay qolgan eritmadan ajratib olinadi. Yer tagidan olinadigan suv – bu suvga yer osti suvlari

Suv hotirasi bu suvning asosiy xossalaridan biri bo’lib, uning tarkibi bilan bog’liqdir. Suvning tarkibini tashqi ta’sirlar natijasida o’zgartirilsa bu ta’sir suvning hotirasida saqlanib qoladi. Masalan, ushbu struktura yomon tashqi ta’sir natijasida o’zgartirilsa yomon natijalarga, yaxshi ta’sir evaziga o’zgartirilsa esa yaxshi natijalarga olib keladi. Suv molekulasiga ta’sir ko’rsatilganda uning strukturasi o’zgaradi. Struktura o’zgarishi quyidagilar evaziga boradi: 1. Strukturlovchi magnitlar 2. Mahsus qurilmalar, strukturizatorlar 3. Magnitli stakan tagiga qo’yiluvchi kedrli tagliklar 4. Kontaktsiz ta’sirlar 5. Mahsus mineralizatorlar. Mineralizatorlarda minerallar suvda eritiladi va erigan minerallar atrofida suv molekulasi buluti hosil bo’ladi va ma’lum bir miqdorda ionga ega solvatl

 Geomagnit maydon holati;  Suv ostidagi atmosfera bosimi;  Tekshirish joyidagi atmosfera bosimi;  Tekshirish vaqti (ertalab, tushlik, kechqurun) va boshqa faqtorlar. Magnit maydonidan o’tgandan so’ng suv aktivlashadi. Bunday suv ta’sirida quyidagilar kuzatiladi: 1. Magnit maydoni ta’sirida aktivlangan suvda moddalarning intensiv erishi kuzatiladi; 2. Suvdan ortiqcha moddalar ko’proq miqdorda ajralib chiqadi va aktivlangan suvda cho’kma tezroq tushadi; 3. Suvning sirt tarangligi o’zgaradi. Suv gidrofob yuzadan ko’proq itarilish hossasiga ega bo’ladi; 4. Atmosferadagi gazlarni yutish tezlashadi. Bularning hammasi suv molekulasidagi vodorod bog’larning buzilishi va natjada suv sutrukturasining yangidan tartiblangan muvozanat holatga kelishga harakat qiladi. Magnitlangan suv mikroorganizml

kalamushlarni umrini uzaytirgan. Elektron yetishmovchiligi esa ular umrini qisqartirgan. Shu joyda ozonlangan suvdagi elektronlar ko’pligi uning foydali ekanligini ko’rsatadi. Umuman olganda suvning tarkibi tirik va o’lik suvlar haqidagi tortishuvlar hozirgacha o’z javobini olmadi. 1.3. Suv ning fizik vа kimyоviy хоssаlаri, hоlаt diаgrаmmаsi Suv xidsiz va mazasiz suyuqlik; yupqa suv qatlami rangsiz, qalin suv qatlami esa xavo ranglidir, chunki suv oq nurning qisman qizil nurlarini y u tadi, qizil rang uchun zangori rang t o ’ldiruvchi b o ’lganligi sababli qalin q avatdagi suv xavo rang tusga ega. Suvning — 4° S dagi zichligi 1 g / sm 3 ga tеng; Temperatura 4° C dan yu q orida h am, undan pastda h am suvning zichligi 1 dan kichik b o` ladi. Bu xodisa suvning zichlik anomaliyasi deb ataladi

14 - rasm. Suvning holat diagrammasi. Abstsissa o’qiga tеmpеra tura, оrdinata o’qiga suv bug’ bоsimi qo’yilib, 2 - rasm dagi diagramma оlingan. Bu diagrammadagi ОA chizig’iga to’g’ri kеladigan bоsim va tеmpеraturada ikki faza: suv hamda bug’ o’zarо muvоzanatda turadi. Bu chiziqdan yuqоrida yotuvchi bоsim va tеmpеra turada suv suyuq hоlatda bo’la di. AО chizig’idan past nuq talarga to’g’ri kеladigan bоsim va tеmpеraturada suv bug’ hоlatidagina mavjud bo’la оladi. Bundan ko’rinadiki, bоsim AО chizig’idan pastrоq kamaytirilsa, hamma suv bug’ga aylanib kеtadi; agar bоsim ОA chizig’idan balandrоq ko’tarilsa, bug’ning hammasi suvga aylanadi. ОV chizig’i muz bug’i bоsimining tеmpеratura o’zgarishi bilan o’zgarishini ko’rsatadi. ОV chizig’ining ustidagi nuq talarga to’g’ri kеladigan bоsim va tеmpе

gacha qizdirish kеrak (хоna tеmpеraturasida bu rеaksiya juda sust bоradi; ara lashmaning 15 — 17 fоizi faqat 54 milliard yildagina rеaktsiyaga kirisha оladi). 2. Suv mоlеkulalari nihоyatda ko’p miqdоrda issiklik chiqishi bilan hоsil bo’lganligi sababli suv issiqqa juda chidamlidir. Suv bug’i 1000° С dan yuqоrida nihоyatda оz da rajada vоdоrоd va kislоrоdga ajraladi, buni suvning tеrmik dissоtsilanishi dеb yuritiladi va quyidagi tеnglama bilan ifоdalanadi: 2H 2 O  2H 2 + O 2 Tеmpеratura ko’tarilganda muvоzanat o’ngga siljiydi. 2000°C da suvning tеrmik parchalanishi 1,8 fоizga, 3092°C da 13 fоizga, 5000°C da 100 fоizga еtadi. Dеmak, suv nihоyatda barqarоr mоdda. Suv atоmar kis lоrоd bilan birikib, vоdоrоd pеrоksid hоsil qiladi:H2O + O  H 2O2 Suv gaz hоlidagi ftоr bilan rеaksiyaga kirishgan

Asl mеtallar (оltin, platina, kumush) va simоb suv bilan rеaktsiyaga kirishmaydi. Suv faqat оddiy mоddalar bilan emas, mеtallar va mеtallmaslarning оksidlari bilan ham rеaktsiyaga kiri shib, asоs hamda kislоtalar hоsil qiladi, masalan: C aО + H 2 O  C a(О H ) 2 ; SO 3 + H 2 О  H 2 SO 4 3. Ba’zi murakkab va оddiy mоddalarning mоlеkulala ri ma’lum mikdоrdagi suv mоlеkulalari bilan birikib, ularni o’z tarkibida saqlab turadi. Masalan, оq rangli suvsiz mis sulfat CuSO 4 suvga sоlinsa u ko’karadi, chun ki bu vaqtda CuSO 4 ning har qaysi mоlеkulasi 5 ta suv mоlеkulasi bilan qo’shilib, CuSO 4 * 5H 2 O tarkibli birik ma (to’tiyo) hоsil qiladi. O`z tarkibida ana shunday «kri stallizatsiоn» suvi bo’lgan mоddalar kristallgidratlar (yoki gidratlar) dеb ataladi. 1.4. Suvning elektrolitik dissоtsilаni

[H 2 О] Аgаr bir litrdа 1000/18=55,56 mоl suv mоlеkulаsi bo’lishini хisоbgа оlsаk, undа quyidаgini yozish mumkin: [H + ][ОH - ]= K H2О *[H 2 О]=1,8*10 -16 *55,.56= 1*10 -14 Bu tеnglаmа suvdа vа suv eritmаlаridа vоdоrоd hаmdа gidrоksil iоn kоntsеntrаtsiyalаrining ko’pаytmаsi 22° C dа dоimiy qiymаt bo’lib, K H2О bilаn belgisi ko’rsаtаdi. [H + ][ОH - ] = K H2О = 10 -14 nеytrаl muхitdа: [H + ] = [ОH - ] = 10 -7 bundа : [H + ][ОH - ]=1,8 * 10 -16 * 55,56 = 1*10 -14 Vоdоrоd vа suv gidrоksil iоnlаri kоntsеntrаtsiyasining ko’pаytmаsi fаqаt suv uchun emаs, bаlki tuz, kislоtа, ishqоrlаrning suvli eritmаlаri uchun hаm o’zgаrmаs sоndir. Bu sоn suvning iоn ko’pаytmаsi dеyilаdi . Kislоtаli muхitdа [H + ] > [ОH - ], ishqоriy muхitdа аksinchа; [H + ] < [ОH - ] bo’lаdi. Хаr qаndаy suvli muhitdа birоr tеmp

ko`rinаdiki, kislоtаli muхitdа pH < 7, ishkоriy muхitdа pH > 7 , nеytrаl muхitdа pH = 7. Vоdоrоd ko`rsаtkich bilаn bir qаtоrdа gidrоksil ko`rsаtkich hаm ishlаtilаdi: pОH = -lg[ОH]. Uning pH bilаn yigindisi 14 gа tеng. 1.4.3. Indikаtоrlаr Kimyoviy rеаksiyalаr muхitini H + vа ОH - iоnlаrning kоntsеntrаtsiyasigа qаrаb o’z rаngini o`zgаrtirаdigаn аyrim mоddаlаr yordаmidа аniklаsh mumkin. Bundаy mоddаlаr indikаtоrlаr dеyilаdi Rеаksiyaning muхitigа kаrаb (kislоtаli, ishkоriy ) ikki хil rаnggа egа bo`lаdigаn indikаtоrlаrgа ikki rаngli indikаtоrlаr dеyilаdi. Bittа muхitdа uzigа хоs rаnggа egа bo’lib, Bоshqа muхitdа rаngsiz qоlаdigаn indikаtоrlаrni bir rаngli indikаtоrlаr dеyilаdi. Indikаtоrlаr аsоsаn murаkkаb оrgаnik birikmаlаr bo’lib kuchsiz аsоs vа kuchsiz kislоtаlаr jumlаsigа kirаdi. Indikаtоrl

Qizil ko`k Lаkmus rаng hоsil qiluvchi uning mоlеkulаlаri Hind аniоn Ind - bilаn birgаlikdа eritmаgа pushti rаng berаdi. Аgаr bu eritmаgа bir оz kislоtа qo`shsаk, H + iоnlаr kоntsеntrаtsiyasi оrtishi nаtijаsidа muvоzаnаt chаpgа dissоtsilаnmаgаn mоlеkulаlаr Hind kоntsеntrаtsiyasi оrtishi tоmоnigа siljiydi vа eritmа qizil rаnggа kirаdi. Lаkmusning nеytrаl eritmаsigа оz mikdоrdа ishqоr qo`shsаk, H + iоnlаrni bоg`lоvchi indikаtоrning dissоtsilаnish muvоzаnаtini o`nggа siljitаdi: Hind + ОH - ↔ Ind - + H 2 О Nаtijаdа eritmаdа indikаtоrning Ind - аniоnlаr kоntsеntrаtsiyasi tuzdа оshib kеtаdi vа eritmа ko`k rаnggа bo`yalаdi. Bоshqа indikаtоrlаrdа hаm rаngning o`zgаrishi shu tаrzdа bo`lаdi. Shundаy qilib, indikаtоrning rаngi muhitning pH i gа bоg’liq. Hаr qаndаy indikаtоrning rаnggini o`zgаrishi mа

Kationlararo, anionlararo va qation-anionlararo gidroliz jarayonlari. Tuzl а rning gidr о lizi d е b m о dd а l а rning suv bil а n ха r qаnd а y o`zаrо t а `sirig а а ytil а di. А m а ld а ko`pinch а tuzl а rning gir о lizi bil а n ish tutishg а to`gri k е l а di. А g а rd а kisl о t а d а gi v о d о r о d m е t а llg а tuliq а lm а shs а , mu х it n е ytr а l bo`lishi k е r а k. L е kin kuchli а s о s v а kuchli kisl о t а d а n h о sil bo`lg а n tuzl а rgin а n е ytr а l mu х itg а eg а . Bоshqа tuzl а r gidr о lizg а uchr а shi n а tij а sid а n е ytr а l mu х it хо sil qilmаydi. Gidr о liz n а tij а sid а eritm а d а v о d о r о d v а gidr о ksid i о nl а r k о nts е ntr а tsiyasi o`zgаr а di. Shuning uchun h а m ko`p tuzl а rning eritm а l а ri kisl о t а li yoki ishq о riy mu х itg

PO 4 3- + H 2 O ↔ HPO 4 2- + OH - Kuchli а s о s v а kuchsiz kisl о t а d а n хо sil bo`lg а n tuz gidr о lizl а g а nd а n о rd о n tuz v а ishk о r хо sil bo`lаdi. Na 2 HPO 4 +H 2 O ↔ NaH 2 PO 4 + NaOH HPO 4 2- + H 2 O ↔ H 2 PO 4 - + OH - Eritm а d а erkin хо ld а ishq о r yig’ilib qоlgаni uchun gidr о liz kuchsiz kisl о t а хо sil bo`lgunch а d а v о m etm а ydi. Kuchsiz а s о s v а kuchli kisl о t а d а n хо sil bo`lg а n tuzl а r. M а s а l а n : k а ti о n v а а ni о n bir v а l е ntli bo`lsа, gidr о liz n а tij а sid а а s о s v а kisl о t а хо sil bo`lаdi. NH 4 NO 3 + H 2 O ↔ NH 4 OH + HNO 3 NH 4 + + H 2 O ↔ NH 4 OH + H + K а ti о n ko’p v а l е ntli а ni о n bir v а l е ntli bo`lsа tuz gidr о liz n а tij а sid а а s о sli tuz v а kisl о t а хо sil bo`lаdi. AlCl 3 + H 2 O ↔ Al( О

Eritm а r еа ksiyasi а s о s v а kisl о t а ning nisbiy kuchig а bоg’liq bo`lаdi. M а s а l а n , а mm о niy а ts е t а tning gidr о liz r еа ksiyasini ko’r а ylik. CH 3 C ОО NH 4 + H 2 O ↔ CH 3 C ОО H + NH 4 О H CH 3 C ОО - + NH + 4 + H 2 О ↔ CH 3 C ОО H + NH 4 О H Bu r еа ksiyad а mu х it n е ytr а l (pH = 7), chunki gidr о liz n а tij а sid а хо sil bo`lg а n m ах sul о tl а rning diss о tsil а nish k о nst а nt а l а ri d е yarli bir-birig а t е ng: K NH4 О H = 1,79*10 -5 , K CH3C ОО H = 1,75*10 -5 Gidr о lizg а uchr а g а n tuz m о l е kul а l а ri s о nining umumiy erig а n tuz m о l е kul а l а ri s о nig а nisb а ti tuzning gidr о liz d а r а j а si (β) d е yil а di. U k о nts е ntr а tsiyag а bоg`lik bo`lib suyultirilishi bil а n о rt а di. 1.5. Texnologik jarayonlarda gidroliznin

Ca(HCO 3 ) 2 → ↓CaCO 3 H 2 O + CO 2 ↓ Qaltsiy va magniy sulfat tuzi tutgan suv esa doimiy qattiqlikga ega. Bu tuzlarni tutgan suvni qaynatish yo’li bilan yumshatish mumkin emas. Bunday suv distillash yoki kimyoviy ishlov berish natijasida yumshatiladi. Vaqtincha va doimiy qattiqlikning yig’indisi umumiy qattiqlik deb yuritiladi. Suvning umumiy qattiqligi 1 litr suvdagi qaltsiy va magniy ionlarining milligram ekvivalentlari yig’indisi bilan ifoda qilinadi. Tarkibida bunday ionlar bor suvni bug’ qozonlarida ishlatib bo’lmaydi. Chunki bu tuzlar cho’kib, qozonni devorlarida quyqa hosil qiladi va ortiqcha miqdordagi yonilg’i yoki elektr energiyasining sarf bo’lishiga sabab bo’ladi. Bunday suvda sovun ko’pirmaydi, chunki sovun tuz bilan kimyoviy reaksiyaga kirishmaydi: 2C 17 H 35 COONa + CaSO 4

Suvning qattiqligini ifodalash uchun quyidagi misolni keltiramiz: Misol. 100 l suvdagi qaltsiy ionlarini chiqarib yuborish uchun suvga 21,2 g soda qo’shish talab qilinadi. Bu ma’lumotlardan foydalanib, suvning doimiy qattiqligini hisoblang. Yechish. Buning uchun suvga soda qo’shilganda boradigan reaksiya tenglamasi yoziladi: Ca(HCO 3 ) 2 + Na 2 CO 3 → ↓ CaCO 3 + 2NaHCO 3 CASO 4 + Na 2 CO 3 → ↓ CaCO 3 + Na 2 SO 4 Sodaning molekular og’irligi 106 ga teng. Uning bir milligram ekvivalenti topiladi. Soda ikki asosli bo’lganligi uchun uning molekular og’irligi ikkiga bo’linadi. 106/2 = 53 mg kelib chiqadi. 100 l suvdagi Ca 2+ ionlarini cho’ktirish uchun 21,2 g (ya’ni 21200 mg) soda qo’shiladi. Bu qiymat 21200/53 = 400 mg*ekv ni ifodalaydi. Bu esa 100 l suvda bu qiymatga teng bo’lgan Ca 2+ ionlar

METODIK QISM 2.1. Tadqiqot obyekti Ushbu bitiruv malakaviy ishida tadqiqot obyekti qilib O’zDSt 950.2000 talablariga javob beruvchi ichimlik suvi olindi. Ushbu ГОСТ bo’yicha ichimlik suvini narmativ sifat ko’rsatkichlari va ularni nazorat qilish metodlari tanlandi. 7 - jadvalda ichimlik suviga bo’lgan talablar va ularni nazorat qilish metodlari ko’rsatilgan. 7 - jadval Ichimlik suviga bo’lgan talablar va ularni nazorat qilish metodlari Ko’rsatkichlar O’lchov birligi Normativ lar Nazorat metodi 1. Mikrobiologik ko’rsatkichlar 1 1 Umumiy mikrob soni 1ml suvdagi mikroblar soni 100 dan ko’p bo’lmagan ГОСТ 18963-73 ИСО 8360/1-2-88 1 2 Ichak tayoqchasi guruhiga kiruvchi “Koli indeks” bakteriyalar soni (I.T.G.B) I.T.G.B. miqdori 100 ml suvda 3 dan ko’p bo’lmagan ГОСТ 18963-73 ИСО 9308/1-2-90 1 3

parazitlari: Lamblya tuhumlari, dizenteriya tuhumlari, balantidiya tuhumlari suvda tuhum miqdori, sista miqdori - so’gliqni saqlash vazirligi qo’llanmasi 2 Gelmintlar 25 l suvdagi tuhum va lichinkalar miqdori - O’z. Res. so’gliqni saqlash vazirligi qo’llanmasi 3. Noorganik moddalarning toksikologik ko’rsatkichlari 1 Al mg/l 0,2(0,5) ГОСТ 18165-89 2 Be mg/l 0,0002 ГОСТ18294-81 3 B mg/l 0,5 ИСО 9390-90 4 Cd mg/l 0,001 ИСО 5961-85 5 Mo mg/l 0,25 ГОСТ18308-72 6 AS mg/l 0,05 ГОСТ 4152-81 7 Ni mg/l 0,1 ИСО 8288-86 8 NO 3 - mg/l 45 ГОСТ 4192-82 9 NO 2 - mg/l 3 ГОСТ4192-82 10 Hg mg/l 0,0005 ИСО 5666/3-84 11 Pb mg/l 0,03 ГОСТ 18293-72 12 Se mg/l 0,01 ГОСТ19413-89 13 Sr mg/l 7 ГОСТ 23950-88 14 H 2 S mg/l 0,025-0,5 O’zDSt 8.016:2002 15 P mg/l 0,005-0,5 МВИ 171:2001 16 F - mg/l 0,2-1,0 МВИ 112:1999 17

8.012:2005 24 Yog’ va moy mg/l 0-50 МВИ 148:2000 2.2. Mishyakni aniqlash metodikasi [29] Ushbu metod Zn metali bilan As ni uchuvchi arsin (AsH 3 ) gacha qaytarishga asoslangan. Ushbu metod kislotali sharoitda KJ ishtirokida SnCl 2 katalizatori yordamida olib boriladi. Mishyak KJ eritmasi bilan ta’sirlashadi. Keyin ammoniy molibdat bilan ta’sirlashadi. 2.2.1. Eritma tayyorlash Oldin massa miqdori 0,1 mg.sm 3 konsentratsiyali mishyak eritmasining etalon eritmasi tayyorlanadi. 1000 sm 3 hajmli o’lchov qolbasida 0,4160 gr Na 2 HAsO 3 tuzini bidistilyat suvida o’lchov chizig’igacha suv solib eritiladi. Ushbu tayyorlangan eritmaning 1 sm 3 i 0,1 mg mishyakni ushlaydi. 2.2.2. Eritma 1 100 sm 3 hajmli o’lchov kolbasiga yuqorida tayyorlangan etalon eritmaning 1 sm 3 i solinadi va o’lchov chizig’iga

Bu eritmani tayyorlash uchun funksionaldan yoki Yod ni eritishdan foydalaniladi. 12,7 gr Yod ni 20 g KJ bilan ezgichda eziladi va 15 ml distillangan suv bilan bir hil massa hosil bo’lguncha aralashtiriladi. Bu aralashmanihajmi 1 litrli o’lchov qolbasiga asta – sekinlik bilan suvda aralashtirib o’tkaziladi va o’lchov chizig’igacha distillangan suv quyiladi. 2.2.3.2. 0,0005 mol/dm 3 konsentratsiyali Yod eritmasini tayyorlash Yuqorida tayyorlangan Yod eritmasidan 1 ml olib 100 ml hajmli o’lchov qolbasiga solinadi va o’lchov chizig’igacha distillangan suv solinadi. 2.2.3.3. KJ ning 15 % li eritmasini tayyorlash 15 g KJ olinadi va 85 g suvda eritiladi. 2.2.3.4. SnCl 2 ning 40% li eritmasini tayyorlash 40 g SnCl 2 ustiga 60 g HCl qo’shib tayyorlanadi yoki SnCl 2 ning kristallagidratidan (SnCl 2

Bu eritmani tayyorlash uchun Pb(CH 3 COO) 2 olinadi va 90 g suvda eritiladi. Ushbu eritma pahtaga shimdiriladi. Eritmaga shimdirilgan pahta ikkita filtr qog’oz orasiga qo’yiladi va siqiladi keyinchalik ochiq havoda quritiladi. Quritilgan pahta keying analizlar uchun og’zi yopilgan idishda saqlanadi. 2.2.3.6. Ammoniy molibdatning 2,5 % li eritmasini tayyorlash Buning uchun 2,5 g (NH 4 ) 6 MoO 24 * 4H 2 O kristallagidrati olinadi va 100 ml 10 normalli H 2 SO 4 eritmasida eritiladi. 2.2.3.7. 2 % li Askarbin kislota eritmasini tayyorlash 2 g askarbin kislotasi olinadi va 98 g suvda eritiladi. 100 ml lik qolbalarda As ning 0; 1,0; 2,0; 4; 6; 8; 10 ml standart eritmasidan olinadi va o’lchov chizig’igacha distillangan suv quyiladi. Bunda 0; 0,1; 0,02; 0,04; 0,06; 0,08; 0,1 mg/l mishyak tutgan kon

qolbasiga solinadi. Bu o’lchov probirkasiga 1 ml 2,5 % li ammoniy molibdat eritmasi quyiladi va ustiga 1 ml askarbin kislotasi quyib aralashtiriladi. Hosil bo’lgan aralashmani o’lchov qolbasida qaynab turgan suv hammomida 5 min ushlanadi. O’lchov probirkasi hona haroratigacha sovutiladi va ichidagi eritmaga 10 ml gacha distillangan suv quyiladi. Hosil bo’lgan eritmani kyuvetaga solib optik zichligi aniqlanadi. Shu tariqa boshqa konsentratsiyali eritmalarning optik zichligi aniqlanadi va graduirlangan grafik yordamida mishyak konsentratsiyasi topiladi. 15 - rasm. Mishyak ni aniqlash uskunasi. 1. hajmi 100 – 150 sm 3 li qolba 2. H 2 S ni ushlab qolish qurilmasi 3. Shisha truba 4. O’lchov probirkasi, hajmi 10 sm 3 li 2.3. Umumiy qattiqlikni aniqlash [30] Suvning qattiqligi TrilonB bilan Ca

Reaktivlar: TrilonB, NH 4 Cl, 25 % li NH 3 , NH 2 OH*HCl, HCl, Na 2 S, NaCl, C 2 H 5 OH, Zn bo’lakchalari, Mg(HSO 4 ) 2 , EDTA, xromqora, xrom ko’k indikatori. 2.3.1. TrilonB ning 0,05 n li eritmasini tayyorlash 9,31 g TrilonB ni 1 l li ol’chov qolbasiga solib eritiladi. 2.3.3. Bufer eritmasini tayyorlash 10 g NH 4 Cl suvda eritiladi. Eritma ustiga 50 ml 26 % li NH 3 eritmasi qo’shiladi va 500 ml lik o’lchov qolbasiga o’tkazilib chiziqqacha distillangan suv qo’shiladi. 2.3.4. Indikator tayyorlash 0,5 g indikatorni (EDTA ni) buffer eritmaning 20 ml da eritiladi va 100 ml gacha etil spirit qo’shiladi. EDTA indikatorini tayyorlash uchun 0,25 g indikatorga 51 g quruq NaCl tuzi qo’shiladi va havonchada yaxshilab eritiliadi. Tayyor bo’lgan aralashmani 100 ml gacha bufer eritmada eritiladi. 2.3.5

3,269 g metal holatdagi ruxni olib 30 ml xlorid kislotada eritiladi. Hosil bo’lgan eritma 1 l li o’lchav qolbasiga o’tkaziladi va chiziqqacha suv solinadi. 2.3.8. Mg(HSO 4 ) 2 ning 0,05 n li ertimasini tayyorlash Tayyor funksionaldan 200 ml lik o’lchov qolbasiga funksional ichidaga eritma solinadi va ustiga chiziqqacha distillangan suv solinadi. 2.3.9. TrilonB eritmasi normalligiga tuzatish koeffitsientini aniqlash 100 ml lik o’lchov qolbasiga ZnCl 2 ning 0,05 n li eritmasidan 10 ml solinadi yoki Mg(HSO 4 ) 2 ning 0,05 n li eritmasidan 10 ml solinadi va ustiga 100 ml gacha suv solinadi. Aralashma ustiga 5 ml bufer eritma 5 – 7 tomchi indikator solinadi va TrilonB bilan rang o’zgarguncha titrlanadi. Hosil bo’lgan rang agar xrom ko’k indikatori qo’shilsa ko’k binafsha rang, agar xrom qora in

moddalarni yo’qotish uchun titrlash paytida suv namunasiga 1 – 2 ml Na 2 S qo’shiladi va ish qaytadan bajariladi. Agar titrlash jarayonida titrlanayotgan eritmada asta – sekin rang yo’qolishi kuzatilsa (kulrang). Bunda eritma tarkibida Marganes borligidan dalolat beradi. Marganesdan halos bo’lish uchun titrlashdan oldin titrlovchi eritmaga 5 tomchi 1 % li NH 2 OH*HCl eritmasi qo’shiladi va titrlash davom qildiriladi. Agar titrlashda ekvivalent nuqtasida eritma rangi noaniq va turg’un bo’lmasa suvning yuqori ishqoriyligidan dalolat beradi. Buni yo’qotish uchun titrlashdan oldin titrlovchi eritmaga ishqoriy muhitni neytrallaguncha 0,1 n li HCl eritmasi qo’shiladi va suv qaynatiladi. Shundan keyingina eritma titrlanadi Olingan natijalar asosida Suvning qattiqligi quyidagi formula bo’yicha top

Na 2 CO 3 200 0 C da o’zgarmas massagacha qizdiriladi va 10 g quritilgan Na 2 CO 3 o’lchab olib 1 l lik o’lchov qolbasiga solinadi va chiziqqacha distillangan suv solinadi. Tayyorlangan eritmaning 1 ml i 10 mg Na 2 CO 3 ushlaydi, minerallik suv namunasi olingan kuning o’zida aniqlanishi kerak. Mineralligi aniqlanishi kerak bo’lgan suvdan 250 – 500 ml suv olinadi va oldindan massasi aniq forfor chashkaga solinib qaynatiladi. Suv qaynab tugagandan so’ng quruq cho’kma qolgan chashka 110 0 C temperaturali termostatga quyiladi va o’zgarmas massagacha qaynatiladi. Suv tarkibidag quruq qoldiq quyidagi formula asosida topiladi. X = (21) Bu yerda, m – quruq qoldiqli chashkaning massasi, (mg) M 1 – chashka massasi, (mg) V – aniqlash uchun olingan suv hajmi (ml). 2.5. Umumiy minerallikni aniqlashning

Ikkita parallel tajriba o’tkaziladi. Ushbu tajribalar orasidagi farq 2 % dan oshmasligi kerak. 67

TAJRIBA QISM 3.1. Yer osti suvini "EKO - L" turkumidagi uskunalarida tozalash O’tgan 2011 yildan boshlab viloyatdagi xususiy tadbirkorlar tomonidan Xitoydan sotib olib k е ltirib ishga tushirilayotgan “RO – 1000 I” turidagi ichimlik suvini tozalash uskunalari aholini qadoqlanmagan va arzon ichimlik suvi bilan ta'minlash muammosini qisman е chishga yordam b е rmoqda. Bu kabi xorijiy uskunalar narxi qimmatligi va ularni sotib olishga qattiq valyuta zarurligi bois, Urganch davlat univ е rsit е ti olimlari va " Е CO-SOMPANY" xususiy firmasi o’zaro innovatsion korporativ hamkorlik n е gizida mahalliy xom-ashyo mat е riallari va butlovchi qismlar asosida " Е CO - L" turidagi quvvati soatiga 500 litrdan 6000 litrgacha bo’lgan, importga nisbatan arzon ichimlik suvini to

- "EKO – 2000 L", "EKO – 3000 L", "EKO – 5000 L", "EKO – 6000 L" uskunalarini ishlab chiqarish asoslari yaratiladi. EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunalarining ishlash prinsipi 16 - rasmd a ko`rsatilgan. 17 - rasm. EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunasi texnologik sxemasi. 1. Suv nasosi 2. Kvartsli filtr 3. Aktivlangan ko’mir filtr 4. Cho’kmalarni o’zida tutuvchi filtr 5. Ko’p fazali nasos 6. teskari (obratniy) osmos 7. Toza suv uchun tank EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunasi quyidagicha ishlaydi. 1. Tizimni yetarli bosimdagi suv bilan ta’minlaydi. 2. Asosan katta molekula o’lchamida ifloslantiruvchi moddalardan tozalaydi. 3. Asosan organik moddalardan, xlor qoldiqlaridan, hid va rangdan tozalaydi. 69

4. Asosan zangdan, suvdagi rangdan, kichik molekula o’lchamidagi ifloslantiruvchi moddalardan tozalab, keyingi jarayon uchun tayyorlab beradi. 5. RO membrana uchun suvni yetarli bosimda ta’minlab beradi. 6. Suvdagi ionlardan, organik moddalardan, kolloid va bakteriyalardan tozalaydi. EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunasida t ozalanmasdan oldingi yer osti suvining tarkibi 8 - jadva lda berilgan. 8 - jadval Tozalanmagan yer osti suvining tarkibi Ko’rsatkich Qiymati 1 Loyqalanganlik 2,0 2 pH 7,5 3 Umumiy qattiqligi, (mg*ekv/l) 15 - 18 4 Umumiy mineralligi ,mg/l 1800 - 2000 5 SO 4 2- (mg/l) 400 – 600 6 Cl - (mg/l) 350 – 450 7 Ca 2+ ( mg/l) 200 – 235 8 Mg 2+ (mg/l) 90 – 100 9 Na + (mg/l) 400 – 500 10 K + (mg/l) 200 – 300 11 HCO 3 2- (mg/l) 80 – 110 EKO - L" turkumidagi ic

Ko’rsatkich Qiymati 1 Loyqalanganlik 0,0 2 pH 7,0 3 Umumiy qattiqligi (mg*ekv/l) 2 - 3 4 Umumiy mineralligi ,mg/l 100 – 125 5 SO 4 2- (mg/l) 3 - 5 6 Cl - (mg/l) 5 – 8 7 Ca 2+ (mg/l) 20 - 25 8 Mg 2+ (mg/l) 15 – 20 9 Na + (mg/l) 16 - 22 10 K + (mg/l) 14 – 19 11 HCO 3 2- (mg/l) 2 – 3 «» EKO - L » turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunasidan t ozalanmasdan oldingi va keyingi yer osti suvining tarkibi taqqoslash orqali suvning tozalanganlik darajasiga baho berish mumkin. EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskunasidan t ozalanmasdan oldingi va keyingi yer osti suvining tarkibi sifat ko`rsatkichlari 10 - jadva lda berilgan. Ushbu jadvaldan ko`rini turibdiki, EKO - L" turkumidagi uskunasida t ozalanganidan keyin yer osti suvining loyqalanganlik darajasi yo’qolgan, pH qiymati 7,7

3 Umumiy qattiqligi, (mg*ekv/l) 15 - 18 2 - 3 4 Umumiy mineralligi ,mg/l 1800 - 2000 100 – 125 5 SO 4 2- (mg/l) 400 – 600 3 - 5 6 Cl - (mg/l) 350 – 450 5 – 8 7 Ca 2+ ( mg/l) 200 – 235 20 - 25 8 Mg 2+ (mg/l) 90 – 100 15 – 20 9 Na + (mg/l) 400 – 500 16 - 22 10 K + (mg/l) 200 – 300 14 – 19 11 HCO 3 2- (mg/l) 80 – 110 2 – 3 Ushbu uskunalar R е spublikamizning boshqa viloyatlaridagi suv ta'minoti izdan chiqqan ch е kka qishloq va tog’li hududlarida samarali qo’llanilishi mumkin. R е spublikamiz hududida ichimlik suvini tozalash zarur bo’lgan xududda yashovchi aholi sonini 2 mln kishidan oshiqligi va har bir kishiga to’g’ri k е ladigan bir kunlik ichimlik suvini taxminan 3 litr d е b hisoblansa, ularni 1 kunlik ichimlik suviga bo’lgan jami ehtiyoji 6000 m 3 ni tashkil qiladi. Har bir aholi p

chiqqan ch е kka qishloq va tog’li hududlarida samarali qo’llanilishi mumkin. R е spublikamiz hududida ichimlik suvini tozalash zarur bo’lgan xududda yashovchi aholi sonini 2 mln kishidan oshiqligi va har bir kishiga to’g’ri k е ladigan bir kunlik ichimlik suvini taxminan 3 litr d е b hisoblansa, ularni 1 kunlik ichimlik suviga bo’lgan jami ehtiyoji 6000 m 3 ni tashkil qiladi. Har bir aholi punkti (shuningd е k maktab, koll е j, tibbiyot muassasi va boshqa tashkilotlar) da o’rnatiladigan uskunaning kunlik quvvatini 12 m 3 (soatiga 500 litr) d е b hisoblansa, bunday suvni е tkazib b е rish uchun 600 ta suv tozalash uskunasi k е rak bo’ladi. Agar bunga sanoat tarmoqlari ehtiyoji ham qo’shib hisoblansa, o’rtacha 1000 ta shunday uskuna ishlab chiqarish zarur bo’ladi. Yuqoridagi quvatdagi har b

- Kommunal xizmatlar to’lovi - 500 ming so’m; - Xom - ashyo va butlovchi qismlar sotib olish uchun zarur xarajatlar - 11 000 ming so’m; - Birlik mahsulot tannarxi: 15 000 ming so’m; - Ishlab chiharish r е ntabelligi - 20 %; Shunday qilib, yiliga "EKO – 1000 L" ning 100 ta uskuna ishlab chiqarishda taxminan 300 ming AQSh dollarini iqtisod qilishga erishish mumkin bo’ladi. 74

XULOSALAR 1. M intaqadagi tabiiy suv rеsurslarining kimyoviy, baktеriologik va boshqa tarkiblari to’g’risidagi mavjud ma'lumotlar asosida tadqiqot obеktlarining sifat ko`rsatkichlarini aniqlash usullari o`rgani ldi; 2. Orol bo’yi mintaqasidagi tabiiy suvlarni tozalash natijasida ekologik toza ichimlik suvi olishga mo’ljallangan, mahalliy xom-ashyo va butlovchi qismlar asosida import o’rnini bosuvchi "EKO - L" turkumidagi uskunalarning sinov variantlarini yarati ldi; 3. "EKO - L" turkumidagi uskuna sida mintaqadagi tabiiy suv rеsurslari tozalandi va ushbu ob ` еktlarning sifat ko`rsatkichlari aniqla ndi; 4. "EKO - L" turkumidagi ichimlik suvi tozalash uskuna sini sanoat sharoitida sinab ko’rish maqsadida - mazkur uskuna Urganch davlat univ е rsit е ti hududiga o’

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI 1. Эйзенберг Д., Кауцман В. Структура и свойства воды. Л.: Гидромемеоиздат. 1975, 280 с. 2. Каvаnau J. L. Wаter аnd sоlutе - wаter interactions. Ноlden - Dау. Sаn Ғrаncisсо. 1964. 3. Izotopniy analiz vodi Izd. 2. M Izd – vo An CCCP, 236c. Avt.; A.I. Shatenshteyn, E.A Yakonleva, E.N. Zvyagintseva, Ya.M Izraile – vich. N.M. Dukxna. 1957. 4. Соttrеll. T.L Thе strengths оf сhеmiсаl bоnds. Buttегwоrths, Lоndоn. 1968. 5. Раuling L . Тhе nаtuге оf thе сhemicаl bоnd. Зrd edn. Соrnеll. Ithаса, New Уоrк. 1960. 6. Вenеdict W. S. Gailar N. Р1уlег Е. К. J chem. 1956.Рhуs. 24. 1139. 7. Darling B. T. DennisonD. M Рhуs. 1940. Rev . 57, 128 8. D еnnisоn D. М. Rеv. Mod. 1940.Рhуs. 12. 175. 9. Нerzbеrg G. Моlekulаr sреktra and mоlekulаr strukture, 2nd edn. V а n N ostrand,

19. Stevenson М. J, Тоwnes С. Н. Рhys. Rev . 1957. 1 07. 635. 20. G аеsеr R. М.. Соulson С. А. Тrаns. Fаrаdaу Sос. 1965. 61. 389. 21. Соulsоn С. А.. Еlsеnberg D. Рrос. R. Sос. 1966. А 291,445 22. Неath. D. F., Linnett J. W. 1948. Тrаns. Fагаdау Sос, 1948. 44. 556. 23. Роple . J .A. Ргос. Rоу. Sос. 1951. A 205, 163 24. L еnnагd-Jоnеs J. Рорlе J. A. Proc Rоу. Sос. 1951. А 205. 155. 25. Dun саn А. В.F. Рорlе J. А. Тrаns. Fагаdау Sос, 1953. 49, 217. 26. Рорlе J. А. Ргос. Rоу. Sос. 1950. А 202. 323. 27. Соulsоn С. А. Ргос. Rоу. Sос. 1951. А 207. 63. 28. Internet: http://www.medn.ru/statyi/z 29. ГОСТ 4152-81 30. Umumiy qattiqlikni aniqlash. 31. Suvning umumiy mineralligini aniqlash. 77

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari