Калийли ўғитлар ишлаб чиқариш технологияси чикиндисидан техник ош тузи олиш

Ўзбекистон республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги Қарши давлат университети Холмонов Дилшод Орол ўғли Калийли ўғитлар ишлаб чиқариш технологияси чикиндисидан техник ош тузи олиш Мутахассислик: 5140500- Табиий фанлар факултети кимё таьлим йўналиши Иш кўриб чиқилди ва ҳимояга тавсия этилди Кимё кафедраси мудири: Илмий раҳбар __________ доц. М. Қурбонов «___»_______2015 йил _______ к. ўқ . Б. Шодмонов «___»_______2015 йил Қарши – 2015 йил МУНДАРИЖА Кириш ............. .............................................................................................................. . I боб . Юртимизда ва жаҳонда ишлаб чиқариш муаммолари ва уларни бартараф етиш чора тадбирлари 1 . Мавзунинг умумназарий муаммолари ва уларни Ўзбекистон шароитида бартараф этиш чора тадбирлари. . 2 . Республикамизда ва чет элларда ишлаб чиқариш технологиялари тўғрисидаги умумий маълумотлар(ихтиролар ва патентларни эътиборга олган ҳолда) 3 . Ишлаб чиқариш теҳнологик тизим баёни… ………………….. 4 . Флотация жараёнининг физик-кимёвий асослари ..................... ......... I боб бўйича хулоса II боб. И шлaб чиқaришнинг кимёси вa ф и зик-кимёвий aсослaри 1.. Кимёвий таҳлил қилиш, физикавий хоссаларни аниқлаш ва физик- кимёвий тадқиқотлар олиб бориш…......... 1.. Калий хлоридни қуритиш вақтида ҳосил бўладиган циклон чангига турли реагентларни таъсир эттириб , технологик параметрлар ўзгаришига боғлиқлик жараёнларини ўрганиш ........................................... 2.. Сильвинитни майдалаш вақтида ҳосил бўладиган циклон чангига турли реагентларни таъсир эттириб, технологик параметрлар ўзгаришига боғлиқлик жараёнларини ўрганиш ..................... ......... 3.. Дастлабки ва охирги маҳсулотларни физик-кимёвий тадқиқ қилиш 4 . Деҳқонобод калийли ўғитлар заводининг калий хлорид ишлаб чиқариш моддий баланси ................................................................. ..... 5.. Флотация усули билан калий хлорид олишда ҳосил бўладиган циклон чангини қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш............ 6 .. Калий хлорид ишлаб чиқаришдаги чиқинди – МУНДАРИЖА Кириш …………………………………………………………………............... . 3 I БОБ. Юртимизда ва жаҳонда ишлаб чиқариш муаммолари ва уларни бартараф етиш чора тадбирлари 1. Мавзунинг умумназарий муаммолари ва уларни Ўзбекистон шароитида бартараф этишнинг чора-тадбирлари ................................................................. . 14 2. Республикамизда ва чет элларда ишлаб чиқариш технологиялари тўғрисидаги умумий маълумотлар(ихтиролар ва патентларни эътиборга олган ҳолда)................................................................................................................. 16 I боб бўйича хулосалар........................................................................... II. боб. Ишлaб чиқaришнинг кимёси вa ф и зик-кимёвий aсослaри............. 32 1 Жараённинг босқичлари бўйича кимёси... 2. Натрий хлорид ни қайта ишла шнинг принципиал -технологик схемаси..........65 3. Галитли чиқиндини қайта ишлаб техник натрий хлор олиш моддий б аланси 68 ХУЛОСА………………………………………………………………............... .... 75 ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР … ... ………………………….……..... .... 76 ИЛОВА................................................................................................................ .... 80 Кириш Диссертация мавзусининг асосланиши ва унинг долзарблиги . Мустақил Ўзбекистонда ижтимой йўналтирилган бозор иқтисодиётининг яратилиши бошқа муҳим ҳўжалик тадбирлари билан бир қаторда ишлаб чиқариш тизимларида туб ўзгаришлар юз беришини кўзда тутади. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг 2012-йилда Мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда 2013-йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган вазирлар маҳкамасининг мажлисидаги маърузасида “Вазирлар Маҳкамасининг бугунги кенгайтирилган мажлиси кун тартибига қо‘йилган асосий масала – бу Ўзбекистоннинг 2012-йилдаги ижтимоий-иқтисодий ривожланиш якунларини муҳокама этиш ва 2013-йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларини тасдиқлаб олишдан и ва бу маҳсулотнинг 350 минг тоннадан кўпроғи экспорт қилинади ” деб таъкидлаб ўтгандилар. Шу боис саноат корхоналарида мавжуд бўлган муаммоларни бартараф этиш мақсадида мамлакатимизда инновацион тадқиқотлар борасида кўплаб амалий ишлар олиб борилмоқда. Мамлакатимиз раҳбари И.А.Каримов айтганларидек, “Маҳсулот рақобатбардошлигини таъминлаш учун ишлаб чиқаришни техник ва технологик янгилаш бўйича катта ва кичик лойиҳаларни излаш, бунинг учун зарур маблағ ва манбаларни топиш-бу хар бир корхона рахбари ва муҳандис- техник ходимларининг биринчи навбатдаги энг муҳим вазифаси ва мажбурияти бўлмоғи керак.” 2010 йилда мамлакатимизда ижтимоий-иқтисодий, сиёсий аҳамиятга эга бўлган катта янгилик юз берди. Қашқадарё вилояти Дехқонобод туманида калийли ўғитлар ишлаб чиқаришга мўлжалланган завод ишлай б Ўртача йилига истеъмол қилинадиган таомларга туз солиб тановвул қилиш бир кишига 8-8,5 кг ни ташкил этади. Умумий истеъмол саноатни ҳисобига олганда айрим мамлакатларда 75 кг/йилига етади[7,12,13,17,18,21]. Натрий хлорни олиш бутун дунёда узлуксиз бормоқда. Кимё саноати унинг асосий миқдорини қайта ишлайди; 6-7% ни озиқ-овқат саноати сарфлайди ва тахминан 5% ни қорамоллар еми учун ва бошқа қишлоқ хўжалик эҳтиёжи учун ишлатилади. Ш у талабларга асосан техник, хашаки ва озиқавий тузларнинг турли хил навлари ишлаб чиқарилади [19-21]. Техник тузнинг 93% ни NaCI (қуруқ модда ҳисобида олганда) ташкил этиши керак. Ош тузи кенг миқёсда енгил саноат тармоқларида, масалан техник чарм ва мехли хом ашёларнинг турли хилларини бўяш ва хом териларни консервалаш жараёнларида ишлатилади[7-9, 16-17]. Ош туз промышленной калиености верхнеюрской галогенной формацыии,Условия образования калиеносных фракций , Калийные удобрения в хлопководстве ва бошқа олимларнинг китолари , илмий ишлари таҳлил қилинди. Тадқиқотда қўлланилган услубларнинг қисқача тавсифи. Ишнинг бажарилишида газ-суюқлик хроматографияси, юпқа қатламли хромато -графия, инфрақизил спектроскопия ускуналари ва физик-механик, кимёвий хоссаларини аниқлаш усулларидан фойдаланилган. Тадқиқот натижаларининг назарий ва амалий аҳамияти. Ишлаб чиқилган технология Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи чиқиндиларини қайта ишлаб натрий хлорид ишлаб чиқариш ҳажмини сезиларли даражада оширади ва Деҳқонобод туманида шўрланиш даражасини кескин камайтиради. Тадқиқот нинг и лмий янгилиги. Ош тузини олиш учун яхши хом ашё бўлиб флатацион усул билан сальвин - Тоғ жинсларининг ҳаракатланиши билан боғланган ва қазиб чиқариш ишлари таъсирида устки қатламларнинг лойқаланишида геомеханик жараёнлар сўндирилади; - экологик муаммо ҳал этилади, бунда экологик фон тўлиқ устун келади[18-19, 22-23]. Бунда нафақат техник тузларни чиқариш, балки олий синфдаги озуқа тузларини чиқариш мумкин. Бунда тўлиқ иқтисодиётнинг ва бир вақтнинг ўзида экологиянинг комплекс масалалари ечилади: ишлаб чиқариш эффективлиги ошади, маҳсулотнинг номенклатураси диверсификацияланади, корхонани кейинги ривожланишини инвестициялаш учун оптимал шароит яратилади, ер пўстини эгаллаган тупроқ уйилмалари майдони қисқартирилади ва бошқалар. [7,19, 20, 22, 23]. Диссертация ишининг ҳажми ва структураси. Д иссертация ..... бобдан, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Иш . I боб. Юртимизда ва жаҳонда чиқиндиларни қайта ишлаш муаммолари ва уларни бартараф етиш чора тадбирлари 1.Мавзунинг умумназарий муаммолари ва уларни Ўзбекистон шароитида бартараф этиш чора тадбирлари. Техник натрий хлор ва ош тузи олишда хомашё сифатида галитли чикиндлари бўлиб у асосий ишлаб чикариш бўлган калий хлорид олишда хосил бўлади. Натрий хлорид олишда даслабки хомашё сифатида галит ли чикиндилари бўлиб у технологик регламентда акс этган. Галитли чикиндлари куйидаги кимёвий таркибга эга %: NaCl – 80-92; КCl – 1,2-5,5; СаSO 4 – 0,3-2; MgCl 2 – 0,05-0,4; эримайдиган кушимчалар 1-2 % ; намлик 6-10% Хар йили ишлаб чикаришда 493 000 тонна галитли чикиндилари хосил бўлиб ундан таркиби ва микдори жиҳатидан сифатли ош тузи олиш мумкин. 2012-йилда калий олишнинг 2- навбати курилиши бошла Тюбегатан кони сильвинити асосан калий хлорид ва натрий хлоридидан иборат . Унинг ў зига хос хусусиятларини ҳисобга олган холда жахон талабларига мос минерал ўғ ит ишлаб чикариш муаммосини хал этиш максадида бир канча олимлар ва мутахассислар изланиш ва олиб бормокдалар. Маълумки, халқ хўжалигининг кўпгина тармоқларида одатдаги оддий озуқа тузлари ўрнига калий хлоридли ошпазлик тузлари анча кенг ишлатилмоқда, калийли ўғитлар ишлаб чиқаришда ҳосил бўладиган тузлар галитли чиқиндилар деб номланади. [8-9,12-14]. Калий саноатини ривожланиши хом ашёларни комплексли қайта ишлашга асосланган бўлиб, уларнинг ҳамма ишлатишга рухсат берадиган ҳамроҳ компонентлари: тош тузлари, магнезитлар, гипс ва бошқалар. Ош тузи олиш учун хом ашё сифатида Тюбегатан конларида тош тузидан ишлаб чиқарилган калийли ч ечилишида амалий аҳамиятга эга бўлиб, микроэлементларни жалб қилиш билан минерал ўғитларни комплексли қайта ишлаш муҳим муаммоларини қўяди [25]. Калийли рудаларни қайта ишлашни мавжуд усуллари жиддий камчиликлари бор: Тоза калий хлорни чиқариб ош тузи қимматли микроэлементлар билан чиқариб ташланади. Аммо мамлакатимиз ва чет эл адабиётларида табиий комплексли қайта ишлаш систематик маълумотлари мавжуд эмас [13,20-21,26]. Ишнинг мақсади – Дехқонобод калийли ўғитлар заводида ош тузининг турли навларидаги галитли чиқиндиларни қайта ишлашни амалга ошириш. Тупроқ қатламларида сильвинитларни флотацион бойитиш одатга кўра адсорбирланган флотореагентлар шунингдек ёғли аминларни ва 3,5% гача КСI ни сақлайди. Шуни такидлаш лозимки, калийли ишлаб чиқаришдаги ҳамма чиқиндилар (галитли тупроқ қатлами, фракцияларда диққатни қаратиш зарур [8-9].Берилган 1.1. расмдан кўриниб турибдики, NaCI сақлаш максимал, -3 гача (+3мм) ва майдалари (-0,315мм) юқори таркибли аралашмалар заррачалари KCI, CaSO 4 аралашмалари ва нормал мунособати минималь бўлади. Тупроқ уйилмасидан (ош туз)и галит конвейр билан юклаш варонкасига узатилади, шу ерда пульпа Ж:Т 0,8-1,0 нисбатда тиндирилган эритма бакдан ёйсимон элакка оқади, бу ерда 3 мм синфга қараб классификацияланади. Ғалвирли маҳсулот қўшимча ғалвирда классификацияланади 3 мм дан йирикроқ заррачалар конвейр билан тахлаш майдончасига транспировка қилинади. Ёйсимон элакдаги ғалвирли маҳсулот ва ғалвирдан 3 мм катталикдаги заррачалар ҳамда ўз-ўзидан оқиш билан гидротранспортерга узатилади. Қуюқ шлам гидросепараторда қўшимча классификациядан ўтади, Ж:Т 1,5 нис Фракциядан 3 мм дан кам эрийдиган аралашмалар KCI, MgCI 2 ларни ишқорли ювилиши, қисман CaSO 4 натрий хлорнинг тўйинган эритмаси билан , тўйинмаган KCI бўйича,ишқорли ювилиши алоҳида босқичда ўтказилмай, классификация жараёнларида майдалаш ва қуйқумини йуқотиш. “Брандес” (диаметри 5м Н8,7м) типидаги қуюқлаштиргичда намакоб йўналиши билан эримаган қолдиқлар ва CaSO 4 ўлчанган аралашмалардан ажратиш учун галитли суспензия (заррали эритмаларни) ишқорли ювиш. Ифлосланган намакобни диаметри 18м тиндиргич жараёнга қайтиш ва қум тузли шламдан (қуйқум) ва шламни 0 125%ли полеакриламид эритмаси билан интенсификациялашда ҳосил бўлган чўкиндиларни тиндириш. ФГП-01 центрифугаларда зичлашган галитли суспензиясини намлиги 4% бўлгунча центрифугаланади. 1.1. расм. NaCI олиш принципиал блок схемаси кўрсатилган. Нам тузни қатлами қфйнаган аппаратларда ёки тескари йўналган оқимли УФ ВНИИГ аппаратларида 0,2% қолдиқли намликгача қуритилади. Маҳсулотни совутиш ва тузни қуруқ классификациялаш 3мм дан кам йириклиги 0/7(0/8) мм синфдаги тебратгич ғалвирларда сочилувчан туз саноат учун 0/7-3 мм ва майда маҳсулотлар учун 0/7(0/8) ммгача. Майда тузни (оғирлиги 50 кг) халталарга комплекс линиянинг пакетли қурилмаларида зичлаб солинади. Шунингдек галитли (ош тузи) чиқиндиларнинг асосий ҳажми, KCI флотация чиқиндилари амин аралашмаларини йуқотиш қийинлиги сабабли ишлатилмай қолади. Флотация галитли чиқиндиларини қайта ишлаш бўйича муҳим ишлари ИОНХ Белоруссияда ва ВНИИСолда бажарилган. Галитли чиқиндиларнинг KCI флотацияси асосий аралашмаларини фракциялар бўйича характерли гранулометрик таркиби ва тақсимланиш 2. Республикамизда ва чет элларда ишлаб чиқариш технологиялари тўғрисидаги умумий маълумотлар(ихтиролар ва патентларни эътиборга олган ҳолда) Галитли чиқиндиларни қайта ишлаб улардан фойдаланишнинг турли хил усуллари маълум. Галитли чиқиндилар асосий ишлаб чиқаришнинг қўшимча маҳсулоти ҳисобланади. Табиий сильвинит таркибида натрий хлориднинг миқдори жуда кўп бўлиб, у 90% ни ташкил этади. Галитли чиқиндиларнинг таркиби қуйидагича бўлади: %: NaCl – 80-92; КС1 – 1,2-5,5; CaS0 4 – 0,3-2; MgCl 2 – 0,05-0,2; эримайдиган қолдиқ – 1-2, намлик 6-10%. Айрим галитли чиқиндилар қўшимча ишловсиз, йўлсозлик ва коммунал хўжаликларда шунингдек тоғкон саноатида ишлатилади. Шунга қарамасдан бунга бўлган талаб умумий ишлаб чиқариладиган чиқиндининг 30-35% дан ошмайди. Қолган қисми эса қайта ишланади. Галитл Чиқинди эгаллаган майдонни камайтиришнинг асосий жиҳатларидан бири уларни баландлиги 30-40 метргача қаватма-қават йиғиш ҳисобланади. Чиқиндиларнинг биринчи қаватида намлик 10-12% ни ташкил этиб, баландлиги 30 метргача бўлган жойни эгаллайди. Кейин бу тузлар ўз оғирлиги билан зичлашиб пастки қисмда монолит кристаллини ҳосил қилади. Шундан кейин туз қатламининг баландлиги 100-150 метргача етказилади. Буни ҳам айрим ноқулай томонлари бор. Ер ости сувлари тузлар ва хлоридлар билан тўйинади ва сув ҳавзаларида тузнинг концентрацияси 17-25 мг-экв/л дан ошади хлоридлар концентрацияси эса 750-мг/л етади. Галитли чиқиндиларнинг йиғиш усулларидан бири уларни шахта майдонларида тўплашдир. Бунда чиқиндига қўйилган талаблардан бири унинг намлиги 3% дан кам бўлиши талаб этилади. Намлигини йўқотиш юқори и Учинчидан таркибида турли хил қўшимчалари бор бўлган хом ашё тозаланади ва улар саноатнинг керакли йўналишларига юборилади. Бу эса шу хом ашёдан фойдаланиш даражасини оширади. Шу мақсадда ош тузи олиш учун туз эритмаси парлатиш қурилмасида буғлатилиб унинг суспензияси олинади. Олинган суспензия таркибида 30-40% гача кристалл сода бўлади. Суспензия қуюлтириш ва ош тузини кристалларини ювиш дастлабки туз эритмаси бм\\илан амалга оширилади ва яна парлантириш қурилмасига юборилади. Суспензия гидроциклонда классификацияланади. Иккинчи бор кристалл туз ювилади ва центрифугаланади, парлантириш мақсадида фугатга юборилади. Қуритилган туз парлантирилган суспензия гидроциклонда классификацияланади. Кристалл тузнинг концентрацияси 10-20% га етгунча суспензияга қўшилади. Гидроциклондаги аралаштирилган Кўп босқичли вакуумли кристаллашда амалга ошади. Қўшимчалардан тозаланмаган дастлабки туз эритмасини 105 0 С да кучли буғ остида қиздирилади. Чўкма сув билан ювилиб ажратиб олинади [7]. Бу усулнинг камчилиги шундаки, жараён учун кўп энергия сарфланади. Ҳосил бўлган шламлар атроф муҳитга таъсир этади. Буюкбритания патенти бўйича тозп ош тузи олиш усули ҳам маълум[8]. Бу усулда тозаланмаган туз эритмасидан ош тузи олинади. Тузли эритма атмосфера босимида қайнайдиган температурадаги юқори температурагача қиздирилади, бунда қўшимчалар чўкади, натижада гидроцилиндрда ош тузи ва қўшимчалар ажратиб олинади. Ифлосланган туз эритмасидан ош тузи олишнинг француз патенти бўйича усули маълум бу патент бўйича ифлосланган туз эритмаси ўзининг эриш температурасидан юқори температурагача қиздирилади. Чўкт 1. А дабий шарҳ қисмида техник натрий хлорид ишлаб чиқариш нинг ҳар бир усулларига алоҳида эътибор берилган. 2. Техник туз ишлаб чиқаришнинг мавжуд технологиялари, жумладан чет элларда ишлаб чиқарилаётган техник туз технологик тавсифлари келтирилган ва таққосланган. 3.Техник натрий хлорид тузи бўйича қабул қилинган ТУ 18-11-3-85 “Саноат истъемоли учун натрий хлор (ош тузи)” ТSh 205.218-2000 “Техник мақсадлар учун майдаланган тош тузи”, ТSh 64-15510698-01:2012 “Техник мақсадлар учун шўр кўлдаги чўкма туз” каби техник шартлар ўрганиб чиқилди. 4.Ишлаб чиқариладиган техник натрий хлорид тузига бўлган талабгорлар ҳақида маълумот олинди. 5.Юқоридагилар ҳисобга олиниб, техник натрий хлорид тузининг маҳаллий ишлаб чиқариш технологиясини ишлаб чиқариш мақсадга мувофиқ деб топилди. I I БОБ. ИШЛАБ ЧИ КИМЁВИЙ АСОСЛАРИ 2.1 Жараённинг босқичлари бўйича кимёси Галит чиқиндисидан техник туз олишда эриш, тузсизлантириш, фильтрлаш ва қуритиш жараёнлари асосий технологик жараёнлар ҳисобланади. Агар икки ёки бир неча моддаларни таъсирлаштирсак, бошқа бир жинсли ёки бир неча турли жинсли янги моддалар ҳосил бўлади. Уларни таркибий қисмларга механик ёки оддий физик усуллар билан ажратиш керак бўлади. Биринчи ҳолатда кимёвий реакция кетади, иккинчи ҳолатда эса механик жараён содир бўлиб, бунинг натижаси ўлароқ турли жинсли аралашма ҳосил бўлади. Булар мажбурий равишда аралаштириш йўли билан амалга оширилади. Учинчи ҳолатда – эритма ҳосил бўлиш жараёни бўлиб, кимёвий ва механик жараёнлар ўртасидаги оралиқ жараён ҳисобланади. Турли интервалдаги концентрация, ҳарорат ва босимда бу эритмалар таркиби у модда учрамайди ёки уларни лабораторияда олиш бир қанча қийинчилик туғдиради. Эритмалар газсимон (газлар аралашмаси), суюқ ва қаттиқ ҳолатда бўлади. Газсимон эритмалар сифатида ҳавони мисол қилиб кўрсатсак бўлади. Денгиз суви жуда кенг тарқалган суюқ эритмалар сирасига кириб, у кўпгина тузлар ва газларни сувда эриган ҳолатига киради. Қаттиқ эритмаларга водородни палладийда эриши, сув ва бошқа суюқликларни цеолит таркибида эриши ва бошқалар кираради. Кўпгина металл қотишмалар бир хил жинсли бўлгани учун қаттиқ эритмалар сирасига киради. Суюқ эритмалар жуда муҳим ўринни эгаллайди. Шунинг учун уларга кўпроқ диққат қаратилиш мақсадга мувофиқ бўлади. Кўпгина ҳолларда суюқ эритмаларда кимёвий реакциялар амалга оширилади. Чунки бу муҳитда кимёвий реакция кетиши учун қулай шароит молекулаларни ара Эритмаларнинг “физик” назарияси тарафдорлари эритмаларни ҳосил бўлиши молекуляр ҳаракат ва заррачаларни узаро ёпишиши билан боғлиқлиги бор деб тушинишни таклиф этишади, яъни моддалар бир бири билан аралашиб эришида физик жараён асосида амалга ошади деб тушинтиришади. Аксинча эритмаларнинг “кимёвий” назарияси тарафдорлари ҳар хил заррачаларнинг эритмаларда ўзаро таъсирлашуви кимёвий жараён бўлиб, улар жуда суст интенсивлик асосида эканини таъкидлайди. Бу қарама - қарши қарашлар бир - бирини тўлдириб туради. Шунинг учун бу қарашларни бир - бирига қарама – қарши қўйиш эмас, балки уларни умумлаштириш тўғри бўлар эди. Бу билан эритма таркибидаги компонетлар табиатига (моддалар орасидаги нисбийлик, ҳароратига ва босимига) боғлиқлик бўлиб, “физик” ва “кимёвий” таъсир факторларини хилма –хиллигини заррачалар орасида мавжуд бўлган барча турдаги таъсирлашувни (улар на фақат янги заррачаларни ҳосил бўлиши, моддаларнинг ўзига хос парчаланишини ҳам) ҳисобга олиш зарур. Ҳар қандай агрегат ҳолатни ҳосил бўлиши ёки парчаланиши массалар таъсири қонунига асосан рўй бериб, эритманинг таркибидаги заррачаларнинг динамик мувозанатнинг ўз ўрни борлигини белгилаб ўтиш зарур. Бу эса бир жинсли эритма ҳақида тавсиф бериб, ҳамма заррачалар ўртасидаги таъсири натижасида Гиббс энергиясининг минимал қийматига эришилади. Эритманинг концентрациясини ошириш билан, одатда заррачалар орасидаги таъсирни интесивлигини кучайтириш ва унинг структурасини мураккаблаштиради. Аксинча, эриган модда миқдорини камайтириш билан эритманинг тузилиши соддалашади ва зарралар орасидаги таъсир сусаяди. Бунинг ҳаммаси концентрл қилиб тетрохлор углеродни этил спиртида эритиш тушинилади. ССl 4 молекуласини ҳосил бўлиши эритувчининг ассоцион диссоциясини чақиради. 2.2 Жараёнларнинг кинетикаси Индивидуал ҳолатдан эритмага ўтишда, шунингдек эритма таркибидаги компанентлари орасидаги ўзаро таъсирлашувдан тизимнинг хоссасини ўзгариши натижасида эритманинг тузилиши ўзгариши кузатилди. Бунда эриш жараёнида иссиқлик ( Δ Н) ва ҳажмий ( Δ V) эффектларни кўрсатади. Шундай қилиб 1 литр этил спиртини 1 литр сувнинг аралашувидан 2 литр эритма ҳосил бўлмасдан 25 0 С ҳароратда 1,93 литр эритма ҳосил бўлади. Бундай ҳажмнинг 3,5 % га камайишига сабаб спирт билан сувнинг гидрооксил гуруҳлари орасида водород боғни ҳосил бўлиши билан изоҳланади. Калий тузларининг кристалланиш ва эриш жараёнининг тезлигини билган ҳолда, материалнинг ишл тезлигини оширади. Кимёвий таъсир учун ҳароратнинг роли катта бўлиб, гидродинамик шароит деярли эриш тезлигига деярли таъсир кўрсатмайди. Тузларнинг диффузион эриш кинетикасида масса алмашиниши қуйидаги тенлама билан изоҳланади:) ( d dG C C S K H    (2) G – кристалл ар масса си , г; τ – эриш вақти , мин; K – кинети к коэффициент, см/мин; С и С н – эритма ҳажмида ( тузнинг макроконцентрация си ) ва юзасида эрийдиган модданинг концентраци яси , г/см 3 . Тузларни эриш кинетикасида мустаҳкам ва мустаҳкам бўлмаган (муаллақ) кристалларга мос равишда кинетик коэффициент ҳисобланади. Шунинг учун KCl кристалларини эриш кинетикаси қуйидаги формула билан ҳисобланади. K = 0,0075∙v 0,6 (3) v – суюқлик оқимининг чизиқли тезлиги, см/мин. Мустаҳкам бўлмаган кристалли тузларни эриш тезлиги суюқлик оқим кичик бўлади. К нинг қийматига эритмадаги аралашмалар таъсир кўрсатади масалан: К нинг қиймати KCl таркибида NaCl бўлиши билан камаяди, NaCl нинг эриш тезлиги эса KCl нинг мавжудлиги билан камаяди. Шунингдек галит ва сильвинларнинг К қиймати Na 2 SO 4 , MgCl 2 и CaCl 2 ларнинг мавжудлиги билан камаяди. Бегона моддалар эриш жараёнидаги ҳаракатланувчи кучни камайтириши ҳисобига эриш тезлигини камайтиради, чунки бунда кинетик коэффициент камаяди ва шунинг ҳисобига эриш тезлигига тескари таъсир кўрсатади. Бизнинг ҳолатда галит чиқиндиси таркидаги калий хлоридни натрий хлоридга тўйинган эритма билан тузсизлантириш (выщелачивания) жараёни бунга яққол мисол бўла олади. Бу жараёнда калий хлорид эриб, натрий хлоридни тузсизлантиради. Буни билан эритмада калий хлорид миқдори ошиб, натрий хлорид миқд Тюбегатан конларида сильвинитни флотацион усулда бойитиш натижасида олинган калий хлорид ишлаб чиқаришдаги галит чиқиндилари техник натрий хлор ишлаб чиқариш учун хом ашё ҳисобланади. Галитли чиқиндилар натрий, калий, магний хлоридлар, кальций сульфат, тупроқли моддалар, карбонатлар ва сувнинг механик аралашмалар кўринишида бўлиб унинг таркиби 3.2.-бўлимда кўрсатилган. Галитли чиқиндиларидан техник натрий хлор олиш жараёнининг оралиқ маҳсулоти тўйинган табиий дастлабки асосий хом ашё калий хлорид билан бойитилган бўлиб, ишлаб чиқиладиган технология бўйича ишлаб чиқаришга йўналтирилади. Тўйинган эритмада натрий ва калий хлориднинг миқдори 21-25% ва 4-9% гача бўлади. Тўйинган эритманинг зичлиги тузнинг таркибига қараб 1,205–1,230 г/см 3 бўлади. Ушбу технологиянинг маҳсулоти сифатида натрий х –20,0 22,6 90,0 268 1,186 » –21,2 23,3 93,5 278 1,193 » –20,0 23,5 94,5 281 1,195 NaCl·H 2 O –15,0 24,2 98,5 290 1,198 NaCl·H 2 O –10,0 24,9 102,0 299 1,202 » –5,0 25,6 106,0 309 1,206 » 0,15 26,3 110,0 318 1,209 NaCl·H 2 O + NaCl 10,0 26,3 110,0 317 1,200 NaCl 20,0 26,4 110,5 317 1,200 NaCl 25,0 26,45 111,0 317 1,198 » 30,0 26,5 111,0 317 1,196 » 40,0 26,7 112,5 318 1,192 » 50,0 26,9 113,5 319 1,187 » 60,0 27,1 114,5 321 1,183 » 70,0 27,3 115,5 322 1,179 » 75,0 27,45 116,5 323 1,177 » 80,0 27,6 117,5 324 1,175 » 90,0 27,9 119,5 327 1,171 » 100,0 28,25 121,5 330 1,167 » 125,0 29,0 126,0 337 1,162 » 150,0 29,8 131,0 344 1,155 » 800,0 100,0 – – 2,17(20 0 С) » 3.9 -жадвалда NaCl – KC l - H 2 O учлик системадаги эриши келтирилган 3. 9 -жадвал NaCl – KCl - H 2 O учлик системадаги эриш T, 0 C Су 40 13,36 11,19 9,78 7,63 4,47 0 17,54 18,73 19,98 21,85 24,84 29,49 59,4 49,0 42,8 32,8 19,4 0 61,4 64,4 68,8 73,8 84,8 101,0 49,2 43,3 38,3 30,8 18,6 0 828 882 896 938 960 990 -//- -//- -//- -//- -//- -//- 60 27,32 24,05 21,69 20,47 19,59 18,71 18,30 18,38 12,42 11,57 9,55 5,84 3,25 0 0 5,93 10,83 13,17 15,04 15,40 16,06 16,25 20,85 21,01 23,22 25,98 28,43 31,5 115,6 105,8 99,0 95,0 92,2 95,8 85,8 86,6 57,2 52,8 43,6 26,2 14,6 0 0 20,4 38,8 48,0 55,6 62,0 59,2 60,0 75,6 75,2 83,4 91,8 100,6 111,0 100 83,8 71,8 66,4 62,4 60,7 59,2 59,1 43,1 41,2 34,3 22,2 12,7 0 865 792 726 699 677 634 690 682 753 781 787 847 86 5 901 NaCl -//- -//- -//- -//- -//- KCl -//- -//- -//- -//- -//- -//- -//- 105 29,18 24,98 21,20 19,24 17,93 16,94 16,45 15,53 12,06 8,66 6,81 0 0 6,55 12,20 15,70 18,11 21,14 20,7 3.10-жадвал Эритмадаги суюқ фазанинг зичлигини температура ва Қ:С га боғлиқлиги Қ : С нисбати Температура, °С 20 30 40 50 60 70 80 90 100 1 : 1,0 1,208 1,207 1,206 1,205 1,204 1,202 1,201 1,199 1,198 1 : 2,0 1,206 1,204 1,201 1,203 1,199 1,197 1,195 1,192 1,190 1 : 2,5 1,204 1,201 1,200 1,197 1,195 1,193 1,191 1,189 1,186 1 : 3,0 1,201 1,197 1,933 1,189 1,186 1,182 1,178 1,173 1,169 1 : 3,5 1,195 1,187 1,181 1,175 1,169 1,163 1.157 1,151 1,146 1 : 4,0 1,151 1,148 1,140 1,138 1,136 1,132 1,128 1,124 1,120 Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, галит ли чиқиндиларни натрий хлорид тўйинган эритмаси Қ:С = 1:1 билан ишқорлашда галит ли чиқиндилар таркибидаги калий хлор 5-10 дақиқа давомида тўлиқ тўйинган натрий хлор эритмасига ўтади. Ишлаб чиқиладиган технологияда ишқорлаш вақти 30 дақиқа қабул қ 3.11 -жадвал Ишқорлаш эритмалари Табиий дастлабки асосий хом ашёдаги KCI таркиби , % Дастлабки тўйинган эритма 2,7 I – к аррали циркуляци ядан кейин 6,8 II – к аррали циркуляци ядан кейин 9 , 8 III – к аррали циркуляци ядан кейин 10 , 5 IV – к аррали циркуляци ядан кейин 11,10 2 4 6 8 10 12 0 2 4 6 Кра тность использова ния маточника Содержания KCI в маточнике, % Тўйинган эритма (маточник)дан фойдаланиш карраси. Калий хлорид эритмасининг ишқорлашга боғлиқлиги тўйинган эритманинг ишлатилишнинг унга алоқадорлиги 3.4.-расмда кўрсатилган бу иккинчи циклдан кейин уни чиқиш даражаси пасайганлигини исботлайди. Бу тайёр техник натрий хлорид таркибида калий хлорид борлигини билдиради. 2.4 Чиқиндиларни тозалашгача бўлган кимёвий таркиблари Ишлаб чиқаришда суюқ ва газ холатда булган чиқиндилар мавжуд сифатида таркибида, бироз KCL,NaCI, CaCO3,CaSO 4 бўлган cуюқ шлам ҳолидаги моддалар ҳам бўлади. Галитли чиқиндиларни қайта ишлаб техник натрий хлорид олишда қаттиқ ҳолатдаги чиқиндилар учрамайди. Суюқ чиқиндилар: шламлар, сувда эримайдиган қолдиқлар, натрий хлориднинг майда фракциялари, магний, тиндиргичдаги чўкмага тушган чўкиндилар, (ваз.19) идишга йиғилади (ваз 20) ва насос билан (ваз 21) ва шлам узатгич орқали узатилади ва шлам йиғгичка йиғилади. Газли фаза мухити чангли бўлиб унда фақат чанг тозаланади лекин захарли газлар бўлмайди. Ишлаб чиқаришда ҳаво бассейнини қўриқлаш учун қуритгичдан чиқадиган ҳавони тозалаш кўзда тутилган. Пачкамар сув омборида сувни тозалашгача бўлган таркиб қуйидагича бўлади: 3.12 –жадвал Пачкамар сув омборидаги сувнинг сифати № Кўрсаткичлар ёки миқдорлар Ўлч 19 Фторид лар mg/L 0,37 20 Кремний mg/L 2,92 21 Умумий фосфор mg/L 0,076 2 . 5 Ишлаб чиқариш технологик тизими ва баёни “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасининг галит чиқиндисидан техник натрий хлорид олиш технологик жараёни қуйидаги асосий босқичлардан иборат: – тўйинган натрий хлорид эритмасида галит чиқиндиси таркибидаги калий хлоридни эритиш ; – гидросепараторда суспензияни қисман ажратиш ; – қуюқ қисмни фильтр лаш и и натри й хлорид чўкмасини ювиш ; – гидросерация ва ювиш жараёнидан кийин тўйинган (маточник) эритмасини тиндириш ; – нам натрий хлорид кристаллини қуритиш ва совутиш ; – тайёр маҳсулотни омборда сақлаш ва юклаш. Галит чиқиндисидан техник натрий хлорид олиш технологиясининг технологик тизими 1- расмда келтирилган. Галит чиқиндиси омборидан лентали конвейер хлоридни эритиш орқали ювилади. Тўйинган эритма алоҳида тайёрланади ва натрий хлорид билан тўйинган эритма тайёрловчи (14, 15, 16, 17, 18) қурилмалардан келиб тушади. Галит чиқиндиси лентали конвейер (13) дан юкловчи бункер (14) келиб тушади ва лентали таъминловчи (15) бир хил меъёрда дозаланган ҳолда галит чиқиндисини эритувчи сиғимли қурилма (16) га берилади. Бу сиғимли қурилма (16) га бир вақтнинг ўзида сув ҳам берилади, эритма доимий айланиб турувчи аралаштиргич билан ушлаб турилади ва марказдан қочма куч асосида ишловчи насос (17) гидросепаратор (18) га ҳайдаб беради. Сув сепараторида натрий хлорид билан тўйинган эритма майда заррачалар, галит чиқиндиси таркибига кирувчи сувда эримайдиган қолдиқ, муаллақланувчи заррачалар ва органик аралашмаларга (аминлар, крахмал, суюқ парафин) туйин калийли ўғит ишлаб чиқариш цехида мавжуд бўлган шлам қувурига ва ундан шлам сақловчи жойга юборилади. Вакуум фильтр (9) дан нам ювилган маҳсулот барабанли қуритгич (10)га қуритиш учун юборилади ва унда қуритилиб, сўнгра совутиш учун “мавҳум қайнаш” қурилмаси (11) га юборилади. Бу ерда тайёр маҳсулот яъни натрий хлорид 40-45 0 С ҳароратгача совутилади. Чанг-ҳаво газ фазаси қуритиш барабани (10) ва “мавҳум қайнаш” қурилмаси (11) ларидан циклон (28)га ва ҳўл тозалаш қурилмаси (29) келиб тушади ва тозаланади. Уларда натрий хлорид чанглари ушланади ва тайёр маҳсулот конвейерига қўшиб юборилади. 1 – расм. Галит чиқиндисидан техник натрий хлорид ишлаб чиқариш технологик тизими. 2. 2 - жадвал Галит чиқиндисидан техник натрий хлорид ишлаб чиқариш технологиясида қўлланиладиган асосий қурилмалар рўйхати Ўрни Қурилма номи Сони Тавсифи 1 2 3 4 1 Лен тали конвейер 1 Q = 20 t/h; L = 12 m B = 400 mm; N = 0,9 kW 2 Элеватор 1 Тип ЛМ -250 Q = 19 m 3 /h; w = 1,6 m/s Н = 34,3 m 3 Юкловчи б ункер 1 V = 16 m 3 ; D вн = 2 200 mm Н = 5 550 mm 4 Лент али таъминлагич 1 Тип ПЛ-500/2000 Q = (0,5÷20) m 3 / h ; N = (1,5÷3) kW ; n = (750÷1 500) r/min 5 NaCl нинг тўйинган эритмаси учун сиғимли қурилма 1 тип ВПП1-1-16-0 V = 16 m 3 ; В = 2 600 mm ; H = 3 600 mm 6 Тузсизлантирувчи р еактор 1 Тип 9003 V = 25 m 3 ; D = 2 800 mm ; H = 7 085 mm 7/1,2 Марказдан қочма насос 2 Q = 22 m 3 / h; Н = (125÷130) m 8 Гидросепаратор 1 Тип LAKOS ILB-0250 Q = (21,5÷35) m 3 /h; D = 318 mm; H = 940 mm 9 17 Марказдан қочма насос 1 Q = 12 m 3 / h; H = (125÷130) m 18 Гидросепаратор 1 Тип LAKOS ILB-0150; Q = (10,0÷16,0) m 3 /h; D = 242 mm; H = 762 mm 19 Тиндиргич 1 Тип Р-2К-ВО1 D = 2 000 mm ; Q = 0,0015 m 3 / s Габ:(2 652×2 652×6000) mm 20 Шлам сувларини йиғувчи сиғимли қурилма 1 Тип ВПП1-1-25 V = 25 m 3 ; D = 2 800 mm ; H = 4 400 mm 21 Марказдан қочма насос 1 Тип ГрА 85/40/0-1,3 Q = 85 m 3 / h ; Н = 40 m ; N = 30 kW; n = 1 500 r / min 22 Ювувчи фильтрат ва тинган эритма учун сиғимли қурилма 1 V = 3 m 3 ; D = 1 400 mm ; H = 2 000 mm 23/1,2 Марказдан қочма насос 2 Типа АХ 50-32-160-К Q = 12,5 m 3 / h ; Н = 32 m ; N = 2,6 kW; n = 2 900 r / min 24 Тўйинган (матачник) эритмани йиғувчи сиғимли қурилма 1 V = 5 m 3 ; D = 1 800 mm ; H = 2 000 mm 25 Ювувчи фильтратни йиғувчи сиғимли қурилма 32 Иссиқлик генератор и 1 Тип ТДГ-1200 Q = 1 200 kW ; Q топлива = до 140 Nm 3 / h ; T max = 800 °С 33 Пуфловчи вентилятор 1 Тип ВДН-13 Q = 40 000 m 3 / h ; H = 6 300 Pa ; N = 90 kW ; n = 1 500 r/min 34 Пуфловчи вентилятор 1 Тип ВДН-9 Q = 14 900 m 3 / h ; H = 2 830 Ра; N = 15 kW ; n = 1 500 r/min 35 Ҳаво совутгич 1 Тип 1000ЭХНГ-0,6-1-М1 D = 1 000 mm ; F = 376 m 2 n = 25×6 000 mm 2.3 - жадвал Технологик режим меъёри Бос қичлар ва реакторлар оқимининг номлари Технологик кўрсаткичлар номи Сарф , кг/ соат Ҳарорат , °С Босим , МПа Давомийлик , мин Зичлик , кг/м 3 Бошқа кўрсаткичлар 1 2 3 4 5 6 7 Калий хлорини ювиш Тузсизлантирувчи реактор 20-40 Атм 30-60 - Галит чиқиндиси 12736,61 20-40 Атм - 1140 - Айланма NaCl нинг тўйинган эритмаси 12736,61 20-40 Атм - 1100-1210 - Эримайдиган қисмни ажратишдаги с успензия 25473,22 20-40 Атм - 1100-1210 - Отделение нерастворимой части при применении гидросепаратора В гидросепараторе 20-40 Атм - Суспензия на отделение мелкой и легко взмучиваемой части 25473,22 20-40 Атм 1100-1210 Суспензия на выделение твердо – взвешанных частиц 2547,30 20-40 Атм 1100-1210 Пульпа хлорида натрия 22925,92 20-40 Атм 1100-1210 Сувда эримайдиган қолдиқни а 1 2 3 4 5 6 6 Ювилгандан сўнги ф ильтрат ва тиндирилган эритма 2463,05 20-40 Атм 1100-1210 Сув 7648,19 20-40 Атм 1000 Галит чиқиндиси 3446,29 1140 Нам натрий хлоридни ажратиш Вакуум фильтр 20-40 - - Натрий хлориднинг нам чўкмаси 14190,78 20-40 - 1361-1390 Влажность 5- 7% Натрий хлориднинг тўйинган эритмасини флотацияга бериш 8735,14 20-40 - 1100-1210 Нам натрий хлоридни ювиш Вакуум фильтр 20-40 Атм. - Натрий хлориднинг нам чўкмаси 14190,78 20-40 - 1361-1390 Влажность 5- 7% Фильтрат 12736,62 20-40 - 1190-1200 Нам, калий хлориддан ювилган натрий хлорид чўкмаси 14190,78 20-40 1361-1390 Влажность 5- 7% Нам натрий хлоридни ювиш Барабанли қуритгич 20-40 Нам, калий хлориддан ювилган натрий хлорид чўкмаси 14190,78 20-40 - - 1361-1390 Влажность 5- 7% Намлик 1489,00 100-110 1000 Чанг фракция си 378, 2 . 6 Хомашё ва тайёр маҳсулотни сақлаш шароити “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасида ҳажми 31360 м 3 ва баландлиги 15,5 м 20 минг тонна галит чиқиндисини сақловчи омбор мавжуд. Йилига “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасида 500000 тонна галит чиқиндиси ҳосил бўлади, бу миқдордаги галит чиқиндисини 43 км масофадаги тоғ – кон мажмуасидаги майдони 43,2 гектар бўлган махсус қурилган галит (хвост) чиқиндихонага автомашиналар ёрдамида ташиб олиб борилади. Ушбу тадқиқот бўйича амалга оширилаётган лойиҳа бўйича “Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасида тайёр маҳсулот учун ҳажми 1944 м 3 , баландлиги 6 м ва 7 кунлик тайёр маҳсулот, яъни 2140 тонна қопланмаган, сочма ҳолдаги натрий хлоридни сақлашга мўлжалланган бўлиб, темир йўл вагонларига авто юклагичл Моддий оқим Тизим бўйича оқим номи Тизим бўйича оқим рақами 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 1. Галит чиқиндиси 12736 2. Натрий хлориднинг тўйинган эритмаси 12736 3. Тузсизланиш п ульпа си 25473 4. Сувда эримайдиган қолдиқ, майда кристаллар, муаллақ ва органик моддалар с успензия си 2547 5. Натрий хлориднинг қуюқ қисми 22925 6. Тўйинган ( Маточн ик) эритма 8735 7. Туз чўкмалари 14199 8. Натрий хлориднинг тўйинган эритмаси 12736 9. Ювилган фильтрат 12736 10. Туз чўкмаси 14190 11. Намлик 1489 12. Натрий хлорид чанги 378 13. Натрий хлориднинг нам чўкмаси 1232 14. Сиклон ёрдамида ажратиб олинган натрий хлорид чанги 303 15. Тайёр техник натрий хлорид 12626 2.7 Кимёвий анализ усуллари Тадқиқотларда қуйидаги кимёвий моддалар ва реагентлар қўлланади: Калий хлорид – “ч” маркали, натрий хлорид – “ч” маркали, натрий сульфат – «х.ч» маркали. Калий перхлорат шаклида о ғ ирлик усули билан ани қ ланади. Калийнинг аниқланиши калий перхлоратнинг таркибида кислород мавжуд бўлган органик эритувчиларда кичик эрувчанлигига асосланган органик эритувчилар сифатида паст спиртлар, ацетон, этилацетатлар қўлланиши мумкин. Ушбу суюқликларда натрий ва ишқор тупроқли металларнинг перхлоратлари яхши эрувчанлик кўрсатади. Бутил спирт ва этилацетат аралашмаси (1:1) қўлланган ҳолда энг аниқ натижалар чиқади. Ушбу аралашмада калий перхлоратнинг эрувчанлиги камроқ бўлади. Руданинг модда таркибини ўрганишда кимёвий ва минерологик таркиб аниқланган. Кимёвий анализ аналитик ҳ осил қ илинган калий перхлоратнинг калий хлоридга ҳ исоби ноаниқ натижа бериши мумкин. Сульфат ионини чўктириш учун 50 мл эритмага томчилаб барий хлорид кўшилади. Чўктириш якунланишини эритма оқариши йўқлиги билан (барий сульфат хосил бўлиши) навбатдаги томчи берилганда аниқланади. Барий хлорид эритма таркибига ортиқча микдорда берилиши керак эмас , чунки бу ҳолда калий чўкишига ҳалақит берилади. Чўкиш жараёнидан кейин эритма сув хаммомида қиздирилади , бундан кейин барий сулфат колдиғи фильтрлаш усули билан ажратилади ва бир неча марта дистилланган сувнинг кичик порциялари билан ювилади. Ювилиш сувлари фильтратга кўшилади. Сульфат ионларидан тозаланган эритма чинни идишга қуйилади , 20 мл ҳажмгача буғлатилади ва хлорат кислота билан чўктирилади (8-9 мл 20% ли HCIO 4 ). Хлорат кислотани Қайта чўктириш жараёни ёрдамида калий перхлоратнинг бошқа металларнинг перхлоратларидан тўлиқ ажратилиши амалга оширилади. Чўкма фильтратга ўтказилади , ювгич шишачадан эритувчилар аралашмасининг ингичка оқими билан идишдан у ювилади ва 10 марта фильтрда аралашманинг кичик порциялари (1 мл дан) билан ювилади. Температура 110-130° С бўлган ҳолда фильтрни чўкма билан 5 минут давомида қуритамиз ва ундан кейин 330-360 ° С температурагача қиздирилган муфелли печга 15 минутга ўтказилади. 400° С дан юқори температурагача муфелли ўта қиздириш тавсия этилмайди , чунки хлорид ҳосил бўлиши билан калий перхлорат парчаланиб қолиши мумкин. Куйдирилган фильтр совутилади ва тарозида тортилади . 2 та параллель аниқланиш орасида мумкин бўлган фарқ 1-1,5 % дан ошиши керак эмас. Калий хлориднинг микдори куйид Шундай қилиб кумуш хромат кумуш хлоридга нисбатан эрувчан, аралаштириш натижасида хлор ионлари билан алмашинув реакцияси содир бўлади: AgCrO 4 +2NaCI=NaCrO 4 +2AgCI Титрлашнинг охирги кўрсаткичи бўлиб рангларнинг йўқолиши ҳисобланади. Мадомики кумуш хромат ишқорий муҳитда эрувчан ва каттиқ ишқорли муҳитда кумуш оксидини қора чўкмаси ҳосил бўлади. Титрлаш нейтрал ёки кучсиз ишқорли (бикарбонатли) муҳитда ўтказилади. Бунинг учун ортиқча ишқорни азот кислотаси билан ортиқча кислоталарни - кукунсимон металл ёки натрий бикарбонат билан нейтралланади. Фаянс усули: Мор усулига ўхшаб намунани кумуш нитрат билан нейтрал муҳитда, аммо калий хромат ўрнига индикатор сифатида флуоресцеин С 20 Н 8 О 5 ишлатилади, титрланадиган суюқликни кўк рангга бўяйдиган тўғри титрлашга асосланган. Титрлаш энергик ча Қайнаб турган эритмага секинлик билан иссиқ барий хлор эритмасини тўлиқ сулфатлар чўкмасини ҳосил бўлишигача (тахлил қилинадиган намуна учун 1 фоизли 2,5 см 3 сулфат ионлари) қўшилади. Эритмани совутгандан сўнг белгиланган чегарагача сув қўшилади, аралаштирилади ва қуруқ фильтр “оқ” ёки “кўк” лентада фильтрланади. Бунда фильтратнинг биринчи миқдори тўкилади. 10 см 3 фильратни пипетка ёрдамида буғланадиган идишга ўтказиб цилиндр билан 7см 3 хлор кислотаси эритмасини қўшилади, сув хаммомида аралаштирилади ва қуруқ туз холатига келгунга қадар буҳлатилади. Совутилгандан сўнг идишга цилиндр билан 15см 3 ювилган эритмадан қуйилади, криссталлари яхшилаб артилади ва фильтрлаш тигилли орқали вакуумда дикантировка усули билан ишлов берилади. Идишда қолган чўкмани қайта 15см 3 ювиш учун ишлатиладиган Титрлаш охирида индикатор сифатида қандайдир буёқлар ишлатилади, масалан, қора эрихром Т (ЭХЧТ), қайсики кальций билан буёвчи комплекс ҳосил қилиб у комплекс трилон Б га нисбатан ўта чидамли, шунинг учун титрлашда трилон Б кальцийнинг эркин ионлари билан эркин боғланади, сўнгра кальций билан аввал ЭХЧТ комплекси билан ҳосил бўлади. Таъсир тугагандан сўнг эритмадаги ранг винога оид қизилдан кўк рангга ўтганда титрлаш охирлаганини кўрсатади. Титрлашни кучсиз ишқорли аммиакли муҳтда ўтказилади (титрланадиган намунага аммиак ва аммоний хлоридэритмасининг –буфер аралашмасини қўшилади. Кальций ионларидан ташқари трилон билан бошқа усул билан аниқланадиган ва магний ионлари реакцияга киришади. ЭХТЧ ўрнига Са ва Мg нинг суммар таркибини аниқлаш учун индикатор сифатида кўк хром ёки кислотали ўткир Трилонометрияда индикатор сифатида кўпинча мурексид қўлланилади. Титрлашни мурексид билан қаттиқ ишқорли муҳитда (рН 12 дан катта бўлмаган). Бунда трилон фақат кальцийни боғлайди магний эса гидроксид ҳолида қолади ва трилон билан реакцияга киришмайди. Бундай ҳолатда титрлаш охирида тирланадиган суюқликдаги тўқ қизил ранг сиёҳ ранга ўтади.Қаттиқ ишқорли муҳитни ҳосил қилиш учун тахлил қилинадиган эритмага 2 н NaOH эритмаси қўшилади.Мурексид иштирокида титрлашда ЭХТЧ индикаторидаги реакциялар боради. Аввал мурексид кальций ионлари билан пасайиб тўқ қилил ранга боғланади. Сўнгра титрлаганда кальцийнинг эрикин ионлари трилон билан рангсиз комплекс ҳосил қилади, шундан сўнг аввал мурексид билан реакцияга киришган трилон кальцийни бириктиради ва эритма сиёҳ рангни олади.Агар магний миқдори кальц иштирокида фақат кальций аниқланади. Сўнгра иккита намунадаги титрлаш қўшимчаларида магний таркиби ҳисобланади. Са ва Mg нинг ҳисоблаш коэффициенти 0, 607 га тенг. Трилонометрик усул билан кальций ва магний ионларининг таркиби кетма –кет титрлаш билан битта тахлил ва иккита индикатор билан аниқланиши мумкин. Намунани КОН эритмаси билан рН = 12 гача ишқорланади. Ва титрланади (кислотали индикатор ўткир кўк хром) токи гулови рангдан сиёҳ рангга ўтишини ва кальций миқдорини аниқланади. рН- 12 бўлганда магний гидроксид ҳолида бўлади, трилон билан таъсирлашмайди. Сўнгра эритмага нейтрал реакциягача хлорид кислота ва аммиакли буфер эритма қўшилади, бунда бошланғич гулови ранг тикланади. Титрлашни иккинчи ранг ўзгарганга қадар магнийни таркибини аниқлаш билан давом эттирилади Иккита индикатор бил сульфат учун асосан чўкмага кам кислотали иссиқ кучли миқдорли араштирилган намуналар (100 мл намунага 1мл концентрланган хлорид кислота) иссиқ араштирилган барий хлорид эритмасини солиш шароити натижаси ҳисобланади. Бундай таъсир эттириш алюминий тузлари, агар-агар ёки пикринли кислота каби коагулянтларни қўшиш натижасида тиндириш ва фильтрлаш жараёни тезлашади. Барий сульфатни чўктиришда катта бўлмаган аралашмалар чўктирилади, тозалаш учун трилон Б эритмаси ҳосил бўлган чўкма кристаллизацияланади. Ҳосил бўлган барий сульфат чўкмаси тиндирилади ва сўнгра фильтр №4 дан шишали тигель орқали фильтрланади, иссиқ сувда ювилади ва 160 - 180 0 С да қуритилади. ТЕМИР ВА АЛЮМИНИЙНИ АНИҚЛАШ Темир ва алюминийни ошпазлик тузидаги суммар таркибини аниқлаш учун тарозига оид усулда аммиак билан гидрокси Агар тахлил қилинадиган эритмада икки валентли темир сақласа уни дастлаб кислотали муҳитда аммоний персульфат ёки уч валентли калий хлорат билан оксидланади: 6 F еС l 2 + КС lO 3 + 6НС1 = 6 F еС1 3 + КС1 + ЗН 2 О 2F еС 1 3 + (NH 4 ) 2 S 2 O 8 + 2N аС 1 = 2F еС l 3 + Na 2 SO 4 + (NH 4 ) 2 SO 4 Икки валентли темирни оксидлаш учун шунингдек азотли кислота ишлатилиши мумкин. Ҳосил бўлган алюминий ва темир гтдроксиди чўкмаларини 1000- 1100 0 С да оксидлар ҳосил бўлгунча қиздирилади. 2 F е(ОН) 3 = Fe 2 0 3 + ЗН 2 0 2А l (ОН)з = А1 2 О 3 + ЗН 2 О Намакобдаги темирнинг катта бўлмаган миқдорини аниқлаш учун колориметрик усуллари қўлланилади. 2.8 Тадқиқотнинг физик-кимёвий усуллари Термик анализ дериватогографда 1-12 град/мин қиздириш тезлигида Пауклик-Эрдей системаси, 100мг, 200 мг модда намунаси Д этилаётган бирикмаларни ташкил этувчи компонентлар орасидаги таъсирлашув характерини аниқлаш. Дастлабки компонент ва таҳлил этилаётган бирикмаларнинг ютиш ипоспектрлари 4000-400 см -1 частота сохасида Spekord IR-75 спектрофотометрда регистрацияланган. Намуналар калий, бром билан преслаш хамда вазелин билан туйиш орқали тайёрланган. [45,46]. Нисбий зичлик 5-10мл капилляр пикнометрни ишлашига асосланган холда пикнометрик усул ёрдамида аниқланган [47]. Уни ҳажмини аниқлаш учун дистилланган сув билан тўлдирилган 20 0 С да термостатланган ва тортилган қуруқ пикнометрни оғирлигини, сувни 20 0 С даги зичлигини ва тўлдирилган пикнометр оғирлигини билган ҳолда уни ҳажми аниқланган. Намуналар ±0,00005 г аниқликда тортилган. Олинган натижалар ±0,1 кг/ м 3 аниқликда ифолаланган. Эритмаларни РН мухитин II БОБ БЎЙИЧА ХУЛОСАЛАР Магистрлик диссертациянинг иккинчи боби Ишлаб чиқаришнинг кимёси ва физик-кимёвий асослари деб номланди ва унда жарённинг босқичлар бўйича тадқиқоти, жараён кинетикаси, ишлаб чиқариш технологик тизим баёни, хом ашё ва тайёр маҳсулотни сақлаш, кимёвий анализ усуллари ва тадқиқотнинг физик-кимёвий асослари каби бўлимларида г алит чиқиндисидан техник туз олишда эриш, тузсизлантириш, фильтрлаш ва қуритиш жараёнлари асосий технологик жараёнлар ҳисобланади. Агар икки ёки бир неча моддаларни таъсирлаштирсак, бошқа бир жинсли ёки бир неча турли жинсли янги моддалар ҳосил бўлади. Уларни таркибий қисмларга механик ёки оддий физик усуллар билан ажратиш керак бўлади. Шу билан биргаликда тадқиқотнинг замонавий физик-кимёвий анализ усуллари: Термик анализ дериватогографда , т аҳл III БОБ . Галитли чиқиндини қайта ишлаб техник натрий хлор ва ош туз олиш технологияси 3.1. Натрий хлориднинг кристаллизация ва ажратиш жараёнини тадқиқот қилиш Таркибида 25-30% сильвин ва 66-71% галит бўлган сильвинитни қайта ишлаш жараёнида калий хлорга ҳамма галитлар аралашмалар билан 1 т қайта ишланадиган ер жинсларига 0,7 т миқдорида чиқинди ҳолида жараёндан чиқарилади. Фақат Деҳқанабод калий заводида, уни тўлиқ қувватда ишга туширилганда ҳар йили миллион тоннага яқин чиқиндилар ҳосил бўлади. Келгусида амалиётга қўллашгача ишланган территорияни чиқиндилар билан тўлғазиш, охиргиси махсус тупроқ уйилмаси майдончаларида йиғилади, бу маълум кенгликлардаги ерларни тузланишига олиб келади. Ҳозирги вақтда амалиётда калий тузларини бойитишнинг мустаҳкам флотацион усули қўлланилди. Деҳқанобод -7+5 5,84 93,27 0,86 0,09 4,18 1,60 -5+3 14,90 95,65 0,30 0,06 2,91 1,08 -3+2 15,04 97,37 0,30 0,07 1,63 0,63 -2+1 21,16 98,19 0,11 0,04 1,19 0,47 -1+0,7 7,75 98,35 0,11 0,07 1,00 0,47 -0,7+0,5 9,14 98,29 0,22 0,03 1,04 0,42 -0,5+0,375 8,08 98,26 0,29 0,06 1,00 0,39 -0,375+0,25 1,93 97,30 1,00 0,03 1,19 0,48 -0,25+0,10 4,19 97,63 0,67 0,03 0,92 0,75 0,10+0,063 0,72 88,73 6,40 0,05 1,47 3,35 -0,063 0,40 46,15 11,45 0,10 8,54 33,75 Жадвалдан кўриниб турибдики, KCI дан катта миқдордаги аралашмалар йирик синфларда асосий тарзда +0,8 мм синфларда Энг майда фракцияда (0,1 мм) айниқса нормал нисбатда кўпроқ (20%) ва ангидрит (3%), миқдори 0,2 ва 1% соответствует Таркиби бу охирги синфларда 96-98% чегарада бўлади. Кимёвий таркибни кўриб чиқиш шуни кўрсатадики, флотацион чиқитларни тузда қайта ишла Калий хлорни тўлиқ чиқариш учун қуйқумдан ажратилган туз фильтрацияга тортилади ва кўп бўлмаган сувда ювилади. ювилган ва фильтрланган туз қуритишга киради. Ифлосланган айланма намакобни яна жараёнга қайтариш учун тиндиргичга йўналтирилади. Сельвинни ишқорли ювганда айланма намакобда калий хлор тўпланади, шунинг учун айланма намакобнинг бир қисми жараёндан чиқарилиши керак. Шундай қилиб, флотацион галитли (ош тузли) чиқиндиларнинг тузга қайта ишлаш жараёнининг барчаси қуйидаги бўлимларга бўлинади. -Пульпа тайёрлаш учун айланма намакоб билан чиқиндиларни аралаштириш. -Сильвинни ишқорли ювиш. -Тузни сув билан кейинги ювишдан сўнг центрифугалаш. -Тузни қуритиш -Ифлосланган намакобни тиндириш. 3.2. Натрий хлорид ни қайта ишла шнинг принципиал ь технологик схемаси. Флотацион чи қ индилардан туз Расм. 3.2.1. Галитли чиқиндидан ош тузи олиш қурилмаси схемаси Флотацион чиқиндилар фильтрдан оқим тўкилиб, қайсики бир вақтнинг ўзида қарама – қарши йўналган намакобга узатилади. Оқимдан трубапровод орқали пульпа ўз оқими билан пульпа аралаштиргич 1 билан идишга боради. Бир хил аралаштирилган пульпа насос билан 2 ва 3 ёйсимон элакларга майда синфларга ажратиш учун транспортировка қилинади. Ёйсимон элак 2 даги ғалвирли маҳсулот ёйсимон элак 3 га узатилади Икки ёйсимон элаклардаги ғалвирли маҳсулотлар қуйилтиргич 12 га юборилади, лойли шламлардан (кукунсимон маҳсулот) ва тузнинг майда фракцияларидаги қисман бўшатилган элак 3 даги ғалвирли маҳсулот, ўз- ўзидан оқиши билан ишқорли тозалашга контактли каскад билан ўрнатилган 4-6 чанларга келиб тушади. Зарарсиз олинадиган тузнинг сифати учун ёй Контактли чангларда пульпани аралаштириш натижасида қаттиқ фазодаги сильвинларни тўлиқ ишқорли ювиш амалга оширилган. Ишлов берилган пульпа чан 6 дан ўз-ўзидан оқим билан шламдан йўқотиш гидросепаратор 7 га йўналтирилади, қайсики унинг киришини ҳосил қилиш учун тоза намакоб кирадиган трубаўтказгичи келтирилган. Гидросепараторда бир вақтнинг ўзида шламдан йўқотиш ва пульпани қуюқлаштириш ниҳоясига етказилган аралаштиргич 8 Ж:Т =07÷1,0 билан идишга тушади ва насос билан идиш 9 га транспортировка қилинади. Отфугали туз шу ерда сув билан ювилади ва қўшимча қуритилади, сўнг лентали транспортер 11 га тушади ҳамда омборга узатилади. Фильтрат центрифуга 10 да қуюқлаштиргич 12 юқори тўкиш қувури гидросепаратор 7, қуюқлаштиргич 13 га бир вақтнинг ўзида жараённи интенсификациялаш намакобни тиндириш у бу ерда d dl - маълум вақт оралиғида d мпаълум вақт оралиғида эриган модданинг миқдори. 0 К - эритма иш тезлигининг коэффициенти, айл/дақиқа. F - эрийдиган модданинг юзаси. TC - тўйиниш концентрацияси (КС l бўйича) гр/см 3 . Х С -вақт моменти бўйича концентрация,  , гр/см 3 . Амалий ҳисоблар учун (1) тенгламадан фойдаланиш ноқулай, чунки F ва X C катталиклар вақтга қараб ўзгаради. Бундай шароитда сильвин донларини эришини ҳисоблаш вақтини чизиқли эриш тезлигида бюажариш қулай. Сильвин донларини ва натрий хлорид эритмаларини d вақт оралиғида юклаганда, қатлам dh қалинликда эрийди. Ҳамма эриган қатлам қуйидагига тенг dl p dh F    р- сильвин зичлиги, гр/см 3 . Бу тенгламани (1) тенглама билан биргаликда ҳисоблаганда қуйидагини оламиз: 1 ) (0 X T C C K d dh    )2( d dh / катталик эр эритувчида (тоза тўйинган натрий хлорид эритмаси) калий хлорни эритишнинг абсалют чизиқли тезлиги. Кейинги ҳисоблар учун max / 2 h h   катталикка киритамиз, бу ерда h - қабул қилинадиган дон радиусига тенг максимал аҳамиятдаги ўзгарувчан катталик.  катталик сильвиннинг донларини маълум даражада камайишини характерлайди. Дефференциал ифодадан фойдаланиб max 2 d dh d   Ҳисоб қулай бўлиши учун эритиш вақтини формуласини қабул қилиш қийин эмас. ) 1( 2 0 max S d     Қайсики, S катталик доимий бўлиб ёки кенг бўлмаган чегарада ўзгарганда бу формула қуйидаги ҳолда тўғри бўлади. Бизнинг ҳодисамизда KCl концентрациясининг айланма намакобда аввал ва кейинги ишқорли ювишда 1 % гача ўзгаради. Адабий маълумотларга кўра сильвиннинг эриш тезлигининг коэффициенти К 0 тўйинган натрий хлорид эритмас Топилган маълумотларни (5) формулага қўйиб топамиз5,4 ) 538,0 1( 03618,0 2 15,0     r дақиқа Намакобни қовушқоқлигини катталаштирадиган лойли шламларнинг пульпада мавжудлиги, эришнинг ҳақиқий вақти назарийникига нисбатан 20- 30% дан кўп. Амалий тасаввурда пульпани ишқорини ювиш босқичида уни аралаштириш 10-15 дақиқагача давом этади. Тажриба қурилмасида олинган кўпгина тадқиқот маълумотлар билан пульпани аралаштириш жараёнида сильвинни қаттиқ фазадан тўлиқ ишқорлаш тасдиқланган. Пульпани интенсив аралаштирилишини таъминлайдиган стандарт жиҳоз сифатида, амалиётга яхши тавсия этилган контакт чанлар кўпроқ мақсадга мувофиқдир. Пулпани шламини йўқотиш. Юқорида айтилганидек пульпадан шламларни йўқотиш ишқорли тозалашдан сўнг тоза намакобни кириш оқимида гидросепараторда амалга оширилган. Ги Гидросепараторда шламни йўқотиш билан бир қаторда жуда яхши пульпани қуюқлаштиришга эришилди. Тажрибаларнинг узоқ давом этиши асосида ва кўп сонли қайд қилиб боришлар натижасида бўшатиладиган пульпадан Ж:Т 0,7÷1,0 чегараларида тебраниб, бу уни қўшимча қуюқлаштирмасдан центрифугалаш учун йўналтиришга рухсат беради. Тузни центрифугалаш ва сув билан ювиш. Тажриба қурилмасида АГ-800 центрифугаси ишлатилган. Центрифугалашнинг барча жараёнлари қуйидаги операциялардан тузилган: пульпани жойлаш, қалинлиги бўйича қатламларни автоматик назоратлаш, центрифугалаш (30сек), тузли сув билан ювиш, тузни қуритиш(30 сек), тузни бўшатиш (8-10сек). Кўрсатилан режимда центрифугалаш ва тайёр тузни ишлаб чиқариш унуми 2,5-3 т/с бўлганда, охирги намлик 3,5 % дан ошмади. Тузни калий хлордан тозалашнинг охирги энг Айланма намакобни ёритиш. Тиндириш жараёнини интенсификациялаш учун коагулянт сифатида крахмал ишлатилади. Амалий ёритилган деб саналган намакоб қайсики бунда эримайдиган аралашмалар концентрацияси 0,2 гр/л дан ошмаслиги керак. Пастда крахмал сарф бўлишининг тиндириш майдонининг солиштирма иш унуми кўрсатилан тажриба маълумотлари келтирилган. Тажриба қурилмасидаги синовлар натижаси, лабораория тажрибаларининг маълумотларини тўлиқ тасдиқлади. 10 м 2 майдондаги қуюқлаштиргичда 1 т нормал нисбатда 0,5 кг крахмал сарфланганда ёритилган намакобнинг тўкилмаси 17 м 3 ни ташкил этган. 3.4.-жадвал Крахмал сарфи, 1 т.н.н. Тиндириш майдонининг солиштирма иш унуми м 3 /(м 2 .с) 0 0,3 0,1 1,0 0,2 1,1 0,3 1,2 0,4 1,4 0,5 1,7 1т тайёр туз учун системада церкуляцияланадиган айланма намакобнинг миқдори 7м ХУЛОСА. Юқорида келтирилган тадқиқотларнинг натижалари қуйидаги хулосаларни қилишга рухсат берди: 1. УП”Деҳқанабод калийли ўғитлар заводи” да физик-кимёвий анализ усулида қуйидаги таркибли галитли чиқиндиларнинг кимёвий таркиби ўрнатилди: a ) NaCl 91-92 б) KCl 4,7-5 в) CaSO 4 1,2 г) MgCl 2 1,8 д) Fe 2 O 3 0,04 е) Al 2 O 3 0,05 ж) н.н. 4 2. Ғалвирли анализ билан 66%>1мм, +5+7мм-44%<1мм сақлаган галитли чиқиндиларнинг фракцион таркиби ў рнатилди . 3. Ўтказилган экспериментал тадқиқотлар билан галитли чиқиндилардан техник натрий хлорид олишнинг қуйидаги оптимал технологик параметрлари ўрнатилди: а) NaCl 98,5-98,7 б) KCl 0,08-0,09 в) MgCl 2 0,01 г) CaSO 4 0,2 д) н.н. 1,0-1,2 4. Олинган техник натрий хлориднинг физик-кимёвий ва товар хусусиятлари ўрганилди. 4. УП”Деҳқанабод калийли ўғитлар заводи” да галитли чиқиндилардан натрий хлорид олишнинг оптимал технологик схемаси ишлаб чиқилган. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Каримов И.А. «Узбекистан на пороге достижения независимости». Из выступления на встрече в Академии наук Узбекской ССР. 28 ноября 1989 года. Ташкент. Узбеки c 3. Постановление Президента РУз №677 от 27.07.07.г. «О программе модернизации, технического и технологического перевооружения предприятий химической промышленности на период 2007-2011 годы» / народное слово 2007.28 июля. 4. Закон республики Узбекистана «Об отходах» / народное слово.2002.21 июня. 5. Беглов. Б.М. Состояние и перспективы производства и применения минеральных удобрений в Узбекистане. Жур. Kimyo va kimyo texnologiyasi . №1 2003. 6. Печковский В.В. Александрович Х.М. Ямхаев Г.Ф. Технология Калийных Удобрений. Высшая школа .Москва.1988. 7. Печковский В.В. Технология калийных удобрений. Минск.Выэйшая школа. 1978. 8. Фурман А.А. Бельды М.П. «Поваренная соль». Химия. 1989. 9. Фурман А.А. Шрайбман С.С. Приготовление и очистка рассола.М.Химия.1966. 10. Осичкина Р.Г. Физико- химическое 14. Карпенский И.М. Рязанцев И.Т.Чернов А.А Существующие способы производства вакуум выварочной соли и пути их дальнейшего совершенствование. Соляная промышленность.1976. 15. Попов Г.И. Отходы флотации сильвинита сырье для производства технической соли. Жур. Химическая промышленность.1965.№8. 16. Попов Г.И. Исследование по получению пищевой соли из галитовых отходов калийных производств. Дис. канд. тех. наук. Л.1966. 17. Попов Г.И. Резникова Р.С.и др. О получении технической очищенной соли из галитовых отходов РУ ПО «Белорускалий». М. 1982. 18. Позин М.Е. Технология минеральных солей. Л. Химия. 1974.(ч .1).(ч 2) 19. Пермяков Р.С. Романов В.С. Бельды М.П. Технология добычи солей. М. Недра.1981. 20. Здановский А.Б. Федорова Н.С. Организация отечественного соляного дела.Л.1984. 21. Здановский 27. Анохина Л.Г. Колосов А.С. Поведение брома при взаимодействии насыщенных по NaCI бромсодержащих растворов и галита. Из-во.СО АН .СССР.серия .хим.н. 1969. №2.вып. 1. 28. Вопросы технологии производства поваренной соли. Труды ВНИИСоль. Выпуск 10(18) 1978. 29. Агамбердиев М. Амирханов Ш. Ишниязов Д. Некоторые данные по распределение бора в тероморфных разностях пород мела и верхней Юры в юго-западных отрогах Гиссара. ДАН Узбекистана.. 1962 30. Андриясова Г.М. Лепешков И.П. О распределении фтора, брома, йода в солевых отложениях и милах залива Кора-Богаз-Гол. Изв. Ан. Туркм.1971.№1 31. Валяшко .М.Г. Короненко О.М. Гидрохимические поисковые признаки калийных месторождений. В сб. Гидрохим .материалы. 1961 32. Валяшко М.Г.Соловьева Е.Ф.О Кристаллизации сильвина при испарении морской воды. Тр. 39. Распределение бора, лития, стронция и брома в процессе испарения морской воды. Труды ВНИИГа, 1967, вып. 63. 40. Гриффитс .Дж. Научные методы исследования осадочных пород. М. Изд- во Мир ,1971. 41. Валиев Ю.Я. Закономерности распределения бора в юрских отложениях Гиссарского хребта .Литологические и полезные ископаемые.1974.№4. 42. Вировец В.В. Зенин М.Ф. О серезных содержаниях бора в осадочных породах Средней Азии. В сб. Вопросы минералогии, геохимии и технологии минерального сырья .Ташкент .Изд- во Фан. 1966. 43. Актуальные вопросы добычи и переработки природных солей.сборник научных трудов ЗАО «ВНИИГалургии » Вып.75/под. ред. Ю.В. Букши.- Спб.: НИИЗК СПбГУ,2006.С. 320-334.