Kaliy xlor olishda Na – KMЦ eritmasida yordamida rudani boyitish - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Kaliy xlor olishda Na – KMЦ eritmasida yordamida rudani boyitish

Купить

Kaliy xlor olishda Na – KM Ц eritmasida yordamida rudani boyitish MUNDARIJA KIRISH 3 I BOB. BUGUNGI KUNDA O’G’ITLARNING AHAMIYATI VA ULARNING OLISH TEXNOLOGIYALARI. ( Adabiyotlar tahlili)……………………………………………….. ……….4 I.1.O’gitlarning xalq xo’jaligidagi ahamiyati va ularning turlari ………………...4 I.2.Kaliy xlorid olish texnologiyasining nazariy asoslari…………………….….12 I.3. Na – KM Ц va KM Ц flotareagent sifatida..................................................... 20 II BOB. TADQIQOT OB’YEKTLARI VA USULLARI …………………….29 II.1. Na – karboksimetilsellyuloza molekulasining tavsiflari................................29 II.2.Rudani boyitishda flotatsiya ……...................................................................30 II.3. Gallurgiya usulini qo’llanishi...............................................

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Tabiiy polimerlarni yurtimizda katta miqdorlarda ishlab chiqarilshi ularni qayta ishlashning turli xil texnologiyalarini joriy etishni taqoza etadi. Eng ko’p miqdorda ishlab chiqariladigan paxta sellyulozasini amaliyotga keng ko’lamda qo’llash uchun uning suvda eruvchan hosilalri sitez qilanadi. Ular orasida eng ommoviyi natriy karboksimetilsellyuloza (Na-KMS) polisaxxaridi bo’lib, uning suvdagi eritmasi yaqqol polielektrolitik xossa namoyon qiladi. Shuningdek, noyob xossali polisaxxaridlarga bo’lgan ehtiyojlar mavjud bo’lib, bo’lar sarasiga xinozan kabi biologik faol polielektrolitni kiritish o’rinlidir. Xitozan tabiiy xitinni deatsetillash orqali olinadi. Na-KMS va xitozan eritma va aralashmalari turli maqsadlarda qo’llanadi. Jumladan, ularning aralashmasi a

I BOB. POLIELEKTROLITLAR VA ULARNING ARALASHMALARINI REOLOGIK XOSSALARI HAQIDAGI ASOSIY TUSHUNCHALAR ( Adabiyotlar tahlili ) I.1. Polielektrolitlarning tuzilishi va xossalari El е m е ntar zv е nolarida el е ktrolitik dissotsiatsiya namoyon qiladigan funktsional ( ionog е n ) guruhlari bo ` lgan polim е rlarga poliel е ktrolit ( poliel е ktrolit makromol е kula ) d е b aytiladi . Ionog е n guruhlarning tabiatiga bog`liq holda poliel е ktrolitlar kuchli va kuchsiz polikislota va poliasos toifalarga bo`linadi. Kuchli polikislotalar guruhiga misol sifatida quyidagi birikmalarni k е lishtirish mumkin: polivinilsulfon kislota polistirolsulfon kislota Kuchsiz polikislotalar guruhi: poliakril kislota polim е takril kislota Shuningd е k kuchli poliasoslarga quyidagi, ya'ni 3

polivinil-n-tolil- politrim е tilammoniy m е tilammoniy etilm е takrilat Kuchsiz poliasoslarga esa ushbu moddalar misol bo`ladi: Poli-n-aminostirol Poli-4-vinilpiridin Polikislota va poliasoslar tuzlari, odatda, kuchli poliel е ktrolitlar hisoblanadi. Poliel е ktrolitlar zanjirlarida ham polikislota ham poliasos guruhlar bo`lsa, ular amfot е r yoki poliamfolit makromol е kulalar d е yiladi. Misol sifatida 2-m е til-5-vinil- piridin va akril kislota sopolim е rini k е ltirish mumkin: 4

Poliel е ktrolitlarga biologik muhim yuqori mol е kulyar birikmalar, jumladan, oqsillar, nukl е in kislotalar kiradi. Poliel е ktrolitlar, o`ziga xos ravishda ionog е n polim е rlar va past mol е kulyar el е ktrolitlarning xususiyatlarini mujassam etadi. Poliel е ktrolit eritmalar, boshqa polim е r eritmalar kabi anomal yuqori qovushoqlikga ega bo`ladi. Shuningd е k, oddiy el е ktrolitlar kabi samarali ravishda el е ktr tokini o`tkazadi. Eng e'tiborli tomoni shuki, poliel е ktrolitlarning eritmalardagi gidrodinamik, optik va el е ktrkimyoviy xossalari noel е ktrolit polim е rlar va past mol е kulyar el е ktrolitlarning eritmalardagi xossalaridan k е skin farq qiladi va bir qator o`ziga xos xususiyatlari bilan ajralib turadi. Poliel е ktrolitlarning barcha o`ziga xos xossalari, ularning

Bu efir tarkibida karboksil gruppalar bo’lganligi uchun karboksimetilsellyuloza kation almashtirish hususiyatiga ega bo’lib polielektrolit qatoriga kiradi. Odatda KM Ц ning natriyli tuzi sintez qilinadi. U oq yoki sarg’ish rangli qattiq moddadir. KM Ц toza sellyulozaga nisbatan gigroskopik bo’lib, oddiy sharoitda 12 % gacha suv shimadi. Karboksimetilsellyulozaning barcha xossalari uning efirlanish darajasiga bog’liq. Masalan: efirlanish darajasi 50 va undan ortiq bo’lgan KM Ц ishqorlarning suyultirilgan eritmasida eriydi. Karboksim е tilts е llyuloza suvda eriydigan polisaxarid bo'lib, uning eritmasi mol е kulyar zanjirlardagi ionog е n guruhlar hisobiga poliel е ktrolit xossasiga egadir. KM Ц ning suvdagi suyultirilgan (C < 0,5 %) eritmalariga 2 % NaCl tuzini qo'shilishi polim е r

bartaraf etiladi. Xitozan eritmasini bunday xususiyati viskozim е triya va t е zlik s е dim е ntatsiyasi usullari yordamida gidrdinamik tadqiqotlar o'tkazishda inobatga olingan. Xitozanni 1 % CH3COOH-suvda tayyorlangan va poliel е ktrolit xossasiga ega bo'lgan eritmasini konts е ntratsiyasi 3 % dan oshirilganda g е l hosil bo'lishiga olib k е lishi aniqlangan. Bunday xususiyat boshqa suvda eriydigan polisaxaridlarga ham, jumladan, Na-KM Ц uchun xosdir. Ammo bunday g е l hosil bo'lishi xitozan eritmasini poliel е ktrolit xossasini bartaraf etganda kuzatilmaydi. Qishloq ho’jalik o’simliklari urug’larini patogen infeksiyalarga qarshi qayta ishlashda hamda ularning biologik faolligini yaxshilash maqsadida keng ko’lamdagi o’simliklarni himoya qilishning kimyoviy vositalardan foy

usullaridan biri kapsulalash bo’lib, u urug’lar sirtini suvda eruvchan funksional polimer plyonkalar bilan qoplashga asoslangandir. Xitin va xitozan o’simliklarni himoya qilishda yuqori samarali vosita ekanligi aniqlangan. Ma’lumki xitin va uning hosilalari o’simlikshunoslikda, jumladan qishloq ho’jalik ekinlarini urug’larini ekishdan oldin qayta ishlashda urug’lar yoki tuproqqa xitin, xitozan yoki ularning agrokompozitsiyalarini qo’llanilishi o’simliklarning unib chiqishi va hosildorligini oshiradi, turli hil kasalliklarga va noqulay atrof-muhit sharoitiga chidamli bo’lishiga olib keladi, immunologik va o’sishni jadallashtirish kabi ijobiy ta’sirlar ko’rsatadi. Xitozan asosidagi preparatlar o’simliklarni o’sishini boshqarish va kasalliklarga chidamlilik induktori xossalarini nomoyon qilad

chigitni dorilashda qo’llanilayotgan kimyoviy vositalar juda qimmat va valyuta xisobiga xorijiy davlatlardan keltirilishi bilan bir vaqtda zaharli va ekologiya uchun zararli bo’lib tuproqdagi mavjud foydali mikroorganizmlarni nobut bo’lishiga olib keladi. O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti olimlari tomonidan yaratilgan davlat kimyo komissiyasi tomonidan urug’ni unib chiqishini tezlashtiruvchi, ildiz cherish kasalligining oldini oluvchi xususiyatiga ega bo’lgan urug’ni dorilovchi vosita O’ZXITAN preparati yaratilgan. Ushbu polimer tarkibli dori vositasida urug’lik chigitlarni kapsulalash tehnalogiyasi yaratilgan va oxirgi bir necha yil davomida Respublikamizning qator viloyatlarida sinovlardan muvofaqqatiyatli o’tmoqda. Respublika qishloq xo

Bundan elib chiqqan holda 6ta preparatning urug’ sifatiga ta’siri laboratoriya va dala o’rganiladi. Eng yahshi ko’satgichlar O’ZXITAN preparati bilan kapsulalangan chigitlardan kuzatiladi. Tuksizlantirilgan chigitni kapsulalab ekish evaziga quyidagi samaralarga erishiladi; - horijdan valyuta hisobiga zaharli, qimmatbaho urug’dorilagich preparatlarini olib kelishga hojat qolmaydi; - import orqali keltiriladigan ushbu dorilash vositalari tabiat muhovazasiga keltiradigan zararli omillari oqava suvlarni zaharlash bartaraf etiladi; - tuproqdagi foydali mikroorganizmlarga keltiriladigan zarar cheklanadi; - chigitni ekishdan oldin dorilash, uni ekish jarayonida ishchi xodimlarga yetkaziladigan zararning oldi olinadi; - ekiladigan chigit tan narxi sezilarli darajada kamayadi; - kapsulalash evazig

- bu o’z navbatida ekish jarayonidadagi xarajatlarni 50-60 % ga kamaytiradi; - tuproq, oqava suvlar uchun bo’lgan, valyuta hisobiga keltiriladigan dorilash vositalariga ehtiyoj bo’lmaydi; - gektar hisobiga to’liq ko’chatlar olishga erishiladi; - ob-havo noqulay kelgan vaqtda chigitning chirib ketishining oldi olinadi va qayta ekishga ehtiyoj bo’maydi; - go’za va uning ildiz tizimi kasalliklarga bardoshli bo’ladi; - natijada paxta 5-7 kun oldin yoppasiga ochiladi va hosildorlik 5 sentnerga oshadi. O’ZXITAN preparati bilan chigitdan tashqari boshqa qishloq xo’jalik ekinlari, urug’lari, jumladan, boshoqli don ekinlari urug’lari, sabzavot-poliz ekinlari urug’lari va ozuqa ekinlari urug’larini ham kapsulalash texnologiyasi biz tomonimizdan tavsiya etilgan va dastlabki ijobiy natijalar olingan.

bu tenglamada: M -molekulyar massa; m K -polimer va erituvchi tabiatiga bog’liq konstanta; h sol - eritmaning solishtirma qovushqoqligi; C – eritmaning konsentrasiyasi. Shuning uchun polimerning nisbiy qovushqoqligini o’lchab, undan solishtirma va xarakteristik qovushqoqlikning qiymatlari hisoblab topiladi. Polimer eritmasining nisbiy qovushqoqligi viskozimetr yordamida o’lchanadi (1  rasm). Viskozimetr U shaklidagi shisha naydan iborat bo’lib, uning bir tirsagi kengroq bo’ladi. Ingichka tirsagiga diametri 0,7-1,0 mm bo’lgan kapillyar ulangan bo’lib, kapillyarning usti 2-3 ml sig’imli shardan iboratdir. Sharning ustki qismi va ostki qismlariga A va V belgilar quyilgan. Sharning uchi ga rezina nay kiydiriladi, viskozimetr termostatga joylashtiriladi. 1  rasm. Viskozimetrlar: a  Osvald vi

Bu jarayon 3-4 marta takrorlanadi, natijaning o’rtacha qiymati olinadi. Shu usulda polimerning har xil 0,5-1 % gacha bo’lgan kontsentra t siyali eritmasining oqish vaqti aniqlanadi. Nisbiy qovushqoqlik quyidagi tenglamadan hisoblab topiladi: 0 1 t t nis   bu tenglamada: nis - eritmaning nisbiy qovushqoqligi; t 1 va t 0 - eritma va erituvchining oqish vaqti, sekundlarda. Polimer erigandan keyin erituvchi qovushqoqligining ortishi eritmaning solishtirma qovushqoqligi deb ataladi va quyidagi tenglamadan topiladi: 0 0 1 1 t t t nis sol      Polimerning molekulyar massasi esa quyidagi tenglama asosida aniqlanadi : С h K M sol m   1 bu tenglamada: m K - konstanta (uning qiymati jadvallardan olinadi); C – eritmaning molyar kon t sentra t siyasi. Molekulyar massa xarakteristik qovushqoq

2  rasm. Xarakteristik qovushqoqlikni aniqlash grafigi Xarakteristik qovushqoqlikning qiymati grafik bilan ordinatalar o’qining koordinatalar boshigacha bo’lgan oraliqqa teng; u quyidagi tenglama asosida hisoblab topiladi:   M K h m  Bu tenglamadagi m K va  ning son qiymatlari jadvallarda berilgan bo’ladi. So’nggi vaqtlarda, Shtaundinger tenglamasiga yangiliklar kiritilib, xarakteristik qovushqoqlik bilan molekulyar massa orasidagi bog’lanishni ifodalovchi quyidagi ikkita tenglama topildi: a) chiziqli tenglama:  y M K h m    b) darajali tenglama:   M K h m  Bu tenglamalarda:  h - xarakteristik qovushqoqlik , u - empirik konstanta ,  - makromolekula va erituvchining xossalariga hamda ularning o’zaro ta’siriga bog’liq son. 2-jadvalda ba’zi polimerlar uchun m K va  ning q

Ba’zi polimerlar va erituvchilar uchun m K va  ning qiymatlari Polimerlarning nomi Formulasi Erituvchi Harorat, 0 C m K  Poliakrilonitril  CH 2  CH  n  CN Dimetilfor - mamid 20 1,75  10 -4 0,66 Polibutadien (-CH 2 -CH=CH-CH 2 -) n Toluol 25 1, 1  10 -4 0,62 Polivinilasetat  CH 2  CH  n  OCOCH 3 A t seton 50 2,8  10 -4 0,67 Polvinilspirt  CH 2  CH  n  OH Suv 50 5,9  10 -4 0,67 Polivinilxlorid  CH 2  CH  n  CL Tetragidro - furan 20 0,26  10 -3 0,92 Poliizopren (-CH 2 -C=CH-CH 2 -) n  CH 3 Toluol 25 3,6  10 -4 0,64 Polikaprolaktam  -HN-(CH 2 ) 5 -CO  n 40% Н 2 S О 4 20 5,02  10 -4 0,67 Polimetilmet a krilat CH 3   CH 2  C  n  COOCH 3 Benzol Xloroform Toluol 20 20 85 2,4  10 -4 0,94  10 -4 0,49  10 -3 0,54 0,76 0,82 Polipropilen  CH 2  CH  n 

ko’ra toksitrop va reopekst turlari mavjud. Reologik metodlar gidrodinamiklardan farqli ravishda eritmalar deformatsion oqimini generatsiyalanishiga asoslangan. Polimerlarning reologik tadqiqotlarini o’tkazish oqimda deformatsion va oriyentatsion ta’sirga yuz tutgan makromolekulalarning tuzilmaviy, strukturaviy, qonuniyatlarini o’rganishga asoslangan. “Reotest-2” qurilmasida tajribalarni o’tkazishda “slindr-slindr” yacheykalar foydalanib siljish maydonida normal markazdan qochma tezlanish urinma tezlanishning intensivligi va vektoriga bog’liq ravishda potensial tezlanish vektorini hosil qiladi. Bunda ilgarilanma – aylanma xarakatdagi makromolekulalarning siljish deformatsiyasi yuzaga keladi. Deformatsiya tezligi (tezlik gradiyenti) siljish maydoni (γ) da zanjirlarning komformatsion aylanis

3 – rasm. Buni quyidagi misoldan tushunish mumkin: - eritma kapillyar orqali harakat qilganda oqimning yo’nalishiga perpendikulyar ravishda oqish tezligining gradienti hosil bo’ladi, natijada oqimning turli nuqtalarida makromolekulaga ta’sir qiluvchi kuchning kattaligi har xil bo’ladi va makromolekula ilgarilanma va aylanma harakat qiladi. Suyuqlikning ichki ishqalanishi qancha katta bo’lsa, oqishning tezligini doimiy saqlash uchun shuncha katta kuch bilan ta’sir qilish kerak .Buni quyidagi N’yuton formulasi bilan ifodalash mumkin gr  (2.9) g- tezlikning gradienti. Proportsionallik koeffitsienti  ( etta ) qovushqoqlik koeffffitsienti yoki qovushqoqlik deyiladi .  qiymati g ga bog’liq bo’lmagan suyuqliklar N’yuton suyuqliklari deyiladi. Suyuqlikning oqish tezligini doimiy saqlash uchun

Agar suyuqlikning ichida biror modda bo’lsa, u suyuqlikning oqish tezligini o’zgartiradi va uni doimiy saqlash uchun qo’shimcha energiya sarflash kerak bo’ladi2 0 2 0 2 0 ) ( g g g E E E            (2.11) bu yerda  va  0 lar eritmaning va erituvchining qovushqoqligi 0 0 yg сол        - solishtirma qovushqoqlik . лр yg c    - keltirilgan qovushqoqlik . Keltirilgan qovushqoqlik koffitsentini kontsentratsiya bo’yicha nolga intiltirilgan qiymati xarektiristik qovushqoqlik deyiladi va [  ] simvol bilan belgilanadi. 0 0 0 0 lim lim ] [                 c кел c c c      (2.12) 4 - jadval Yozilish va ayti-lishi Belgisi Aniklovchi teglama Nisbiy qovushqoqlik  nis  нис q 0t t t- eritmani oqish vaqti t 0 - erituvchining Solishtirma qovushqoqlik  сол

Reologiya turli jismlar deformatsiyasi va oqishi haqidagi fandir. “Reologiya” so’zi yunoncha “  ” so’zidan olinib “oqaman” ma’nosini anglatadi. Moddalarni reologik xossalar asosida ham sinflarga bo’lish mumkin. Shunga ko’ra, barcha haqiqiy jimlar suyuqsimon (ya’ni oqishi uchun berilishi kerak bo’lgan kuchlanishning chegara qiymati nolga teng) va qattiqsimon (ya’ni oqish uchun berilishi kerak bo’lgan kuchlanishning qiymati noldan katta) moddalarga bo’linadi. Suyuqsimon moddalar nyutoncha suyuqlik va nonyutoncha suyuqliklar deb ikki turkumga bo’linadi. Nyutoncha suyuqliklar Nyuton qonuniga bo’ysunadi; ularning qovushqoqligi siljituvchi kuchlanishga bog’liq emas va o’zgarmasdir. Nonyutoncha suyuqliklar Nyuton qonuniga bo’ysunmaydi; ularning qovushqoqligi siljituvchi kuchlanish o’zgarishi b

fenomenologik jihatdan faqatgina toza suyuqlik va mukammal monokrstallargina bir jinsli bo’ladi. Reologiya nuqtai nazaridan dispersion sistemalarni o’zini suyuqlik sifatida tutuvchi kukunlar va o’zini qattiq jismday tutuvchi gellarga ajratib olish mumkin. Relogiyada o’rganiluvchi ko’plab materiallar ikki yoki undan ortiq fazodan iborat dispersion sistemadan iborat. Kukunlardan bir jinsli fazo yoki dispersion faza emulsiya holatida suyuq va suspenziya holatida qattiq bo’lishi mumkin. Mikroreologiya ikki yoki ko’p fazali sistemalar hususiyatlarini ularning komponentlarini reologik hususiyatlariga bog’lagan holda o’rganiladi. Materiallarning asosiy reologik hususiyatlariga: bikrligi, egiluvchanligi, qayshqoqligi va mustahkamligi kiradi. Bitta materialning o’zida uning holati va quyilish sharo

farqlanadi. Oniy qayshqoq deformatsiyaning tarqalish tezligi juda katta shu sababli deformatsiyaning hosil bo’lish vaqti haqli ravishda nolga teng deb olinadi.Oniy qayishqoq deformatsiya Guk qonunida ifodalanadi .kechikuvchi qayishqoq deformatsiya vazqt buyicha yuz berib ,uning ortish tezligi doimiy kuchlanishda monotop ravishda kamayib boradi. Kuchlanish olgach bu deformatsiya monotop ravishda huddi shunday kamayib tugaydi. Bu hodisa qayshqoqning qayta tiklanishi deyiladi. Qaytmas deformatsiya bu materialning qayshqoq va plastic oqimidir. Qayshqoq oqimda deformatsiya kuchlanishiga nyuton qonuni bo’yicha bog’liq bo’lib, kuchlanish olgach qayta tiklanadi. Plastic deformatsiya biror ma’lum qiymatdan kattaroq kuchlanishda yuzaga keluvchi deformatsiya bo’lib u qiymatga erishgunicha o’zini bikr

sirtlar eng yaqinlashgan joylarda yoki koagulyatsion sohalarda yuz beradi. Kondensatsion kristallanuvchi tuzilmalar suyuq muhitda paydo bo’luvchi mayda kristallarning kattalashuvi natijasida hosil bo’lib, bu muhitlar fazoviy sistemalar yoki kimyoviy bog’lanish rivojidir. Bunday tuzilmalar juda mustahkam bo’lib,buzilishdan keyin qayta tiklanmaydi. Bunday tuzilmalar koagulyatsion tuzilmalarga qaraganda ancha katta mustahkamlikka ega. U. L. Uilkinson nochiziqli oqimga ega real suyuqliklarni quyidagi uch guruhga bo’lishni taklif etgan. 1. Siljish tezligi shu nuqtaning o’zidagi kuchlanishning funksiyasi bo’lgan sistemalar . Bu guruhga nyutonniki bo’lmagan materiallar mansub bo’lib, ularning oqimi vaqtga bog’liq emas. 2. Kuchlanish va siljish tezligining bog’lanish kuchlanishining ta’sir vaqti v

sharoitlardagi ta’sirlashuvi bilan bog’liq. Xlorsirka kislotaning qattiqligi sababli kam almashinuvli maxsulotlar olish uchun sellyulozani nisbatan kam miqdorda olish talab etilib, ayniqsa bunda aralashmaning reaksiya komponentlari teng taqsimlanishi ham muhim. Uslublardan birida reaksiya quruq xavo sellyulozasini natriy xlor NaCl tuzining monoxlorsirka kislotasidagi 17,5 – 18 % li eritmasida eritish, NaOH ning moduli 5 ga teng eritmasidan olinadi. Tuz eritmasi reaksiya oldidan mos nisbatda monoxlorsirka kislotaning ishqorda neytrallantirilgandan keyin berilgan qiymatda qoladigan qilib eritish kerak bo’ladi. Na-KMS eritmalari ma’lum darajadagi qovushqoqlik anomaliyasiga ega. Shu sababli polimerlanish darajasini viskozimetrik va osmometrik o’lchovida bu xususiyatlarni hisobga olib eritmanin

Реология . Силжиш ва бўйлама оқимлар . Бўйлама майдон Силжиш майдони Силжиш деформацияси Реодинамооптиметр9-rasm. Siljish va bo`ylama maydonlarni vujudga kelish chizmasi. Bo`ylama maydon hosil qilish uchun odatda oqimda asimmetrik (kirishuvchan) kuch chiziqlari hosil qilinadi. Buning uchun kalta kapillyarli viskozimetrlar kirish sohasida vakuum ostida kirishuvchan oqimni vujudga keltirish mumkin. Masalan, ushbu printsipga asoslangan Kuvshinskiy kalta kapillyarli viskozimetri asosida bo`ylama maydon hosil qiladigan Frank- Kellerning “Reodinamooptimetr” qurilmasi ishlab chiqilgan. Siljish va bo`ylama maydonlarda polimer eritmalari oqishida makrolekulyar zanjirlar deformatsiyalanadi va orientatsiyalanadi. Bu hol segmentlarning rostlanishi, ya`ni kinetik segmentlarni vujudga keltiradi. Oqim ta

Силжиш майдони . Полимер эритмалар нонютон оқими .         1 1 2 3 4 23 4 Нютон суюқлиги ва оқими Нонютон суюқлик ва оқим Паст молекуляр бирикмалар Юқори молекуляр бирикмалар10-rasm. Nyuton va nonyuton oqimlarni vujudga kelish misoli. Nonyuton oqimni vujudga kelishi tezlik gradienti va siljish yuklanishi o`rtasidagi bog`lanishda tezlik gradienti egri chiziqli o`sishi, shuningdek, samarali qovushoqlikni tezlik gradienti oshishi bilan pasayib borishi bilan boradi. Siljish maydonida nonyuton oqimni vujudga kelishi natijasida asosan to`rtda hol kuzatiladi (11 va 12-rasmlar): 1-hol. Tiksotrop va antitiksotrop effektlari: Tiksotrop (1) effekti makromolekularni deformatsion va orientatsion tartiblanishi tufayli qovushoqli tushib ketishini anglatadi. Antitiksotrop (2) effekti deformatsiyal

Силжиш майдонида нонютон оқим 1-ҳол . Тиксотроп (1) ва антитиксотроп (2) эффектлар  1 2 1 2-ҳол . Гел ва суюқ кристалл ҳолатларга ўтиш ln ln  С1 С4-гел С3 С2 С4’–Суюқ кристалл С1< С2< С3< С411-r asm. Siljish maydonida tiksotrop (1) va antiksotrop (2) effektlari (1-hol) hamda gel va suyuq kristall holatlarga o`tish (2-hol) chizmalari. Silish maydonida, ya`ni nonyuton oqimda deformatsiyalangan va orientirlangan makromolekulalarning o`zaro ta`sirlashishi ta`sir etuvchi siljish kuchlanish (yuklanishiga) bog`liq va haroratga bo`ladi. Bu hol gisterezis effektini vujudga kelishi bilan baholanadi ya`ni, tezlik gradientini siljish kuchlanishiga bog`lanish grafigida gisterezis halqasini kanchalik katta bo`lishi, shunchalish yuqori tarzda molekulyar zanjirlararo ta`sirlanish natijasida struktura

Силжиш майдонида нонютон оқим 3-ҳол . Гистерезис эффекти .   75 оС 50 оС 25 оС 4-ҳол . Қовушоқ оқувчанлик фаоллик энергияси (Еа) 1/Т, оС ln Френкел -Эйринг lnlnA + Ea /RT Ea= G = H -TS12-rasm. Siljish maydonida gisterezis effekti (3-hol) hamda qovushoq oquvchanlik faollik energiyasi (Ea) ni aniqlash (4-hol) chizmalari. Bo`ylama maydonda polimer eritmalarining nonyuton oqimi molekulyar zanjirlarni kuchli orientatsion deformatsiyalanishi bilan amalga oshadi. Bu hol makromolekularni qatiqligi va egiluvchanligiga bog`liq tarzda turlicha namoyon bo`ladi. Masalan, o`ta egiluvchan polistirol (PS) va qattiq zanjirli paxta sellulozasi (PTS) molekulalari bo`ylama maydonda vujudga kelgan nonyuton oqimda turlicha tarzdagi orientatsion-deformatsion hoatlarni namoyon qiladi. Bu hol 12-rasmda kel

II BOB. TADQIQOT OB’YEKTLARI VA USULLARI . Asosiy tadqiqot ob’ektlarilari sifatida ishqoriy polielektrolitik xossa namoyon qiladigan Na – karboksimetilsellyuloza va kislotali polielektrolitik xossa namoyon qiladigan xitozan polisaxxaridlari tannlandi. Ushbu ob’ektlarni tanlanishiga asosiy sabab ularning eritmalarda o’zaro elektrostatik ta’sirlashishlarini namoyon qilishi va buning natijasida tarkibida turli makromolekulalar o’zaro birikkan polimer materiallar olish imkoniyatlarini mavjudligidir. II.1. Na – karboksimetilsellyuloza molekulasining tavsiflari. Tadqiqotlar o’trazish uchun paxta sellyulozasidan karboksimetillash reaksiyasi orqali olingan natriy karboksimetilsellyuloza tanlab olindi. Uning almashish darajasi 80 ga teng bo’lib, elementar zvenosining molekulyar massasi M o = 231 ga

qo’shsish, yani ionogen guruhlarni blokirovka (ionogen ta’sirlashishlarini you’qotish) qilish hisobiga amalgam oshiriladi. Buning uchun ko’p hollarda NaCl tuzi ishlatiladi, yani ushbu tuz 2 % gacha erituvchi tarkibiga qo’shiladi. Bunday yondashish gidrodinamik tadqiqotlar o’tkazishimda qo’llanildi. Aksincha peologik tadqiqotlar otkashishda polielektrolitik xossani bartaraf etilmadi, chunki, bunday xossani mavjud bo’lishi qarama-qarshi zaryadga ega bo’lgan polimerlar bilan jumladan, xitozan bilan aralashmalar tayyorlashda va ularning o’zaro elektrostatik ta’sirlashishi hisobiga turli polimerlar birikishiga asoslangan materiallar olish imkoniyati vijudga keladi. II.2. Xitozan molekulasining tavsiflari Xitozan namunasi Bombyx mori tut ipak qurti g’umbagi xitinni ishqoriy (NaOH – 50 %) muhitda

II.3. Viskozimetriya usulini qo’llanishi Polimerlarning molekulyar xossalarini aniqlash odatda gidrodinamik usullar yordamida amalga oshiriladi . Tatqiqotlarni oolib boorish uchun eng oddiy va qulay gidrodinamik usullardan biri bo ’ lgan Ubellode viskozimetriya usulini tanlab oldik . An ’ anaviy tarzda keng qo ’ llanadigan ushbu viskozimetriya usuli yordamida polimer eritmasining nisbiy qovushoqligi (  nis ) bir nechta konsentratsiyada aniqlanadi , yani  nis =  i ∕  o ( II .3.1) bu yerda  i - ma ’ lum bir konsentratsiyali ( C i ) eritmaning va  o – erituvchining viskozimetr kapillyari orqali oqib o ’ tish vaqti . Odatda tanlangan viskozimetrda erituvchining oqib o ’ tish vaqti 50 – 150 s oralg ’ ida bo ’ lishi talab etiladi . Shunungdek , eritmaning dastlabki konsentratsiyasi ( C 1 )

Odatda polielektrolitlarda konsentratsiyani pasaytirib borish polimer molekulalari orasida elektrostatik ta’sirlashsishlarni o’zgarishiga sabab bo’ladi, natijada konformatsion o’zgarishlariga olib keladi va  sol /C ni C ga bog’liqlik grafigini egri chiziqli bo’ladi. Buni barta’raf etish uchun erituvchi tarkibiga ma’lum miqdarda tuz ionlarini qo’shiladi. Masalan, 2 % NaCl qo’shilishi Na-KMS va xitozan eritmasida polielektrolitik xossasini bartafat etish uchun etarli bo’ladi. Asosiy parametr [  ] ning polemer molekulyar massasiga (M  ) bog’liqligi Mark-Kunn-Xauvink tenglamasi orqali ifodalanadi M  = ([  ]/K) 1/a (II.3.3) Bu yerda K va a koeffisentlar bo’lib, Na-KMS uchun K = 2,33*10 -4 dl/l, a = 0,78 va xitozan uchun K = 1,40*10 -4 dl/l, a = 0,83 ga teng. Demak, (III.3.3) tenglama yorda

koaktsial silindrlar sistemasi, va konus tekislik esa siljish tezliklarining ishchi diapozoni bo’lib 0,2 - 4,86*10 3 s -1 ni tashkil etadi. O’lchanadigan qovushqoqlik kattaligi 1 dan 4*10 7 MPa*s gacha. Reologiya materiallar deformatsiyasi va oqishni o’rganib elastik, qovushqoq va plastik hususiyatlarini ham o’z ichiga oladi. Tadqiqotlar qurilmaning biri ikkinchisini ichiga joylashadigan silindr -silindr tizimli yachiykasida (R 2 >R 1 ) olib borildi (III.4.2-rasm). Ichki silindr (R 1 ) rotor bo’lib, uning aylanish chastotasi ( ) ni o’zgarishi o’lchash panelidagi indikator ko’rsatgichi (  ) bo’chicha qayd etiladi. Bunda silindrlar orasiga (  R = R 2 - R 1 ) polimer eritma yoki aralashma h balandlikgacha miqdorda solinadi. III.4.2-rasm. Koaksial “silindr-silindr” yachiykaning kesimlari ch

hamda nonyoton oqim kuzatiladi . Bunda siljish kuchlanishi ( ) va siljish tezligi (  - tezlik gradienti ) M . Reyner formulasi bilan aniqlanishi mumkin :   M /2 πR 1 2 h ( III .4.1)   2 π  R /( R 2 – R 1 ) ( III .4.2) Bu yerda М – aylanish momenti ; R = ( R 2 + R 1 )/2 – o ’ rtacha radius ; h – ichki silindr - rotor yanida suyuqlik balandligi . Nyuton qonuniga muvofiq siljish kuchlanishini tezlik gradientiga nisbati bo’yicha samarali qovushoshlik (  эфф ) aniqlanadi  /   эфф (III.4.3) “Reotest-2” qurilmasida  miqdori 12 holatda  ning 0,5 dan 1320 s -1 gacha diapazonida indikator ko’rsatgichi  ni miqorini silindr doimiysi z ga ko’paytirish orqali aniqlanadi    z. ln  эфф ni  ga bog’lanish grafida   0 intiltirish orqali dinamik qovushoqlik (  ) miqdori aniqlanadi. Odat

III BOB. TADQIQOT NATIJALARI VA ULARNING MUHOKAMASI Mazkur tadqiqotlar doirasida Na-KMS va xitozanning molekulyar tavsiflari, polielektrolitik eritmalari va aralashmalarining reologik xossalari organildi. Olingan natijalar quyidagi bo’limlarda muhokama qilinadi. III.1. Na-KMS va xitozanning molekulyar tavsiflari Namunalarning molekulyar tavsiflarni aniqlash bo’yicha gidrodinamik, yani viskozimetrik tadqiqotlar o’tkazish uchun Na-KMS ni 0,2 % li eritmasi 2 % NaCl- suv erituvchisida tayyorlandi. Tadqiqotlar quyidagi tartibda olib botildi. Avval toza erituvchi (2 % NaCl) ning viskozimetrik kapilyarlardan oqib o’tish vaqti (  o ) aniqlandi. So’ng Na-KMS eritmasining kapilyardan oqib o’tish vaqti (  i ) uni deskret tarzda suyiltirilib borish tartubida 5 ta konsentratsiyada, har bir konsentrat

Eritma hajmi, ml  o , s  i , s  nis  sol  kel C 8 74,2 105, 8 1,4 3 0,4 3 2,1 3 0,2 0 10 74,2 100 ,0 1,35 0,35 2,1 9 0,16 12 74,2 94,8 1,28 0,28 2,15 0,13 16 74,2 89, 6 1,2 0 0,2 0 2 ,00 0,1 0 20 74,2 85,5 1,15 0,15 1,8 8 0,08 Xaggins formulasiga  sol /C = [  ] + k[  ] 2 C asosan  sol /C =  kel ni C ga bog’lanish grafigini tuzib, C  0 bo’lganda  kel  [  ] tengligidan [  ]  1,64 dl/g ekanligini aniqladik (III.1.1-rasm). 1,51,71,92,12,32,5 0 0,05 0,1 0,15 0,2 C, g/dl kel , dl/g III .1.1- rasm . Na - KMS eritmasi uchun keltirilgan qovushoqlik (  kel ) ni konsentratsiya (С) ga bog ’ liqlik grafigi Mark-Kunn-Xauvink tenglamasi asosida Na-KMS ning molekulyar massasi (M η ) ni hisobladik M η = ([  ]/K) 1/a = ([1,64/2,33*10 -4 ) 1/0,78 = (7039) 1,28 = 84100 hamda M η = 84100 eka

Xuddi shu usulda tanlangan Bombyx mori xitozanining molekulyar massasini aniqlash bo’yicha viskozimetrik tadqiqotlar olib borildi. Buning uchun xitozanning 2 % СН 3 СООН +0,25 М CH 3 COONa dagi eritmasidan foydalanildi. Tadqiqot natijalari asosida  kel ni C ga bog’lanish grafigini tuzib, C  0 bo’lganda [  ]  2,05 dl/g ekanligini aniqladik (III.1.2-rasm). 1,5 22,5 3 0 0,5 1 1,5 2 C, g/dl kel , dl/g III .1.2 – rasm . Xitozanni 2 % СН 3 СООН+0,25 М CH 3 COONa dagi eritmasi uchun keltirilgan qovushoqlik (  kel ) ni konsentratsiya (С) ga bog ’ liqlik grafigi Bu yerda ham Mark-Kunn-Xauvink tenglamasi asosida xitozanning molekulyar massasi (M η ) ni hisobladik M η = ([  ]/K) 1/a = ([2,05/1,41*10 -4 ) 1/0,83 = (14539) 1,20 = 98800 hamda M η = 98800 ekanligini aniqladik. Tajribalar Na-KMS va

III.2. Na-KMS eritmasi va uning xitozan bilan aralashmalarining reologik xossalari Tadqiqot o'tkazish uchun yach е ykasi “slindr-slindr” tipida bo'lgan “R е ot е st-2” qurilmasidan foydalanilgan. Tajribalar 25 o C 40 o C 55 o C 70 o C da siljish t е zligi, ya'ni t е zlik gradi е nti γ ≈ 1 : 1000 s -1 (ln γ ≈ 0,001 : 100 s -1 ) diapazonida olib borilgan. O'lchashlar siljish t е zligini oshib borishi va t е skari, ya'ni so'nib borishi yo'nalishlarida o'tkazilgan. Bunday oqim sharoitlarida polim е r mol е kulalariga xos bo'lgan nonyuton oqim va gist е r е zis eff е kti kuzatilgan. Oqim tabiatiga haroratning ta'sirini tadqiqot qilish asosida mol е kulyar zanjirlararo bog'lanishlar en е rgiyasi, ya'ni qovushoq oqim faollik en е rgiyasi ( Е a ) ani

III.2.1 jadval. Turli haroratda 5 % li KM Ц ning reologik tadqiqotlari natijalari a) 25 o C№ ηeff ηeff 1a 3 3 16,8 16,8 5,6 5,6 1,72 1,72 3 2a 4 4 22,4 22,4 4,15 4,15 1,42 1,42 5,4 3a 5 4 28 22,4 3,11 4,15 1,13 1,42 9 4a 7 6 39,2 33,6 2,42 2,07 0,88 0,73 16,2 5a 10 8 56 44,8 2,07 1,66 0,73 0,51 27 6a 12,5 11 70 61,6 1,44 1,27 0,36 0,24 48,6 7a 17 15 95,2 84 1,17 1,04 0,16 0,04 81 8a 23 21 128,8 117,6 0,88 0,81 -0,13 -0,21 146 9a 30 27 168 151,2 0,69 0,62 -0,37 -0,48 243 10a 39,5 36 221,2 201,6 0,51 0,46 -0,67 -0,78 437 11a 49 46 274,4 257,6 0,38 0,35 -0,97 -1,05 729 Karboksimetilselyulozaning 5%li eritmasi. C . II Pol . S1 . b) 40 o C № ηeff ηeff 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,32 1,32 3 2a 3 3 16,8 16,8 3,11 3,11 1,13 1,13 5,4 3a 4 4 22,4 22,4 2,49 2,49 0,91 0,91 9 4a 5 5 28 28 1,73 1,73 0,5

Karboksimetilselyulozaning 5%li eritmasi. № 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,32 1,32 3 2a 2,5 2,5 14 14 2,59 2,59 0,95 0,95 5,4 3a 3 3 16,8 16,8 1,87 1,87 0,63 0,63 9 4a 3,5 3,5 19,6 19,6 1,21 1,21 0,19 0,19 16,2 5a 4 4 22,4 22,4 0,83 0,83 -0,19 -0,19 27 6a 6 5 33,6 28 0,69 0,58 -0,37 -0,54 48,6 7a 7 7 39,2 39,2 0,48 0,48 -0,73 -0,73 81 8a 8 10 44,8 56 0,31 0,38 -1,17 -0,97 146 9a 13 13 72,8 72,8 0,3 0,3 -1,2 -1,2 243 10a 19 19 106,4 106,4 0,24 0,24 -1,43 -1,43 437 11a 26 25 140 140 0,19 0,19 -1,66 -1,66 729 12a 33 33 184,8 184,8 0,14 0,14 -1,97 -1,97 1312 C . II Pol . S1 .d) 70 o C № 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,32 1,32 3 2a 2 2 11,2 11,2 2,07 2,07 0,73 0,73 5,4 3a 3 2,5 16,8 14 1,87 1,56 0,63 0,44 9 4a 3 3 16,8 16,8 1,04 1,04 0,04 0,04 16,2 5a 3 3 16,8 16,8 0,62 0,62 -0,48 -0,48 27 6a 4 4 22

III.2.1-rasm. Na-KMS eritmasi (5%) ning shiljitma oqimda effektiv qovushoqligini ( ln eff.1 va ln  eff.2 ) tezlik gradientiga (  ) bog’liqligi. Tadqiqotlar 25, 40, 55, 70 o C larda olib borilgan. Bunday ko’rinish polielektrolitda makromolekularni siljish maydoni defofmatsion ta’sirida ostida konformatsion o’zgarish namoyon qilishi va buning natijasida effektiv qovushoqlikni ma’lum tezlik gradienti sohasida tushib ketishini orqali ifodalangan nonyuton oqim vijudga rtlganlidan dalolat beradi. Tezlik gradientini pasaytirib borish orqali o’tkazilgan tadqiqotlarda esa effektiv qovushoqlikda jiddiy o’zgarish kuzatilmadi, yani ln  eff.1  ln  eff.2 saqlandi. Bunday bog’liqlikni barcha tanlangan haroratlarga xosligi kuzatildi. Ammo haroratni oshib borishi effektiv qoshushoqlikni monoton tarzd

Bunda a = E a /R ekanligidan E a = a R = 1000*8,31 = 8,31 kJ/mol tengligi aniqlandi. Demak, haroratni oshishi va tezlik gradientini deformatsion ta’siri ostida polielektrolit Na-KMS ning molekularini konformatsion o’zgarishlari faollik energiyasi miqdori 8,31 kJ/mol atrofida bo’lib, bu o’zgarishlar fizik-strukturaviy o’zgarishlar doirasida amalga oshishidan dalolat beradi, chunki, kimyovuy o’zgarishlar bo’lishi uchun bir tartib katta energiya sarflanishi talab etilishi lozim. b) Karboksimetilsellyulozaning 5% li va Xitozanning 1 % li eritmalari turli nisbatdagi aral ashmalarining reologik xossalarini o’rganish Bunda ham dastlab ish analitik tarozining to’g’ri ishlash yoki ishlamasligini tekshirishdan boshlanadi. Tarozining ko’rsatkichlarini nolga tenglashtirib. Kerakli miqdordagi modda tar

№ ηeff ηeff 1a 3 3 16,8 16,8 5,6 5,6 1,723 1,723 3 2a 4 4 22,4 22,4 4,15 4,15 1,423 1,423 5,4 3a 5 4 28 22,4 3,11 2,49 1,135 0,912 9 4a 7 6 39,2 33,6 2,42 2,07 0,884 0,728 16,2 5a 9 8 50,4 44,8 1,87 1,66 0,626 0,507 27 6a 11 10 61,6 56 1,27 1,15 0,239 0,14 48,6 7a 14 14 78,4 78,4 0,97 0,97 -0,03 -0,03 81 8a 20 19 112 106,4 0,77 0,73 -0,261 -0,315 146 9a 27 26 151,2 145,6 0,62 0,6 -0,478 -0,511 243 10a 36 34 201,6 190,4 0,46 0,44 -0,777 -0,821 437 11a 45 43,5 252 243,6 0,35 0,33 -1,05 -1,109 729 12a 55 55 308 308 0,23 0,23 -1,47 -1,47 1312 Karboks ime tilning 5%li va Xitozanning %li 25 : 1 nisbatdagi aralashmasi . C . II Pol . S1 .b) 40 o C № ηeff ηeff 1a 2,5 2 14 11,2 4,67 3,73 1,5412 1,316 3 2a 3 3 16,8 16,8 3,11 3,11 1,1346 1,135 5,4 3a 3,5 3 19,6 16,8 2,18 1,87 0,7793 0,626 9 4a 4,5 4 2

№ ηeff ηeff 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,3164 1,316 3 2a 2,5 2,5 14 14 2,59 2,59 0,9517 0,952 5,4 3a 3 2,5 16,8 14 1,87 1,56 0,6259 0,445 9 4a 3 3 16,8 16,8 1,04 1,04 0,0392 0,039 16,2 5a 4 3,5 22,4 19,6 0,83 0,73 -0,186 -0,315 27 6a 4 4 22,4 22,4 0,46 0,46 -0,777 -0,777 48,6 7a 4 5,5 22,4 30,8 0,28 0,38 -1,273 -0,968 81 8a 6 7,5 33,6 42 0,23 0,29 -1,47 -1,238 145,8 9a 9 10,5 50,4 58,8 0,21 0,24 -1,561 -1,427 243 10a 14 15 78,4 84 0,18 0,19 -1,715 -1,661 437,4 11a 20 20,5 112 114,8 0,15 0,16 -1,897 -1,833 729 12a 28 28 156,8 156,8 0,12 0,12 -2,12 -2,12 1312 Karboksimetilning 5%li va Xitozanning %li 25 : 1 nisbatdagi aralashmasi . C . II Pol . S1 .d) 70 o C № ηeff ηeff 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,316 1,316 3 2a 2 2 11,2 11,2 2,07 2,07 0,728 0,728 5,4 3a 2,5 2,5 14 14 1,56 1,56 0,445 0,445

III.2.2-rasm. Na-KMS (5%):XZ(1%) ning (25:1) nisbatdagi aralashmasini shiljitma oqimda effektiv qovushoqligini ( ln eff.1 va ln  eff.2 ) tezlik gradientiga (  ) bog’liqligi. Tadqiqotlar 25, 40, 55, 70 o C larda olib borilgan. Natijalar polielektrolitlar aralshmasida Na-KMS(5%):XZ(1%) nisbat 25:1 bo’lganda siljish maydoni defofmatsion ta’sirida ostida konformatsion o’zgarish namoyon qilishi va buning natijasida effektiv qovushoqlikni ma’lum tezlik gradienti sohasida tushib ketishini orqali ifodalangan nonyuton oqim vijudga kelganligini ko’rsatdi. Tezlik gradientini pasaytirib borish orqali o’tkazilgan tadqiqotlarda esa effektiv qovushoqlikda jiddiy o’zgarish kuzatilmadi, yani ln  eff.1  ln  eff.2 saqlandi. Bunday bog’liqlik barcha haroratlarga xosligi kuzatildi. Ammo haroratni oshib b

Bunda a = E a /R ekanligidan E a = a R = 1000*8,31 = 8,31 kJ/mol tengligi aniqlandi. Bu miqdor (E a ) ning Na-KMS (5%) eritmasidagi miqdori bilan bir xildir. Tadqiqot natijalariga asosan Na-KMS(5%) eritmasi va Na-KMS(5%):XZ(1%) nisbati 25:1 aralashmasini taqqozlaganimizda, ularning reologik xossalarida jiddiy farqlar namoyon bo’lishi ko’zatilmadi. Bu hol Na-KMS molekulasining siljish maydonida reologik xossalariga ko’rsatilgan tartibdadi miqdorda XZ molekulalari aralashmada bo’lishi jiddiy o’zgarishlarga olib kelmasligini ko’rsatdi. Keyingi tadqiqotlarda xitozanning nisbatini oshirib olib bordik va reologik xossalarda o’zgarishlar namoyon bo’lishini kuzatdik. b) Na-KMS(5%):XZ(1%) ning 25:5 nisbatdagi tadqiqotlar. Natijalar III.2.3, a, b, c, d jadvallarda va III.2.3 –rasmda grafiklar ko’ris

№ ηeff ηeff 1a 2,5 2 14 11,2 4,67 3,73 1,5412 0,2749 3 2a 3 2,5 16,8 14 3,11 2,6 1,1346 -0,046 5,4 3a 3 2,5 16,8 14 1,87 1,56 0,6259 -0,81 9 4a 3,5 3 19,6 16,8 1,21 1,04 0,1906 -3,239 16,2 5a 3,5 3,5 19,6 19,6 0,73 0,73 -0,315 -0,315 27 6a 4 4,5 22,4 25,2 0,46 0,52 -0,777 -0,654 48,6 7a 5 6 28 33,6 0,35 0,41 -1,05 -0,892 81 8a 7 8,5 39,2 47,6 0,27 0,33 -1,309 -1,109 145,8 9a 11 11 58,8 61,6 0,24 0,25 -1,427 -1,386 243 10a 17 15,5 95,2 86,8 0,22 0,2 -1,514 -1,609 437,4 11a 21 20,5 117,6 114,8 0,16 0,16 -1,833 -1,833 729 12a 27 27 151,2 151,2 0,12 0,12 -2,12 -2,12 1312 Karboksimetilning 5%li va Xitozanning %li 25 : 1 nisbatdagi aralashmasi . C . II Pol . S1 .c) 55 o C № ηeff ηeff 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,3164 1,3164 3 2a 2,5 2 14 11,2 2,6 2,07 0,9555 0,7275 5,4 3a 2,5 2,5 14 14 1,56 1,56

№ ηeff ηeff 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,3164 1,3164 3 2a 2,5 2,5 14 14 2,6 2,6 0,9555 0,9555 5,4 3a 2,5 3 14 16,8 1,56 1,87 0,6259 0,4447 9 4a 2,5 3 14 16,8 0,86 1,04 0,0392 -0,151 16,2 5a 3 3 16,8 16,8 0,62 0,62 -0,478 -0,478 27 6a 3,5 4 19,6 22,4 0,4 0,46 -0,777 -0,916 48,6 7a 3 4,5 16,8 25,2 0,21 0,31 -1,171 -1,561 81 8a 3,5 5,5 19,6 30,8 0,13 0,21 -1,561 -2,04 145,8 9a 6 7 33,6 39,2 0,14 0,16 -1,833 -1,966 243 10a 9,5 9,5 53,2 53,2 0,12 0,12 -2,12 -2,12 437,4 11a 13 13 70 70 0,1 0,1 -2,303 -2,303 729 12a 18 18 98 98 0,075 0,075 -2,59 -2,59 1312 Karboksimetilning 5%li va Xitozanning %li 25 : 1 nisbatdagi aralashmasi . C . II Pol . S1 .III,2,3-rasm. Na-KMS (5%):XZ(1%) ning (25:5) nisbatdagi aralashmasini shiljitma oqimda effektiv qovushoqligini ( ln  eff.1 va ln  eff.2 ) tezlik gradie

ishqalanishni,yani qovushoqlikni kamayishi natijasidir. Shuningdek,  0 dagi ln eff.1 = ln  shartiga asoson aniqlangan ln  ni turli haroratlatdagi miqdorlari orasidagi farq ln  1 - ln  2 ham kichikroq ekanligi aniqlandi. Natijada ln  va 1/T bog’lanishidan topiladigan burchak tangensi miqdori (a) ham kichikroq chiqdi Bundan a = E a /R ekanligidan E a = a R = 550*8,31 = 4,57 kJ/mol tengligi topildi. Qovushoq oquvchanlik faollik energiyasini aralshmada xitozan miqdori oshishi bilan pasayib ketishi bevosita samarali qovushoqlikni tushi ketishi, yani oquvchanlikni oshishi bilan bog’liqdir. c) Na-KMS(5%):XZ(1%) ning 25:10 nisbatdagi tadqiqotlar. Natijalar III.2.4, a, b, c, d jadvallarda va III.2.4 –rasmda grafiklar ko’rishida keltirigan. a) 25 o C № ηeff ηeff 1a 2,5 3 14 16,8 4,66667 5,6

№ ηeff ηeff 1a 2 2 11,2 11,2 3,73 3,73 1,316 1,316 3 2a 2 2 11,2 11,2 2,07 2,07 0,728 0,728 5,4 3a 2,5 2 14 11,2 1,55 1,24 0,438 0,215 9 4a 3,5 2,5 19,6 14 1,21 0,86 0,191 -0,15 16,2 5a 3,5 2,5 19,6 14 0,73 0,52 -0,31 -0,65 27 6a 5 3 28 16,8 0,57 0,34 -0,56 -1,08 48,6 7a 5 4 28 22,4 0,34 0,27 -1,08 -1,31 81 8a 7 5 39,2 28 0,27 0,19 -1,31 -1,66 145,8 9a 8 6 44,8 33,6 0,18 0,14 -1,71 -1,97 243 10a 9 8 50,4 44,8 0,12 0,1 -2,12 -2,3 437,4 11a 11 11 61,6 61,6 0,08 0,08 -2,53 -2,53 729 12a 15 15 84 84 0,06 0,06 -2,81 -2,81 1312 Karboksimetilning 5%li va Xitozanning %li 25 : 10 nisbatdagi aralashmasi . C . II Pol . S1 .c) 55 o C № ηeff ηeff 1a 1,8 2 10,08 11,2 3,36 3,73 1,212 1,316 3 2a 2 2 11,2 11,2 2,07 2,07 0,728 0,728 5,4 3a 2 2 11,2 11,2 1,24 1,24 0,215 0,215 9 4a 2,5 2,5 14 14 0,86 0,86 -0,

III.2.4-rasm. Na-KMS (5%):XZ(1%) ni (25:10) nisbatdagi aralashmasini shiljitma oqimda effektiv qovushoqligini ( ln eff.1 va ln  eff.2 ) tezlik gradientiga (  ) bog’liqligi Na-KMS(5%):XZ(1%) ning 25:10 nisbatdagi aralashmasini tadqiqotlari natijalarini Na-KMS(5%) eritmasiniki bilan taqqoslaganimizda reogrammalarni samarali qovushoqlikning quyi miqdorlari sohasiga -2 dan -3,25 miqdorigacha siljiganligini, ichki ishqalanishni keskin tuzib ketganligini ko’rsatdi. Ammo  0 dagi ln  eff.1 = ln  shartiga asoson aniqlangan ln  ni turli haroratlatdagi miqdorlari orasidagi farq ln  1 - ln  2 kattaroq ekanligi aniqlandi. Natijada ln  va 1/T bog’lanishidan topiladigan burchak tangensi miqdori (a) ham katta chiqdi Bundan a = E a /R ekanligidan E a = a R = 1275*8,31 = 10,59 kJ/mol tengligi top

nisbati 25:5 da E a ni kichrayishi va 25:10 bo’lganda E a ning miqdori oshishi kuzatilar ekan. Buning grafik ko’rishi quyidagi ifalanadi (III.2.4-rasm). 024681012 0 2 4 6 8 10 12 W = XZ/ 25Na-KMS nisbatiEa, kJ/mol III.2.4-rasm. Qovushoq oqim faollik energiyasi (E a ) ni aralshmadagi polielektrolitlar nisbati w =XZ(1%)/25Na-KMS (5%) ga bog’liqlik grafigi Shunday qilib, tadqiqotlar polielektrolitlar Na-KMS va XZ larning aralashmalarining siljish oqimidagi reologik xossasi murakkab ekanligini ko’rsatdi. 51

XULOSALAR 1. Na-KMS va xitozan polielektrolitlarini viskozimetriya usulida gidrodinamik tadqiqotlarini o’tkazish orqali ularning molekulyar tavsiflari aniqlangan. Na- KMS ning molekulyar massasi M  = 84100 va xanningniki esa M  = 99 800 ekanligi ko’rsatib berilgan. 2. Na-KMS polielektrolitining (5 % eritmasining) siljish maydanida peologik xossalari Reotest-2 qurilmasida tadqiqot qilingan. Eritmani nonyuton oqim namoyon qilishi, yani tezlik gradientini oshib borishi bilan effektiv qovushoqligini pasayib borishi aniqlangan. Qovushoq oquvchanlik faollik energiyasi E a  8,1 kJ/mol ekanligi siljish oqimini deformatsion ta’siri ostida asosan konformatsion o’zgarishlar ruy berishini ko’rsatib bergan. 3. Polielektrolitlar Na-KMS (5%) va XZ (1%) larni turli nisbatlar (25:1, 25:5, 25:10) va ha

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Бартенев Г.М., Френкель С.Я. Физика полимеров. -Л.: Химия, 1990.- 432 с. 2. De Gennes P .G. Introduction to polymer dynam ics. – Cambridge Univ. Press . , 1990. - P . 63. 3. Келлер А. Получение высоких значений модуля упругости при сверхориентации гибких макромолекул / В кн. Сверхвысокомодульные полимеры; пер. с англ. под ред. А.Я. Малкина. - Л.: Химия, 1983. - 272 с. 4. Кленин В.И. Термодинамика систем с гибкоцепными полимерами. - Саратов.: СарГУ, 1995. – 736 с. 5. Малкина А.Я. и Папкова С.П. Ориентационные явления в растворах и расплавах полимеров. -М.:Химия, 1980. - 9-90 с. 6. Хабибуллаев П.К., Саидов А.А. Физика мягких систем. - Ташкент.:Фан, 1998. – 288 с. 7. Сулейменов И.Э. и др. Самоорганизация органических и неорганических полимеров в воде. - А

13. Frank F.C., Keller A., Mackley M.R. Polymer chain extension produced by impinging jets and its effect on polyethylene solution // Polymer. - 1971. - №.6 (12). - P. 467-473. 14. Brestkin Yu.V., Saddikov I.S., Baranov V.G., Frenkel S. The convergent flow of polymeric liquids // Polym. Bull . - 1986. - № 2(15). - P . 153-158. 15. Френкель С.Я. Полимеры, проблемы, перспективы, прогнозы / В кн. Физика сегодня и завтра. - Л.:Наука, 1973. - С.176-270. 16. Перепелкин К.Е. Структура и свойства волокон. - М.:Химия , 1985. -208 с. 17. Brestkin Yu.V. Dynamic coil-extended chain phase transition in the longitudinal field //Acta Polymerica. - 1987. - № 8 (38). - S .470-477. 18. Бектуров Е.А., Кудайберганов С.Е., Шаяметов Ш. Физическая химия растворов полимеров . - Алматы.:Санат , 1995. – 248 с . 19.

28. Гросберг А.Ю., Хохлов А.Р. Статистическая физика макромолекул. -М.: Наука , 1989. – 344 с. 29. Эскин В.Е. Рассеяние света растворами полимеров и свойства макромолекул. - Л.:Наука , 1986. - 288 с. 30. Папков С.П. Равновесие фаз в системе полимер-растворитель. -М.:Химия , 1987. – 272 с. 31. Эфрос А.Л. Физика и геометрия беспорядка. - М.:Наука, 1982 . - 176 с. 32. Лео Манделькерн. Кристаллизация полимеров / Пер. с англ. под ред. С.Я. Френкеля. - М.-Л.: Химия , 1966. – 336 с. 33. Кабанов В.А. Практикум по высокомолекулярным соединениям. - М. :Химия , 1985. – 402 с. 34. Френкель С.Я., Цыгольный И.М. Молекулярная кибернетика. – Львов. :Свит , 1990. – 167 с. 35. Гленсдорф П., Пригожин И. Термодинамическая теория структуры, устойчивости и флуктации. - М.:Мир , 1973. – 280 с. 36. Базаров И.П. Н

41. Готлиб Ю.Я., Даринский А.А., Светлов Ю.Е. Физическая кинетика макромолекул. - Л.:Химия, 1986. – 272 с . 42. Волькентейн М . В . Биофизика . - М .: Наука . 1981. – 576 с . 43. Peterlin A. The transient of the intrinsic birefringence and light scattering of suspension of rigid spheroids in the linear jet flow // J. Phys. Chem . - 1980. - №12 (84). - P . 1650-1657. 44. Френкель С.Я., Баранов В.Г., Панов Ю.Н. Об ориентационном механизме образования твердой фазы в умеренно-концентрированных растворах полимеров / В кн. Механизм пленкообразования из полимерных растворов и дисперсий. - М.:Наука, 1966. - C . 22-31. 45. Бресткин Ю.В., Френкель С.Я., Холмуминов А.А. О корректности приближения Петерлина-де Женна, используемого при решении задач динамики макромолекул // Изв. АН УзССР, сер. физ.-мат

53. Neurath H. The Proteins (V.3). - N . Y .- London , 1964. - 707 р. 54. Мартин Р. Введение в биофизическую химию / Пер. с англ. под. ред. Н.С.Андреевой. - М.:Мир, 1966. – 432 с. 55. Евстратова К.И. Практикум по физической и коллоидной химии. - М.:Высш. шк. 1990. – 225 с. 56. Schwerdner H. Chemische und physikalisch Grundlagen textiler Faserstoffe. – Berlin.:Veb Verlag Technik, 1954. – 337 s. 57. Фурер В.Л. Расчет ИК спектров ориентированных макромолекул // Высокомолек. соед. – 1993. - №6 (39А). - C . 985-993. 58. Аввaкумова Н.И. и др. Практикум по химии и физике полимеров. - М.:Химия, 1990. – 304 с. 59. Уильямс В., Уильямс Х. Физическая химия для биологов / Пер с англ. под ред. Я.М. Варшавского. - М.:Мир, 1976. – 600 с. 60. Даниэльc Ф., Олберти Р. Физическая химия / Пер. с англ. под ред.

68. Холмуминов А.А., Бресткин Ю.В., Агранова С.А., Баранов В.Г., Френкель С.Я., Резлер Р.Я. Установка для изучения динамики макромолекул в продольном гидродинамическом поле // Приборы и техника эксперимента. – Москва, 1988. - № 2. - С. 176-179. 69. Холмуминов А.А. Ориентационно-деформационное поведение макромолекул различной жесткости при продольном течении растворов: Дисс….канд.физ.-мат.наук. - Л.:ИВС АН СССР. 1988. – 150 с. 70. Kholmuminov A.A., Sattarov Kh.A., Urinov E.U. The Behavior of Silk Fibroin Molecules in a Longitudinal Hydrodynamic Field // Polym. Sci .. - Moscow , 1994. - № 5 (36В). - Р. 726-728 . 71. Стейн Р. Оптические методы исследования / В кн. Новейшие методы исследования полимеров; под ред. Б.Ки. - М.:Мир, 1966. - С. 131-168. 72. Мищенко К.П., Равделя А.А. Практические р

81. Рашидова С.Ш., М и лушева Р.Ю. Хитин и хитозан Bombyx mori : синтез, свойства и применение . – Т ашкент. :Фан , 2009 . – с.246. 82 . Мамадалимов А.Т., Рашидова С.Ш., Холмуминов А.А. Полимер толалар физикаси. – Тошкент. :Университет. – 2009. -124 с. 83. Мачинин Ю.А., Мачихин С.А. Инженерная реология пищевых материалов. - М.:Легкая и пищевая пром-сть. - 1981. - 216 с. 84. Симонеску Г., Опреа В. Механохимия высокомолекулярных соединений. –М. :Наука, 1977 . - 300 с . 85. Аввакумова Н.И., Бударина Л.А., Дивгун С.М. и др. Практикум по химии и физике полимеров. Учеб. Изд. – М. :Химия. -1990.- 304 с. 86. Малкин А. Я. Реология: концепции, методы, приложения //авториз. пер. с англ. Малкин А. Я., Исаев А. И. - СПб.: Профессия. - 2007. –210 р. Интернет маълумотлари 9. Giant Molecules. A. Р . Хохло

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari