Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholash usullari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	19900UZS
Размер	60.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Bahrom

Дата регистрации 05 Декабрь 2024

383 Продаж

Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholash usullari

Купить

1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
__UNIVERSITETI
Ro’yxatga olindi №__________ Ro’yxatga olindi №__________
“_____” ____________20 y. “_____” ____________20 y.
“___________________________ “ KAFEDRASI
“_____________________________ “ FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu:________________
Bajardi:_________________________________
Tekshirdi:_______________________________
______________ - 20___

2Mavzu : Kapital bozori va investitsiyalar
samaradorligini baholash usullari
MUNDARIJA
Kirish.
1.Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholash usullari
2.Kapital bozorning samaradorligini baholash
3.Investitsiyalar samaradorligini baholash usullari
4. Investitsiyalar va iqtisodiy o’sish o’rtasidagi bog’lanish
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.

3 Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi . So'nggi yillarda O'zbekiston bozor
iqtisodiyotiga o'tishda jiddiy o'zgarishlar yuz berdi. Masalan, 2017 yildan boshlab,
mamlakatda iqtisodiy islohotlar dasturi doirasida bozor mexanizmlarini rivojlantirish
va davlatning iqtisodiy faoliyatini tartibga solish ustida keng ko'lamli ishlar olib
borilmoqda. Davlatning roli, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, inflyatsiyani nazorat
qilish va ijtimoiy adolatni ta'minlash kabi muhim vazifalarni o'z ichiga oladi. 2020
yilda COVID-19 pandemiyasi davrida davlatning iqtisodiy inqirozga qarshi
kurashishdagi faoliyati bu jarayonni yanada dolzarb qilib qo'ydi. O'zbekiston
Respublikasi Markaziy banki va Davlat statistika qo'mitasi tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar bozor iqtisodiyotini tartibga solish mexanizmlarini yaxshilash zarurligini
ko'rsatadi. Masalan, 2022 yilda davlat budjeti va xarajatlarini optimallashtirish
bo'yicha qabul qilingan chora-tadbirlar bozorning barqarorligini oshirishga
qaratilgan. Davlatning bozor iqtisodiyotini tartibga solishdagi roli dolzarb mavzu
bo'lib, iqtisodiy o'zgarishlar va global sharoitlar munosabati bilan yanada muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu mavzuni chuqur o'rganish, nafaqat ilmiy nazariyalar,
balki amaliy tajribalar asosida ham bozor iqtisodiyotini rivojlantirishda samarali
yechimlarni taklif etishga yordam beradi.
Kurs ishining maqsad va vazifalari : Mavzuning asosiy maqsadi bozor
iqtisodiyotini tartibga solishda davlatning rolini tahlil qilishdir. Bu jarayonda
davlatning iqtisodiy siyosat, qonunchilik va bozor mexanizmlarini rivojlantirishdagi
o'rni, shuningdek, iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashdagi ahamiyatini aniqlash
muhimdir.
Vazifalari:
1. Kapital bozorining asosiy tushunchalarini aniqlash va tahlil qilish
2. Investitsiyalar samaradorligini baholashning nazariy asoslarini o'rganish

43. Tartibga solish mexanizmlar i :Kapital bozorining tuzilishi va funksiyalarini
o'rganish – Kapital bozorining asosiy elementlarini (fond bozorlar, qimmatli
qog'ozlar bozori, valyuta bozori va boshqalar) tahlil qilish.
4. Kapital bozorlaridagi investitsiyalar samaradorligini baholash usullarini
tahlil qilish, bu usullarni amaliyotda qanday qo‘llash mumkinligini ko‘rsatish
va investitsiya portfellari hamda aksiyalarning rentabelligini o‘lchashda
ishlatiladigan metodlarni o‘rganishdan iborat.elajak istiqbollari : Bozor
iqtisodiyotini rivojlantirish va davlatning roli bo'yicha kelajak istiqbollarini
belgilash.
Kurs ishi mavzusining ob’ekti va predmeti. Mavzuning ob’ekti — kapital
bozorlarini o‘rganishni o‘z ichiga oladi, ya'ni bozorning tuzilishi, faoliyat
mexanizmlari, ishtirokchilari va ularning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni. 
Investitsiyalarning turlari: to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar, dolzarb investitsiyalar,
moliyaviy va real aktivlarga qilingan investitsiyalar. . Kapital bozorining
samaradorligini baholashda asosiy maqsad — bozordagi narxlarning samarali va
adolatli shaklda shakllanishini aniqlash. Bozor samaradorligi bozor
ishtirokchilarining barcha mavjud ma'lumotlarga asoslangan holda to'g'ri qarorlar
qabul qilishini anglatadi. Bozor samaradorligini baholashning asosiy usullari
quyidagilar:
 Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholashda turli xil usullar
qo'llaniladi, ularning har biri investorlarning qarorlarini yaxshilashga yordam beradi.
Kurs ishi tuzilmasining tavsifi . Kirish, 4 ta reja, xulosa va takliflar, foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

1.Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholash usullari .

5 Kapital bozori – bu tovar ishlab chiqarish, ayirboshlash va pul muomalasi
qonun-qoidalari asosida tashkil etiladigan va boshqariladigan iqtisodiy tizimdir [ 1 ]
.
Bunday iqtisodiyot erkin tovar pul munosabatlariga asoslanib, uning negizida tovar
va pulning turli shakllardagi harakati yotadi, u iqtisodiy monopolizmni inkor etadi.
Bozor iqtisodiyotida bozor aloqalari butun tizimni, uning barcha bosqichlari – ishlab
chiqarish, ayirboshlash , taqsimlash va iste mol jarayonlarini hamda iqtisodiyʼ
munosabatlarning barcha subyektlarini qamrab oladi. Shuni ham e tiborda tutish
ʼ
kerakki, hozirgi sharoitda o rtacha rivojlangan iqtisodiyotda 24 milliondan ortiq
ʻ
turdagi tovarlar mavjud bo lib har yili ularning 1/10 qismi yangilanib turadi. Bunday
ʻ
sharoitda bozorning ishtirokisiz tovar turlari va hajmi bo yicha
ʻ talab va
taklifni tartibga solishni tasavvur ham qilib bo lmaydi. Bu esa bozorning vazifasini
ʻ
hech qanday markazlashtirilgan rejalashtirish idoralari muvaffaqqiyatli bajara
olmasligining yaqqol dalilidir. Bozor iqtisodiyoti esa eng samarali va muammolarni
tezlik bilan hal eta oluvchi ijtimoiy-iqtisodiy tizim hisoblanadi.
Odatda, bozor xo jaligining barcha asosiy subyektlari 3 ta guruhga bo linadi:
ʻ ʻ
 uy xo jaliklari;
ʻ
 korxonalar (tadbirkorlik sektori);
 davlat.
Bozor iqtisodiyotiga o'tayotgan va rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni
tartibga solishning ikki mexanizmi yuzaga keldi: davlat va bozor mexanizmlari.
Iqtisodiyotni tartibga solishning maqsadi - davlat va bozor mexanizmlarining o'ziga
xos xususiyatlarini yoritishdir. Ular hayotda aralash va o'zaro aloqadorlikda
uchraydi. Ularning optimal aloqadorlikda bo'lishi maqsadga muvofiqdir.
Iqtisodiyotni tartibga solishning vazifasi iqtisodiyotni boshqarishda bozor
munosabatlari bilan birgalikda davlat mexanizmini qabul qilgan sohalarni va
shakllarini ko'rsatish, iqtisodiyotni boshqarishda davlatning o'rni haqidagi turli
kontseptsiyalarni tahlil etishdir.
O'z navbatida O'zbekiston Prezidentining 2020 yil 07 dekabrdagi "Davlat
tomonidan tartibga solinadigan sohalarga xususiy sektorni jalb etish bo'yicha

6qo'shimcha chora - tadbirlar to'g'risida"1gi PQ-4913-sonli Qarori ham
mamlakatimizda iqtisodiyotni tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish,
davlatning bu boradiga rolini oshirishga qaratilgan.
Bozor - insoniyat taraqqiyotining buyuk yutuqlaridan biridir. Uning rivojlanishi
uzoq yo'lni bosib o'tgan: bu jarayon kichik-kichik ishlab chiqaruvchilar bilan
iste'molchilar o'rtasidagi aloqalar sifatidagi oddiy shakllaridan boshlab to zamonaviy
ishlab chiqarish faoliyatining barcha shakllari, jamiyat iqtisodiy sub'yektlari
o'rtasidagi rivojlangan iqtisodiy munosabatlari, ijtimoiy maxsulotni yaratishdan to
uni iste'mol etishgacha bo'lgan davrni qamrab oladi.
Bozor - bu turlí ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish ko'rinishidagi faoliyatlarni
muvofiqlashtiruvchi murakkab mexanizmdir. Bunda ijtimoiy mehnat taqsimoti va
xususiy mulkchilik bozorni hal etuvchi shartlari bo'lib hisoblanadi. Bozor
iqtisodiyotida tadbirkorlik faoliyatining erkinliklari, ishlab chiqaruvchilarning
moddiy manfaatdorliklari raqobatga undovchi asosiy kuch bo'lib hisoblanadi.
Ma'lumki, bozorning muxim elementi bu narx va uning darajasi bo 'lib, bu ishlab
chiqaruvchi uchun ham, tadbirkor uchun ham va xaridor uchun ham muhim
ko'rsatkich hisoblanadi.
Bozor tizimi ishlab chiqaruvchilar va haridorlarni qaror qabul qilishlarida
egiluvchanlik va moslashuvchanlik jixatlarini yuqori ekanligi bilan tavsiflanadi.
Bozor ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o'rtasidagi aloqalarni bo'glaydi. Tarmoqlar
o'rtasida resurslarni samarali taqsimlanishida, talab va taklif mutanosibligini
ta'minlashda bozor mexanizmi qulaydir. Jamiyat iqtisodiyotining rivojlanishida,
ijtimoiy mehnat taqsimotida, davlatlararo aloqalarning kengayishida, iqtisodiyotning
tarkibiy qismlari o'rtasidagi aloqalarni tartibga solish kabi iqtisodiy jarayonlarda
bozor mexanizmining tartibga solish imkoniyatlari chegaralanganligi namoyon
bo'ladi. Bunga iqtisodiyotda yuzaga kelgan iqtisodiy inqiroz davri qarama
qarshiliklarini misol keltirish mumkin. Bozor mexanizmi bajara olmaydigan va
tartibga sola olmaydigan ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonining vazifalari
mavjud. Sanaot rivojlanishda erkin raqobat asosida ishlab chiqarish kuchlari nafaqat
yakka tartibdagi xususiy mulk doirasida o'smoqda, balki jamoa (aktsionerlik)va

7boshqa mulkchilik shakllarining o'rni ham oshib bormoqda. Biroq, davlat
iqtisodiyotning yirik tarmoqlarini o'z zimmasiga olishga, ularni rivojlantirishga va
tartibga solishga majbur bo'lmoqda. Masalan: temir yo'l, telegraf, pochta, mudofaa
va hokazo.Bozor mexanizmi bajara olmaydigan ijtimoiy vazifalar ham mavjud.
Bundan tashqari, bozor munosabatlari asosidagi ba'zi faoliyat natijalariga davlatning
aralashuvi ehtiyoji tu'giladi. Bu, avvalam bor, iqtisodiyotni makro darajada tartibga
solishda, aholining ma'lum qismini ijtimoiy himoya qilish va ularga yordam
ko'rsatishda (ishsizlarga, tu'gma nogironlarga), pensiya ta'minotida, mudofaani
ta'minlashda, ekologik muammolarni xal etishda, ijtimoiy tartibni saqlashda, pul
muomalasini tartibga solishda, iqtisodiy takror ishlab chiqarish tsikliga ta'sir etishda,
fundamental ilmni rivojlantirishda davlat aralashuviga zarurat tu'giladi. Tashqi
iqtisodiy aloqalarni davlat aralashuvisiz tartibga solib bo'lmaydi. Bozor mexanizmi
jamiyat manfaatlarini himoya etish, uzoq davrli ijtimoiy muammolarni va
mamlakatlarning o'zaro aloqalarida yuzaga keladigan muammolarni bartaraf eta
olmaydi. Birinchi bosqichda davlat xususiy kapitalni takror ishlab chiqarilishi uchun
qulay shartsharoitlar yaratib berdi: mehnat, soliq, savdo va ijtimoiy qonunchilik
asoslari ishlab chiqildi. Erkin raqobat davrida davlat xarbiy zavodlar va temir yo'l
qurilishida xususiy kapitalni kengaytirish yo'li bilan xo'jalik jarayonida ishtirok
etishni boshladi. Shu bilan birga davlat alohida sohalarni tartibga solishni boshlaydi
(agrar soha, pul-kredit).
Ikkinchi bosqichda bir qator davlatlar tarmoqlarni rejalashtirishga, milliy va
hududiy rivojlanishni dasturlashtirishga, davlatning byudjet-kredit sohasida
iqtisodiyotni tartibga solish faolligini oshirishdi. Iqtisodiy rivojlanishda davlat
aralashuvi umum iqtisodiy xususiyatga ega bo'lib, davlat uzoq muddatli strategik
maqsadlarni ishlab chiqdi. Bu bosqich integratsion ittifoqlar doirasida xalqaro
darajadagi o'rta muddatli umumdavlat kelishuvlari bo'yicha davlat faoliyatlarini
tavsiflaydi. (EI, O'IXT va boshqa).chiqarilishi uchun qulay sharoit yaratishdan to
iqtisodiy hamkorlik doirasida o'rta muddatli umumdavlat dasturini xalqaro
kelishuvlar darajasigacha bo'lgan yo'li bosib o'tildi.

8 Hozirgi kunda davlat iqtisodiy tizimda iqtisodiy indikatorlarga faol ta'sir etuvchi
yagona va asosiy tartibga soluvchi, muvofiqlashtiruvchi markaziga aylanmoqda,
iqtisodiy o'zgarishlarga qulay sharoit yaratmoqda. Bozor iqtisodiyotini barcha
jabxalarni tartibga solishda davlat boshqaruviga zaruriy elementi sifatida
qaraladi.Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, hozirgi kunda davlat, asosan
rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni tartibga solishda va jamiyatni
rivojlantirishda muhim rolni o'ynaydi. Iqtisodiy rivojlanishda davlatning rolini
alohida olib ko'rsatish juda murakkabdir. Iqtisodiy rivojlanishni boshqarishda davlat
tomonidan tartibga solishning sifat o'zgarishlari yuzaga keladi.Gap shundaki, davlat
va bozorning o'zaro aloqalari, ya'ni o'tish davrida bozor mexanizmi bajara
olmaydigan nafaqat davlat vazifalari nazarda tutiladi, balki davlatning zamonaviy
fuqarolik jamiyati bo'g'inlari vazifalarini bajarish ham nazarda tutiladi. Bunda ishlab
chiqaruvchilar, tadbirkorlar uyushmasi, inson huquqlarini himoya qilish jamiyati,
istemolchilar huquqi, hayriya va boshqa fondlar nazarda tutiladi. Bozor iqtisodiyoti
— resurslarni taqsimlash, ishlab chiqarish va iste'mol jarayonlarini bozor
mexanizmlari orqali boshqarish tizimi. Ushbu tizimning samarali ishlashi uchun
davlatning tartibga solish roli juda muhimdir. O'zbekistonda bozor iqtisodiyotini
rivojlantirishning asosiy sabablaridan biri iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash,
investitsiyalarni jalb qilish va ijtimoiy adolatni oshirishdir.
Bozor iqtisodiyotini tartibga solish zarurligini tushuntiruvchi bir nechta nazariy
qarashlar mavjud:
1. Klassik iqtisodiyot nazariyasi : Bozor mexanizmlarining o'z-o'zidan samarali
ishlashi va davlat aralashuvini minimal darajada ushlab turish zarurligini
ta'kidlaydi. Ammo O'zbekistonda ko'rsatadiki, bozorning o'z-o'zidan ishlashi
ba'zi muammolarni hal qila olmaydi.
2. Keynesian iqtisodiy nazariya : Davlatning iqtisodiyotga aralashishi, xususan,
iqtisodiy inqiroz davrida talabni oshirish va investitsiyalarni rag'batlantirish
zarurligini ta'kidlaydi. O'zbekistonda 2020-yildagi COVID-19 pandemiyasi
davrida davlatning iqtisodiy yordam choralari bu nazariyani tasdiqladi.

93. Institutsional iqtisodiyot : Davlatning roli iqtisodiy institutlar va qonunchilikni
yaratishda muhimdir. O'zbekistonda iqtisodiy islohotlar doirasida qonunchilik
bazasini yangilash va iqtisodiy institutlarni rivojlantirishga alohida e'tibor
qaratilmoqda.
O'zbekistonda bozor iqtisodiyotini tartibga solish jarayonlari quyidagi yo'nalishlarda
amalga oshirilmoqda:
 Iqtisodiy islohotlar : 2017-yildan boshlab "Iqtisodiy islohotlar dasturi"
doirasida davlat monopoliyalarini kamaytirish, bozorni liberalizatsiya qilish va
xususiy sektorni rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda.
 Investitsiya siyosati : Mamlakatda investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay
sharoitlar yaratilmoqda. "O'zbekiston 2030" strategiyasi doirasida iqtisodiy
o'sish uchun kerakli shart-sharoitlar yaratilmoqda.
 Tartibga solish mexanizmlari : Davlat narxlarni, xizmatlarni va resurslarni
nazorat qilish uchun samarali mexanizmlar yaratmoqda. Bu, jumladan,
monopoliyalarni nazorat qilish va raqobatni rag'batlantirishga qaratilgan.
O'zbekistonda bozor iqtisodiyotini tartibga solish zarurati iqtisodiy
barqarorlikni ta'minlash, ijtimoiy adolatni oshirish va global iqtisodiy
sharoitga moslashish bilan belgilanadi. Nazariy qarashlar va amaliy tadbirlar
o'zaro uyg'unlashgan holda, bozor iqtisodiyotining muvaffaqiyatli
rivojlanishini ta'minlaydi.
2.Kapital bozorning samaradorligini baholash .
So'nggi yillarda mamlakatimiz ochiq bozor iqtisodiyotiga o'tib bormoqda.
Moliyaviy bozor imkoniyatlarining oshishi kapital bozori rivojida ham aks etmoqda.
Kapital bozori o'z nomi bilan kapitalizm tarafdori — bu xususiy mulk ustuvorligi va
kafolatlanganligi demakdir. Yanada kengroq ma'noda esa, fond bozori bu vaqtincha
bo'sh turgan pul mablag'larini to'plash, ularni ssuda kapitaliga aylantirish, so'ng
ishlab chiqarish jarayoni ishtirokchilari o'rtasida taqsimlashni anglatadi. Bunda oldi-

10sotdi operatsiyalari qimmatli qog'ozlar, xususan korxonalarning aktsiyalari hamda
davlat obligatsiyalari bilan amalga oshiriladi. Savdolar onlayn tartibda Toshkent
RFB yagona savdo tizimi platformasi hisoblangan fondbozori.uz sayti orqali olib
boriladi. Bu shaffof bozor infratuzilmasi bo'lib, o'z ichiga talab va taklif, sof raqobat,
kotirovkalar, listing kategoriyalari kabi tushunchalarni qamrab oladi. Aslida, birjalar
ularda savdoga qo'yiladigan mahsulotlar, ya'ni birja tovarlariga qarab turlarga
bo'linadi. Tovar birjasida xomashyo va mahsulotlar asosiy o'rin tutsa, valyuta
birjasida pul, fond birjasida esa qimmatli qog'ozlar uning muhim ob'ekti hisoblanadi.
Umuman, bu onlayn savdo makoni ishlab chiqaruvchi va xaridorlarni o'zaro
bog'lovchi mexanizmdir. Qimmatli qog'ozlar bozorining rivojlanishi esa milliy
iqtisodiyotni uzoq muddatli moliyaviy resurslarga bo'lgan ehtiyojini ta'minlab, uning
yuqori va barqaror o'sishiga qaratilgan muhim vosita hisoblanadi. Bu soha moliyaviy
resurslarni jamg'aruvchilar va qo'shimcha mablag'larga ehtiyoji bo'lgan xususiy
sektor vakillari, banklar, sug'urta kompaniyalari, davlat korxonalari va hukumatning
investitsiyalar asosida transformatsiya jarayonlarini amalga oshirishiga xizmat
qiladi. I qtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish deganda mamlakat ichidagi
iqtisodiy faoliyatga ta'sir ko‘rsatish va nazorat qilish uchun hukumatlar tomonidan
amalga oshiriladigan turli tadbirlar tushuniladi. Ushbu qoidalar mamlakat
iqtisodiyotining umumiy farovonligi va barqarorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga
ega bo‘lgan aniq maqsad va vazifalarga erishishga qaratilgan. Hukumatlar siyosat,
qonunlar va nazorat mexanizmlarini amalga oshirish orqali iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish, adolatli raqobatni ta'minlash, iste'molchilar huquqlarini himoya
qilish, moliyaviy barqarorlikni saqlash va jamiyat muammolarini hal qilishga
intiladi. Davlat tomonidan tartibga solishning ushbu maqsad va vazifalari iqtisodiy
landshaftni shakllantirish va barqaror rivojlanishni rag‘batlantirishda asosiy rol
o‘ynaydi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish masalalari adabiyotlarda
keng tadqiq etilgan bo‘lib, tadqiqotchilar davlatning iqtisodiy faoliyatga
aralashuvining turli jihatlari va oqibatlarini o‘rganishgan. Adabiyotlardan bir nechta
asosiy mavzular paydo bo‘lib, davlat tomonidan tartibga solishning maqsad va
vazifalarini yoritadi. Tadqiqotning muhim yo‘nalishlaridan biri iqtisodiy o‘sish va

11barqarorlikni davlat tomonidan tartibga solish orqali rag‘batlantirish maqsadi atrofida
aylanadi. Tadqiqotlar byudjet va pulkredit siyosatining iqtisodiy faollikni
rag‘batlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va makroiqtisodiy muvozanatni
ta'minlashga ta'sirini o‘rganib chiqdi. Tadqiqotchilar umumiy iqtisodiy o‘sishni
qo‘llab-quvvatlashda infratuzilma xarajatlari, soliq imtiyozlari va foiz stavkalarini
o‘zgartirish kabi davlat aralashuvi samaradorligini o‘rganib chiqdi. Adolatli raqobat
davlat tomonidan tartibga solishning yana bir muhim maqsadi bo‘lib, tadqiqotlar
me'yoriy-huquqiy bazaning bozor dinamikasiga ta'sirini tushunishga qaratilgan.
Olimlar monopolistik amaliyotlarning oldini olish, innovatsiyalarni qo‘llab-
quvvatlash va iste'molchilar farovonligini himoya qilishda monopoliyaga qarshi
qonun va me'yoriy hujjatlarning rolini o‘rganib chiqdilar. Ular korxonalar uchun teng
sharoitlarni ta’minlash va bozor samaradorligini oshirishda raqobat siyosatining
samaradorligini baholadilar. Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu maqolada quyidagi
metodlardan foydalanildi. Miqdoriy tahlil: Ushbu yondashuv munosabatlar va
tendentsiyalarni o‘rganish uchun raqamli ma'lumotlarni to‘plash va tahlil qilishni o‘z
ichiga oladi. Vaziyatni o‘rganish: Chuqur amaliy tadqiqotlarni o‘tkazish davlat
tomonidan tartibga solishning muayyan holatlarini va ularning natijalarini batafsil
tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu yondashuv intervyular, hujjatlarni tahlil qilish va
bevosita kuzatish orqali sifatli ma'lumotlarni to‘plashni o‘z ichiga oladi. Tahlil va
natijalar. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish hozirgi davrda obyektiv
tavsif kasb etadi. Ko‘plab iqtisodchilar iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga
solinishining zarurligini faqat bozoming kamchiliklari, uning ko‘plab iqtisodiy
muammolami hal eta olmaslik holati bilan izohlaydilar. Bu ma’lum ma’noda to‘g‘ri
bo‘lsada, biroq, iqtisodiyotga davlat ta’sirining obyektiv zarurligi eng avvalo ishlab
chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi bilan belgilanadi. Iqtisodiyotni davlat
tomonidan tartibga solishning obyektiv asosi bo‘lib ham milliy iqtisodiyot
darajasida, ham xalqaro miqyosda ijtimoiy mehnat taqsimotining rivojlanishi
negizida ishlab chiqarishning umumlashuvi jarayoni xizmat qiladi. Bu jarayon
quyidagilarda namoyon bo‘ladi: - chuqurlashib borayotgan ijtimoiy mehnat taqsimoti
asosida ishlab chiqarish ixtisoslashgan tarmoqlarining o‘zaro aloqasi va o‘zaro

12bog‘liqligi yanada kuchayadi; - ishlab chiqarishning kooperatsiyalashuvi va
markazlashuvi natijasida alohida xo‘jalik birliklarining mayda bo‘laklarga ajralib
ketish holatlari barham topadi; - ishlab chiqarishning yirik korxonalarda to‘planuvi
jarayoni o‘sadi; - turli iqtisodiy mintaqalar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar va faoliyat
almashuvi jadallashadi. Ishlab chiqarishning umumlashuvi darajasining oshishi bilan
o‘zaro muvofiqlashtirilgan holda xo‘jalik yuritish, takror ishlab chiqarish nisbatlarini
ongli ravishda tartibga solish, yirik ishlab chiqarish majmualari, yaxlit iqtisodiyotni
markazlashtirilgan holda boshqarishga obyektiv ehtiyoj paydo bo‘ladi. Shunga ko‘ra,
iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish ishlab chiqarish munosabatlarining har
qanday tizimida ishlab chiqarish umumlashuvining ma’lum darajasida obyektiv
zaruriyatga aylanadi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish deganda
davlatning jamiyat a’zolari ehtiyojlarini qondirish darajasini oshirish uchun
cheklangan iqtisodiy resurslaridan yanada samarali foydalanishni ta’minlovchi,
umumiy iqtisodiy muvozanatga erishishga yo‘naltirilgan, ijtimoiy takror ishlab
chiqarish jarayonini tashkil etish bo‘yicha faoliyati tushuniladi. Bozor xo‘jaligi
sharoitida iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish qonunchilik, ijro etish va
nazorat qilish xususiyatidagi tadbirlar tizimidan iborat bo‘ladi. Hozirgi sharoitda
iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish takror ishlab chiqarish jarayoniga
tegishli bir qator vazifalarni hal qilishga qaratiladi. Bular jumlasiga iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish, bandlikni tartibga solish, tarmoq va mintaqaviy tuzilmalardagi ijobiy
siljishlarni qo‘llabquvvatlash, eksportni himoya qilish kabilarni kiritish mumkin.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish mexanizmi to‘g‘risida to‘laroq
tasavvurga ega bo‘lish uchun uning maqsadi, vazifalari va tartibga solish usullari
hamda vosita yoki dastaklarini to‘laroq tavsiflash lozim. Iqtisodiyotni davlat
tomonidan tartibga solishning asosiy maqsadi iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlash, mavjud tuzumni mamlakat ichida va xalqaro maydonda mustahkamlash
va uni o‘zgarib turuvchi sharoitga moslashtirish hisoblanadi. Bu asosiy atrof-muhit
holatini yaxshilash kabilarni kiritish mumkin. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga
solishning maqsadi uning vazifalarida aniq namoyon bo‘ladi. Bozor xo‘jaligi
sharoitida davlatning iqtisodiy vazifalari asosan bozor tizimining amal qilishini

13yengillashtirish va himoya qilish maqsadiga ega bo‘ladi. Bu sohadagi davlatning
iqtisodiy vazifalaridan quyidagi ikki turini ajratib ko‘rsatish mumkin: 1) bozor
tizimining samarali amal qilishiga imkon tug‘diruvchi huquqiy asos va ijtimoiy
muhitni ta’minlash; 2) raqobatni himoya qilish. Davlatning boshqa vazifalari
iqtisodiyotni tartibga solishning umumiy tamoyillaridan kelib chiqadi. Bu yerda
davlatning uchta vazifasi alohida ahamiyatga ega: 1) daromad va boylikni qayta
taqsimlash; 2) resurslarni qayta taqsimlash; 3) iqtisodiyotni barqarorlashtirish, ya’ni
iqtisodiy tebranishlar vujudga keltiradigan inflyatsiya va bandlilik darajasi ustidan
nazorat qilish hamda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish. Davlat bozor iqtisodiyotining
samarali amal qilishining shart sharoiti hisoblangan huquqiy asosni ta’minlash
vazifalarini o‘z zimmasiga oladi. Bozor iqtisodiyoti uchun zarur bo‘lgan huquqiy
asosni ta’minlash quyidagi tadbirlaming amalga oshirilishini taqozo qiladi: xususiy
korxonalaming huquqiy mavqeini mustahkamlash; xususiy mulkchilik huquqini
ta’minlash va shartnomalarga amal qilishni kafolatlash; korxonalar, resurslarni
yetkazib beruvchilar va iste’molchilar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi
qonuniy bitimlarni ishlab chiqish va boshqalar. 0‘zbekiston Respublikasining
“Korxonalar to‘g‘risida”, “Tadbirkorlik faoliyati to‘g‘risida” va “Aksionerlik
jamiyatlari to‘g‘risida”gi qonunlari hamda ularga kiritilgan qo‘shimcha va
tuzatishlar, mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish bo‘yicha
tadbirlari bozor iqtisodiyoti uchun zarur huquqiy asosni ta’minlashga qaratilgan.
Davlat tomonidan ijtimoiy muhitni ta’minlash o‘z ichiga ichki tartibni saqlash,
mahsulot sifati va og‘irligini o‘lchash standartlarini belgilash, tovar va xizmatlar
ayirboshlashni yengillashtirish uchun milliy pul tizimini muomalaga kiritish
kabilarni oladi. Raqobat bozor iqtisodiyotida asosiy tartibga soluvchi mexanizm
bo‘lib xizmat qiladi. Bu shunday kuchki, u xaridorlar yoki iste’molchilaming
ehtiyojlariga ishlab chiqaruvchi va resurs yetkazib beruvchilarni bo‘ysundiradi.
Raqobat sharoitida ko‘plab xaridorlar tomonidan bildirilgan talab va sotuvchilarning
taklifi bozor narxlarini belgilaydi. Bu shuni bildiradiki, ishlab chiqaruvchilar va
resurs yetkazib beruvchilar iste’molchilarning faqat bozor orqali hisobga olinadigan
xohishlariga moslashishi mumkin. Bozor tizimining irodasiga bo‘ysunuvchi,

14raqobatlashuvchi ishlab chiqaruvchilar foyda olishni va o‘z mavqelarining
mustahkamlanishini kutadi, kim bozor qonunlarini buzsa, zarar ko‘radi va oxir-
oqibatda sinadi. Raqobat sharoitida xaridor - bu xo‘jayin, bozor ularning gumashtasi,
korxona esa ularning xizmatkori hisoblanadi. Iqtisodiyotda sotuvchilar o‘rtasidagi
raqobat o‘rnini monopoliyalar egallaganda, ularning bozorga ta’sir ko‘rsatish yoki
undagi narxlarni o‘z manfaatlarini ko‘zlab o‘zgartirish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Monopoliyalar o‘zlarining takliflari umumiy hajmini tartibga solish layoqatidan
foydalanib, mahsulot hajmini sun’iy cheklash orqali ularga ancha yuqori narx
belgilash va shu orqali ancha barqaror foyda olishi mumkin. Bozor munosabatlari
rivojlangan sharoitda monopoliyalar ustidan ikki usulda nazorat o‘rnatiladi. Birinchi
usulda, texnologiya va iqtisodiy sharoitlar raqobatli bozor mavjud bo‘lish
imkoniyatini yo‘qqa chiqaradigan tabiiy monopoliyalar deb nomladigan tarmoqlarda
davlat narxlarini tartibga soladi va ko‘rsatiladigan xizmatlarga standartlarni
o‘matadi. Transport, aloqa, elektr energiyasi ishlab chiqarish va boshqa ijtimoiy
foydalanishdagi korxonalar ma’lum darajada shunday tartibga solinadi. Ikkinchi
usulda, samarali ishlab chiqarish juda ko‘pchilik bozorlarda raqobat rivojining juda
yuqori darajasida ta’minlanishi sababli davlat raqobatini kuchaytirish va himoya
qilish maqsadida monopoliyalarga qarshi qonunlar qabul qiladi. Respublikamizda
ham monopol faoliyatni cheklash, tovarlar bozorida raqobatni rivojlantirish,
iste’molchilar va tadbirkorlar manfaatini himoya qilishga qaratilgan qator qonunlar
qabul qilingan. Bozor tizimi kishilarning tabiiy qobiliyati, orttirgan bilimi va
malakasi hamda mulkka egaligini hisobga olib, ularning yuqori daromad olishini
ta’minlaydi. Shu bilan birga jamiyatning moddiy vositalarga ega bo‘lmagan, bilim va
malaka darajasi past, layoqati ham yuqori bo‘lmagan a’zolari, qariyalar, nogironlar,
ishsizlar yolg‘iz va qaramog‘ida bolalari bo‘lgan ayollar juda kam daromad oladi
yoki bozor tizimi doirasida ishsizlar kabi umuman daromadga ega bo‘lmaydi.
Qisqasi, bozor tizimi pul daromadlarini va milliy mahsulotni jamiyat a’zolari
o‘rtasida taqsimlashda birmuncha tengsizliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli
davlat o‘z zimmasiga daromadlar tengsizligini kamaytirish vazifasini oladi. Bu
vazifa bir qator tadbir va dasturlarda o‘z ifodasini topadi. Birinchidan, transfert

15to‘lovlari muhtojlarni, nogironlarni va birovning qaramog‘ida bo‘lganlarni nafaqalar
bilan, ishsizlarni ishsizlik nafaqalari bilan ta’minlaydi. Ijtimoiy ta’minot dasturlari
orqali pensionyerlar va qariyalarga moliyaviy yordam ko‘rsatiladi. Bu barcha
dasturlar davlat byudjeti mablag‘larini jamiyatning kam daromad olgan yoki
umuman daromadga ega bo‘lmagan a’zolari hisobiga qayta taqsimlaydi. Ikkinchidan,
davlat bozorni tartibga solish yo‘li bilan, ya’ni talab va taklif ta’sirida o‘matiladigan
narxlarni o‘zgartirish yo‘li bilan ham daromadlarning taqsimlanishiga ta’sir
ko‘rsatadi. Me’yordagi oziq-ovqat tovarlariga o‘rnatiladigan imtiyozli narxlar va ish
haqining eng kam (minimal) darajasi haqidagi qonunchilik davlatning, aholining
ma’lum qatlami daromadlarini oshirishga qaratilgan tadbirlarining yana bir misolidir.
Davlat jamiyat a’zolari o‘rtasida daromadlarni qayta taqsimlashda soliq imtiyozlarini
belgilash orqali soliq tizimidan ham keng foydalanadi. Bozor mexanizmining
resurslarni qayta taqsimlashdagi layoqatsizligi ikki holatda ko‘rinadi, ya’ni raqobatli
bozor tizimi: 1) ma’lum tovarlar va xizmatlarning kam miqdorini ishlab chiqaradi; 2)
ishlab chiqarishi o‘zini oqlagan ayrim tovarlar va xizmatlarga resurslarning har
qanday turini ajratish holatida bo‘lmaydi. Resurslarning qayta taqsimlanishi
tovarlarni ishlab chiqarish yoki iste’mol qilish bilan bog‘liq foyda yoki zarar
uchinchi tomonga, ya’ni bevosita xaridor yoki sotuvchi hisoblanmaganlar tomonga
“siljigan” chog‘da vujudga keladi. Bu qo‘shimcha samara deb ataladi, chunki u
bozor qatnashchisi hisoblanmaganlar hissasiga to‘g‘ri keluvchi foyda yoki zararni
ifodalaydi. Bunga atrof-muhitning ifloslanishini misol qilib keltirish mumkin. Kimyo
korxonasi o‘zining sanoat chiqindilarini ko‘l yoki daryoga oqizsa, bu ushbu suv
havzasida cho‘miluvchilar, baliqchilar va atrofdagi aholiga zarar keltiradi. Ishlab
chiqaruvchi esa atrofmuhitni muhofazalovchi inshoot va qurilmalar o‘rnatmaslik
hisobiga o‘z ishlab chiqarish xarajatlarining ancha past darajasini ta’minlaydi.
Resurslarning nomutanosib taqsimlanishi natijasida vujudga keladigan bunday
holatlarni tartibga solish uchun davlat qonunchilik tadbirlarini qo‘llaydi yoki maxsus
soliq va jarimalardan foydalanadi. Masalan, atrof-muhit va suv havzalarining
ifloslanishini taqiqlovchi yoki cheklovchi qonunlar ishlab chiqaruvchilarni
o‘zlarining sanoat chiqindilarini ishlab chiqarish jarayonida ifloslangan suvni

16tozalovchi qurilmalar sotib olish va o‘matish bilan yo‘qotishga majbur qiladi.
Shuningdek, davlat maxsus soliqlarni kiritish orqali atrof-muhitning ifloslanishidan
boshqalarga kelishi mumkin bo‘lgan zararni korxonalarning o‘ziga yuklashga
harakat qiladi. Davlat bir qator yo‘llar bilan resurslarning nomutanosib taqsimlanishi
keltirib chiqaradigan oqibatlarni yumshatishga ham harakat qiladi. Birinchidan,
iste’molchilarning muayyan tovar va xizmatlarni xarid qilish qobiliyatini oshirish
yo‘li bilan ularning talabi kengaytiriladi. Masalan, respublikamizda bozor
munosabatlariga o‘tishning dastlabki davrida oziq-ovqat mahsulotlariga talon tizimi
joriy etilishi past daromadli oilalarning oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan talabini
oshirdi va shu orqali resurslarning nomutanosib taqsimlanishini bartaraf qildi.
Ikkinchidan, davlat taklifni oshirish maqsadida ishlab chiqarishni subsidiyalashi
mumkin. Subsidiyalar ishlab chiqaruvchilarning zararlarini qisqartiradi va
mahsulotlar ishlab chiqarishda resurslarning yetishmasligi muammosini bartaraf
qiladi. Uchinchidan, davlat ayrim tovarlar va ijtimoiy ne’matlarning ishlab
chiqaruvchisi sifatida chiqadi. Bunday tarmoqlar davlat mulkiga asoslanadi va davlat
tomonidan bevosita boshqariladi yoki ularni moliyalashtirishni davlat o‘z zimmasiga
oladi. Fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, milliy mudofaa, favqulodda ro‘y beradigan
tabiiy hodisalarga qarshi kurash, ichki tartibni saqlash shular jumlasidandir. Davlat
byudjet mablag‘lari hisobiga resurslarni xususiy sohada qollanilishdan bo‘shatadi
hamda ularni ijtimoiy ne’mat va xizmatlar ishlab chiqarishga yo‘naltirishi mumkin.
Shunday qilib, davlat mamlakat milliy mahsuloti tarkibida muhim o‘zgarishlarni
amalga oshirish maqsadida resurslarni qayta taqsimlaydi. Iqtisodiyotni
barqarorlashtirish, ya’ni iqtisodiyotning barcha sohalarini resurslar bilan ta’minlash,
to‘la bandlik va narxlarning barqaror darajasiga erishishda yordam berish hamda
iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish davlatning eng muhim vazifasi hisoblanadi.
Iqtisodiyotda to‘la bandlikni ta’minlash uchun umumiy sarflar, ya’ni xususiy va
davlat sarflarining hajmi yetarli bo‘lmasa, davlat bir tomondan ijtimoiy ne’matlar va
xizmatlarga o‘z sarflarini ko‘paytiradi, boshqa tomondan xususiy sektor sarflarini
rag‘batlantirish maqsadida soliqlarni qisqartiradi. Agar jami sarflar to‘la bandlik
sharoitida taklif hajmidan oshib ketsa, bu narxlar darajasining ko‘tarilishiga olib

17keladi. Jami sarflarning mazkur ortiqcha darajasi inflatsion xususiyat kasb etadi.
Bunday holda davlat soliqlarni oshirish orqali xususiy sektor sarflarini qisqartirish va
shu yo‘l bilan ortiqcha sarflarni tugatishga harakat qiladi. Iqtisodiyotda ishsizlik
mavjud bo‘lganda davlat sarflarining ko‘payishi jami sarflar, ishlab chiqarish hajmi
va bandlilikning o‘sishiga olib keladi. 0‘z navbatida, soliqlarning qisqarishi yoki
transfert tolovlarining ko‘payishi daromadlarni ko‘paytiradi. Bu daromadlar shaxsiy
sarflarning o‘sishini rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Davlat o‘z ishlab chiqarishini
moliyalashtirishdan tashqari ijtimoiy sug‘urta va ijtimoiy ta’minotning bir qator
dasturlarini amalga oshiradi, iqtisodiyotning xususiy va kooperativ sektorida
daromadlarni qayta taqsimlaydi. Davlat tartibga soluvchi xususiyatga ega bo‘lgan bir
qator vaziyatlarni ham amalga oshiradi. Bularga atrof-muhitni himoya qilish, aholi
sog‘lig‘ini saqlash, bo‘sh ishchi o‘rinlariga ega bo‘lishning teng sharoitini ta’minlash
va ma’lum sohalarda narx belgilash amaliyoti ustidan nazorat qilish va shu kabilarni
kiritish mumkin. Xulosalar. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning asosiy
maqsadi iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, mavjud tuzumni mamlakat
ichida va xalqaro maydonda musttahkamlash va uni o‘zgarib turuvchi sharoitga
moslashtirish hisoblanadi. Davlat tomonidan iqtisodiyotni tartibga solishning 3 ta
muhim vositasi bor. Ular ma’muriy, iqtisodiy va ijtimoiy vositalardir. Ma’muriy
vositalar asosan qonuniy vositalar hisoblanadi. Ya’ni iqtisodiy faoliyatni yuritish
uchun kerak bo‘ladigan qonun-qoidalarni davlat o‘rnatib ularni amalga oshirilishini
ta’minlashi kerak bo‘ladi. Masalan, davlat mulkini xususitlashtirganda yoki
monopollashishga qarshi chora-tadbirlarni misol qilib olishimiz mumkin. Keyingi
vositamiz bu iqtisodiy vosita hisoblanad. Bu vosita bevosita yoki bilvosita bo‘lishi
mumkin. Bevositada davlat to‘g‘ridan to‘g‘ri ishtirok etadi. Bunga davlat xaridlarini
misol qilsak, bilvositada esa makroiqtisodiy siyosatning barcha turlarini olishimiz
mumkin: investitsiya, tashqi savdo, pul-kredit siyosati kabilar. So‘nggi tartibga solib
turuvchi vositamiz bizda bu ijtimoiy vositadir.Bunda ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi
qatlamiga moddiy yordam ko‘rsatish, nogiron, pensionerlarga nafaqalar belgilash va
shu navbatda eng kam ish haqini belgilash kiradi. Mana shu oraqli insonlarga
tabaqalashgan holda ish haqilari belgilanadi.

18 4.Investitsiyalar samaradorligini baholash usullari.
Bozor iqtisodiyotiga o'tayotgan va rivojlangan mamlakatlarda
iqtisodiyotni tartibga solishning ikki mexanizmi yuzaga keldi: davlat va bozor
mexanizmlari. Davlatning tartibga solishdagi maqsadi - davlat va bozor
mexanizmlarining o'ziga xos xususiyatlarini yoritishdir. Ular hayotda aralash
va o'zaro aloqadorlikda uchraydi. Ularning optimal aloqadorlikda bo'lishi
maqsadga muvofiqdir.Davlatning vazifasi iqtisodiyotni boshqarishda bozor
munosabatlari bilan birgalikda davlat mexanizmini qabul qilgan sohalarni va
shakllarini ko'rsatish, iqtisodiyotni boshqarishda davlatning o'rni haqidagi turli
kontseptsiyalarni tahlil etishdir.
Bozor - insoniyat taraqqiyotining buyuk yutuqlaridan biridir. Uning
rivojlanishi uzoq yo'lni bosib o'tgan: bu jarayon kichik-kichik ishlab
chiqaruvchilar bilan iste'molchilar o'rtasidagi aloqalar sifatidagi oddiy
shakllaridan boshlab to zamonaviy ishlab chiqarish faoliyatining barcha shakllari,
jamiyat iqtisodiy sub'ektlari o'rtasidagi rivojlangan iqtisodiy munosabatlari,
ijtimoiy maxsulotni yaratishdan to uni iste'mol etishgacha bo'lgan davrni qamrab
oladi.
Bozor - bu turli ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish ko'rinishidagi
faoliyatlarni muvofiqlashtiruvchi murakkab mexanizmdir. Bunda ijtimoiy mehnat
taqsimoti va xususiy mulkchilik bozorni hal etuvchi shartlari bo'lib hisoblanadi.
Bozor iqtisodiyotida tadbirkorlik faoliyatining erkinliklari, ishlab
chiqaruvchilarning moddiy manfaatdorliklari raqobatga undovchi asosiy kuch
bo'lib hisoblanadi. Ma'lumki, bozorning muxim elementi bu narx va uning
darajasi bo'lib, bu ishlab chiqaruvchi uchun ham, tadbirkor uchun ham va xaridor
uchun ham muhim ko'rsatkich hisoblanadi.
Bozor tizimi ishlab chiqaruvchilar va haridorlarni qaror qabul qilishlarida
egiluvchanlik va moslashuvchanlik jixatlarini yuqori ekanligi bilan tavsiflanadi.
Bozor ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o'rtasidagi aloqalarni bo'glaydi.
Tarmoqlar o'rtasida resurslarni samarali taqsimlanishida, talab va taklif

19mutanosibligini ta'minlashda bozor mexanizmi qulaydir. Jamiyat iqtisodiyotining
rivojlanishida, ijtimoiy mehnat taqsimotida, davlatlararo aloqalarning
kengayishida, iqtisodiyotning tarkibiy qismlari o'rtasidagi aloqalarni tartibga
solish kabi iqtisodiy jarayonlarda bozor mexanizmining tartibga solish
imkoniyatlari chegaralanganligi namoyon bo'ladi.
Bunga iqtisodiyotda yuzaga kelgan iqtisodiy inqiroz davri qarama-
qarshiliklarini misol keltirish mumkin. Bozor mexanizmi bajara olmaydigan va
tartibga sola olmaydigan ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonining vazifalari
mavjud. Sanaot rivojlanishda erkin raqobat asosida ishlab chiqarish kuchlari
nafaqat yakka tartibdagi xususiy mulk doirasida o'smoqda, balki jamoa
(aktsionerlik)va boshqa mulkchilik shakllarining o'rni ham oshib bormoqda.
Biroq, davlat iqtisodiyotning yirik tarmoqlarini o'z zimmasiga olishga, ularni
rivojlantirishga va tartibga solishga majbur bo'lmoqda. Masalan: temir yo'l,
telegraf, pochta, mudofaa va h.k. Bozor mexanizmi bajara olmaydigan ijtimoiy
vazifalar ham mavjud. Bundan tashqari, bozor munosabatlari asosidagi ba'zi
faoliyat natijalariga davlatning aralashuvi ehtiyoji tu'giladi.Iqtisodiyot o'zini-o'zi
tartibga solish davrida bozor mexanizmi uzoq vaqt mobayinida iqtisodiyotni
tartibga solishning yagona mexanizm bo'ldi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan
taribga solish zarurati va uni bozor bilan uy'gunlashtirish biroz keyinroq yuzaga
keldi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning rivojlanishini ikki yirik
bosqichga bo'lish mumkin:
1. Ikkinchi jahon urushiga qadar;
2. Ikkinchi jahon urushidan keyin.
Birinchi bosqichda davlat xususiy kapitalni takror ishlab chiqarilishi uchun qulay
shartsharoitlar yaratib berdi: mehnat, soliq, savdo va ijtimoiy qonunchilik asoslari
ishlab chiqildi. Erkin raqobat davrida davlat xarbiy zavodlar va temir yo 'l qurilishida
xususiy kapitalni kengaytirish yo'li bilan xo'jalik jarayonida ishtirok etishni boshladi.
Shu bilan birga davlat alohida sohalarni tartibga solishni boshlaydi (agrar soha, pul-
kredit ...).Ikkinchi bosqichda bir qator davlatlar tarmoqlarni rejalashtirishga, milliy

20va hududiy rivojlanishni dasturlashtirishga, davlatning byudjet-kredit sohasida
iqtisodiyotni tartibga solish faolligini oshirishdi. Iqtisodiy rivojlanishda davlat
aralashuvi umum iqtisodiy xususiyatga ega bo'lib, davlat uzoq muddatli strategik
maqsadlarni ishlab chiqdi. Bu bosqich integratsion ittifoqlar doirasida
xalqarodarajadagi o'rta muddatli umumdavlat kelishuvlari bo'yicha davlat
faoliyatlarini tavsiflaydi. (EI, O'IXT va b.).
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish xususiy kapitalni takror ishlab
chiqarilishi uchun qulay sharoit yaratishdan to iqtisodiy hamkorlik doirasida o 'rta
muddatli umumdavlat dasturini xalqaro kelishuvlar darajasigacha bo'lgan yo'li bosib
o'tildi. Hozirgi kunda davlat iqtisodiy tizimda iqtisodiy indikatorlarga faol ta'sir
etuvchi yagona va asosiy tartibga soluvchi, muvofiqlashtiruvchi markaziga
aylanmoqda, iqtisodiy o'zgarishlarga qulay sharoit yaratmoqda. Bozor iqtisodiyotini
barcha jabxalarni tartibga solishda davlat boshqaruviga zaruriy elementi sifatida
qaraladi. Umumiy holda iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning asosiy
maqsadi:
1. Iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka erishish;
2. Bozorni amal qilishi uchun qulay sharoit yaratish;
3. Iqtisodiy o'sishning barqaror darajasini ta'minlash;
4. Iqtisodiyotda tarkibiy o'zgarishlarni boshqarish;
5. Ijtimoiy taraqqiyotni ta'minlash;
6. Ekologik va demografik muammolarni xal etish hisoblanadi.
Iqtisodiyotni tartibga solish uslublari
Hozirgi kunda davlat, asosan rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni tartibga
solishda va jamiyatni rivojlantirishda muhim rolni o'ynaydi. Iqtisodiy rivojlanishda
davlatning rolini alohida olib ko'rsatish juda murakkabdir. Iqtisodiy rivojlanishni
boshqarishda davlat tomonidan tartibga solishning sifat o'zgarishlari yuzaga keladi.
Gap shundaki, davlat va bozorning o'zaro aloqalari, ya'ni o'tish davrida bozor
mexanizmi bajara olmaydigan nafaqat davlat vazifalari nazarda tutiladi, balki

21davlatning zamonaviy fuqarolik jamiyati bo''ginlari vazifalarini bajarish ham nazarda
tutiladi. Bunda ishlab chiqaruvchilar, tadbirkorlar uyushmasi, inson huquqlarini
himoya qilish jamiyati, istemolchilar huquqi, hayriya va boshqa fondlar nazarda
tutiladi.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish - jamiyat a’zolarining
ehtiyojlarini qondirish darajasini oshirish uchun cheklangan ishlab chiqarish
resurslaridan yanada samarali foydalanishni ta’minlovchi, umumiy iqtisodiy
muvozanatga erishishga yo’naltirilgan, ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonini
tashkil etish bo’yicha davlaatning faoliyati. Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga
solishning maqsadi – iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, mavjud tuzumni
mamlakat ichida va xalqaro maydonda mustahkamlash hamda uni oz’garib turuvchi
sharoitga moslashtirish hisoblanadi. Davlatning iqtisodiy vazifalari - bozor
tizimining samarali amal qilishiga imkon tug’diruvchi huquqiy asos va ijtimoiy
muhitni ta;minlash; Raqobatni himoya qilish; Daromad va boylikni qayta taqsimlash;
Resurslarni qayta taqsimlash; Iqtisodiyotni barqarorlashtirish.Iqtisodiyotni davlat
tomonidan tartibga solishning usullari – bevosita ta’sir qilish usullari; bilvosita ta’sir
qilish usullari; tashqi iqtisodiy usullar. Bevosita usullar – yaxlit takror ishlab
chiqarish jarayoni yoki uning alohida tomonlarini to’g’ridan-to’g’ri, ma’muriy
tartibga solish. Masalan, iqtisodiyotning ayrim bo’g’inlari transport, aloqa, atom va
elektr energetikasi, kommunal xizmat va boshqa sohalarni bevosita boshqarish;
narxlar va ish haqini “muzlatib” qo’yish siyosati; ish bilan bandlik xizmati faoliyatini
tashkil qilish; iqtisodiy sohani tartibga solishni lo’zda tutuvchi qonunlarni ishlab
chiqarish va qabul qilish. Bilvosita usullar – bunda iqtisodiy dastak va vositalarga
ustunlik beriladi. U davlatning pul-kredit va byudjet siyosatida o’z ifodasini topadi.
Pul-kredit siyosatining asosiy vositalari quyidagilardan iborat: hisob stavkasini
tartibga solish; moliya-kredit muassasalarining Markaziy bankdagi zahiralari
minimal hajmini o’rnatish va o’zgartirish; davlat muassasalarining qimmatli
qog’ozlar bozoridagi operasiyalari. Aholi daromadlari – aholining ma’lum vaqt
davomida pul va natural shaklda olgan daromadlari miqdori. Nominal daromad –
aholi tomonidan ma’lum vaqt oralig’ida olingan daromadlarning pul ko’rinishidagi

22miqdori hisoblanadi.Real daromad –narx darajasi o’zgarishini hisobga olib, aholining
ixtiyorida bo’lgan daromadga sotib olish mumkin bo’lgan tovar va hizmatlar
miqdorini ko’rsatadi, ya’ni daromadning xarid quvvatini bildiradi. Daromadlar
tengsizligi – aholi jon boshiga to’g’ri keladigan o’rtacha daromadlar darajasi bir-
biridan farqlanishini bildiradi. Lorents egri chizig’i – daromadlar tengsizligi
darajasini miqdoriy aniqlashni xarakterlaydi. Djini koeffitsienti – yalpi daromadning
aholi guruhlari o’rtasida taqsimlanishini tavsiflash uchun qo’llaniladi. Oila byudjeti –
bitta oilaning ma’lum davr uchun barcha daromadlari va harajatlari tarkibi. Ijtimoiy
siyosat – davlatning daromadlar taqsimotidagi tengsizlikni iqtisodiyot qatnashchilari
o’rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf qilishga yo’naltirilgan siyosat. Ijtimoiy himoya –
mamlakat aholisini ijtimoiy va moddiy muhofaza qilinishini ta minlaydigan vaʼ
jamiyatda qaror topgan xuquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy chora-tadbirlar majmui; Aholini
ijtimoiy himoyalash chora-tadbirlari tizimidagi eng asosiy yo’nalish – bu narxlarni
erkinlashtirilishi va pulning qadrsizlanish darajasi ortib borishi munosabati bilan
daromadlarning eng kam va o’rtacha darajasini muntazam oshirib borish hisoblanadi.
Tartibga solish o’z oldiga qanday maqsad va vazifalarni qo’yadi? Iqtisodiyotni davlat
tomonidan tartibga solish ob’ektiv ravishda shartlanadi. Ko‘plab iqtisodchilar
iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solinishining zarurligini faqat bozorning
kamchiliklari, uning ko‘plab iqtisodiy muammolarni hal eta olmaslik holati bilan
izohlaydilar. Barcha iqtisodiy tizimlarda davlat va bozor tizimi o’ziga xos ahamiyat
kasb etib, har biri mustaqil amal qiladi. Shu bilan birga turli iqtisodiy tizimlar bir-
biridan iqtisodiyotni boshqarish va tartibga solishda davlat va bozor rolining nisbati
bo’yicha kеskin farqlanadi. Masalan, bir iqtisodiy tizim ko’proq davlat tomonidan
boshqarishga tayansa, boshqasi bozor mеxanizmi orqali tartiblashga ustunlik bеradi.
Mustaqil taraqqiyot davrida «mamlakatimizning uzoq va davomli manfaatlari taqozo
etgan holatlarda va kеskin vaziyatlardan chiqish, ular tug’diradigan muammolarni
hal etish zarur bo’lganda iqtisodiyotda davlat tomonidan boshqaruv usullari qo’llandi
va bunday yondashuv oxiroqibatda o’zini to’la oqladi» Iqtisodiyotni tartiblashda
bozor mеxanizmining roli 5-bobda ko’rib chiqilgan edi. Bu bobda bozor
iqtisodiyotini tartibga solishda davlatning rolini ochib bеrishga harakat qilinadi.

23Dastlab davlatning milliy iqtisodiyotdagi roli tahlil qilinib, kеyin uning iqtisodiy
vazifalari tavsifi bеriladi. Bobning so’ngida davlatning iqtisodiyotga ta’sir qilish usul
va vositalari bayon etiladi. Iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini rivojlantirish uchun
xorijiy investitsiyalarni jalb qilish siyosati mavjud mablag`lardan, vaqtdan va
imkoniyatlardan samarali foydalanishga, turli xil risklarni, mavjud shart-sharoitlarni
hisobga olgan holda boyliklarni samarali joylashtirishga va shu yo`l bilan respublika
iqtisodiyotini ko`tarishga, uning jahon iqtisodiy tizimiga qo`shilishiga, chet el
investitsiyalarining kirib kelishini a rag`batlantirish yo`li bilan investitsiyalarni,
ko`proq, iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlariga jalb qilishga hamda ulardan samarali
foydalanishga qaratilgan. Bugungi kunda xorijiy investitsiyalarni jalb qilishning bir
qancha shakllari mavjud, ya`ni: Ulushi qo`shilib qatnashishi orqali qo`shimcha
korxonalarni tashkil etish; 100% mol - mulk xorijiy investorlarga tegishli bo`lgan
xorijiy korxonalarni tashkil etish; yirik xorijiy kompaniya va firmalarning shu`ba
korxonalari va filiallarini tashkil etish; kontsessiya va lizing shartnomalari tuzish;
tenderlar e`lon qilish; erkin iqtisodiy hududlar tashkil etish; moliyaviy aktivlarni
sotish va sotib olish. Qo`shma korxonalar tashkil etish orqali xorijiy investitsiyalarni
jalb qilish keng tarqalgan shakllaridan biri hamkorlikda qo`shma korxonalarni tashkil
etishdir. O`zbekiston Respublikasida qo`shma korxona deganda, nizom kapitalining
kamida 30 % xorijiy investorlarga tegishli bo`lgan va xorijiy investor faqat yuridik
shaxs bo`lgan, nizom kapitalining eng kam mikdori 150000 AQSH dollariga teng
bo`lgan ekvivalent summani tashkil etgan korxonalarga aytiladi.12 Xorijiy
investitsiya ishtirokidagi korxona nizom jamg`armasining 150000 AQSH dollaridan
kam • bo`lmasligi sifatsiz mahsulotlarining oldi - sotdisi va ularni respublikaga
import qilish ishlari bilan shug`ullanishga ixtisoslashgan kichik qo`shma
korxonalarning keragidan ortiqcha kirib kelishining oldini olish maqsadida
belgilangan. Xorijiy korxonalarni tashkil etish orqali chet el investitsiyalarini jalb
qilish bugungi kunda kengayib bormoqtsa. O`zbekistonda xorijiy investitsiya
ishtirokidagi korxonalar iqtisodiyotning turli soxalarida tashkil etilishi mumkin.
Yirik xorijiy kompaniya va korxonalar o`z mol - mulklari bir qismini ajratib, shu`ba
korxonalar ochishi mumkin. Bunday shu`ba korxonalarga ham qo`shma

24korxonalarga qo`yilgan talablar belgilangan.Ikki yoki uchdan ortiq davlat yoki
korxonalar o`z kapitallarini jamlagan holda halqaro tashkilotlar tashkil etishi
mumkin.Kontsessiya shartnomalari - bu tabiiy boyliklarni, ayrim foydali
qazilmalarni qazib olish va o`zlashtirish uchun tuzilgan shartnomalardir.
4.Investitsiyalar va iqtisodiy o’sish o’rtasidagi bog’lanish.
O‘zbekiston keyingi yillarda muhim siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarni
boshdan kechirdi. Mamlakatimiz rahbarlari 1991-yilda mustaqillikka erishilgandan
so‘ng fuqarolar hayotini yaxshilash yo‘lida islohotlar yo‘liga tushdi. Ijtimoiy siyosat
qashshoqlikni bartaraf etish, sog‘liqni saqlash va ta’limni yaxshilash, aholining
ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini ijtimoiy himoya qilishga qaratilgan
o‘zgarishlar ushbu o‘zgarishlarning asosiy tarkibiy qismi bo‘ldi. O‘zbekiston
hukumati ijtimoiy siyosatning muhimligini inklyuziv va barqaror rivojlanishga
ko‘maklashish vositasi sifatida e’tirof etadi. Maqsadli strategiya va dasturlarni
amalga oshirish orqali davlat nochor jamoalarni yuksaltirish, ijtimoiy-iqtisodiy
tafovutlarni qisqartirish va barcha fuqarolar uchun teng imkoniyatlar yaratishni
maqsad qilgan. Bu sa’y-harakatlar ahil va farovon jamiyat barpo etishda hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Adabiyotlarda O‘zbekistonda ijtimoiy taraqqiyotning hal qiluvchi
omili sifatida hukumatning ta’limga bo‘lgan intilishi alohida ta’kidlanadi. Haydarova
va Qurbonov (2020) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar ta’lim sohasidagi islohotlar
va ularning ta’lim natijalariga ta’sirini o‘rganadi. Tadqiqot ta'lim olish imkoniyati
yaxshilangani, o‘qishga qabul qilish ko‘rsatkichlari ortgani va o‘qitish sifatini
oshirishga qaratilgan sa'y-harakatlarni ta'kidlaydi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”
(2017-yil) kabi hukumatning rasmiy hujjatlarida ta’limni modernizatsiya qilish,
inklyuziv ta’limni rivojlantirish va kasb-hunar ta’limi darajasini oshirish bo‘yicha
strategiyalar belgilab berilgan. Bobojonov va boshqalarning tadqiqoti. (2021)
sog‘liqni saqlash tizimidagi islohotlarning sog‘liqni saqlash natijalariga ta'sirini
baholaydi. Natijalar ijobiy yutuqlarni, jumladan, birlamchi tibbiy yordam
xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini oshirish va sog‘liqni saqlash
infratuzilmasini yaxshilashni ko‘rsatadi. Hukumatning “Sog‘liqni saqlashni
rivojlantirish dasturi” (2019-yil)da tibbiy xizmat ko‘rsatishni kuchaytirish, tibbiy

25ta’limni oshirish va tibbiy sug‘urta qamrovini kengaytirish bo‘yicha tashabbuslar
yanada yoritilgan. O‘zbekistonda ijtimoiy siyosatning asosiy yo‘nalishlarini har
tomonlama tahlil qilish uchun ma’lumotlar to‘plash va ularni tahlil qilish
metodologiyasidan foydalanildi. Ushbu tadqiqot metodologiyasidan foydalangan
holda O‘zbekistonda ijtimoiy siyosatning asosiy yo‘nalishlarini har tomonlama va
dalillarga asoslangan tahlil qilishni maqsad qilingan. Metodologiya tadqiqotning
nufuzli manbalardan olinishini va hukumat tomonidan amalga oshirilayotgan siyosat
va tashabbuslarni tanqidiy o‘rganishini ta’minlaydi. Tahlillar va natijalar. Davlatning
ijtimoiy siyosati tabaqalashgan soliq solish yo‘li bilan muayyan markazlashgan
daromadlarni shakllantirish va ulami aholi turli guruhlari o‘rtasida byudjet orqali
qayta taqsimlashdan iborat. Davlat daromadlarni qayta taqsimlashda ijtimoiy
to‘lovlar bilan birga bozor narxlarini o‘zgartirish va ish haqining eng kam darajasini
belgilash usullaridan foydalanadi. Ijtimoiy to‘lovlar-kam ta’minlanganlarga pul yoki
natural yordam ko‘rsatishga qaratilgan tadbirlar tizimi bo‘lib, bu ularning iqtisodiy
faoliyatda qatnashishi bilan bog‘liq bo‘lmaydi. Ijtimoiy to‘lovlarning maqsadi
jamiyatdagi munosabatlarni insonparvarlashtirish hamda ichki talabni ushlab turish
hisoblanadi. Aholi real daromadlari darajasiga inflyatsiya sezilarli ta’sir ko‘rsatishi
sababli daromadlarni davlat tomonidan tartibga solishning muhim vazifasi iste’mol
tovarlari narxlarining o‘sishini hisobga olish va daromadlarni indeksatsiyalash, ya’ni
nominal daromadlamrni narxlar o‘sishiga bog‘liqlikda oshirib borish hisoblanadi.
Shaxsiy daromadni himoya qilishda ijtimoiy siyosatning muhim yo‘nalishi aholi
kambag‘al qatlamini qo‘llab-quvvatlash hisoblanadi. Amaliy hayotda
qashshoqlikning o‘zi hayot kechirish minimum yordamida aniqlanadi. Bu ijtimoiy va
fiziologik (jismoniy) minimumda ifodalanadi. Ijtimoiy minimum jismoniy
ehtiyojlarni qondirishning minimal me’yori bilan birga ijtimoiy talablarning minimal
xarajatlarini ham o‘z ichiga oladi. Fiziologik minimum esa faqat asosiy jismoniy
ehtiyojlarni qondirishni ko‘zda tutadi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda
aholining ijtimoiy yordamga muhtoj qismini aniqlashda turli xil mezonlar asos qilib
olinadi. Ular jumlasiga daromad darajasi, shaxsiy mol-mulki miqdori, oilaviy ahvoli
va shu kabilar kiritiladi. Ijtimoiy siyosat - bu davlatning daromadlar taqsimotidagi

26tengsizlikni yumshatishga va bozor iqtisodiyoti qatnashchilari o‘rtasidagi
ziddiyatlarni bartaraf qilishga yo‘naltirilgan siyosatdir. Respublikada bozor
munosabatlariga o‘tish davrida ijtimoiy siyosat aholini ijtimoiy qo‘llabquvvatlash va
himoya qilishga qaratiladi hamda alohida yirik yo‘nalishlarda amalga oshiriladi.
Aholini ijtimoiy himoyalash chora-tadbirlari tizimidagi eng asosiy yo‘nalish - bu
narxlar erkinlashtirilishi va pulning qadrsizlanish darajasi ortib borishi munosabati
bilan daromadlarning eng kam va o‘rtacha darajasini muntazam oshirib borish
hisoblanadi. Bunda respublikaning o‘ziga xos yondashuvi ishlab chiqilib, daromadlar
nisbatini o‘zgartirish, ish haqi, pensiyalar, stipendiyalarning, jamg‘arma banklardagi
aholi omonatlari stavkalarining eng oz miqdorini bir vaqtning o‘zida qayta ко‘rib
chiqish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Daromadlar nisbatini o‘zgartirishda joriy
etilgan yangi yagona tarif setkasi katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu barcha toifadagi
xodimlarning mehnat haqi miqdorlarini tarif koeffitsientlari orqali, eng kam ish haqi
vositasi bilan bevosita о‘zaro bog‘lash imkonini berdi. Aholini ijtimoiy
himoyalashning ikkinchi yo‘nalishi – ichki iste’mol bozorini himoya qilish hamda
oziq-ovqat mahsulotlari va nooziq-ovqat mollari asosiy turlari iste’molini muayyan
darajada saqlab turish bo‘ldi. Bunga erishishda muhimi mahsulotlar eksportini
bojxona tizimi orqali nazorat qilish va ularga yuqori boj to‘lovlari joriy etish,
kundalik zarur tovarlarni me’yorlangan tarzda sotishni tashkil qilish kabi tadbirlar
katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Milliy valyuta joriy etilishi bilan oziq-ovqat
mahsulotlarini me’yorlangan tarzda sotishdan voz kechish erkin narxlarga o‘tish
imkoniyatini yaratadi. Iqtisodiy islohotlarning ilk bosqichida ijtimoiy siyosatni
amalga oshirishning uchinchi yo‘nalishi - aholining kam ta’minlangan tabaqalarini
ijtimoiy himoyalash va qo‘llab-quvvatlash borasida kuchli chora-tadbirlar
o‘tkazilganligi bo‘ldi. Bu yo‘nalishda aholining ijtimoiy jihatdan nochor qatlamlari -
pensionyerlar, nogironlar, ko‘p bolali va kam daromadli oilalar, ishsizlar, o‘quvchi
yoshlar hamda qayd etilgan miqdorda daromad oluvchi kishilar turli xil yo‘llar bilan
himoya qilib borildi. Yalpi ijtimoiy himoyalash tizimidan ishonchli ijtimoiy
kafolatlar va aholini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimiga izchillik bilan o‘tish -
ijtimoiy siyosatni amalga oshirishga, ijtimoiy himoya vositasini kuchaytirishda sifat

27jihatdan yangi bosqich boshlashini bildiradi. Yangilangan ijtimoiy siyosat adolat
tamoyillariga izchillik bilan rioya qilishga asoslanib, ijtimoiy ko‘maklashishning
mavjud usullarini va pul bilan ta’minlash manbalarini tubdan o‘zgartirishni taqozo
qiladi. Bu siyosat ijtimoiy himoya aniq maqsadli va aholining aniq tabaqalarini
qamrab olishni ko‘zda tutadi. Yordam tizimi faqat kam ta’minlangan va mehnatga
layoqatsiz fuqarolarga nisbatan qo‘llanilib, shu maqsad uchun davlat manbalari bilan
bir qatorda mehnat jamoalari, turli tashkilot hamda jamg‘armalaming mablag‘laridan
ham foydalaniladi. Ijtimoiy ko‘maklashishning yangi tizimida bolalar va kam
daromadli oilalar yordamdan bahramand bo‘luvchi asosiy kishilar hisoblanib, ular
uchun hamma nafaqa va moddiy yordamlar faqat mahalla orqali yetkazib beriladi.
Shu maqsadda mahallalarda byudjet mablag‘lari, korxona va tashkilotlar,
tadbirkorlik tuzilmalari va ayrim fuqarolarning ixtiyoriy o‘tkazgan mablag‘lari
hisobidan maxsus jamg‘armalar hosil qilindi. Ijtimoiy ko‘maklashishning yangi
tizimi mehnatga rag‘batlantiradigan omillar va vositalar yangi tuzilmasi paydo
bo‘lishini ham taqozo qiladi. Shunday qilib, islohotlar davrida davlat aholining
muhtoj tabaqalarini qo‘llab-quvvatlash bilan birga, o‘z mehnat faoliyati orqali
oilasining farovonligini ta’minlashga intiluvchi kishilar uchun teng sharoit va qulay
imkoniyat yaratishga harakat qiladi. 0‘zbekistonda aholini ijtimoiy himoyalash
borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar buning yaqqol dalilidir.
Mamlakatimiz aholisi pul daromadlarining oshib borishi o‘z navbatida ular turmush
sharoiti va sifatining bosqichmabosqich yaxshilanib borishiga zamin yaratmoqda.
Qishloq joylarda namunaviy loyihalar bo‘yicha yakka tartibdagi uy-joy qurilishi
dasturiga asosan 2016-yil davomida 13435ta uyjoylar qurildi. Mahalla guzarlari,
savdo majmualari, bozor, nonvoyxona, maishiy xizmat majmualari, mini banklarni
hisobga olgan holda ijtimoiy va iqtisodiy obyektlar infrastrukturasi barpo etildi.
Umuman olganda, joriy yilda respublikada 12413,5 ming kvadrat metr, jumladan,
qishloq joylarda 9000,6 ming kvadrat metr uy-joylar, 2448,1 kilometr, xususan,
qishloq joylarda 1972,4 kilometr suv ta’minoti tarmoqlari bunyod etildi. Ichimlik
suvi tarmoqlari qurilishiga 378,4 mlrd. so‘m o‘zlashtirilib, shundan byudjet
mablag‘lari hisobidan 185,3 mlrd. so‘m (umumiy hajmidan 49,0 foizi), chet el

28investitsiyalari va kreditlari hisobidan 167,8 mlrd. so‘m (44,3 foizi), aholi
mablag‘lari hisobidan 21,7 mlrd. so‘m (5,8 foizi), korxona va tashkilotlar hisobidan
1,6 mlrd. so‘m (0,4 foizi) va boshqa moliyalashtirish manbalari hisobidan 2,0 mlrd
so‘m (0,5 foizi) o‘zlashtirildi. Ta’lim tizimidagi islohotlar 0‘zbekistondagi barcha
o‘zgarishlarning negizi hisoblanadi. Shunga ko‘ra, 0‘zbekistonda qabul qilingan
“Kadrlar tayyorlash va Maktab ta’limini rivojlantirish” umummilliy dasturlari
muhim o‘rin tutadi. Jumladan, - yangidan tashkil qilingan 1,6 mln.o‘quvchiga
mo‘ljallangan 1556 ta akademik litsey va kasbhunar kollejlari faoliyat yuritmoqda; -
3 mln. o‘quvchiga mo‘ljallangan 7,8 mingta umumta’lim maktablari rekonstruksiya
qilindi va yangidan qurildi; - 66 ta oliy o‘quv yurtlarida 260 ming talaba ta’lim
olayapti, shu jumladan Vestminster xalqaro Universiteti, Turin politexnika instituti,
Singapur menejment rivojlanishi instituti, Toshkent shahridagi Inxa Universiteti,
M.V.Lomonosov nomidagi Moskva davlat Universiteti, M.I.Gubkin nomidagi
Rossiya davlat neft va gaz universiteti va boshqa yetakchi xorijiy universitetlar
filiallari. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini hayotga joriy etishda davlat byudjetidan
qo‘shimcha sarfxarajatlarining katta qismini tashkil etdi. Ta’lim sohasiga
sarflanayotgan xarajatlar bo‘yicha 0‘zbekiston dunyoda o‘z o‘miga ega. Xususan,
Jahon bankining ma’lumotiga ko‘ra, yalpi ichki mahsulotdan ta’lim sohasiga
xarajatlar Rossiyada 3,4 foiz, AQSH, Fransiya va Buyuk Britaniyada 5,3 foizni
tashkil etadi. 2012-yilda 0‘zbekistonda davlat xarajatlarining 34 foizdan ortig‘i ta’lim
sohasini moliyalashtirishga yo‘naltirildi. Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya sohasiga har
yili sarflanayotgan xarajatlar yalpi ichki mahsulotga nisbatan 10-12 foizni tashkil
etmoqda. Bu YUNESKOning mamlakatni barqaror rivojlantirishni ta’minlash uchun
ta’limga yo‘naltirilishi zarur bo‘lgan investitsiyalar miqdori bo‘yicha tegishli
tavsiyalaridan, ya’ni 6-7 foizdan qariyb 2 barobar ko‘pdir. 2015-yilda bu sohada 384
ta obyektning moddiy-texnika bazasini yanada rivojlantirish va mustahkamlash
bo‘yicha qiymati 423 milliard so‘mlik ishlar amalga oshirildi, namunaviy loyihalar
asosida 29ta yangi umumta’lim maktabi barpo etildi, 219 ta maktab rekonstruksiya
qilinib, 136 tasi kapital ta’mirlandi. 0‘zbekiston davlat jahon tillari universitetida 2
ming 200 talabaga mo‘ljallangan yangi zamonaviy o‘quv korpusi, sport majmuasi,

29shuningdek, o‘quv jarayoniga jalb etilgan xorijlik mutaxassislar uchun mehmonxona
barpo etildi. Navoiy davlat konchilik institutida yangi o‘quv binosi qurilishi
nihoyasiga yetkazildi. Oliy ta’lim sohasida oliy o‘quv yurtlarining professor
o‘qituvchilarini muntazam qayta tayyorlash bo‘yicha mutlaqo yangi,
takomillashtirilgan tizim joriy qilindi. 15 ta tayanch oliy o‘quv yurtida oliy ta’lim
muassasalari rahbarlari va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash hamda malakasini
oshirish kurslari tashkil etildi. Mazkur kurslarda oliy o‘quv yurtlarining 2 ming 700
ga yaqin o‘qituvchisi malaka oshirdi. Ustoz va murabbiylar mehnatini munosib
rag‘batlantirishga yo‘naltirilayotgan Direktor jamg‘armasi uchun ajratilayotgan
mablag‘lar ham yildan-yilga muttasil oshib bormoqda. 2016-yilda ijtimoiy sohaga
Davlat byudjeti jami xarajatlarining 59,1 foizi yoki o‘tgan yilga nisbatan ko‘proq
mablag‘ ajratiladi. Jumladan, ta’lim-tarbiya sohasiga davlat byudjeti xarajatlarining
33,7 foizi, sog‘liqni saqlash tizimiga 14 foizi yo‘naltiriladi. Ta’lim-tarbiya sohasini
ta’minlash va rivojlantirish sarf-xarajatlari o‘tgan yilga qaraganda 16,3 foizga,
sog‘liqni saqlash tizimida 16 foizga ko‘payadi. Mamlakatimiz oliy o‘quv yurtlarining
moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga yo‘naltirilayotgan mablag‘lar hajmi
tobora ortib borayotganini alohida ta’kidlashni istardim. Joriy yilda 13 ta oliy ta’lim
muassasasi, jumladan, Qoraqalpog‘iston, Buxoro va Samarqand davlat
universitetlari, Farg‘ona politexnika institutidagi qurilish varekonstruksiya ishlariga
355 milliard so‘m ajratish ko‘zda tutilmoqda. Shuningdek, Toshkent davlat
stomatologiya instituti binolari, Toshkent shahridagi Inxa universiteti va Singapur
menejmentni rivojlantirish instituti filiallarining yangi o‘quv korpuslari quriladi.
2016-yilda 2016-2020-yillarda xizmat ko‘rsatish sohasini rivojlantirish dasturi
doirasida qariyb 14,6 ming yangi servis obyekti va 194 ta yangi turdagi maishiy
xizmat ko‘rsatish kompleksi foydalanishga topshirildi. Mobil aloqaning 1632 ta
yangi baza stansiyasi, hududlarda 63 ta yangi yo‘lovchi transport yo‘nalishlari va 54-
yangi mexmonxonalar foydalanishga topshirildi. 2013-2020-yillarda
telekommunikatsiya texnologiyalari, tarmoqlari va aloqa infratuzilmasini
rivojlantirish dasturining amalga oshirilishi doirasida 2016-yilda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish imkonini beruvchi 2300 kilometrdan ziyod keng

30polosali optik-tolali tarmoqlar barpo etildi va zaxiraga olindi. Yagona portal orqali
929 mingdan ziyod xizmatlar ko‘rsatildi va o‘sish oldingi yilning shu davriga
nisbatan 2,2 barobami tashkil qildi. 2017-yil 7-fevraldagi 0‘zbekiston Respublika
Prezidentining “0‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi farmonida bir qator yo‘nalishlarni rivojlantirish ko‘zda
tutilgan. Jumladan, ushbu farmonning 4-yo‘nalishida “ijtimoiy sohani
rivojlantirishga yo‘naltirilgan aholi bandligi va real daromadlarini izchil oshirib
borish, ijtimoiy himoyasi va sog‘lig‘ini saqlash tizimini takomillashtirish, xotin-
qizlaming ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, arzon uyjoylar barpo etish, yo‘1-
transport, muhandislik-kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilmalarni rivojlantirish
hamda modernizatsiya qilish bo‘yicha maqsadli dasturlarni amalga oshirish, ta’lim,
madaniyat, ilm-fan, adabiyot, san’at va sport sohalarini rivojlantirish, yoshlarga oid
davlat siyosatini takomillashtirish”ga alohida e’tibor berilgan. Bularning barchasi
mamlakat aholisini ijtimoiy jihatdan har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va himoya
qilish, uning turmush farovonligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosalar. Davlatning ijtimoiy siyosati tegishli markazlashgan daromadlarni
tabaqalashgan soliq solish yo‘li bilan shakllantirish va uni byudjet orqali aholi turli
guruhlari o‘rtasida qayta taqsimlashdan iborat. Aholi turmush darajasi tushunchasini
ulaming hayot kechirishi uchun zarur bo‘lgan moddiy va ma’naviy ne’matlar bilan
ta’minlanishi hamda kishilar ehtiyojining bu ne’matlar bilan qondirilishi darajasi
sifatida ta’riflash mumkin. Aholini ijtimoiy himoyalash chora-tadbirlari tizimidagi
eng asosiy yo‘nalish - bu narxlarning oshib va pul qadrining tushib ortib borishi
munosabati bilan daromadlarning eng kam va o‘rtacha darajasini muntazam oshirib
borish hisoblanadi.

31 Xulosa
O'zbekistonda bozor iqtisodiyotini tartibga solish zarurati iqtisodiy
barqarorlikni ta'minlash, ijtimoiy adolatni oshirish va global sharoitlarga moslashish
uchun juda muhimdir. 2017-yildan boshlab davlat tomonidan amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlar, jumladan, "Iqtisodiy islohotlar dasturi" doirasida olib
borilayotgan yangiliklar va o'zgarishlar, mamlakatni bozor iqtisodiyotiga o’tkazish
jarayonida katta ahamiyatga ega.Misol uchun, 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi
davrida O'zbekiston hukumatining iqtisodiy inqirozga qarshi ko'rsatgan choralar,
jumladan, 10 trillion so'mdan ortiq mablag'ni iqtisodiy tiklanishga yo'naltirish,
davlatning iqtisodiy faoliyatga aralashuvini kuchaytirdi. Bunda iqtisodiy siyosatning
muhim qismi sifatida davlat investitsiya faoliyatini qo'llab-quvvatlash, narxlarni
nazorat qilish va ijtimoiy himoya mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan.Nazariy
jihatdan, klassik iqtisodiyot va keynesian nazariyalarining qarashlari O'zbekistondagi
amaliy tadbirlar bilan uyg'unlashadi. Masalan, keynesian nazariyaga ko'ra, davlat
aralashuvi iqtisodiy inqiroz vaqtida talabni oshirish va investitsiyalarni
rag'batlantirishga xizmat qiladi. O'zbekistonning iqtisodiy siyosati aynan shu
tamoyillar asosida qurilmoqda.O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Davlat
statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2022 yilda mamlakat iqtisodiy o'sishi 5,6%
ga yetgan. Bu ko'rsatkichlar, davlatning bozor iqtisodiyotini tartibga solishdagi
samaradorligini ko'rsatadi.Xulosa qilib aytganda, O'zbekistonda bozor iqtisodiyotini
tartibga solish jarayoni muvaffaqiyatli davom etmoqda. Davlatning iqtisodiy siyosati,
qonunchilik bazasining yangilanishi va tartibga solish mexanizmlarining samarali
ishlashi iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy adolatni ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Kelgusida bu jarayonlarni yanada rivojlantirish O'zbekistonning iqtisodiy
taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi.

32 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1. Sh.Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik -
har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi b’lishi kerak” Xalq so‘zi, 2017-
yil 16-yanvar.
2. Khasanov, S. (2018). Korxona va tadbirkorlikni rivojlantirish strategiyalari.
Toshkent: Iqtisodiyot va statistikaga oid ilmiy tadqiqotlar.
3. . Asimov, A. (2019). Innovatsiyalar va iqtisodiy rivojlanish. Tashkent:
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi.
4. Yusupov, B. (2020). Raqobatbardosh iqtisodiyot: nazariyasi va amaliyoti.
Tashkent: TDIU nashrlari.
5. 5. Murodov, E. (2021). Korxona faoliyatini optimallashtirish metodlari.
Tashkent: O‘zbekiston Milliy universiteti.
6. G'ofurov, B. (2022). Kichik va o‘rta korxonalarni rivojlantirish: muammolar
va yechimlar. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya
vazirligi.
7. Khamraev, D. (2023). Globalizatsiya sharoitida korxona strategiyalari.
Tashkent: O‘zbekiston davlat iqtisodiy universiteti.
8. "Moliya asoslari" - Tojiboev, B. (2018).
9. "Investitsiyalar: nazariya va amaliyot" - Rahmonov, U. (2020).
10."Kapital bozorini tahlil qilish" - Xudoyberdiyev, E. (2019).
11. "O'zbekiston moliya bozorlarining rivojlanishi" - Sultonov, A. (2021).
12. "Moliyaviy tahlil va investitsion qarorlar" - A'zimov, S. (2017).
13. "Moliya va investitsiyalar" - Abdullayev, A. (2022).

Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholash usullari

MUNDARIJA

Kirish.

1.Kapital bozori va investitsiyalar samaradorligini baholash usullari

2.Kapital bozorning samaradorligini baholash

3.Investitsiyalar samaradorligini baholash usullari

4. Investitsiyalar va iqtisodiy o’sish o’rtasidagi bog’lanish

Xulosa.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.

Купить