Kalsiyli tuzlar. Kalsiyli tuzlarning tabiiy manbalari, olinishi va xossalari - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	129.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Kalsiyli tuzlar. Kalsiyli tuzlarning tabiiy manbalari, olinishi va xossalari

Купить

Mundarija Kirish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . 3 I bob . Mavzuga oid adabiyotlar sharhi 1.1 Kalsiyli tuzlar. Kalsiyli tuzlarning tabiiy manbalari . . . . . . . . . . . . . . . ……. 9 1.2 Kalsiyli tuzlarning olinishi va xossalari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . .17 1.3 Mineral tuzlarning xalq xo‘jaligidagi ahamiyati . . . . . . . . . . . . . . . . . . . … . 24 II bob . Tajribalar qismi 2.1 Mineral eritma tarkibidagi quruq qoldiq hamda erimaydigan qismni aniqlash . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . .. . ……. 39 2.2 Xlor, kalsiy va gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash . . . . . . . . . . . 40 2.3 Mineral eritma tarkibi

Kirish Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisida ,,Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir‘‘ mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o‘zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta’minlash masalalari alohida o‘rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta’minlashga yo‘naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo‘ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlar

rejalar qanday og‘ir bo‘lmasin, bularning barchasi, avvalo mamlakatimizning taraqqiy topgan davlatlar qatoriga chiqishini yangi qadamidir[3]. Tabiiy mineral tuzlar ham boshqa foydali qazilmalar kabi barcha xo‘jalik hayoti da muhim ro‘l o‘ynaydi. Mamlakatimiz mineral tuzlar, qazilma boyliklariga juda boy bo‘lganligi uchun ularni joylashgan o‘rni, tuzilishi, kelib chiqishi, ko‘payish sharoitlari, kimyoviy tarkibi, ularni ajratib olish usullari hamda ulardan keng miqyosda foydalanish barchada qiziqish uyg‘otadi. Kishilik jamiyati qadim zamonlardan buyon tabiatda tarqalgan tuzlardan foydalanib kelishgan. Keyinchalik tabiatdagi tabiiy tuz va minerallarni qayta ishlash natijasida olinadigan tuzlardan kengroq foydalanish muntazam ravishda yo‘lga qo‘yila boshlandi. Bunday qayta ishlash usullari da

uchun kalsiy tutgan maxsulotlarni iste’mol qilish xohishi paydo bo‘ladi yoki turli sabablarga ko‘ra, organizm tez suyuqlik yo‘qotadigan bo‘lib qolganda, tuz suyuqlik bilan chiqib ketib qoladi, shuning uchun bunday hollarda turli fiziologik tuz eritmalari beriladi. Umuman olganda mineral tuzlar jumladan kalsiyli birikmalarning yangidan-yangi tabiiy zahiralarini izlab topish, ularni ishlab chiqarishni zanmonaviy usullarini yaratish va amalyotga tatbiq etish, bu borada amalga oshirilayotgan ilmiy-tatqiqod ishlarini yanada takomillashtirilishini taqoza etadi. Mavzuning dolzarbligi. Tuzlar kimyoviy birikmalarning eng muhim sinflaridan biri bo‘lib, tabiatda ular ko‘plab miqdorda minerallar holida uchraydi. Inson uzoq vaqtdan beri mineral tuz konlaridan foydalanadi yoki tuzlarni ularning eritmala

ko‘rsatadi, kalsiysiz o‘simliklarning ildiz hujayralari yemiriladi. Kalsiy nordon tuproqni ohaklashtirish uchun ishlatiladi. Kalsiy birikmalaridan kalsiy xlorid ( CaCl 2 ) tibbiyotda raxit kasalligida, qon ketganda ( to‘xtashish uchun) va boshqa sohalarda ko‘plab miqdorda ishlatiladi. Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodida tabiiy silviniddan kaliy xlorid tuzi flotatsiya usulida ajratib olingandan so‘ng qolgan mineral tuzlarga boy bo‘lgan eritma tarkibidagi boshqa xildagi tuzlar ( CaCl 2 , Ca(HCO 3 ) 2 , CaSO 4 ) ni ajratib olish ishlari amalga oshirilmaydi. Shuning uchun bu xildagi mineral eritmalarni o‘rganish, ulardan mineral tuzlarni ajratib olish va amalyotga tatbiq etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Ma’lumki kalsiy birikmalari

Shisha, po‘lat, cho‘yan ishlab chiqarishda ohak, tuproqning kislotaligini pasaytirishda kalsiy karbonat va so‘nrilgan ohak, rezina, bo‘yoq, tish pastalari (kalsiy karbonat), optik asboblar ( islandiya shpati) tayyorlashda, qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi kurashishda so‘ndirilgan ohak kabi kalsiy birikmalari keng ishlatiladi. Kalsiy birikmalari tirik tabiatda hayvonlar harakat-tayanch tizimining asosini tashkil etadi, himoya funksiyasiga ega. Organizimda kalsiy disbalansi allergik xastaliklar va suyak kasalliklariga olib keladi. Qonning ivishi, ba’zi fermentlar faolligi ham kalsiyga bevosita bog‘liq. Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodida yer osti qazilma boyligi bo‘lgan silvinitni qayta ishlab, undan o‘simlik hayoti uchun zarur bo‘lgan kaliy xloridni ishlab chiqarmoqda. Ma’lumot

yuborilmoqda. Xomoshyo tarkibidan kaliy xlorid flotatsiya usulida ajratib olinadi. Flotatsiya jarayonida boyitiladigan ruda bo‘tqasi orqali havo pufakchalari yuboriladi. Namlanmaydigan mineral zarachalari pufakchalarga yopishib yuzaga qalqib chiqadi va minerallashgan ko‘pik ko‘rinishida chiqarib tashlanadi, namlanadigan zarrachalar esa pulpa tubiga cho‘kadi. Shu yo‘l bilan ruda tarkibiga kiruvchi minerallarni flotatsiya usulida ajratish amalga oshiriladi. Ammo ko‘pchilik minerallar suv ta’sirida yaxshi namlanadi, shuning uchun tabiiy rudalarni boyitishda flotatsiya reagentlaridan ham foydalaniladi . Kaliy xloridni flotatsiya usulida ajratib olingandan so‘ng hosil bo‘ladigan mineral eritmalar tarkibi ham mineral tuzlarga boy bo‘ladi. Ana shu mineral eritmalar tarkibini o‘rganish va undagi k

I bob. Mavzuga oid adabiyotlar sharxi 1.1 Kalsiyli tuzlar. Kalsiyli tuzlarning tabiiy manbalari Yer po‘stlog‘ida kalsiy miqdori 3%. Yer po‘stlog‘ida kalsiyning oltita, stronsiyning to‘rtta va bariyning yettita turg‘un izotopi bor.Kalsiyning eng ko‘p tarqalgan izotoplariga: Ca4020 (96,97%), Ca4220 , Ca4320 , Ca4420 , Ca4620 , Ca4820 Ishqoriy-yer metallarining galogenidlari va nitratlari va boshqa tuzlari deyarli gidrolizlanmaydi. Kalsiyning galogenidlari amiak ta’sirida amiakatlarni hosil qiladi. Amiakatlarda kalsiyning koordinatsion soni 8 ga teng bo‘ladi.Masalan: [Ca(NH 3 ) 8 ]Cl 2 . Ishqoriy-yer metallarining amiakatlarining barqarorligi kalsiydan bariy qarab zaiflashadi. Ca→Sr→Ba qatorida metallarning suv bilan faolligi ortib boradi. Kalsiy birikmalarida kimyoviy bog‘larning hosil bo‘l

CaCO 3 = CaO + CO 2 Kalsiy oksid kuydirilgan ohak yoki so‘ndirilmagan ohak nomi bilan ma’lum. Kalsiy oksidi suv bilan reaksiyaga kirishib so‘ndirilgan ohakni hosil qiladi: CaO + H 2 O = Ca(OH) 2 Bu reaksiyada juda ko‘p issig‘lik ajralib chiqadi va bu issig‘lik ta‘sirida suvning bir qismi bug‘lanib ketadi. Ca(OH) 2 - oq kukun bo‘lib, suvda oz eriydi, uning eritmasi kuchli asosdir. Ca(OH) 2 ning to‘yingan eritmasi ohakli suv deb ataladi. Ca(OH) 2 tiniq eritmasi orqali CO 2 o‘tkazilsa, yoki eritma ochiq havoda tursa, havodagi karbonat angdrid bilan reaksiyaga kirishib, eritma loyqalanadi, ya’ni CaCO 3 hosil bo‘ladi. Ca(OH) 2 + CO 2 = CaCO 3 +H 2 O Uylarni oqlashda CaO suv bilan so‘ndiriladi, bunda hosil bo‘lgan kalsiy gidroksidning ko‘p qismi suvda suspenziya holida, oz qismi erigan holda bo

Kalsiy tuzlari orasida kalsiy xlorid bilan kalsiy nitrat suvda yaxsho eriydi, kalsiy sulfat (CaSO 4 ) va kalsiy sulfit (CaSO 3 ) oz eriydi, kalsiy fosfat (Ca 3 (PO 4 ) 2 ) va kalsiy karbonat (CaCO 3 ) erimaydi. Qizdirilgan kalsiy oksid uglerod ta’sirida kalsiy karbid hosil bo‘ladi: CaO + 3C = CaC 2 + CO Kalsiy karbid suv ta‘sirida gidrolizlanganda atselilen ajralib chiqadi: CaC 2 + 2H 2 O = Ca(OH) 2 + C 2 H 2 Bu reaksiyadan sanoatda atsetilen olishda foydalaniladi. Kalsiy karbit asosida olingan atsetilendan aftagen qilishda ham foydalaniladi[10]. Organizimga magniy ioni yetishmasa yurak qon tomirlar faoliyati buzilib, kasalikka chalinish ehtimolligi ortadi. Tarkibida magniy tutgan ko‘pdan-ko‘p moddalar tibbiyotda dori sifatida ishlatiladi. Magniy sulfati ( MgSO 4 ∙7H 2 O) tinchlantiruvchi

glukonat, kalsiy laktat, kalsiy glitserofosfat va boshqalar tibbiyotda dori modda sifatida keng qo‘lanilmoqda[5]. Kalsiy va stronsiyning xossalari juda yaqinligi tufayli suyak to‘qimalaridagi almashinish reaksiyalarida kalsiy o‘rniga stronsiy qoladi. Bu borada stronsiyning radioktiv izotoplari juda xavfli bo‘lib, ular yadro reaksiyalarida hosil bo‘ladi. Sementlar o‘z tarkibi jihatidan, asosan, kalsiy silikat va kalsiy aluminatlardan iborat. Sement tarkibiga kirivchi ikki element geterozanjirli polemerlar hosil qilishga moil elementlardir. Portland sement tayyorlash uchun xom ashyo sifatida 3 og‘irlik qism ohaktosh bilan bir og‘iqlik qism tuproq ( gil) aralashtiriladi va hosil bo‘lgan aralashma 1400-1500 o da pishiriladi. Bunda gil va ohaktoshdan uglerod va suv chiqib ketadi. Suyuq fazada b

Ca 3 (AlO 3 ) 2 + 4H 2 O= Ca 3 (AlO 3 ) 2 ∙ 4H 2 O Ca 2 SiO 4 + 4H 2 O = Ca 2 SiO 4 ∙4H 2 O Gidravliksementda aluminator miqdori ko‘proq bo‘ladi[11]. Kalsiy, stronsiy va bariy asosan suyuqlanmalari elektroliz qilib olinadi. Kalsiy, stronsiy va bariy metallarini birinchi marta Xevi tomonidan elektroliz qilib olingan. Elektroliz qilish jarayonida ularning tuzlari yuqori temperaturada suyuqlantiriladi. Katodda metall ajralib chiqadi. CaCl 2(s)  elektroliz Ca + Cl 2 Bundan tashqari kalsiy, stronsiy, bariy metallarini vakumda alyumotermiya usuli bilan ham olinadi: CaCO 3   Cto, CaO + CO 2 6CaO + 2Al   Cto, 3CaO∙Al 2 O 3 + 3Ca Hozirgi paytda bu element karbitlarini yuqori temperaturada parchalab olish usuli ham ma’lum. Bunda elementlar bug‘ holida uchib chiqadi, uglerod esa qattiq

Kalsiy, stronsiy va bariy metallari aktiv metallmaslar bilan odatdagi sharoitda birikadi. Azot, vodorod, uglerod va kremniy kabi metallmaslar bilan bir oz qizdirilganda reaksiyaga kirishadi. Bu reaksiyalar issig‘lik chiqishi bilan sodir bo‘ladi. Metallarning reaksiyaga kirishish xususiyati Ca→Sr→Ba qatorida ortib boradi. Bu elementlar sovuq suv bilan ham reaksiyaga kirishadi. Suv bilan reaksiyaga kirishish xususiyati kalsiydan bariyga o‘tgan sari ortib boradi. Ca + 2H 2 O = Ca(OH) 2 + H 2 Bu metallar kislotalar bilkan shiddatli reaksiyaga kirishadi, ishqorlar esa ta‘sir etmaydi[15]. Gips : ( CaSO 4 ∙2H 2 O ) hamda kalsiy sulfat tuzlari mineral tarkibida keng tarqalgan tuz hisoblanadi. Bundan tashqari alohida zahiralariga ega bo‘lgan xolda ham tabiatda keng tarqalgan. << Gips>> degani grekc

rangsiz tiniq rangda bo‘ladi. Juda chekli kiristallari esa binafsha, havo rang va o‘tkir ko‘k rangda bo‘ldi. Ranglar har-xil dog‘lar, chiziqlar yoki panjaralar ko‘rinishida bo‘ladi. Ranglarning hosil bo‘lishi, natriy xlor molekulasining parchalanishi natijasida natriy atomini hosil bo‘lishi mineralning har-xil ranglarda ko‘rinishiga olib keladi. Tabiiy minerallardan qisman radiaktiv xusuiyatiga ega bo‘lgan kaliyning bo‘lishi uni har xil rangda bo‘lishiga jumladan: qora, kulrang ranglarda bo‘lishiga olib keladi. Bunday ranglar minerallarni qizdirish jarayonida o‘z-o‘zinidan yo‘qolib ketadi. Tuz minerallari gallit tabiatda keng miqyosda tarqalgan, u boshqa mineral tuzlar bilan birga uchraydi va ular bilan katta-katta qatlamlarni hosil qiladi. Gallit qatlamlari yoki osh tuzi o‘zining tuproqli

Sil’vin uchun oksidlari aralashmasi borligi tufayli hosil qiladigan o‘tkir qizil rangli ko‘rinishda bo‘ladi. Minerallarning bo‘lishi harakatli hisoblanadi, bundan tashqari sil’vinning oq rangli minerallari kaliy tuzlarining zahiralarida birgalikda uchrasada ularning vazifalari bir-biridan keskin farq qiladi. Ular o‘zaro tog‘li qatlamlarni hosil qiladi. Bu qatlamlarni turli xildagi kaliy tuzlarini olish uchun xom-ashyo bo‘lib xizmat qiladi. Tarkibida kaliy bo‘lgan minerallar orasida sil’vin tabiatda keng tarqalgan minerallardan biri hisoblanadi[9]. Karnallit : ( KCl∙MCl 2 ·6H 2 O ) Kaliy minerallar orasida o‘zining tarqalishi hamda tutgan o‘rniga ko‘ra, karnallit sil’vindan so‘ng ikkinchi o‘rinda turadi. Bu mineral 1855 yilda kuchli mineralog G. Roziy tomonidan kashf etilgan. Karnallit shar

qiyin. Kainit havo hamda ko‘k rangli gallit va boshqa minerallari bilan birgalikda kaliy qatlamlarini hosil qilgan holda uchraydi. Tuz qatlamlari yorilganda kainit tolasimon (chiziqsimon) tuzilishni hosil qiladi. Kainit uchun ochiq-sariq hamda asosan sariq ranglar xarakterli hisoblanadi. Kainit suvda yaxshi eriydi ammo gigiroskopik emas yoki nam ta’sirida o‘zgarmaydi. Ularning tami kuchsiz sho‘r- achchiq. Lengbenit . Kaliy tuzlarining bir qancha foydali qazilmalardan keng tarqalgan lengbenit ham keng miqyosda foydalanilmoqda, uning kimyoviy tarkibi kaliy sulfat hamda ikki molekula magniy sulfatdan iborat: K 2 SO 4 ·2MgSO 4 Bu mineral 1880 yil sun’iy ravishda kimyogar Frixt tomonidan olingan bo‘lib, 1891 yil esa Germaniyaning tuz konlarining birida uning tabiiy zahirasi aniqlangan va unga <

qo‘lanilganligi uchun ularga bo‘lgan talab ko‘pdan-ko‘p ortib bormoqda. Ular asosan qurilish materiallari: asbest, alabaster, gips, ohak, marmar, oddiy va silikat g‘isht, semintlarning asosini tashkil etadi. Ayniqsa kalsiy tuzlari tibbiyotda ham ko‘plab miqdorda qo‘laniladi. Kalsiy xlorid , kalsiy gilukonat kabilar shular jumlasidandir. Xlorli ohak ( Ca(ClO) 2 ) . Oksidlovchi moddda bo‘lib, xalq xo‘jaligida katta ahamyatga ega. Undan to‘qimachilik hamda qog‘oz ishlab chiqarish sanoatida keng foydalaniladi, dezinfeksiyalash ishlarida ham ishlatiladi. So‘ndirilgan ohakka xlor ta’sir etirib xlorli ohak olinadi. 2Ca(OH) 2 + 2Cl 2 = Ca(ClO) 2 +CaCl 2 +2H 2 O Ohakli suv karbonat angidrid va suvda eriydigan karbonatlar uchun reaktivdir. Ohakli suv orqali karbonat angdrid gazi o‘tkazilsa loyqalani

(CaSO 4 ) 2 ·H 2 O +3 H 2 O= 2[CaSO 4 ∙2H 2 O] Kalsiy tabiatda keng tarqalganligi uchun, tabiiy suvda qariyb hamma vaqt kalsiy tuzlari bo‘ladi. Kalsiyning tabiiy tuzlaridan gips suvda bir oz eriydi, ammo suvda karbonat angdrid bo‘lsa, kalsiy karbonat ham gidrokarbonat ( Ca(HCO 3 ) 2 ) holida eritmaga o‘tishi mumkin[11]. Ko‘p miqdorda gidrokarbonat va sulfat holidagi kalsiy tuzlarini, shuningdek, magniyning ana shunday tuzlarini eritgan tabiiy suv qattiq suv deb ataladi. Yumshoq suvda esa kalsiy tuzlari juda oz bo‘ladi yoki mutloqa bo‘lmaydi. Suvning asosan, Ca(HCO 3 ) 2 borligidan vujudga keladigan qattiqligi muvaqqat qattiqlik deb ataladi, bunday suv qaynatilganda Ca(HCO 3 ) 2 parchalanib, kalsiy karbonat cho‘kmaga tushadi va suv yumshoq bo‘lib qoladi. Agar suvda kalsiy sulfat yoki magni

I. Agar qattiqlik 0 dan 4 mg∙ekv/l ( yoki 4 o ) bo‘lsa, juda yumshoq suv deyiladi. Bunga distillangan, yomg‘ir va qor suvlari kiradi. II. Qattiqligi 4-7 mg∙ekv/l ( yoki 4 o va 7 o gacha) bo‘lsa, bunday suv yumshoq suv deyiladi. Bunday suv kishilar iste’mol qilishi uchun yaroqli bo‘ladi. Bu suvga ichimlik suvlari, ba’zi daryo va ko‘l suvlari kirishi mumkin. III. Qattiqligi 7-14 mg∙ekv/l bo‘lgan suv qattiq suv deyiladi. Bu suv iste’mol uchun ham texnologik jarayonlar uchun ham yaroqsiz bo‘ladi. IV. Qattiqligi 14 mg∙ekv/l ( 14 o dan) yuqori bo‘lgan suv o‘ta qattiq suv deyiladi. Suvda ko‘p miqdorda kalsiy tuzlari yoki magniy tuzlarining bo‘lishi suvni ko‘pgina texnik maqsadlar uchun mutloqa yaroqsiz holga keltiradi. Masalan, bug‘ qozonlari qattiq suv bilan uzoq vaqt ishlasa, ularning ichki to

ishlatiladigan suvni kalsiy va magniy tuzlaridan juda yaxshilab tozalash kerakligini ko‘rsatadi. Suvining qattiqligini yo‘qotish uchun quydagi usullardan foydalaniladi: Fizikaviy usullar. Suvni qaynatish va distillash bu usulning asosini tashkil etadi. Qaynatganda vaqtinchalik qattiqlik yo‘qoladi, suv qisman yumshaydi. Distillanganda suvning umumiy qattiqligi yo‘qaladi, suv to‘liq yumshaydi. Kimyoviy usullar. Bu usullar ishqorlash, sodalash, fosfatlash va ionitlar bilan ishlash kiradi. Bularning barchasi suvda eriydigan tuzlarni kimyoviy reaksiyalar natijasida suvda yomon eriydigan birikma holiga o‘tkazishiga va ionitlar vositasida ion almashinuvi tufayli suvli eritmadan chiqarib yuborishiga asoslangan. Ishqorli usulda suvning qattiqligini yo‘qotish uchun unga tegishli miqdorda NaOH yoki C

3CaSO 4 + 2NaH 2 PO 4 = Ca 3 (PO 4 ) 2 ↓+ Na 2 SO 4 + 2H 2 SO 4 Fosfatli usul bilan suvning qattiqligi 0,1-0,03 mg∙ekv/l gacha kamaytiradi. Suvning qattiqligini kationlar almashtirish yo‘li ( kationit metodi) bilan yo‘qotish usuli sanoatda keng tarqalgan usuldir. Bu usul Na 2 Al 2 Si 2 O 8 ∙nH 2 O tipidagi ba’zi alyumosilikatlar tarkibiga kiradigan natriy ionlarining suv tarkibidagi kalsiy va magniy ionlari bilanalmashish qobilyatiga asoslangan, kalsiy ionlari bilan magniy ionlari eritmadan ana shunday chiqarib yuboriladi. Bunday alyumosilkatlar kationitlar deb ataladi[20]. Maydalangan kationit qavatidan o‘tkazilagn qattiq suv kalsiy va magniy ionlaridan tamomila tozalanadi. Bunda bo‘ladigan reaksiyalar sxemasini quydagi tenglamalar bilan ifodalash mumkin: Na 2 R + Ca(HCO 3 ) 2 ↔ CaR + 2N

bo‘ladigan hamda vodorod ionlarini metallar ionlariga almashtira oladigan smolalar ishlatiladi. Bunday kationlar N- katoinlar deb ataladi. Molekulaning funksional gruppa bilan birikkan qoldig‘ini R orqali belgilab, N- kationning metall ionlari, masalan, natriy va kalsiy ionlari bilan bo‘ladigan reaksiyasini quyidagi tenglamalar orqali ifodalash mumkin: RCOOH + Na↔RCOONa + H + RCOOH + Ca +2 ↔ (RCOO) 2 Ca + 2H + Misol . Suvning 50 litrida Ca +2 ionlarini chiqarib yuborish uchun suvga 10,6 g soda ( Na 2 CO 3 ) qo‘shish kerak bo‘lganligi ma’lum, suvning umumiy qattiqligi yig‘indisi hisoblab topilsin. Reaksiya tenglamalari: Ca(HCO 3 ) 2 + Na 2 CO 3 = ↓ CaCO 3 + 2NaHCO 3 CaSO 4 + Na 2 CO 3 = ↓ CaCO 3 + Na 2 SO 4 Reaksiyadan kalsiyning bir gramm ioniga bir-gramm molekula soda olish yoki mg-ekv Ca

Tuzlar kimyoviy birikmalarning eng muhim bir sinfi bo‘lib, ion tuzilishga ega bo‘lgan kristall moddalardir. XVI asrda alximiklar ,, tuzlar ‘‘ tushunchasini metallarning eruvchanligini xarakterlash uchun qo‘llaganlar, ammo ximiya rivojlanib borgan sari bu tushuncha kislota va asos reaksiyalari bilan ko‘proq bog‘lanaverdi. Masalan, XIX asr boshida shved ximigi I. Berselius tuzlar kislota va asoslarning maxsuloti yoki kislotadagi vodorodning metallarga almashinishidan hosil bo‘lgan kimyoviy birikma deb ta’rifladi[23]. Elektrolitik dissotsiatsiya nazaryasiga ko‘ra tuzlar deb eritmaga metall kationi yoki metall kationlariga o‘xshash atomlar guruppasiga hamda anionlar ( manfiy zaryadlangan ionlar) –kislota qoldiqlariga dissotsialanidigan birikmalarga aytiladi. 24 2 4 2     SO K SO K    

Qo‘shaloq tuzlar tarkibida turli metall kationlari va bir xil kislota anioni saqlagan murakkab moddalar, masalan, KAl(SO 4 ) 2 , aralash tuzlar tarkibida esa turli kislotalarning anionlari, masalan, CaCl(OCl) kiradi. Bundan tashqari organik kislota tuzlari, kompleks tuzlar ham mavjud bo‘lib, ular ham anion hamda kationlardan tashkil topgan bo‘ladi. Tabiiy mineral tuzlar. Isoq ota tuzi koni eritmasini bug‘latish orqali uning konsenratsiyasini oshirish, eritmadagi magniy ionlarini so‘dirilgan ohak yordamida cho‘ktirish va eritmani filtirlab olishdan iborat, filtirllab olingan eritmani suvini bug‘latish orqali uni kengaytirilishini oshirish va uni qayta kristallab glauber tuzini (Na 2 SO 4 ·10H 2 O) ajratib olishdan iborat. Tabiiy mineral tuzlar asosiy guruppasi, o‘zining kelib chiqishi, fiz

sanoatining rivojlanishi natijasida sanoat miqyosida ham foydalanish imkoniyatlari vujudga keldi, mineral tuzlar jumladan, sho‘rlangan ko‘llardan soda ishlab chiqarish dastlab eramizgacha 3000 yillar avall qadimgi Ermutda amalga oshirilgan. Xuddi shuningdek, shisha ishlab chiqarish ham ilk marotaba shu yerda amalga oshirilgan. Eng muhim kimyoviy reagentlardan biri hisoblangani uchun natriy nitrat hamda kaliy nitratlar o‘rta asrlarda sun’iy usulda ishlab chiqarila boshlagan. Tuzlarni ishlab chiqarishga talab yuqori bo‘lganligi uchun bu tuzlarni ko‘plab ishlab chiqarish ehtiyojlari tug‘ila boshladi[12]. Tabiiy selitraning qazilma boyliklari dastlab 1809 yilda Peleda aniqlangan. Yillar davomida Pele cho‘li selitrasi, nitrat kislotasi va uning tuzlarini olishning asosiy xom-ashyosi bo‘lib xizm

Osh tuzi, kaliyli tuzlari hamda natriyning sulfatli tuzlarini cheklanmagan miqdordagi zaxiralari dengiz hamda okean suvlarida uchraydi. Shuning uchun ham dengiz suvlaridan tuzlar ko‘pgina mamlakatlarda dengiz yonida qazilgan maxsus havuzlardan olinadi. Havuzlarga esa suvlar maxsus nasoslar yordamida tashib turiladi. Dengiz suvlaridan mineral tuzlari sistematik usulda ajratib olish 2200 yil avval Xitoyda amalga oshirilgan. Hozirgi vaqtda ham ko‘pgina mamlalatlarda, jumladan: Xitoyda, Hindistonda, Turkiya va boshqa mamlakatlarda osh tuzi dengiz suvlaridan olinadi. Dunyo aholisi ehtiyojini qondiradigan tuzni 40% dengizdan olinadi. Asosiy mineral tuzlari va ularning qazilma boyliklari o‘zining mineral tarkibi hamda murakkabligi jihatdan keskin farq qiladi yoki bazi bir minerallar quyi miqdord

nisbatlari har xil bo‘lgan eritmalari bug‘latilganda har xil tuzlar, har xil nisbatlarda kristallar hosil bo‘ladi. Tabiiy jarayonda sho‘r suvlarning bug‘lanishi jarayonida ularga yomg‘ir suvlari daryo hamda har xil oqova suvlar ham qo‘shilishi mumkin va bu esa uning tarkibiga va kristallanish jaryoniga albatta o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Bundan tashqari minerallarning tabiiy zahiralarining hosil bo‘lishida havo harorati hamda yillik iqlimning o‘zgarishi ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Har qanday holatda labaratoriya hamda tabiiy sharoitlarda ham tuzlarni eritmadan cho‘kmaga tushishi uchun eritmaning konsentartsiyasi yuqori yoki eritma o‘ta to‘yingan bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham suvning bug‘lanishi tuzlarning kristallanishida yoki tuz zahiralarining hosil bo‘lishida eng muhim omil bo‘lib xi

Shunday qilib, fizik geografik sharoit eng avvalo quruq, iliq yoki issiq iqlim suv havzalaridagi suvning sho‘rlanishi, ulardagi mieral tuzlarning kristallanib ularning yirik zahiralarini hosil bo‘lishiga imkon yaratadi. Basseynga kelib tushayotgan suvlar ikkinchi tomondan chiqib ketmasligi kerak, shunday holatlardagi tuzlarni konsentratsiyalanishi va ularning cho‘kmaga tushishi amalga oshiriladi. Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, xulosa qilish mumkinki, mineral tuzlarning zahiralarini hosil bo‘lishi uchun quydagicha shart-sharoitlar bo‘lishi lozim: - o‘zi yig‘iladigan basseynlar mintaqasidagi iqlim quruq, iliq yoki issiq bo‘lishi kerak; - suv havzalarining dengiz suvlaridan, ma’lum bir tomonlama cheklangan bo‘lishi lozim bo‘ladi; - bog‘lanish o‘rnini bosadigan dengiz, daryo suvlari ham

konsentratsiyasini oshirish bilan amalga oshirilsa, unda boshqa tuzlarda ham jumladan, kaliyli, magniyli tuzlarning cho‘kishi ham shu tariqa ro‘y beradi. Ularning zahiralarida ham ketma-ketlik buziladi.Kaliyli holda tosh tuzlarning qatlamlari o‘zaro ketma-ketlikda joylashadi. Ularning zahiralari xilma- xil bo‘ladi, asosan ular xlorli tuzlardan jumladan sivinit, karnalit yoki faqat silvinitdan iborat bo‘lishi mumkin. Biroq, kaliy tuzlarining zahiralarini tarkibi juda murakkab va xilma-xil bo‘lishi, jumladan xlorli hamda sulfatli tuzlarga boy bo‘lishi mumkin. Bir qancha zahiralarda kaliy, magniy, natriy hamda boshqa metallarning 20-25 tagacha minerallari bo‘lishi mumkin[14]. Kaliy tuzlarining zahiralari angdirid hamda gipsdan yuqori tosh tuzi qatlamlari bilan qoplangan, shu bilan qoplangan k

Afrika hayvonlari jumladan qulunlar ham o‘z joylarini nafaqat qurg‘oqchilik nuqtayi nazaridan balki tuz izlab ham o‘z joylarini uzoq-uzoq tumanlar, viloyatlar darajasida o‘zgartirib turadi[18]. Suvlar tarkibini tahlil qilish natijalarida irkutsk viloyati, Krosnoyarsk o‘lkasida hamda Yakutiyada juda katta maydonlarda osh tuzining borligi aniqlangan. Birgina Irkutsk viloyatining janubiy qismida joylashgan toshtuzi zahirasining uzunligi 2000 km , kengligi esa 1000-1700 km tashkil etib, umumiy maydoni esa 2,5-3 mln.km 2 tashkil etadi[23]. Yerning geologik tarixida terim davri Rossiya va Yer yuzining boshqa joylarida mineral tuz qatlamlarini hosil bo‘lishi uchun qulay shart-sharoitlarga boy bo‘ldi. Terim davriga to‘g‘ri keladigan eng katta mineral tuz qazilma boyliklari Rossiyaning O‘ral oldi h

Yura davriga mansub bo‘lgan katta miqdordagi tuz havzalari maydoni O‘rta Osiyoning sharqida, ya’ni Turkmanistonning janubi-sharqi hamda Tojikistonning g‘arbiy qismini o‘z ichiga oladi. Tuz suv havzalarining janubiy g‘aribdan janubga qarab 175-200 km kenglikda 700 km masofani o‘z ichiga oladi. Bundayin katta teritoriyada joylashgan tuz zahiralari o‘zini joylashgan o‘ringa qarab plastik hamda ko‘plo ko‘rinishni egallaydi. Bu mineral tuzlar zahirasi tosh tuzi yoki tosh va kaliyli tuzlar bilan birgalikda bo‘ladi. O‘zbekiston bilan qisman chegaradosh bo‘lgan Turkmanistonning sharqiy qismida joylashgan Gaurdak-Kuchitan tumanlaridagi kaliyli tuzlarning zahiralari silvinit hamda karkaliydan iborat ekanligi ma’lum bo‘ldi. Bu zahiralardagi kaliyli tuzlar birdan tortib to‘qqizgacha plastlardan ibora

rezin, gugurt, sovun ishlab chiqarishda , qog‘oz hamda bo‘yoqlar ishlab chiqarishda keng qo‘laniladi. Keyingi yillarda johon bo‘yicha tuz ishlab chiqarish milliondan oshib ketdi . Sanoati rivojlangan mamlakatlarda aholi boshiga ishlab chiqariladigan tuzning yillik miqdori 7,5 kg , har bir insonga fiziologik norma jihatidan esa 5,5-6 kg tuz to‘g‘ri keladi[26]. Yer osti tuz konlarini qazib olishda hosil bo‘lgan katta-katta bo‘shliqlardan ham foydalanish yo‘lga qo‘yilgan. Masalan, ulardan katta miqdordagi gazlarni neftni saqlashda keng foydalaniladi. Bundan tashqari ming yil ilgari Velichka tuz rudasi bo‘lgan joyda dunyoda yagona bo‘lgan joyda dunyoda yagona bo‘lgan yer osti muzeyi ochilgan bo‘lib undagi arxetektura qurilmalari, skulturalarini hammasi tuzdan yasalgan. Bundan tashqari bu yerda

yuqori ekanligi aniqlandi. Keyinchalik ya’ni tosh tuzining zaxiralarida kaliyli tuzlarning borligi aniqlanganligidan so‘ng, nemis kimyogari Yustus Libix yerni hosildorligini oshirish uchun uni fosfor, azot bilan birga tuproqqa solish maqsadga muvofiq ekanligini qayd etib o‘tadi. Shu tariqa kaliyli o‘g‘itlarga bo‘lgan qiziqish orta boshladi. Kalining o‘g‘it sifatida qiymati shunchalik darajada oshdiki bundan 50 yil oldin olingan xom-ashyoning 2/3 qismi kimyo sanoatida qo‘llanilgan bo‘lsa hozirgi vaqtda bu ko‘rsatgich 6-8% ni tashkil etadi, qolgan 92-94% esa qishloq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan mineral o‘g‘it uchun qayta ishlangan. Bundan tashqari murakkab kaliyli o‘g‘itlar ham ishlab chiqarilmoqda, o‘zida fosfor, azot saqlaydigan kaliyli o‘g‘itlar ,, nitrofoska‘‘ o‘zida kaliy xlor hamda am

Magniyli xom ashyolar metallarga mexanik mustahkamlik bag‘ishlaydigan magniy ishlab chiqarish bilan bir qatorda metallurgiya (issiqlikka chidamli kauchik magnizitlar ), kimyo sanoatida (magniyning xlorli, karbonatli, fosfatli, asetatli tuzlari), elektro texnikada, qurilish materiallari ( tarkibi magniy oksidi hamda magniy xlorid yoki magniy sulfat aralashmasidan iborat ) sifatida qo‘llaniladi. Soreliya sementi shimdirilgan yog‘och qipiqlaridan har xil qurilish materiallari jumladan: fibrolit, ksilamet, penobeton va hokazolar olinadi. Magniy birikmalari fotografiyada, perotexnikada, tibbiyotda, teri hamda rezina sanoatida, harbiy sohada va boshqalarda keng qo‘llaniladi. Kukun holidagi magniy ichki yonar dvigatellarda yoqilg‘i sifatida ham qo‘lanilishi mumkin[17]. Natriy karbonat va natriy

kamayib ketdi. Hozirgi vaqtda chili selitrasining qazib olinishini yillik normasi atiga 3 ming tonnani tashkil etadi[21]. Natriy nitratli tuzlar . Natriy nitrat NaNO 3 rangsiz, tiniq kristallardan iborat bo‘lib, 309,5 o C da suyuqlanadi. 380 o C dan yuqorida kislorod bilan natriy nitritga parchalanadi. U unchalik gigroskopik bo‘lmay turib, xlorli tuzlar ishtirokida uning gigroskopik xususiyati ancha ortadi. U ikki xil navda ishlab chiqariladi. Birinchi navi 99,5% i natriy nitratdan iborat bo‘lib, namligi 1% dan oshmaydi. Ikkinchi navining 99% i natriy nitrat bo‘lib, namligi esa 1,8% ni tashkil etadi. Birinchi navining tarkibida suvda erimaydigan moddalarning miqdori 0,05%, osh tuzining miqdori 0,5% , natriy nitratning miqdori 0,02% dan ortiq bo‘lishi mumkin emas. Bu o‘g‘it ishqorli xarater

Olingan eritma tarkibida natriy nitrat hamda natriy nitritlar bo‘ladi. Ularning nisbatlari temperatura hamda nitroza gazlarining oksidlanish darajasiga bog‘liq. Gazlarning tarkibida nitroza gazi qanchalik kam bo‘lib azot(IV) oksidi ko‘p bo‘lsa eritmada natriy nitratning miqdori shuncha ko‘p bo‘ladi. Azot oksidlarining yutilishi yuqori bo‘lishi uchun nitroza gazining oksidlanish darajasi 50% dan kam bo‘lmasligi kerak. Eritma temperaturasi 20-25 o C oralig‘ida ushlab turiladi. Odatda olingan eritmada nitritning nitratga nisbatan qiymati 4:1 ga teng bo‘ladi. Nitrit-nitratli aralashmada natriy nitritning miqdori 250-400 g/l, natriy nitratning miqdori 50-80 g/l, osh tuzining miqdori esa 2-4 g/l ni tashkil etadi. Nitrat kisota ishlab chiqarish jarayonida kislotali adsorbentlardan chiqayotgan ta

3HNO 2 = HNO 3 + 2NO + H 2 O 3NaNO 2 +2HNO 3 =3NaNO 3 +2NO+H 2 O Temperaturaning oshirilishi, ortiqcha nitrat kislotasi hamda reaksiyon aralashmani havo bilan aralashtirilishi jarayonni tezlashtiradi. Havo kisolorodi ajralib chiqayotgan azot(II) oksidini azot(IV) oksidigacha oksidlaydi. Natriy nitrat eritmasidan ( inversiydan so‘ng) bug‘latish usuli bilan kristallantirib ajratib olinadi. Natriy-nitratli aralashmada (shelok ) inversiyasi uzluksiz ishlaydigan aparatda ( invertorda) yoki nasadkali boshniyada amalga oshiriladi. Tarkibida bir qancha azot oksidlari bo‘lgan havo adsorbsion boshniyaga yo‘naltiriladi. Inversiya 85-90 o C amalga oshiriladi. Bir qator sanoat tarmoqlarida jumladan organik bo‘yoqlar ishlab chiqarishda, oziq-ovqat sanoatida, tekstel tarmoqlarida, rezina va boshqa sohal

2.1 Mineral eritma tarkibidagi quruq qoldiq hamda erimaydigan qismni aniqlash 1. Quruq qoldiqni aniqlash . Buning uchun forfordan tayyorlangan 50 ml forfar chashkasi olinib, 105 o C haroratda qurutish shkafida quritiladi. Quritish shkafida quritilgan forfor eksikatorda sovutilib, og‘irligi yozib olinadi. Og‘irligi o‘lchab olingan forfor chaskasiga keltirilgan mineral tuz eritmasidan 50 ml o‘lchab olinib solinadi va uni suv hamomida eritma suvi bug‘lanib ketguncha quritiladi. Shundan so‘ng, suvsizlantirilgan qoldiq quritish shkafida 105 o C temperaturada qurutiladi va og‘irligi texnik tarozida o‘lchab olinib, uning miqdori quydagicha formula yordamida hisoblab topiladi. 8, 58 50 100 898, 25 50 100) 179, 63 07, 89( 100) ( 1 2          V m m x g m 1 - quruq chashkaning og‘irligi- 63

va eksikatorda sovutiladi. Sovutilgan filtir qog‘oz analitik tarozida tortiladi va natija quydagicha formula yordamida hisoblanadi: % 13 50 100 100 065,0 50 100 100) 797,0 862,0( 100 100) ( 1 2             V m m x m 1 – filtir qog‘ozining og‘irligi - 0,797 m 2 – filtir qog‘ozining cho‘kma bilan og‘irligi - 0,862 V - olingan eritmaning hajmi- 50 ml Demak, suvda erimaydigan qism 13% ekan. 2.2 Xlor, kalsiy va gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash Xlor ionlarining miqdorini aniqlash Kerakli reaktivlar va jihozlar 1. Bidistillangan suv – tegishli reaktivlarni tayyorlash uchun . 2. Kaliy bixromatning 5% li eritmasi. Buning uchun kaliy bixromatdan 5 g olinib hajmi 100 ml bo‘lgan o‘lchov kolbasiga solinadi va eritmaning hajmi 100 ml yetguncha distillangan suv quyiladi. 3. Kumush

4. Kumush nitratning 10% li eritmasi. Buning uchun kumush nitratdan 5,0 g olinib, hajmi 50 ml bo‘lgan o‘lchov kolbasiga solinadi va kolbaning o‘lchov chizig‘iga yetguncha distillangan suv qo‘shiladi. Tahlil o‘tkazish. Xlor ionlarini aniqlash uchun kolorometrik probirkaga 5 ml tekshirilayotgan eritma va uning ustiga 1-2 tomchi 10% li kumush nitrat eritmasi solinadi va probirkadagi jarayonning o‘zgarishiga qarab konsentratsiya miqdori aniqlanadi. Miqdor reaksiyasi. Xlor ionlarining miqdorini aniqlash uchun 2 ta 1000 ml konik kolba olinib, 100 ml dan tahlil uchun keltirilgan suv namunasidan solinadi. Ikkala kolbaga ham 1 ml dan 5% li kaliy bixromat eritmasidan solinadi. Shundan so‘ng bitta kolbadagi namuna kumush nitratning 0,1 N eritmasi bilan eritmaning rangi kuchsiz sarg‘ish rangga kirgunc

Tahlil o‘tkazish . Tahlil uchun keltirilgan eritmadan 100 ml olinib, 250 ml konik kolbaga quyiladi, ustiga 2 ml 2 N natriy gidroksid eritmasidan solinadi va unga 10-15 mg indikator aralashnasidan qo‘shilib yaxshilab aralashtiriladi. Shundan so‘ng hosil qilingan eritma trilon ,,B‘‘ ning 0,01 N eritmasi bilan eritmaning rangi qizil tusga kirguncha titrlanadi. Titrlash uchun sarf bo‘lgan trilon ,,B‘‘ ning miqdori qayd etilib, kalsiy ionlarining miqdori quydagi formula yordamida hisoblab topiladi: 1V 1000• 20,03• N• V x = 100 1000 03, 20 01,0 5,3    = 7 mg/dm 3 V- titrga ketgan trilon B hajmi N- trilon B normalligi 20,03 - kalsiy ionning gramm.ekvivalentligi V 1 - tahlilga olingan eritmaning hajmi Gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash 42

Tahlil uchun kerakli eritmalarni tayyorlash: 1. Xlorid kislotaning 0,1 N eritmasi. Buning uchun zichligi 1,198 bo‘lgan xlorid kislotasidan 3,04 ml o‘lchab olinib, hajmi 1000 ml bo‘lgan o‘lchov kolbasiga solinadi va eritmaning hajmi 1000 ml ga yetguncha unga distillangan suv quyiladi. 2. Metilen sariq indikatorining 0,1% li eritmasi tayyorlab olinadi. Buning uchun 0,05 g metilen sarig‘ining paroshogidan tortib olinadi va u hajmi 50 ml bo‘lgan o‘lchov kolbasiga solinadi. Shundan so‘ng kolba chizig‘iga yetguncha suv solinadi. Tahlil o‘tkazish . Hajmi 250 ml kolbaga 25 ml tahlil uchun keltirilgan mineral tuzlar eritmasidan solinadi va unga 75 ml distillangan suv qo‘shiladi. Hosil qilingan aralashmaga 2-3 tomchi metilen sarig‘ining 0,1% eritmasidan qo‘shib, xlorid kislotaning 0,1 N eritmasi bi

Ionlarning foizdagi miqdori (1-jadval) № ionlar % 1 Kalsiy ionlari 0,0007 2 Xlor ionlari 22,2626 3 Gidrokarbonat ionlari 0,00976 1) xlor ionining miqdori: 8, 62 35,45 100• 2626, 22  x g/mol 2) kalsiy ionining miqdori: 0034,0 20,03 100• 0007,0  x g/mol 3) gidrokarbonat ionining miqdori: 61 100 00976,0  x = 0,016 g/mo l Mineral eritma tarkibidagi CaCl 2 ning miqdori: CaCl 2 % = M(2Cl - ) - M(Ca +2 ) = 62,8 - 0,0034 = 62,7966 44

% 0018,0 100 49, 55 0034,0 % 2    СaClMineral eritma tarkibidagi Ca(HCO 3 ) 2 ning miqdori: Ca(HCO 3 ) 2 % = M(2 3 HCO ) – M(Ca +2 ) = 0,00976-0,0034 = 0,00636 45

% Ca(HCO 3 ) 2 = 100 61 0034,0  = 0,002% III B ob. Natijalar tahlili 3.1 Kalsiy xlorid hamda kalsiy gidrokarbonat tuzlarining olinish usullari Tarkibida kalsiy xlorid bo‘lgan eritmalar qo‘shimcha moddalar sifatida soda ishlab chiqarishda (amiak usulida) hamda bertole tuzi ishlab chiqarish jarayonlarida ham olinadi. Hosil qilingan eritma bug‘latilib, kalsiy xlorid kristallari ajratib olinadi. Ajratib olingan tuz kalsiy metali hamda uning qotishmalarini olishda, gazlarni, suyuqliklarni quritishda, betonni qotishini tezlashtirish kabi ishlarida qo‘laniladi. Uning suvdagi eritmalari antifiriz tayyorlashda, ko‘mir hamda rudalarni muzlab qolishdan saqlashda, shuningdek qon ketishini to‘xtatadigan, alergek kasalliklar uchun dori-darmonlarlar tayyorlashda qo‘laniladi. Geksagidratlari esa sovutuv

Mg(OH) 2 , va Ca 3 (PO 4 ) 2 ) xolida cho‘kmaga tushadi. So‘ngra eritmani cho‘kmadan ajratib, xlorid kislota bilan neytrallab, kristall hosil bo‘lguncha bug‘lantiriladi. Xuddi shuningdek, Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodida silvinitdan kaliy xloridni flotatsion usulda ajratib olingandan so‘ng hosil bo‘ladigan mineral eritmalar tarkibida ham kalsiy xlorid, kalsiy gidrokarbanat va boshqa tuzlar ham mavjud bo‘lib, tuz ionini aniqlashda trilon ,,B‘‘ ning eritmasidan foydalaniladi. Kalsiy xlorid rangsiz tiniq, sho‘rtak, juda ham gigroskopik kristall modda bo‘lib, suvda yaxshi eriydi. Preparat 34 o C temperaturada o‘zning kristalizatsiya suvida suyuqlanadi. Preparat miqdorini aniqlashda argentometrik va trilonometrik usullardan foydalaniladi. Trilonometrik usul. Preparatning aniq miqdordagi er

Karbonat angdrid o‘tkazish davom ettirilsa, eritma tiniq bo‘lib qoladi. Bunda karbonat angdrid gazi kalsiy karbnotga ta’sir etib, eruvchan tuz kalsiy gidrokarbonat hosil bo‘ladi. CaCO 3 + CO 2 + H 2 O → Ca(HCO 3 ) 2 Karbonat kislota tuzlaridan tabiatda ko‘p tarqalgani kalsiy karbonatdir. Kalsiy karbonat turli tuman holda: ohaktosh, bo‘r, marmar, holida uchraydi. Bularning hammasi kalsiy karbonat, faqat har xil turlaridir. Bu tuz har qanday tuproqda ham bo‘ladi. Kalsiy karbonat suvda erimaydi. Shuning uchun ohakli suvdan karbonat angdrid o‘tkazilaganda loyqalanishi yuqoridagi reaksiya tenglamalarida keltirilgan. Karbontlarning tabiatda bir yerdan ikkinchi yerga ko‘chib turishi gidrokarbonatlarining suvda eruvchanligidandir. Tabiatda havodan yutilgan karbanat angdrid bo‘lgan yomg‘ir suvi tu

p=2,95 g.sm 3 ( aragonit) p=2,711 g.sm 3 (kalsit) CaCO 3 + CO 2 + H 2 O → Ca +2 + 2HCO 3 - Ca(HCO 3 ) 2   Сщ100 CaCO 3 ↓+CO 2 + H 2 O Kalsiyni galogenli birikmalarini fizik-kimyoviy xususiyatlari ( 2-jadval) Nº - formulasi P=g/sm 3 Suyuqlanish temperaturasi Qaynash temperaturasi Qo‘llanilishi 1. CaF 2 3,18 1418 2500 HF olishda 2. CaCl 2 2,152 782 2000 quritishda , sovutuvchi aralashmalarda 3. CaCl 2 ∙H 2 O CaCl 2 ∙2H 2 O CaCl 2 ∙3H 2 O CaCl 2 ∙4H 2 O - - - - - - - - - - - - - - - - 4. CaBr 2 CaBr 2 ∙3H 2 O CaBr 2 ∙6H 2 O 3,354 - 2,313 760 - 38,2 810 - - - - - 5. CaI 2 3,956 575 718 - 49

Kalsiy gipoxlorid (Ca(ClO) 2 ) - rangsiz kristall modda bo‘lib, quruq CO 2 siz havoda barqaror xarakterga ega bo‘lgan modda .Suvda yaxshi eriydi:( 100 g 0 o C ga 27,9 , 25 0 C da 33,3). Suyultirilgan suvdagi eritmada mono -, di – va trigidratlar hosil qiladi.Tarkibida CaCl 2 , Ca(OH) 2 lari bo‘lgan suvdagi eritmasidan 25 o C temperaturada Ca(ClO) 2 ∙2Ca(OH) 2 va 3Ca(ClO) 2 ∙2Ca(OH) 2 ∙2H 2 O kristallanadi. Suvsiz kalsiy gipoxlorid qizdirilganda kuchli energiya ajratib chiqargan holda parchalanadi. 50 o C temperaturadan yuqorida esa aktiv holdagi xlorni yo‘qotgan holda parchalana boshlaydi. Parchalanishning uch xil turi mavjud bo‘lib: ular kislorodli CaCl 2 va O 2 , xloridli –Ca(ClO) 2 va CaCl 2 hamda xlorli CaO va Cl 2 . Suvsiz kalsiy xloridni parchalanishini kislorodli usulda, gidratlarn

Bundan tashqari yana ikkinchi metastabil geksagon modifikatsiyasi mavjud bo‘lib ( CaSO 4 ning suvda eriydigan modifikatsiyalari) u gipsni t ermik digidratatsiyalab olinadi va u 220-270 o C romik formasiga o‘tadi. Ikkinchi modifikatsiyasining zichligi 2,587 g/sm 3 , ikkala modifikatsiyasi ham suvda eriydi, gigroskopik bo‘lib, 0,5 va 2 mol shuncha suv bilan kristallogidratlar hosil qiladi. Kalsiy sulfatning suvda eruvchanligini quydagicha ifodalash mumkin: 100 g suvda 0 o C da 0,176 g, 20 o C da 0,2036 g , 60 o C da 0,200 g, 100 o C da 0,067 g. Tabiiy suvning tarkibida CaSO 4 tuzining bo‘lishi uning doimiy qattiqlikda bo‘lishini keltirib chiqaradi. Suv tarkibida NaCl, MgCl 2 tuzlarining mavjud bo‘lishi kalsiy sulfat tuzining eruvchanligini oshiradi. Kalsiy sulfatning digidratini 60 o past t

Kalsiy yodid (CaI 2 ) - . suvda eriydi, ( 100 g suvda 0 o C 75,7 g). Suvdagi eritmasidan geksagidrat holida kristallanadi. Kalsiy oksidga yodat kislosi ta’sir ettirib olinadi. 3.3 Kalsiy va uning birikmalarining qo‘lanilish sohalari Organizmdagi kalsiy tanqisligining belgilari : suyaklarning mo‘rtligi va ulardagi og‘riqlar kalsiy yetishmovchiligining yaqqol belgilaridan biri hisoblanadi. Yiqilib, unchalalik jarohat olmasdan turib, suyaklarnning sinib yoki yorilib ketishi ham kalsiy yetishmovchiligidan dalolat beraadi.Tirnoqlar yoki sochlarning sinuvchanligi, tish kasalliklari ( maydalanishi, emalda yoriqlarning paydo bo‘lishi) ham organizmda kalsiy yetishmovchiligidan dalolat beradi. Kalsiy tanqisligi asab tizimida tez achiqlanish, toliqib qolish, behalovat ko‘rinishda namoyon bo‘lishi mu

o‘ynashi ham mumkin. Organizmda kalsiy yetishmovchiligini to‘ldirish uchun kalsiy moddasi va uning o‘zlashtirilishini yaxshilaydigan vitaminli komplekslarni tanlash lozim. Masalan, kalsiy moddasi D vitaminiz sekin o ‘ zlashtiriladi. Kalsiy bilan birga fosfor moddasi ham zarur. Chunki shu modda kalsiy bilan suyaklarimizga boradi va ularni mustahkamlaydi. Kalsiy moddasi sut va sut mahsulotlarida, ya’ni qatiq , sut va tvorogda ko‘p bo‘ladi. Kalsiy moddasi yetishmasligi bo‘lgan insonlar och qolganda ko‘proq ovqatlanadilar. Xuddi shu yetishmovchilikni qoplamoqchi bo‘lganday. Kalsiyning ko‘proq iste’moli moddalar almashinivini kuchaytiradi, u vazni boshqarib semirishning oldini oladi. Sog‘lom inson uchun tavsiya etiladigan kalsiy miqdori 1000 mg atrofida bo‘ladi. D vitamini kalsiyning so‘rilishi

Kalsiy gipoxlorid matolarni, qog‘ozni oqartirishda, dezinfeksiya ishlarida qo‘laniladi. Xuddi shuningdek oqava suvlarni zararsizlantirishda qo‘laniladi. Uylarni oqlashda CaO suv bilan so‘ndiriladi, bunda hosil bo‘lgan kalsiy gidroksidning ko‘p qismi suvda suspenziya holida, oz qismi erigan holda bo‘ladi. Uy devorlarida kalsiy gidroksid havodagi karbonat angdrid bilan reaksiyaga kirishib, kalsiy karbonatga aylanadi. Kalsiy gidroksid arzon ishqor bo‘lganligi uchun kimyo sanoatida ko‘p ishlatiladi, masalan, undan soda tayyorlashda, xlorli ohak tayyorlashda va teri pishirishda foydalaniladi. Qum aralash kalsiy gidroksid suvga qorilib, g‘isht terishda ishlatiladi. Bunda kalsiy gidroksid havodagi karbonat angdrid bilan reaksiyaga kirishib kalsiy karbonat (CaCO 3 ), qum (SiO 2 ) bilan esa kalsiy

Xulosa O‘tkazilgan ilmiy va amaliy tadqiqotlar asosida bitiruv malakaviy ishida quydagi natijalar olindi. 1. Ushbu bitiruv malakaviy ishini amalga oshira borib, Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodi mineral eritmalari tarkibi o‘rganilib, undagi kalsiy, xlor, gidrokarbanat ionlarining miqdori aniqlandi. 2. Namuna uchun keltirilgan eritmadan 50 ml olib u quritish shkafida 105 o C da quritildi va quruq qoldiqning miqdori 51,8 g ekanligi aniqlandi. 3. Mineral eritmaning tarkibida suvda erimaydigan qismni aniqlash uchun tahlil ishlari amalga oshirildi. Tahlil natijalariga ko‘ra suvda erimaydigan qism 13% ekanligi aniqlandi. 4. Amalga oshirilgan tahlil natijalariga ko‘ra Dehqonobod kaliyli o‘g‘itlar zavodi mineral eritmalari tarkibidagi kalsiy xloridning miqdori 0,0018%, kalsiy gidrokarbanatning

Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Каримов И.А „ Ўзбекистон буюк келажак сари ” Тошкент, „Ўзбекистон” 1998 й. 2. Каримов И.А „ Жаҳон молиявий- иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” Тошкент, „Ўзбекистон” 2009 й. 3. Каримов И.А ,, Бизнинг асосий вазифамиз ватанимиз тарақиёти ва халқимиз фаравонлигини таминлашдир” Тошкент ,, Ўзбекистон ” 2010 й 4. V.N. Alekseyev ,, Miqdoriy analiz” Toshkent ,, O‘rta va oliy maktab” 1963-yil 584 b. 5. Қодиров Ё, Ибодов A ,, Формацевтик химия ” Тошкент ,, Медицина” 1971 й. 245 б. 6. M . S . Mirkomilova “ Analitik kimyo ” Toshkent ,, O ‘ zbekiston ” 2010- yil .424 b . 7. SH . N . Nazarov ,, Analitik kimyo ” Toshkent ,, O ‘ qituvchi ” 1984- yil . 234 b. 8. V . N . Alekseyev ,, Yarimmikrometod bilan qilinadigan ximiyaviy

14. Технико-экономическое обоснование ( ТЭО ). Страбельство Дехконободского завода калийных удобрений на базе Тюбегатан - ского месторождения калийных солей. Китайская компания „ СИТИК и ОАО Ўз КИМЁСАНОАТ ЛОЙИҲА ” 2007 й. c . 423 15. O . Fayzullayev ,, Elektrokimyoviy tekshirish usullari ” Toshkent ,, O ‘ qituvchi ” nashriyoti 1995- yil . 425 b . 16. Ибрагимов Г.И, Эркаев А.У, Якубов Р.Я , Турабжонов С.М ,, Калий хлорид технологияси ” Тошкент ,, Муҳарир ” 2010 й. 256 б. 17. „ Ўғитлардан фойдаланишга оид қисқача справочник ” Тошкент „ Ўзбекистон ” 1971 й. 234 б. 18. Рублев В.И „ Техника сомременной химии ” Москво ,, Знание ” 1971 й. c . 226 19. Авербул А.Я ,, Комплексное использование химического сверья ” Москво ,, Знание ” 1975 й. c .256 20. Abdulxaeva M.M, Mardanov O‘.M ,, Kimyo‘‘ Toshken

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari