Kimyo sanoati chiqindilarini qayta ishlash - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	3.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Kimyo sanoati chiqindilarini qayta ishlash

Купить

O ’ ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA ’ LIMI VAZIRLIGI NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI TABIATSHUNOSLIK FAKULTETI KIMYO VA EKOLOGIYA KAFEDRASI Qo ’ l yozma huquqida UDK 541.64:547.458.82 SHERMATOVA DILAFRUZ NORKAMOLOVNA Kimyo sanoati chiqindilarini qayta ishlash 5 A 110301- Kimyo o ’ qitish metodikasi Magistr akademik darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya Ilmiy rahbar : k . f . n ., dots . Karimova D.A. Navoiy -2013 1

M U N D A R I J A Kirish......................................................................................... I bob. Kimyo sanoati korxonalari va atrof-muhitga yetkazilayotgan zarar 1. Kimyo sanoati korxonalaridan chiqayotgan gaz holidagi chiqindilar...... 2. Oqava suvlar va ichimlik suv muammosi ................................................ 3. Qattiq holdagi chiqindilar va litosfera muhofazasi .................................. I bob bo’yicha xulosa.................................................................................. IIbob.Kimyo sanoati chiqindilarini qayta ishlash...................................... 1. Gaz holdagi chiqindilarni tozalash va qayta ishlash................................ 2. Oqava suvlarni tozalash va qayta foydalanish...................................

KIRISH Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi. Ma ’lumki, hozirgi vaqtda global iqtisodiy inqiroz Dunyo mamlakatlari orasida innovatsion ishlab chiqarish aloqalarini susaytirgani barchaning diqqat markazida bo’lmoqda. Shuning uchun ishlab chiqarishni mahalliylashtirish dasturini kengaytirish muhim ahamiyatga ega. Prezidentimiz I.A.Karimov “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” asarida mahalliy xom ashyolardan foydalanish haqida alohida to’talib, mahalliy xom ashyolarni izlab topish, uni va chiqindilarni qayta ishlash hamda xalq iste’moli mahsulotlari ishlab chiqarish bugungi kundagi eng muhim dolzarb muammo ekanligini ta’kidlab, iqtisodiy inqirozdan chiqishning yana bir yo’li nanotexnologiyalar asosida olib borilayotgan tadq

Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Tadqiqot ishimizda quyidagicha maqsad qo’yildi “Navoiyazot” OAJning gaz holdagi, oqava suv va qattiq chiqindilarini o’rganish, fizik-kimyoviy xossalarini tekshirish, atrof-muhitga yetkazayotgan zararini aniqlash va ana shu zararni kamaytirish uchun yangi tozalash vositalari va usullarini yaratish. Qo’yilgan maqsadni amalga oshirish uchun quyidagicha asosiy vazifalar qo’yildi va yechildi:  “Navoiyazot” OAJda chiqadigan gaz holdagi chiqindilar o’rganildi.  Oqava suvlar tarkibi o’rganildi.  Qattiq holdagi chiqindilar tarkibi o’rganildi.  Yuqori molekulyar birikmalardan foydalanib oqava suvlar tozalab ko’rildi.  Tadqiqotda kutilayotgan iqtisodiy samaradorlik hisoblandi. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. Tadqiqotda asosiy masala atrof-muhitga yetk

zaharli chiqindilar tufayli kelib chiqayotgan kasalliklar oldi olinadi. Ekologik barqarorlik ta’minlanadi. Tadqiqoqtning ilmiy yangiligi. Tadqiqotda yuqori molekulyar birikmalardan foydalanib chiqindi gazlar va oqava suvlarni tozalash amalga oshirildi. Dissertatsiya tarkibining qisqacha tavsifi. Dissertatsiya kirish, uchta bob, adabiyotlar ro’yxati va ilovalardan iborat bo’lib, 75 betdan iborat. 5

I bob. Kimyo sanoati korxonalari va atrof-muhitga yetkazilayotgan zarar 1. Kimyo sanoati korxonalaridan chiqayotgan gaz holidagi chiqindilar Ma’lumki, kimyo sanoati korxonalarida turli kimyoviy moddalar ya’ni, kislotalar, ishqorlar, tuzlar, mineral o’g’itlar, polimerlar, sintetik tolalar va boshqa mahsulot turlari ishlab chiqariladi. Kimyo sanoati ishlab chiqaradigan mahsulotiga, foydalanadigan xom ashyosiga, shuningdek, texnologik jarayonlariga qarab bir necha tarmoqqa bo’linadi. Kimyo sanoatining o’ziga xos xususiyati shundaki, shu sohaga taalluqli korxonalar bir-birlariga uzviy bog’liq holda faoliyat yuritadilar. Ularning ishlatadigan xom ashyolari ham ko’pincha mazkur korxonalar tomonidan ishlatiladi. Bunda xom ashyodan kompleks foydalanish, yani bir korxona faoliyati natijasida hosil

Zaharli kimyoviy moddalarni keng ko’lamda qo’llash, gigiyena fani zimmasiga ko’p muammolarni yechish masalasini qo’yadi. Zaharli kimyoviy moddalar o’z nomi bilan zahardir. Mazkur moddalarning ta’siri faqatgini hayvonlar, hasharotlar yoki o’simliklar uchun xavfli bo’lmay, balki inson uchun ham zararlidir. Zaharli kimyoviy moddalar bilan tashqi muhitning ifloslanishi, o’z navbatida aholi sog’lig’iga va barcha jonivorlarga salbiy ta’sir ko’rsatadi, shuning uchun ham zaharli kimyoviy moddalarni xalq xo’jaligida ko’plab ishlatishning zararli oqibatlarini oldini olish kerak, shuningdek, atmosfera havosini, suv va tuproqni korxonalarning chiqindilari, hamda oqava suvlaridan asrash yo’llarini o’ylab topish dolzarb muammolardan hisoblanadi. Zaharli kimyoviy moddalarga sanitariya-gigiyena jihatidan

miqdorning ko’p yoki kamligini gigiyenik asosdan ishlab chiqilgan normalari bilan taqqoslash maqsadida gigiyena ilmi hayotda qo’llaniladigan barcha zaharli kimyoviy moddalar uchun ruxsat etiladigan miqdorini belgilaydi. Zaharli kimyoviy moddalarning inson nasl-nasabiga salbiy ta’sir qilishi mumkinligi, genetik jihatdan olganda eng murakkab muammolardan hisoblanadi. Irsiy kasalliklarning keyingi vaqtda ko’payib barayotganligi kishini tashvishlantirmay qo’ymaydi. Ishlatilayotgan kimyoviy moddalarning allergen tariqasida organizmga ta’sir qilishi borasidagi muammo ham hozirda yechilishi qiyin muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Kimyoviy moddalar organizmga juda oz miqdorda tushganda ham embrion hujayralariga salbiy ta’sir qiladi. Shularni e’tiborga olgan gigiyena xodimlari zararli moddalarning

yoxud uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum bo’lishi mumkin. Ushbu harakatlar odam o’lishiga sabab bo’lsa, uch yildan olti oygacha qamoq yoki muayyan huquqdan mahrum qilib, uch yildan besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi. Texnikaviy taraqqiyot davrida atmosfera havosining ifloslanishi Respublikamizning Olmaliq, Chirchiq, Farg’ona va Navoiy viloyatlarida, ayniqsa sezilarli darajada ortganligi hech kimga sir emas. Birgina Navoiy viloyati misolida oladigan bo’lsak, atmosfera havosining yuqori darajada ifloslanganligini kuzatish mumkin. Ikki yuz mingga yaqin aholisi bo’lgan Navoiy shahrida havoni ifloslantiruvchi ko’plab sanoat korxonalari mavjud. Ishlab chiqarishning texnologik jarayonlarida har yili 637,6 ming tonna zararli moddalar hosil bo’lib, shunda

dasturi ishlab chiqilgan. Sanoat korxonalari bilan birga shaharda avtotransport vositalarining ko’payishi ham shahar havosiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. 2006-yil 21-martda Davlat avtomobil nazorati (DAN) xodimlari tomonidan berilgan ma’lumotga asosan, shaharda 3000 ta taksi ro’yxatdan o’tgan, mingdan ortiq davlat tashkilotlari mashinalari va xususiy mashinalar mavjud. Hisoblashlarga qaraganda, bitta mashinadan chiqadigan zaharli moddalar miqdori bir yilda 537 kg ni tashkil qilar ekan. Agar har to’rt shahar aholisiga bitta (50000 ta) mashina to’g’ri kelsa, bu miqdor 26850000 kg .ni tashkil qiladi. Bu esa, insonlar sog’lig’i uchun juda ham xavfli hisoblanadi va buni oldini olish zarur. Shuning uchun atmosferaga chiqadigan zararli moddalarni tozalash haqida o’ylashimiz zarur bo’ladi. Butun t

Hozirgi kunda atmosfera havosini muhofaza qilish uchun uchta tadbirni amalgam oshirish ko’zda tutilgan. Bular texnologik, loyihalash, sanitariya- texnika tadbirlaridir. Mazkur tadbirlar amalga oshirilsa, atmosfera havosining ifloslanishini ruxsat etiladigan darajada ta’minlash mumkin bo’ladi. Texnologik tadbirlar. Atmosfera havosini muhofaza qilishda texnologik tadbirlarning ahamiyati katta. Tekshirish natijalariga qarab, ob’yektlarga va atmosfera havosiga tashlanadigan chiqindilar miqdorini kamaytirish yoki mutlaqo to’xtatish mumkin bo’ladi. Buning uchun sanoat korxonalaridagi texnologik jarayonlar takomillashtirilishi zarur. Shunda hatto chiqindisiz yoki kam chiqindili mahsulot ishlab chiqarish mumkin bo’ladi. Bunday jarayon berk jarayon bo’lib, bunda chiqindilardan umuman bo’lmaydi yoki

 Tabiiy changlarga qarshi kurashish;  Sanitariya himoya chegaralarini tashkil qilish;  Turar joylar loyihalarini takomillashtiish;  Turar joylarni ko’kalamzorlashtirish; Loyihalashga asoslangan chora-tadbirlar asosan, chiqindilarni atmosfera havosiga tushishining oldini olishga qaratilgan. Sanoat korxonalari shahar hududida to’g’ri joylashtirilishi, shahar bosh loyihasiga hamda sanitariya me’yorlariga asoslangan holda qurilishi kerak. Sanoat korxonalarini qurish uchun yer maydoni ajratilayotganda joining relyefi, uning iqlim sharoiti, tumanlarning paydo bo’lib turish holatlariga ahamiyat beriladi. Sanitariya-gigiyena tadbirlari sanoat korxonalari va avtotransport vositalaridan ajralib chiqadigan zararli chiqindilarni tozalash va bu usullarni takomillashtirishni o’z ichiga oladi. Mazkur

 Xom ashy ova reaktiv sifatida foydalaniladigan kimyoviy moddalardan me’yorida foydalanish;  Korxonalarda ishlab chiqarilayotganmahsulotlarni qadoqlash va boshqa jarayonlarni avtomatlashtirilishi zarur;  Texnologik jarayonlarni berk sistemaga o’tkazish, iloji boricha isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslik zarur.  Eng zaruri tozalash inshootlarining samarali ishlashini ta’minlash hisoblanadi; Keyingi yillarda kimyoviy moddalarning ko’p qo’llanilishi natijasida artof-muhit, insonlar salomatligi yomonlashdi va bu jarayon davom etmoqda, deyishimiz mumkin. Zaharli kimyoviy moddalarni qo’llash jarayonida ularning tashqi muhit ob’yektlaridagi qoldiq miqdorlarining inson organizmiga bo’ladigan ta’sirining oldini olish dolzarb masala hisoblanadi. Bu borada sanitariya muassasalarining olib boradigan s

uchun mumkin bo’lgan me’yoriy miqdor ishlab chiqildi va uni amalga oshirish, ishlab chiqarishda tadbiq etishga ahamiyat berildi. Agar, atmosfera havosining ifloslanish darajasi aniqlansa, unda faqat moddaning nomini, miqdorini bilishning o’zi kifoya qilmaydi, bunda aniqlangan miqdor ruxsat etiladigan miqdordan necha foiz ortdi, deb so’raladi. Atmosfera havosida zaharli kimyoviy moddalarning mumkin bo’lgan me’yoriy miqdorini aniqlash uchun dastlab, eng kichik miqdor aniqlanadi. Bu kichik miqdor mumkin bo’lgan me’yoriy miqdorni aniqlash uchun kerak bo’lgan limitli sezgir ko’rsatgich bilan izohlanadi. Inson organizmidagi sezgi a’zolari havodagi zaharli moddalar hidini sezmasa, shu zaharli modda tashqi muhitga zarar yetkazmasa, u holda zaharli moddalarning limit ko’rsatkichi insonning sezgi a’

va boshqa vitaminlar yetishmasligi, embrionga, spermatozoidga ta’siri o’rganiladi. Keyingi yillarda olib borilgan tajribalar shuni ko’rsatadiki, ba’zi zaharli moddalarning oz miqdori ham turli o’zgarishlarga olib kelishi mumkin ekan. Aholi yashash joylari atmosfera havosi tarkibida bir vaqtning o’zida bir necha xil ta’sirchan kimyoviy moddalar bo’lishi mumkin. Organizmga bir qancha zaharli moddalarning ta’siri qanday o’rganiladi? degan savol tug’iladi. Gigiyena xodimlari bu borada ham bir qancha nazariy va amaliy ishlarni amalga oshirmoqdalar. Agar atmosfera havosi tarkibida bir qancha zaharli moddalar mavjud bo’lsa va baravar ta’sir ko’rsatsa, ularning atmosfera havosidagi mumkin bo’lgan me’yoriy miqdori quyidagi formula bilan topiladi: 1 ... 3 3 2 2 1 1    N n MChM C MChM C MChM C MCh

tirik organizmlarda kechadigan o ’ zgarishlarni matematik yo ’ l bilan hisoblash , tahlil qilish va xulosa chiqarish yo ’ lga qo ’ yilmoqda . Mumkin bo ’ lgan chegaraviy miqdorning ishlab chiqilishi gigiyena fanining katta yutug ’ idir , bu sanitariya amaliyotida asosiy qurol hisoblanadi . Sanitariya xodimlari MChM yordamida ogohlantirish beradilar , kundalik sanitariya nazoratini amalga oshiradilar . Hozirgi kunda atmosfera havosidagi 600 ga yaqin kimyoviy zaharli modda MChM ishlab chiqilgan , shuningdek , 33 ta moddaning birgalikda ta ’ sir qilishi o ’ rganilib , ular uchun me ’ yoriy miqdorlar belgilangan . Gigiyena fani uchun murakkab masalalardan biri - ishlab chiqilgan mumkin bo ’ lgan chegaraviy miqdorlarni hayotga tadbiq etishdir . Har bir zaharli modda atmosfera havosi orqali orga

2. Oqava suvlar va ichimlik suv muammosi O ta-bobolarimiz suvni muqaddas bilib, suvga tupursang ko’r bo’lasan deyishgan. Bu so’zlarga ko’p vaqt qonun sifatida qarab, suvni e’zozlashgan, undan oqilona foydalanishgan, ariqdagi suvlardan bemalol ichimlik suv sifatida foydalanishgan. Keyinchalik, mustabid tuzum davrida turli kimyoviy vositalarning qo’llanilishi natijasida suvlar ham yaroqsiz holga keldi. Natijada suv va suvdan foydalanishni ham davlat tomonidan nazorat qilish nafaqat zarur, balki shart bo’lib qoldi. Ushbu bobda Respublikamizda suvdan foydalanish va uning holati, daryolarning gidrolik tavsifi, kanallar, ko’l va suv omborlari, ularning hozirgi ahvoli, suv resurslarini muhofaza qilish kabi muammolariga alohida e’tibor berilgan. Respublikada is’temol qilinayotgan suv miqdorining 9

uning 94 foizi okean, dengiz suvlaridir. Suv zahiralarining faqat 6 foizi esa yer osti suvlari va muzliklaridir. Jahondagi ichishga yaroqli suvlar esa barcha suv zahiralarining faqat 0,0221 foizini tashkil etadi, ko’rinib turganidek, ichimlik suv masalasi dunyodagi eng og’ir muammolardan biri sifatida kun tartibida turibdi. Suv zahiralarining, jumladan yer usti va yer osti suvlarining keskin taqchilligi va ifloslanganligi O’zbekiston uchun ham katta tashvish tug’dirmoqda. Hududimizdagi daryolar, kanallar, suv omborlari va hatto yer osti suvlari ham inson faoliyati ta’siriga uchramoqda. “Sug’oriladigan hududlarda suv tabiatning bebaho in’omidir. Butun hayot suv bilan bog’liq. Zotan suv tugagan joyda hayot ham tugaydi. Shunday bo’lsada Markaziy Osiyoda suv zahiralari juda cheklangan. Yiliga

manbaining turi va suv yig’ish havzasining balandligiga qarab bahor yoki yozda kichikroq daryolarda 1-2 oy, yirik daryolarda 3-4 oy muddatda davom etadi. Bu davrda daryolarda yillik suv hajmining 70-95% oqib o’tadi. Ba’zi yillari daryolar yom’gir suvi hisobiga bo’ladi. Suv sanoat va kommunal xo’jaliklardan chiqqan oqava suvlar, neft, radiaktiv moddalar va boshqalar bilan ifloslanadi. Rivojlangan davlatlarning sanoatida ishlatiladigan toza suvlar kommunal maishiy xo’jaliklarga sarflanadigan suvlardan bir necha barobar ko’pdir. Chiqindi suvlar insonni ichimlik suv bilan ta’minlashda yaroqsiz hisoblanadi. Chunki zaharli moddalar bilan to’yingan suv inson salomatligiga salbiy ta’sir etadi. Turli yuqumli kasalliklarni keltirib chiqaradi. Keyingi vaqtda shifokorlar poliomielit, sariq va sil kasa

halokatga uchrab okeanga ming- ming tonna neft to’kgan. Natijada necha ming tonna suv yuzasi yupqa neft pardasi bilan qoplangan. Bir litr neft 200 litr suvni ifloslaydi. Yoki bir tomchi neft 1- 1,5 kvadrat metr kub suv yuzasini yupqa pardasi bilan qoplaydi. Natijada baliqlar va boshqa dengiz hayvonlari, suv qushlari hayotini xavfga soladi. Sanoat obyektlari atroflariga chiqarib tashlangan issiq oqava suvlar mazkur joydagi fauna va flora hayotiga zararli ta’sir qiladi. Issiqlik va atom elektr stansiyalarining sovitish uchun ishlatiladigan iliq suvlardan foydalansa bo’ladi. Masalan, Angliyada Xatterson atom elektr stansiyasidan chiqqan iliq suv ulkan suv havzasiga oqizib quyilgan va u yerda turli xil baliqlar boqilgan bu baliqlar o’zini yaxshi his qilib ochiq dengizga qaraganda ikki baravar

O’rmon, texnika sanoatiga tegishli zavodlar chiqindilaridan nitrobenzol, anilin bo’yoq zavodlari chiqindilaridan brom va anilin, koks, kimyo zavodlari tashlandiqlaridan turli fenollar va kimyo zavodining chiqindi suvlaridan esa sulfat kislotasini ajratib olish mumkin. Yaqin kunlargacha bir tonna ruda eritib olish uchun 80 m 3 suv sarflangan bo’lsa, hozirgi zamon texnikasi bilan qurollangan ba’zi sex va zavodlar shu miqdordagi rudaga 4 m 3 suv ishlatmoqda. Biroq hamma zavod va kombinatlar hozirgi zamon texnikasi bilan to’la ta’minlangan emas. Metallurgiya zavodlarida suvni muhofaza etishda Xarkov “Giprostal” instituti ilmiy xodimlarining xizmati katta. Ular domna, marten va boshqa pechlarni sovitishda suv o’rniga havodan foydalanishni taklif etishdi. Hozirgi kunda mamlakatimizning bir qanch

Iflos suvni biologik usulda sun’iy sharoitda tozalash uchun maydonchalarga maxsus qurilmalar quriladi. Yirik va o’rta kattalikdagi materiallar ustida turli qalinlikda aerob mikroorganizmli biologik plyonka qoplanadi va iflos suv shu materillardan o’tkaziladi. Natijada biofiltr suvdagi turli zararli moddalarni olib qoladi va suvni toza holda chiqaradi. Suvni iflos chiqindilardan holi etish va yana inson xizmatiga bo’ysundirish uchun yana o’nlab usullar ishlab chiqildi. Har bir tozalash usulini amalda qo’llash uchun joyning tabiiy sharoitini ilmiy asosda juda yaxshi o’rganish kerak. Shundagina qo’llaniladigan usul xo’jaligimiz uchun katta foyda keltiradi. Buni biz misol tariqasida Uchquduq shahrida qurilgan va ishga tushirilgan “Biologik tozalash stansiyasi”ning 1-navbatida ko’rsatib o’tamiz

Suv qishloq xo’jaligi va sanoat ishlab chiqarishidagi barcha jarayonlarning zaruriy tarkibiy qismi hisoblanadi. Suv Yer yuzida eng ko’p tarqalgan modda bo’lsa-da, ularning 98% zahirasini dengizlarning sho’r suvlari tashkil etadi. Umumiy chuchuk suvning atigi 0,1 foizidan foydalanish imkoni bor, xolos. Shuning uchun ham suvdan foydalanishni davlat tomonidan nazorat qilinishi maqsadga muvofiqdair. Korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, dehqon xo’jaliklari va fuqarolar suv to’g’risidagi qonunlarni buzish natijasida yetkazilgan zararlarni qonunlarda belgilangan miqdorda va tartibda qoplashlari shart. Korxonalar, tashkilotlar va muassasalar zarar xarajatlarni to’lashida aybdor bo’lgan mansabdor shaxslar va boshqa xodimlar belgilangan tartibda moddiy javobgar bo’ladilar (117-118- moddalar). “Ma’

Xuddi shunday huquqbuzarlik ma’muriy jazo chorasi qo’llanilganidan keyin bir yil davomida takror sodir etilgan bo’lsa, –mansabdor shaxslarga ng kam ish haqining uch baravaridan yetti baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo’ladi (Qonunning 75-moddasi). “Ma’muriy javobgarlik to’g’risida” gi Kodeksning 76-moddasiga muvofiq suv xo’jaligi inshootlari va qurilmalarini shikastlantirish, – eng kam ish haqining uchdan bir qismidan bir baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo’ladi. Suv xo’jaligi inshootlari va qurilmalaridan foydalanish qoidalarini buzish mansabdor shaxslarga eng kam ish haqining bir baravaridan uch baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo’ladi. Suv va suv havzalaridan foydalanish shartlarini buzish og’ir oqibatlarga sabab bo’lsa jinoyat hisoblanadi. Shuning uc

sivilizatsiyasi qurboniga aylanmoqda. Har yili jahon okeanlariga millionlab tonnagacha neft va neft mahsulotlari, sanoat va mishiy chiqindilar kelib tushmoqda. Halokatga uchrab suvda cho’kib ketgan va ketayotgan samolyotlar, “Mir” deb atalgan kosmik kemalar, shuningdek,atom bombalari, har xil zahri qotillar bilan limmo-lim bo’lgan harbiy kemalarning dengizlar va okeanlar qa’riga nom- nishonsiz yo’q bo’lib ketishi suvni va havoni zaharlab, jonivorlarga qiron keltirmoqda. Ilmiy texnikaviy taraqqiyot davriga nazar tashlasak, erishilgan yutuqlar bilan birga katta iqtisodiy, ekologik xatoliklarga yo’l qo’yilganini ham kuzatish mumkin. Ayniqsa, O’rta Osiyoda yoki o’zimizning Respublikamizda oqibatini o’ylamasdan yangi yerlarni o’zlashtirilishi hayotimizning asosi bo’lmish suvning isrof bo’lishig

3. Qattiq holdagi chiqindilar va litosfera muhofazasi Yer bizning boyligimiz va u yillar davomida e’zozu hurmatga loyiq bo’lib kelgan. Kishilar dehqonchilikni o’rgangan dastlabki kunlardanoq, yerga munosabat ijobiy bolib kelgan. Fan, ishlab chiqarishning rivojlanishi, yangi mahsulot turlarining ko’payishi va kishilar ehtiyoj turlarining o’zgarishi yer usti boyliklaridan foydalanish bilan qanoatlantirilmadi. Endi ular yerning ostidagi boyliklarni ham olishga, ulardan xalq iste’moli uchun zarur mahsulotlar ishlab chiqarishga bilim va imkoniyatlarini sarfladilar, natijada yer ostida ham qator boyliklar mavjudligi aniqlandi.Inson ularni hammasini olishni, hammasini o’ziniki qilishga tabiatdan “ruxsat” so’ramay harakat qildi. Oxir-oqibat tabiat o’z bag’ridagi boyliklarni xo’jasizlik bilan olayo

xususiyatlariga to’xtalib o’tamiz. Yer osti boyliklari deganda, yerning ichki qismida bo’lgan asosiy mineral resurslar tushuniladi. Yer yuzasida joylashgan mineral resurslar qum, shag’al, ba’zi bir tuzlar va boshqalar ham bor. Fan-texnika taraqqiyoti davrida yer osti boyliklaridan foydalanishda uch xususiyat mavjud:  ishlab chiqarishning tez sur’atlar bilan rivojlanishi nihoyatda ko’p miqdorda mineral resurslarni talab etadi: hozirgi paytda mineral resurslardan foydalanishning hajmi dunyo bo’yicha har o’n besh yilda ikki marta oshmoqda;  sanoat va qishloq xo’jaligida foydali qazilmalarining yangi-yangi turlaridan foydalanilmoqda va ayni vaqtda ular oldiga butunlay yangi talablar qo’yilmoqda;  geologiya va tog’ ishlarida yer osti boyliklarining joylashishidagi qonuniyatlarni topish va il

Yer osti boyliklarini tugab qolishi bilan bog’liq muammolarni, ularni isrof qilmay tashish, qazib olishda ham isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslik, shuningdek, xom ashyodan kompleks foydalanish va uni boyitish orqali yechish mumkin. Tiklanmaydigan tabiiy resurslarni muhofaza qilish ham asosan ana shularni taqozo etadi. Mamlakatimizda mineral xom ashyoning ba’zi bir turlaridan takror foydalanish yaxshi yo’lga qo’yilgan, bu jarayonni yer osti boyliklari qazib chiqarilgan hamma yerda qoladigan chiqindilar bilan ham yo’lga qo’yilsa iqtisodiy jihatdan ham, ekologik jihatdan ham samaradorlikka erishilar edi. Mineral xom ashyoning ko’p ishlatilish, asosan, Yer shari aholisi sonining o’sishi va ularning xilma-xil ehtiyojlarining ortib borishi bilan bog’liq. Mineral resurslar har qanday mamlakatning iq

kechadigan barcha jarayonlar muvozanatda bo’ladi. Ammo bu muvozanatni ko’pincha inson aralashuvi buzadi. Uning xo’jalik faoliyati rivojlanishi natijasida tuproq ifloslanadi, uning tarkibi o’zgaradi va hatto butunlay yaroqsiz bo’lib qoladi. O’rmon va o’tloqzorlarning yo’qotilishi, agrotexnika qoidalariga amal qilinmasdan yerni ketma-ket haydash tuproq eroziyasi yuzaga kelishiga, hosildor qatlamning suv oqimlari tufayli yuvilib ketishiga yoki shamoldan ishdan chiqishiga sabab bo’ladi. Tuproq eroziyasining bir necha turi mavjud (chizma). Hosildor tuproq qayta tiklanadigan resurs hisoblanadi. Ammo uning qayta tiklanishi uchun juda uzoq vaqt, yuzlab va hatto minglab yillar kerak bo’ladi. Yer yuzida har yili milliard tonnalab hosildor tuproqlar yo’qotiladi. Shuning uchun eroziya hozirgi vaqtda b

foydalanishni to’xtatish bo’yicha Milliy dasturning ishlab chiqilishi, mamlakatning ekologik barqaror rivojlanish modeliga o’tish Milliy strategiyasi, cho’lga aylanib borish bilan kurashish bo’yicha harakatlar Milliy dasturi, bug’xona gazlar emissiyasini kamaytirish bo’yicha Milliy strategiya, muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni rivojlantirish va joylashtirish bosh sxemasi, ekologik ta’lim davlat standarti va ekologik ta’lim dasturi ishlab chiqilishi va tadbiq etilishi bu soha muammolarini hal etishda huquqiy baza yaratdi. O’zbekiston ekologik muammolarini yechish yo’llaridan biri bu chiqindilarni atrof muhitga ta’sirini kamaytirish hisoblanadi. Energetika, rangli va qora metalluriya, kimyo sanoati, qurulish sanoati va qishloq xo’jalik ob’ektlarida hosil bo’ladigan chiqindilar atrof-muhi

II bob. Kimyo sanoati chiqindilarini qayta ishlash 1. Gaz holdagi chiqindilarni tozalash va qayta ishlash Sanoat korxonalari atmosfera havosi tarkibiga chiqarayotgan zaharli gazlarni mumkin bo’lgan me’yoriy miqdorda bo’lishini ta’minlash maqsadida turli xildagi tozalash usullaridan foydalaniladi. Bu usullar sanoat korxonalri tomonidan chiqarilayotgan zaharli gazlarning tarkibiga qarab tanlanadi. Sanaot korxonalari chiqarayotgan zaharli kimyoviy gazlar tarkibiga qarab bir necha xil bo’lishi mumkin. Sanoat chiqindi gazlarni tarkibidagi zararli qo’shimchalar ikki guruhga bo’linadi:  mayda zarrachalar (aerozollar), changlar, tutun va tuman;  gaz va bug’ holidagi birikmalar; Birinchi guruh organik yoki anorganik xususiyatga ega bo ’ lgan qattiq hamda suyuq zarrachalardan iborat bo ’ lib , ula

Chunki bu chiqindi gazlar bilan birgalikda to’planib bo’lmaydigan holatdagi ko’p foydali birkmalar organik erituvchilar, metallar, oltingugurt oksidlari havoga chiqarib yuboriladi. Masalan, iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda havoga chiqarib yuborilayotgan oltingugurt miqdori shu mamlakatda sulfat kislota ishlab chiqarish uchun zarur bo’lgan oltingugurt miqdoridan ko’p. Bundan tashqari, havo tarkibida turli kimyoviy moddalar bo’lganda metallar tez zanglaydi masalan, sanoat rayonlarida po’lat qishloq yerlariga qaraganda 3-4 marta tez zanglaydi. Atmosfera havosini sanoatning zararli chiqindilaridan muhofaza qilishning muhim choralari, yangi ishlab chiqarish jarayonlarini ratsional tashkil etish hamda mavjudlarini takomillashtirish yo’li bilan zararli birikmalar bo’lishiga yo’l qo’ymayslik yo

suyultirish yo’li bilan bir necha barobar kamaytiriladi yoki juda baland gaz trubalari orqali atmosferaning yuqori qavatlariga chiqarib yuboriladi. Chiqindi gaz tarkibidagi zararli birikmalarning tavsifiga qarab, ularni tozalash usullari uch turga bo’linadi:  suyuqliklar yordamida absorbsiyalash;  qattiq yutuvchlar yordamida adsorbsiyalash;  katalitik tozalash; Suyuqliklar yordamida absorsiyalash zararli birikmalarning turli erituvchilarda tanlab erish xossasiga asoslangan bolib, hozirda u eng keng tarqalgan hamda eng ishonchli usuldir. Bu usul sanoat miqyosida chiqindi gazlardan uglerod oksidlari, azot oksidlari, xlor, oltingugurt (II) oksid, vodorod sulfid va boshqa oltingugurtli birikmalar, kislota bug’lari, sianli birikmalar va turli zaharli birikmalar (fenol, formaldegid, ftor angi

mustahkam, strukturasi va yuzasini o’zgartirmasdan uzoq muddat ishlaydigan oson regeneratsiya qilinadigan bo’ladi. Gazlar asosan, davriy holda ishlaydigan tokchali reaktorlarda adsorbsiyalanadi. Bu tokchalarga adsorbentlar joylashtirlib, reaktorning ustki qismidan 0,05-0,03 s m tezlikda tozalanuvchi gaz oqimi beriladi. Ma’lum vaqtdan so’ng adsorbent to’yinib, o’z faolligini yo’qotadi. Bu holda jarayon to’xtatilib adsorbent qizdirish, o’ta to’yingan bug’ berish, havo yoki inert gaz bilan puflash orqali regeneratsiya qilinadi. Adsorbsion usulning asosiy kamchiligi uning davriy jarayonda ishlashi hamda bu usulda qo’llaniladigan adsorbentlarning qimmatligidir. Shuning uchun ham hozirgi vaqtda uzluksiz ravishda ishlaydigan adsorbsion usullar joriy etish ustida ko’p ishlar qilinmoqda. Gazlarni k

usullardan foydalanish, ya’ni azot oksidlarining konsentratsiyasini 0,0001% ga tushuradigan katalitik usulni qo’llash mumkin. Bu 0,001 hajm sanitariya me’yorlari bo’yicha yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan konsentratsiyadir. Lekin, katalitik tozalash usulining qo’llanilishi ishlab chiqarilayotgan HNO 3 ning tannarxini 10-12% ga oshiradi. Yuqorida ko’rib o’tilgan usullar hamda ularning texnik iqtisodiy ko’rsatkichlarini taqqoslash uchun gaz aralashmasidan H 2 S ajratib olish jarayonini ko’rib chiqamiz. Shu zaharli H 2 S ni ajratib olish uchun absorbsion va adsorbsion va katalitik usullarni qo’llab ko’ramiz. Absorbsion usulda tozalovchilar sifatida etanolamin eritmalari, mishyakning sodali eritmasi, ishqoriy metallarning korbonatlari, ammiak, kalsiy gidroksid suspenziyasi va shunga o’xshash reag

1-to’ldirgichli absorber, 2-eritmani isituvchi, 3-regenerator, 4-separator, 5-oltingugurtli ko’pik yig’gich, 6-filtr, 7-filtrlangan oltingugurt uchun bunker, 8-avtoklav, 9-havo yuborish, 10-nasos, I tozalanadigan gaz, II regeneratsiya qilinadigan eritma, III oltingugurt ko’pigi, IV oltingugurt, V havo, VI regenerirlangan yutuvchi eritma, VII yangi tayyorlangan mishyak sodali eritma, VIII tozalangan gaz. Adsorbsion quruq yo’l bilan H 2 S ni tutib qolish uchun ko’pincha temir, rux, mis, marganes oksidlar qo’llaniladi. Keyingi vaqtlarda bu maqsadlarda sintetik seolitlar ishlatilmoqda. Bu usulda H 2 S ni tozalash jarayoni kimyoviy jarayonlardan iborat bo’lib, u quyidagi reaksiya bo’yicha boradi: 2Fe(OH) 3 +H 2 S=Fe 2 S+6H 2 O+Q Regneratsiya jarayoni suv bug’i va havo aralashmasini davriy ravis

2-rasm. Gazlarni vodorod sulfiddan aktivlangan ko’mir qavatida katalitik tozalash sxemasi. 1-changni tutib qoluvchi siklon, 2-faollashtirilgangan ko’mirli reaktor, 3- bunker, 4-quritish sxemasi, 5-elevator, 6-ko’mirni yuvuchi reaktor, 7- oltinguigurtni ekstraksiyalovchi reaktor (shnek erituvchi), I tozalovchi gaz, II ammiak qo’shilgan havo, III (NH 4 ) 2 Sn eritmasi regeneratsiyaga IV eritma ((NH 4 ) 2 S), V regeneratsiyalangan ko’mir, VI yangi ko’mir, VII tozalangan gaz, VIII yuvindi suvlar. O’z-o’zidan ko’rinib turibdiki, bu usullardan eng qulayi adsorbsion va katalitik usullar bo’lib, ularda xarajat kam, tozalash darajasi esa yuqori bo’ladi. Absorbsiya jarayonlari olib boriladigan qurilmalar absorberlar deyiladi. Massa o’tkazishning boshqa turlari kabi, absorbsiya jarayoni ham kontakt y

Sirtiy absorberlar yaxshi eriydigan gazlarning suyuqlik hajmida yutilishida ishlatiladi. Bunday qurilmalarda harakatsiz va juda sekin harakatlanayotgan suyuqlik yuzasidan gaz o’tadi. Absorberda gaz bilan suyuqlikning kontakt yuzasi kichik bo’lgani uchun, bir necha qurilma ketma-ket ulanadi, gaz bilan suyuqlik esa bir-biriga qarab qarama-qarshi yo’nalishda harakat qiladi. Absorberda suyuqlik bir qurilmadan ikkinchi qurilmaga o’z-o’zicha oqib tushishi uchun keyingisi oldingisidan pastroq qilib o’rnatiladi. Absorbsiya jarayonida hosil bo’lgan issiqlikni ajratib olish uchun qurilmaning ichiga suv bilan sovituvchi zmeyeviklar o’rnatiladi. Sirtiy absorberlarning samaradorligi kam va ko’p joyni egallagani uchun sanoatda kam ishlatiladi. Plyonkali absorberlarning tuzilishi sirtiy absorberlarga nis

3a–rasm . Sirtiy absorber. 3b-rasm. Plastinali absorber. 1-absorber va gaz kiradigan kanal, 2-sovituvchi agent oqadigan kanal (sovituvchi suv). 39

3d-rasm. Trubali absorber. 1-truba to’rlari, 2-trubalar. 3e-rasm. Suyuqlik ko’tarilma harakat qiluvchi plyonkali absorber. 1-trubalar, 2-truba to’rlari, 3-kamera, 4-gaz beriladigan stutser, 5- absorbent beriladigan teshik. 3f-rasm. Nasadkali absorber. 1-silindrsimon qobiq, 2-nasadka, 3-suyuqlikni sochib beruvchi taqsimlagich, 4-nasadka quyiladigan to’r, 5-suyuqlik taqsimlagich, 6-gidravlik zatvor, 7-setka (to’r). 40

Ko’tariladigan suyuqlik plyonkali absorberlar truba to’siqlarga o’rnatilgan bir necha trubalar va kameradan iborat. Gaz kameradan patrubka orqali trubalarga, absorbent esa teshiklar orqali trubalarga beriladi. Katta tezlik bilan harakat qilayotgan gaz o’zi bilan suyuqlik plyonkasini pastdan yuqoriga olib chiqib ketadi. Qurilmada absorbent bilan gaz bir xil yo’nalishda yuqoriga qarab harakat qiladi. Trubalardan chiqqan suyuqlik truba to’siqlarga qo’yiladi va patrubka orqali tashqariga ketadi, tozalangan gaz esa qurilmaning yuqorigi qismidan tashqariga chiqib ketadi. Jarayon davomida hosil bo’lgan issiqlikni ajratib olish uchun trubalar orasiga sovituvchi suyuqlik beriladi. Nasadkali absorberlar har xil shakldagi qattiq jismlar, ya’ni hasadkalar bilan to’ldirilgan bo’lib, tuzilishi sodda va

miqyosda qo’llaniladi. Davriy ishlaydigan adsorberlarda adsorbentning yutish sig’imidan to’la foydalanilmaydi va adsorbsiya jarayoni bosqichida desorbsiya ham birgalikda olib borilgani uchun qurilmadan foydalanish darajasi kam bo’ladi. Bu kamchiliklar uzluksiz ishlaydigan qurilmalarda bo’lmaydi. O’zgaruvchan qatlamli adsorberlarda adsorbent sifatida ko’mir doim uzluksiz sirkulyatsiya qilib turiladi, gazdagi yutiluvchi komponent adsorbentga o’tadi. Gaz uzluksiz ravishda yutilish kamerasining pastki qismiga beriladi. Ko’mir bunkerdan sovitgich orqali yutuvchi kameraga tushadi. Adsorbtiv bilan to’yingan ko’mir desorberga tushadi, u yerda o’ta qizdirilgan suv bug’i yordamida isitiladi va qayta ishlanadi. Desorberdan so’ng, ko’mir trubaga o’tadi va pnevmatik usul bilan uzatiladi. Ko’mirni uzati

4a-rasm. Vertikal adsorber. 1-qobiq, 2-balka, 3-balkalar tayanchi, 4-ajratib olinadigan panjara, 5- shag’al qatlam, 6-ko’mir qatlami, 7-to’r, 8-yuk, 9-adsorbent tushuriladigan lyuk, 10-qopqoq, 11-yuklaydigan lyuk, 12-bug’ gaz aralashmasi beriladigan patrubka, 13-taqsimlovchi to’r, 14-bug’ chiqadigan patrubka, 15-saqlash klapanining patrubkasi, 16-pastki qism, 17-bug’ beriladigan patrubka, 18- kohdensat chiqadigan va suv beriladigan patrubka, 19-toza gaz chiqadigan patrubka, 20-kuzatuvchi lyuk, 21-adsorber turadigan tayanch halqa. 4b-rasm. Gorizontal adsorber. 1-korpus, 2-adsorbent qatlami, 3-taqsimlovchi tayanch panjara, 4-gaz beriladigan patrubka, 5-toza gaz chiqadigan patrubka, 6-isitilgan bug’ kiradigan patrubka, 7-bug’ aralashmasi chiqadigan patrubka 4d-rasm. Mavhum qaynash qatlamli ad

4e-rasm. Ko’p kamerali adsorber. 1-tarelka, 2-quyuluvchi truba, 3-adsorbent beriladigan truba, 4-bug’-gaz aralashmasi beriladigan shtutser, 5-toza gaz chiqadigan shtutser, 6- ishlatilgan adsorbent chiqadigan truba 4f-rasm. Uzluksiz ishlaydigan adsorber qurilmasi. 1-adsorber, 2,3-gaz aralashmasi kiradigan va toza gaz chiqadigan shtutserlar, 4-desorber, 5-desorberning isitish yuzasi, 6,7-isituvchi agentning kirish va chiqish shtutserlari, 8,9-desorbsiya qiluvchi agentning kirish va bug’ning chiqish shtutserlari, 10-uzatuvchi truba, 11-uzatiladigan gazning kirish patrubkasi, 12-bunker, 13-sovitkich, 14,15-sovituvchi gazning kirish va chiqish patrubkasi, 16- uzatiluvchi gazning chiqish patrubkasi. 44

4g-rasm. Shnekli adsorber. 1-korpus, 2-gorizontal shnek, 3,4-vertikal shnek Bu xildagi bir kamerali qurilmalarda qattiq zarrachalar intensiv aralashib, ularning qatlamli bo’lish vaqti har xil. Natijada zarrachalarning yutilayotgan komponent bilan to’yinish darajasi ham turlicha bo’ladi. Bundan tashqari, bu apparatlarda fazalarning yo’nalishi bir tomonlama bo’lsa, gaz fazasida adsorbent qatlamidagi o’rtacha konsentrasiyaga mos keladigan muvozanat holidagi konsentrasiyadan kam bo’lgan adsorbtivning konsentrasiyasiga erishish qiyin. Bir bosqichli qurilmalardagi bu kamchiliklarni yo’qotish uchun adsorbsiya jarayoni fazalarning qarama-qarshi yo’nalishida, ko’p kamerali qurilmalarda olib boriladi. Ko’p kamerali mavhum qaynovchi qatlamli adsorberda gaz aralashmalari ketma-ket gaz taqsimlagich orq

2.Oqava suvlarni tozalash va qayta foydalanish Inson organizmi uni o’rab turgan tashqi muhit bilan chambarchas bog’liq. Demak, tashqi muhitning ifloslanishi kishi organizmiga salbiy ta’sir etar ekan. Shuning uchun ham tashqi muhitni asrash inson sog’lig’ini saqlash demakdir. Tashqi muhit omillaridan biri ifloslangan suvdir. U organizmga ta’sir qilish va kasallik keltirib chiqarish jihatidan katta ahamiyatga ega. Ayniqsa u meda-ichak, gepatit va boshqa turli yuqumli kasalliklar tarqatishda muhim rol o’ynaydi. Shuning uchun ham chiqindilar tashlanadigan suv tez-tez bakteriologik jihatdan tekshirib turilishi kerak. Bu bir tomondan ochiq suv havzalarini ifloslanishdan asrasa, ikkinchi tomondan shu bilan bog’liq ko’pgina kasalliklarning oldini oladi. Xo’jalik chiqindi suvlari aholining kundalik

tarkibiga, ularning xossalariga o’rtacha baho berish uchun sistemali ravishda suvdan namunalar olib tekshirib turish kerak. Shundagina chiqindi suvlarning tarkibiga, miqdoriga va boshqa xususisyatlariga o’rtacha baho berish mumkin bo’ladi. Xo’jalik chiqindi suvlarining rangi xira, o’ziga xos yoqimsiz hidli bo’ladi. Suvning kimyoviy tarkibi noorganik moddalarga birmuncha boy, ba’zi moddalar esa erigan holatda bo’ladi. Umuman olganda, chiqindi suvlarning 60%i organik moddalarga to’g’ri keladi. Ular ikki ko’rsatkichi bilan, ya’ni suvning oksigenga bo’lgan biokimyoviy talabi va oksidlanishi bilan baholanadi. Chiqindi suv tarkibidagi organik moddalar kimyoviy yo’l bilan oksidlanish uchun sarflangan oksigen miqdori bilan aniqlanadi. Suvning oksigenga bo’lgan biokimyoviy ehtiyojini 5-20 kun ichid

 osilma moddalarni ushlashga va cho’kmani qayta ishlashga mo’ljallangan tindirgichlar. Birinchi guruhga gorizontal, tik, radial tindirgichlarni kiritish mumkin. Bularning hammasi ish jarayonini pasaytirib, undagi osilma moddalarni cho’ktiradi. Gorizontal tindirgichlarning tagi qiya bo’lib, bir tomoni chuqurroq qilib quriladi, chunki suvdagi cho’kmalar qiya tomonga qarab harakatlanadi. Cho’kma bo’shliqda yig’ilganda suv harakati natijasida loyqalanib ketmaydi. Tindirgichning chuqurligi 1,5-2 m, unda suv harakati sekundiga 7 mm ga pasayadi. Biologik usul bilan chiqindi suvlarni tozalashdan maqsad ularni zararsizlantirish, ular tarkibidagi organik moddalarni mineral noorganik moddalarga aylantirish, kolloid moddalarni parchalash, mexanik usul bilan tozalash mumkin bo’lmagan iflosliklardan ho

havzalarining tagi 0,01-0,015  ga teng. Hovuzning bo’yiga parallel qilib betonli nov ochiladi. Suvning chiqib ketishi va kirishi uchun ham 15-20 metrli beton moslamalar joylashtiriladi. Tindirilgan suv suv havzalariga tushiriladi. Cho’kmalarni chiqarish uchun suv havzasining tagiga maxsus truba o’rnatiladi, kuz faslida cho’kmalar chiqindi suv bilan suyultirilib sug’orish shudgorlariga tashlanadi. Chiqindi suvlarni tezroq tozalash zarur bo’lsa, suv havzasida 10-15% tozalangan suv qoldiriladi. Oksidlovchi suv havzalaridagi suv qatlami 0,6 metr bo’lishi kerak. Suv yuzasi bilan atmosfera havosining almashinib turishi suvning tezroq oksidlanishiga imkon beradi. Havo harorati 6  C bo’lganda biologik hovuzdagi suvning tozalanishi normal davom etadi. Biologik hovuzlar yozning issiq kunlarida, yu

Shuni aytish kerak-ki, qayta tozalangan suvni faqat texnik ehtiyojlar uchun sarflash zarur. Ichimlik suv sifatida ishlatishga also yo’l qo’yib bo’lmaydi. Og’ir metall tuzlari, politsiklik aromatik karbon suvlar, nitroza birikmalar shahar chiqindi suvining doimiy tarkibiy qismi bo’lib qolgan. Ular kanserogen, mutagen ta’sir ko’rsatish qobiliyatiga ega. Tozalangan suvlarni qayta tozalash vaqtida ham shunday kimyoviy moddalar paydo bo’ladi-ku, ular suvning sifatini mutlaqo o’zgartirib yuboradi. Jumladan, suvni xlorlashda galoidometanlar hosil bo’ladi, ular blastomogen ta’sir ko’rsatuvchi kimyoviy moddalardir. Shu sababli qayta tozalangan suvlarni texnik maqsadlarda ishlatganda ham tarkibida turli kimyoviy moddalar borligini hisobga olib ochiq usulda ishlatishga ruxsat berilmaydi. Gigiyenistla

3. Sanoat qattiq chiqindilarini ajratib olish va qayta ishlash Ilmiy - texnik taraqqiyotning rivojlangan davrida tabiat va jamiyatning o ’ zaro ta ’ siri bilan bog ’ liq bo ’ lgan muammolar , asosiy va murakkab muammolar bo ’ lib bormoqda . Shulardan biri geografik muhitning qattiq sanoat chiqindi moddalari bilan ifloslanishi va uni oldini olish muammosidir . Ilmiy - texnik taraqqiyot sanoat korxonalarida texnikani , ishlab chiqarish texnologiyasini uzluksiz takomillashtirishda , ijtimoiy mehnat mahsuldorligining o ’ sishiga va ish sharoitlarining yaxshilanishiga olib keluvchi mehnatni va boshqarishni tashkil etishda namoyon bo ’ ladi . Texnologik jarayonlar o ’ zgaruvchan bo ’ lib , texnika taraqqiy etgan sari to ’ xtovsiz ravishda ratsionallashtirib boriladi . Chiqindilarni o’z vaqtida y

xarajatlarini tashkil qiladi. Ammo chiqindilarni yig’ib olish ishlarining samarali va rejali tashkil qilishini atrof-muhit toza saqlanishi bilan birga va iqtisodiy foydaga olib keladi. O’zbekiston Respublikasi “Tabiatni muhofaza qilish to’g’risidagi” va “Chiqindilar to’g’risidagi” qonunlarga muvofiq chiqindilarni boshqarishni davlat tomonidan muvofiqlashtirish O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Vazirlar Kegashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari hamda maxsus davlat vakolatlari doirasida amalga oshiriladi. So’nggi yillarda respublikada vujudga kelgan ekologik vaziyatning tahlili shuni ko’rsatmoqdaki, chiqindilar atrof tabiatning xavfli ifloslanishiga va aholi salomatligiga jiddiy xavf tug’dirmoqda. 2004-yilda “O’zgidromet” tomonidan maishiy c

foydalanadigan kuzov hajmi 7 m 3 lik mashina bo’lgan. Hisob-kitoblarga ko’ra, kuzov hajmi 7 m 3 lik 1065 ta mashinalarga bo’lgan ehtiyoj 2245 tani, 10 m 3 hajmlik mashinalarga ehtiyoj 1684 tani tashkil qiladi. Dastlabki baho ko’rsatmoqdaki, shaharlardagi korxonalar ehtiyoyojiga ko’ra 47-63% maxsus mashinalar mavjud. Maxsus mashinalar oxirgi marta markazlashgan holda 1994 yilda Rossiyadan keltirilgan, ularning foydalanish muddati 5,5 yil bo’lgani uchun foydalanish muddatini o’tab bo’lgan. So’ngi yillarda “Samavto” korxonasidagi chiqindi tashish mashinalar ishlab chiqarila boshlandi va Navoiy, Samarqand, Nukus, Namangan shaharlari korxonalariga yetkazib berildi. Olib borilgan monitoringlar shuni ko’rsatmoqdaki, 1997-2004 yillarda hosil bo’lgan maishiy chiqindilarni yig’ib tashish hajmi kamay

qilinadigan maishiy chiqindilar hajmi bilan belgilanadi (30, 60, 120, 180, 240 ... 3000 m 3 /yil). Chiqindixonaning asosi inshooti chiqindilarni qabul qilish va joylashtirish uchastkasi yillik hajmidan kelib chiqib umumiy maydonining 85-95% ini tashkil qilishi lozim. Chiqindixona maydoni keltirilgan chiqindilarni joylashtirish navbatlariga (kartalariga) ajratib har bir karta balandligi 2-2,5 metrdan 2-3 qavat joylashtiriladi. Ishlab chiqarish xo’jalik inshoot va binolar chiqindixonaning chiqindilarini qabul qilish quvvatiga ko’ra 0,3-1 gektar miqdorida bo’ladi. So’ngi ma’lumotlarga ko’ra respublikada 182 ta tuman markazi va shaharda maishiy chiqindixonalar mavjud, shundan 142 tasi davlat, 40 tasi nodavlat korxonalar tasarrufida. Davlat tasarrufidagi korxonalar foydalanishida chiqindilarnin

mumkin. Ma’lumotlarga ko’ra joylarda hosil bo’lgan maishiy chiqindilarni yig’ib, tashish tegishli hisob-kitob va hisobot yo’lga qo’yilmagan. Maishiy chiqindixonalarda ishlarni sifatli va o’z vaqtida tashkil qilish uchun tegishli mashina va mexanizmlar mavjudligi ahamiyatga ega. Demak, 182 ta chiqindixonada me’yorlarga ko’ra ishlarni tashkil qilish uchun jami 546 ta turli quvvatga ega buldozer, 182 ta shibbalash mashinasi zarur. Agar chiqindilarni ustidan 15-20 sm qalinlikda toza tuproq solish uchun chiqindixona hududida tuproq olish joyi bo’lmasa, tuproqni tashib olib kelish uchun tegishli ekskavator va ag’darma yuk mashinasi ham kerak bo’ladi. 182 ta chiqindixonadan 17 tasida tarozi mavjud bo’lganligi uchun 165 ta chiqindixonaga tarozi o’rnatish, 38 tasida nazorat punkti bo’lgani uchun 14

Qayt etilgan ishlarni amalga oshirish uchun chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirish dasturi loyihasi ishlab chiqilib, tasdiqlanishi chet el investistiyalari jalb qilinishi lozim. II bob bo’yicha xulosa Texnologik jarayonlarda chiqadigan chiqindilarni kamaytirish yoki atrof- muhitga zararsiz chiqindilarga aylantirish texnika taraqqiyotining asosiy vazifasi hisoblanadi. Har qanday yangi texnologiya o’zining yaratilish davrida uch asosiy bosqichdan o’tadi. Bular ilmiy-tadqiqot, loyiha-texnika jihatdan ishlab chiqarish, ishlab chiqarishda o’zlashtirish. Chiqindisiz texnologik jarayonlarni tadbiq etish, bu ijtimoiy-iqtisodiy muammo, ayniqsa kimyoviy texnologiyada judayam zarur hisoblanadi. Buning uchun mavjud texnologik jarayonlardan eng optimallarini tanlash va ishlab chiqarishda q

III bob. Kimyo sanoati korxonalari chiqindilarini qayta ishlash borasida olib borilayotga tadqiqotlar va takomillashtirish yo’llari 1. Gaz holdagi chiqindilarni tozalashda polimerlardan foydalanish Havo muhitining ifloslanishini keskin cheklash va bo’lg’usi yangi muammolarning oldini olishning eng muhim yo’li bu chiqindi gaz va gazsimon turli organik moddalar hosil bo’lish jarayonlarining eng samaradorligini amalda keng qo’llash hisoblanadi. Buning uchun dastavval, amvjud texnologik jarayonlarni takomillashtirish yoki yangi ”chiqitsiz texnologiya” yaratish orqali katta ekologik ijobiy natijaga erishish mumkin. Misol sifatida, issiqlik elektr stansiyalari va qozonxonalar kabi ko’mir, neft, mahsulotlari ishlatiladigan energetik inshootlardan atom elektr stansiyalari (AES) ga o’tishni, shunin

sorb е ntlar sanoatni oqava suvlari va chiqindi gazlarini tozalashda sinovdan o’ tkazildi . Navoiyazot OAJ oqava suvlari va zaharli gazlarini tozalashda sinovdan o’ tkazilgan sorb е nt yuqori iqtisodiy samara b е rdi . Tadqiqot davomida chiqindini tozalashda chiqindidan foydalanish shioriga amal qildik , shuning natijasida iqtisodiy samaradorlik yuqori b o’ lishiga erishildi . Polianilin olishda anilin o’ rniga “ Buxoro - Qorak o’ l ” Rossiya ch е t el korxonasi oqava suvi tarkibidagi sulfat anilindan foydalandik , natijada ham oqava suvni tozaladik ham xom ashyoga ega b o’ ldik . Kompozitsion sorb е ntni quyidagi k o’ rsatilgan t е xnologik usulda olish y o’ lga q o’ yildi , dastlab kompozitsion sorb е nt tarkibidagi kompon е ntlar va ularning miqdori tajriba asosida hisoblab topildi . Ko

Tozalanadigan gaz apparat quyi qismidagi htuts е rdan k е lib tabl е tkali nasadka qatlamidan o’ tishda tozalanib , apparat yuqori qismidan tozalangan gaz htuts е r orqali chiqarib yuboriladi . Nasadka t o’ yinganda kompozitsion sorb е nt nasadka mat е rialining el е ktr o’ tkazuvchanligi o’ zgaradi . Bu jarayonni qayd qilish uchun gaz absorb е rining uchta joyida el е ktr o’ tkazuvchanlik signali kontaktlari q o’ yilgan (2, 21, 211). Bu signallar ishlab chiqarish s е xinining SPU sida qayd etiladi . Olingan natijalar asosida tadqiqot ishiga quyidagicha xulosalar kilish mumkin : Polianilinning choklangan polikislotalar bilan o’ zaro ta ' sirlashuv r е aktsiyalari o’ rganildi va yangi xossalarga ega polim е r - polim е r kompozitsion mat е riallar olindi . El е ktrokimyoviy usulda polia

2. Oqava suvlarni tozalash borasida olib borilayotgan bilogik va texnologik tadqiqotlar Sanoat oqava suvlarini tozalashda qo’llaniladigan usullarni ko’rib chiqdik, bugungi kunda olimlar yana boshqa samarali usullar ustida tadqiqotlar olib borishmaoqda. Shulardan biri oqava suvlarni tozalashda polimer moddalardan foydalanish hisoblanadi. Olib borilgan tadqiqotlar bu usul ko’rib o’tilgan barcha usullardan samarali va arzon, qo’llanilganda ekologik jihatdan ham zararsiz ekanligini ko’rsatdi. Quyida shu usulni ko’rib o’tamiz. Dastlab, polimer modda olish uchun xom ashyo tanlanadi. Xomashyo ham tabiiy minerallardan yoki sanoatda ishlatilgan mahsulotlar chiqindilaridan olingani tufayli qimmatga tushmaydi. Qorako’lchilik zavodlaridan chiqadigan chiqindi aniline sulfatdan anilinni ajratib olamiz,

kiritilganda tezda yutgan moddalarini ajratib tashlaydi. Bu moddalar rangli metall ionlari yoki zaharli modda ionlari bo’lishi mumkin. ajartib olingan rangli metallardan sanoatning boshqa sohalarida foydalanish mumkin. Ko’rib o’tilgan usulning boshqa usullardan afzalligi shundaki, interpolimerkompleks gelini bir necha marta qayta ishlatish mumkin, u rangli yoki og’ir metall ionlarini oson va yaxshi yutadi, tez ajratib olish mumkin. Sanoatning rangli metallar sohasida foydalanish mumkin. Shuning barobarida atrof-muhitga tashlanadigan qattiq chiqindilar miqdorini kamaytirishga yordam beradi. Oqava suv tarkibidagi zaharli moddalar ionlarini yutib, daryolarga oqiziladigan suv tarkibini zararsiz, tirik organizmlar uchun xavfsiz holga keltirishga yordam beradi. ajratib olingan moddalardan boshqa

3. Qattiq chiqindilarni qayta ishlash va xalq xo’jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish yo’llari Hozirgi vaqtda insoniyatning xo’jalik faoliyati ta’siri ostida atrof-muhitga zarar etkazilishihammaga ma’lum. Shuningdek, atrof muhitga etkazilayotgan zararni kamaytirish ham insoniyatning o’z qo’lidadir. Agar bu masalaga ijobiy tomondan chuqurroq yondashadigan bo’lsak, o’zimizning atrofimizni yanada obodonlashtirish va musaffolashtirish zaruriyati paydo bo’ladi. Zero Prezidentimiz I.A.Karimov ko’rsatib o’tganlaridek: “Ekologik xavfsizlikni kuchaytirishninghozirgi asosiy yo’nalishlaridan biri shaharsozlik va tumanlarni rejalashtirishning ilmiy asoslangan, hozirgi zamon urbanizastiyasining barcha salbiy oqibatlarini bartaraf etadigan tizimni joriy etish yo’li bilan shaharlarda va boshqa aholi punk

kasalliklarning tezda tarqalishiga sabab bo’lmoqda. Pashsha, chivin kabi mayda hasharotlar va qushlarning chiqindixonalarda oziqlanishi mikrob, virus, bakteriyalarning tarqalishiga (ayniqsa, yilning issiq faslida) kuchli ta’sir etadi. Bundan tashqari to’planib borayotgan chiqindilar atmosfera havosi, yer osti va yer usti suvlari, tuproq va o’simliklarni ifloslovchi asosiy manbalar hisoblanadi. Endilikda maishiy chiqindilarning miqdor jihatidan borgan sari ko’payib borayotganligi insoniyatni jiddiy tashvishga solmoqda. O’zbekistonda har yili ko’plab shahar chiqindilari, sanoat chiqindilari, qishloq xo’jaligi va qishloq maishiy chiqindilari to’planib qolayotganligi va ularni yig’ish va qayta ishlash muammosi hal etilmaganligi jiddiy muammo hisoblanadi. Masalan, faqat Namangan shahrining o’zi

turli tuman. Chiqindilarning umumiy holdagi iqtisodiy ahamiyatini baholash mushkul, shuning uchun uning tarkibi aniqlangandan so’ng samaradorlikka to’g’risida fikr bildirish mantiqqa to’g’ri keladi. Masalan, chiqindi tarkibida alyuminiy, shisha idishlar, po’lat, qog’oz, plastmassa, singan oyna kabilarning bo’lishi ulardan ikkinchi marta foydalanish samaradorligini oshiradi. Aslida chiqindi biror bir xom ashyo, material, buyum, mahsulot yoki tavarlardan foydalanib, ularning keraksiz qismini chiqarib tashlash natijasida hosil bo’ladi. Biroq hosil bo’lgan barcha chiqindilarni tashlab yuborish yoki ko’mib tashlash ularni joylashtirishdagi noto’g’ri faoliyatdir. Asosiy muammo chiqindilardan ikkilamchi xom ashyo sifatida foydalanishda. Rivojlangan mamlakatlarda chiqindining katta qismi mana shun

III bob bo’yicha xulosa Buyuk kimyogar olim D.I.Mendeleyev “…Ilg’or texnologiyaning bosh maqsadi tashlab yuboriladigan, foydasiz narsalardan inson uchun kerakli mahsulot ishlab chiqarish usullarini qidirib topishdir”, degan edi, darhaqiqat yuqorida ta’kidlaganimizdek, tabiatda foydasiz narsaning o’zi yo’q. Ayniqsa bizning mamlakatimizda, mamlakat boyliklarini isrof qilish, ekologik muvozanat buzilishiga qarshi kurashda olib borilgan tadbirlar natijasida ana shu boyliklar muhofaza qilinmoqda. Respublikamizda davlat tomonidan barcha huquqiy, iqtisodiy va boshqaruv shart-sharoitlaru tabiatni muhofaza qilishga qaratilgan.Xalq xo’jaligini rejalashtirishda davlat tomonidan tabiiy muhitni himoya qilish va uni qayta tiklash uchun e’tibor berilib, kerakli mablag’ ajratilishi zarur. Shuningdek, ekol

bilish yoki aksincha ilmiy – texnika inqilobi avtomatik tarzda ekologik ziddiyatlarni hal qilishga olib keladi, deb tushunish xatodir. X u l o s a Sanoat miqyosida qayta ishlanadigan tabiiy mineral resurslarga oqilona munosabatda bo’lish va atrof-muhitlar, ayniqsa, biosfera unsurlarining muhofazasini ta’minlash uchun har doim havo, suv va tuproq tarkib tuzilmasi ko’rsatkichlari talab darajasida bo’lishi zarur. Ammo, turli xil ishlab chiqarish chiqindilari ta’siri tufayli ularning shu kungi ko’rsatkichlari nihoyatda past. Vaziyatning kelajakda bundan ham yomonlashuvini oldini olish maqsadida korxona va xo’jaliklar o’z ishlab chiqarish faoliyatlarini texnik texnologik takomillash, chiqindi moddalar hosil bo’lishini cheklash, sodir bo’layotgan chiqindilarni zararsizlantirish choralarini amalg

3. Tabiiy xom ashyo resurslaridan samarali foydalanadigan ishlab chiqarish komplekslarida, birinchi galda, suv va energiyalardan takroran samarali foydalanish imkonini beradigan, yopiq zanjir tizimlarini keng qo’llash. Nihoyat, ikkilamchi va chiqindi modda va mahsulotlarni qayta ishlab chiqarish jarayonlariga jalb qiladigan yuqori darajada samarador texnologiyalarni yaratib, ularni amalda qo’llash; 4. Har qanday xom ashyo mahsulotini kompleks qayta ishlaydigan, shu jumladan, muayyan ishlab chiqarish korxonasida hosil bo’ladigan ikkilamchi xom ashyo resurs (mahsulot) larni, shu jumladan, chiqindi mahsulotlarini har xil yangi ilmiy-texnik usullar vositasida (masalan, “rekuperatsiya” jarayonini qo’llab), qayta ishlab, kerakli moddalarni olish; 5. Kimyoviy zararli va zaharli moddalar, shu juml

Atrof-muhit, ayniqsa, jonli biounsurlar uchun o’ta zararli, inson hayoti uchun xavfli chiqindilar hosil bo’lish texnologik jarayonlari hamda ularning sodir bo’lish mexanizmiga doir bilimlar hamma vaqt muhim ahamiyat kasb etadi. Chiqindilarni bartaraf etish yoki ularning miqdorini keskin kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalda ular joriysini ta’minlashi uchun qator zarur fizik-kimyoviy va ekokimyoviy ko’rsatkichlarga e’tiborni qaratmoq zarur. Harorat, bosim, modda hajmi yoki miqdori (konsentratsiyasi), harakat tezligi, texnologik jarayon vaqtida reagent moddalar oqimini retsirkulyatsiyalash darajasi, katalizator (agar katalitik jarayon bo’lsa) turi kabi ko’rsatkichlar va shuningdek, barcha qurilmalarning texnik texnologik parametrlari, ularning barqaror faoliyati

yotadi. Demak, mazkur sohada faoliyat ko’rsatadigan har bir mutaxassis yetarli darajada limit-amaliy bilimni o’zlashtirib olishlari maqsadga muvofiq. Yuqoridagilardan kelib chiqib, ta’kidlash o’rinli, kelajakda asosiy e’tiborni zaharli moddalar va chiqindi birikmalar hosil bo’lishi reaksiya (jarayon) larning shart-sharoitlari va ular mexanizmini o’rganish matematik (statistik rejalash) usullariga qaratmoq kerak. Gaz, suyuq va qattiq holatlardagi chiqindi moddalarning hosil bo’lishi, odatda, biokimyoviy qaytmas jarayon hisoblanadi. Fizik-kimyo asoslaridan kelib chiqqan holda, ta’kidlash ham mumkinki, eng ko’p termodinamik samara ijobiy natija “qaytar” reaksiya (jarayon) lardagina kuzatiladi. Bunda, moddalarning qayta ishlanish sharoitida o’rganilayotgan sistema o’zgarishi kinetikasi, uning

 Ayrim tur chiqindi modda va birikmalarni maxsus texnologik usul va uslublar bilan qayta ishlash (utilizatsiyalash) va ulardan foydali mahsulotlar olish;  Qayta ishlov berish usullaridan keng foydalanish imkoniyati bo’lmagan hollarda, chiqindi moddalarning, ayniqsa, biosfera unsurlariga zarar yetkazadiganlarini kimyoviy, fizik-kimyoviy va fizik usullar vositasida zararsizlantirish;  O’ta xavfli chiqit modda (masalan, yadroviy chiqit) larni chuqur yer osti qatlamlariga ko’mib tashlash; Xulosa qilib, ta’kidlash mumkinki, hozirgi fan va texnika taraqqiyoti yutuqlariga tayanib sanoat korxonalari hamda energetik inshoot va qurilma vositalar faoliyatida sodir qilinayotgan chiqindilarni bartaraf etish, ularni imkon darajasida zararsizlantirish kabi dolzarb masalalarni hech vaqt esdan chiqarmas

Adabiyotlar ro’yxati Normativ-huquqiy hujjatlar: 1.O’zbekiston Respublikasi “Chiqindilar to’g’risida” gi qonuni. 2002 yil 2. J. Xolmo’minov. “Ekologiya va qonun”. T. Adolat. 2000. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlari: 1. I.A.Karimov. “Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir”. T. O’zbekiston. 1996. 2. I.A.Karimov. “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”. T. O’zbekiston. 1997. 3. I.A.Karimov. Ma’naviy yuksalish yo’lida. T. O’zbekiston. 1998. 4. I.A.Karimov. “O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”. Toshkent . “ O ’ zbekiston ” nashriyoti . 2011. Darslik va o ’ quv qo ’ llanmalar : 1.Э.А.Турдыкулов. “Экологическое образование и воспитание учащихся”. Т . Укитувчи . 1991. 2.Sh.Otaboyev, T.Iskandarov. “Kommunal g

11. N . Nikolayeva . “ Mo ’ jiza kitob ” I tom . T. O’zbekiston 1998. 12. A.Ergashev, T.Ergashev. “Ekologiya, biosfera va tabiatni muhofaza qilish”. T. Yangi asr avlodi. 2005. 13. К.Ю.Валуконис, Ш.О.Мурадов. Основы экологии. Т. Мехнат. 2001. 14. A . To ’ xtayev , A . Hamidov “ Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish ”. Toshkent . “ O ’ qituvchi ”. 1994- yil . 15. G.D.Shamsidinova, D.A.Karimova. “Kimyoviy ekologiya”. Toshkent, 2010 yil 16. G.D.Shamsidinova, D.A.Karimova, A.S.Ilyasov “Gidroekologiya” Toshkent, 2009 yil 17.G.D.Shamsidinova, D.A.Karimova. “Ekologik muammolar”. Navoiy, 2008. 18. Ekologiyaga oid gazeta va jurnal materiallari. Ilmiy jurnal va konferensiyalardagi maqola tezislar 1.Д.А.Каримова Саноат чи қиндиларини тозалашда интер - полимеркомплекс (ИПК) моддаларнинг ўрни.

5. D . A .Каримова Interpolimer komplekslar yordamida sanoat chiqindilarini tozalash O ’ zbekiston Respublikasi biologic xilma - xilligining ekologik muammolari . Respublika ilmiy - amaliy konferensiya . – Navoiy , 2006. 6. D . A .Каримова Interpolimer komplekslar va ularning ekologik ahamiyati O ’ zbekistonda tabiiy birikmalar kimyosining rivojlanishi va kelajagi . Ilmiy konferensiya . – Toshkent . 2007, -С.13-19. 7. D . A .Каримова, D . Н.Шерматова Изучение структуры полимер- полимерных композиций на о снове полианилина и различных поликислот “ Зеленая химия в интересах устойчивого развития ” .Материалы I республиканской конференции с международным участием. Самарканд 26-27 марта 2012 г. 8. D.A.Каримова, D.Н.Шерматова Ekologiyaning istiqboli, uning ekologik ong va huquqiy bilimlarga bog

1 3. D.A.Каримова, D.Н.Шерматова Ta ’ lim jarayonida innovatsiyalar . XII - ilmiy - amaliy konferensiya materiallari ,2013 . 14 . D.A.Каримова, D.Н.Шерматова, З.И.Расулова Технологический метод изготовления композиционных полимерных сорбентов . O’zbekiston kompozitsion materiallar ilmiy-texnikaviy va amaliy jurnali №1/2013. 1 5. D.A.Каримова, D.Н.Шерматова Интерполимерные комплексы и композиции полианилина в качестве сорбента при очистки отходящих газов промышленных предприятий . Современные техника и технологии горно-металлургической отрасли и пути их развития. VI –международной научно-технической конференции. 14-16 мая 2013 года. г. Навои. Internet saytlari : 1. . WWW.tdpi.uz ( O ’ zbekiston Respublikasi xalq ta ’ limi vazirligi} 2. WWW.pedagog.uz 3. WWW.ziyonet.uz 4. WWW.edu.uz 5. WWW.g

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari