Кимё саноати корхоналарида инновацион фаолиятнинг иқтисодий самарадорликни ошириш. (“ўзкимёсаноати” АЖ корхоналари мисолида)

КИМЁ САНОАТИ КОРХОНАЛАРИДА ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТНИНГ ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИКНИ ОШИРИШ (“Ўзкимёсаноати” АЖ корхоналари мисолида) ДАВЛАТ РАҲБАРИНИНГ МУРОЖААТЛАРИ Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг таъкидлаганидек “... Энг муҳим вазифа – халқимиз онгида инновацион тафаккурни шакллантириш. Инновациялар бўлмаган жойда ривожланиш ва рақобат ҳам бўлмайди...”. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022- 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ-60 сонли Фармони, 2018 йил 5 майдаги ПҚ-3697-сон “Фаол тадбиркорлик ва инновацион фаолиятни ривожлантириш учун шарт-шароитларни яратиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги, 2018 йил 7 майдаги ПҚ-3698-сон “Иқтисодиёт тармоқлари ва соҳаларига инновацияларни жорий этиш механизмларини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ги қарорлари, шунингдек бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазиф ТАДҚИҚОТНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ Жаҳонда илм фаннинг юқори суръатларда ривожланиши, мамлакатлар иқтисодиётининг инновацияларга очиқлиги ва уларни амалиётга қўлланишда чекловлар йўқлиги саноат тармоқларининг фаолиятида катта иқтисодий самарадорликка эришишининг муҳим омилларидан бири эканлигига шубҳа йўқ. Жумладан, 2022 йилда дунёнинг энг инновацион иқтисодиётлари индекси бўйича пешқадамликни Жанубий Корея 90,49 кўрсаткич билан эгаллаган бўлса, кейинги ўринларда Сингапур (87,76), Швейцария (87,6), Германия (86,45), Швеция (86,39), Дания (86,12), Исроил (85,5), Финляндия (84,86) ва Нидерландия (84,29)лар эгаллашди. Бугунги кунда иқтисодиётга инновацияларни кенг жорий қилиш, саноат корхоналари ва илм-фан муассасаларининг кооперация алоқаларини ривожлантириш, шунингдек, глобал инновацион индексда Ўзбе ТАДҚИҚОТ АСОСИЙ ЙЎНАЛИШИ кимё саноати корхоналарининг инновацион фаолиятини иқтисодий самарадорлигини ошириш бўйича назарий-услубий, амалий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат. “ Маxаm-Chirchiq” акционерлик жамиятининг инновацион фаолияти ҳисобланади. • саноат корхоналарининг инновацион фаолият тушунчасининг илмий назарий асосларини тадқиқ этиш; • саноат корхоналарида инновацион фаолият асосида иқтисодий самарадорликни оширишга таъсир этувчи омиллар таснифини аниқлаш ва ўрганиш; • кимё саноат корхоналарида инновацион фаолият асосида иқтисодий самарадорликни ошириш борасидаги хорижий мамлакатлар тажрибаларини ўрганиш ва улардан Ўзбекистон шароитида фойдаланиш имкониятларини асослаш; • “ Максам-Chirchiq” АЖ нинг иқтисодий самарадорлигини оширишда инновацион фаолият таъсирини таҳлил қил Инновацион фаолиятга таъсир кўрсатувчи омиллар таснифи Инновацион фаолиятга кўмаклашувчи омиллар Инновацион фаолиятга тўсқинлик қилувчи Иқтисодий Инновацион жараёнларни амалга оширишда табиий талаб асосида янги маҳсулотларни ишлаб чиқиш зарурияти, инновацион жараёнлар натижасида ресурслар сарфининг қисқартирилишига эришиш Инновацион жараёнларни молиялаштириш учун маблағларнинг етишмаслиги, моддий ва илмий-техника базасининг заифлиги, заҳира қувватларининг танқислиги, жорий ишлаб чиқариш манфаатларининг устунлиги Технологик Янги техник-технологик омилларнинг инновацион жараёнлардаги иштирокининг кенг қамрови, ишлаб чиқариш жараёнидаги янги ускуна ва жиҳозларнинг мавжуд технология усулларини енгиллаштиришдаги ўрнининг ортиб бориши Иқтисодий ва молиявий ресурслар етишмовчилиги натижасида эски • “ Махам-Chirchiq” АЖнинг мавжуд ишлаб чиқариш ва молиявий-иқтисодий ресурслари доирасида ташқи ресурслар ва молиявий манбаларни қўшимча равишда жалб этмаган ҳолда янги ишлаб чиқарилувчи маҳсулотларнинг инновацион унумдорлигини ошириш воситаси бўлган мультилаер алгоритмига кўра ташкил қилишнинг мақсадга мувофиқлиги илмий асосланган ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №1 ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №1 Инновацион фаолиятнинг самарадорлигини оширишга йўналтирилган мульти-лайер алгоритм Инновацион фаолиятни ривожлантириш орқали ишлаб чиқариш жараёнлари самарадорлигини ошириш чора-тадбирларини тўғри танланганИнновацион фаолият самарадорлигини ошириш учун шароитлар яратиш Инновацион фаолият натижавийлигини назорат қилиш Инновациялар яратиш мотивация тизимини такомиллаштириш Инновацион фаолиятни ривожлантириш орқали ишлаб чиқариш жараёнлари самарадорлигини ошириш чора-тадбирларини жорий этиш натижаларини баҳолаш ишлаб чиқариш жараёнлари самарадорлигини ошириш самарадорлигини оширишга эришилдими?Инновацион фаолиятни ривожлантириш ва улардан фойдаланиш учун зарур бўлган ташкилий шароитларни таҳлил қилиш Инновацион фаолиятни баҳолаш Хусусий кўрсаткичлар асосида ишл № Маҳсулот номи № Маҳсулот номи 1. Катализатор ОХК-02 13. Калий сульфат 2. Катализатор ЧПС-03 14. Сульфомочевиналар 3. Катализатор СА-СВ 15. Универсал озуқавий аралашма 4. Катализатор ЧКР-3-06 16. Натрий азотнокислый 5. Катализатор ЧКГ-06 (АНМ) 17. Азот – олтингугуртли ўғит 6. Карбамидо-аммиакли селитра 18. Суюқ комплекс ўғитлар NPK 7. Магний сульфати 19. Қотишга қарши восита 8. Магний нитрат аралашмаси 20. Fe-Cr-Cu-Mg катализатор 9. Магнезит ўрнига Конд. қўшимча 21. Антинакипин 10. Музга қарши реагент 22. Анионит 11. Фосфомочевина 23. Чирк ва коррозияга қарши қоплама 12. Углеаммоний тузи 2021-2022йилларда “ Махам-Чирчиқ ” АЖ да ишлаб чиқилган инновацион маҳсулотлар [ 1] “ Махам-Чирчиқ ” АЖ расмий маълумотлари асосида шакллантирилди. Тадқиқотнинг илмий янгилиги №2 • Тадқиқот, молиялаштириш, инновацияни ишлаб чиқиш, логистика ва реализация босқичларини қамраб олган “Махам- Chirchiq” АЖнинг инновацион фаолияти негизида рақобатбардош инновацион кимё саноати кластерини ташкил қилишнинг мақсадга мувофиқлиги таклиф этилган ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №2 ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №2 Инновацион кимё саноати кластери таркибиТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №2 “ Maxam Chirchiq” АJ фаолиятининг кучли ва заиф тарафларининг SWOT таҳлили [ 1] Ички кучли тарафлар Ички заиф тарафлар -Давлат томонидан соҳа ривожи учун қонунчилик актлари ва меъёрларнинг ишлаб чиқилганлиги; -Кимё саноатининг давлат аҳамиятига молик устувор соҳалар қаторига киритилганлиги ҳамда ушбу йўналишда катта миқёсдаги ишларнинг олиб борилаётганлиги; -Хомашё ресурсларининг барқарор таъминоти; -Маҳсулот номенклатурасининг инновацион ёндашув ва технология асосида бойитиш имконияти; -Кластер типидаги ривожланиш имкониятининг мавжудлиги; -Йиллар давомида шаклланган персонал ва устоз-шогирдлик тизими; -Персонал малакасининг муттасил ошириб бориш имкониятининг мавжудлиги; -маҳсулот харажатларини камайтириш имконияти ва нарх рақобатчилигида устун позицияга эга эканлиги. -ишлаб чиқаришни те • “ Махам-Chirchiq” АJ маҳсулотлари номенклатурасини баҳолаш инновацион маҳсулотлар улушига кўра такомиллаштирилиб, мазкур ёндашув маҳсулот таннархи, инновация ва тадқиқотларга сарфланган харажатлар, ишлаб чиқаришни техник-технологик янгилаш каби кўрсаткичларнинг корхона иқтисодий самарадорлигини ошишига хизмат қилиши асослаб берилиб, унинг эконометрик модели ишлаб чиқилган; ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №3 ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ № 3 “ Максам-Chirchiq ” АЖ инновацион фаолият асосидаги умумий иқтисодий самарадорликни оширишнинг 2022-2027 йиллардаги прогноз моделини яратамиз: “ Maxam Chirchiq” AЖдaги нинг реализация қилинган маҳсулотларидан ялпи тушуми бўйичa тpeнд мoдeли: y = 30000e 0,1211x R² = 0,69 “ Maxam Chirchiq” AЖнинг номоддий активлари бўйичa тpeнд мoдeли: y = 0,000034x 5 + 0,003x 4 – 0,219x 3 + 3,627x 2 – 18,565x + 117,040 R² = 0,33 “ Maxam Chirchiq” AЖнинг нинг тугалланмаган ишлаб чиқариш ҳажми бўйичa тpeнд мoдeли: y = 0,082x 5 – 3,402x 4 + 30,929x 3 + 207,985x 2 – 2000*x + 8000 R² = 0,77 “ Maxam Chirchiq” AЖнинг пул маблағлари ҳажми бўйичa тpeнд мoдeли: y = 6,595x 4 – 277,298x 3 + 3000x 2 - 10000x + 10000 R² = 0,64 [ 1] Муаллиф ҳисоб-китоблари асосида шакллантирилди. 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 202630405060708090 Инновацион фаолият самарадорлиги 3-расм. “ Максам-Chirchiq ” АЖ иқтисодий фаолият рентабеллиги ҳақиқий қийматлари (2015-2021), прогноз қийматлари (2022-2027), (%да) [ 1] [ 1] Муаллиф ҳисоб-китоблари асосида шакллантирилди. ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №2ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №2 • “ Махам-Chirchiq” АJ 2023–2027 йилларда ривожлантиришнинг асосий кўрсаткичлари, жумладан маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажми ва ялпи тушумнинг прогноз кўрсаткичлари ишлаб чиқилган ҳамда инновацион фаолиятда форсайт стратегиясини қўллашнинг иқтисодий самарадорлиги асосланган. ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №4 ТАДҚИҚОТНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ №4 Саноат корхоналарида инновацион фаолиятни ривожлантириш асосида иқтисодий самарадорликни ошириш форсайт стратегияси ХУЛОСА Диссертация ишининг амалга оширилган тадқиқотлари натижасида қуйидаги хулосалар ишлаб чиқилди: 1. Кимё саноати корхоналарида инновацион фаолият асосида иқтисодий самарадорликни ошириш тушунчасининг илмий-назарий асослари ўрганилиб, инновацион фаолиятга таъсир кўрсатувчи омилларнинг ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этилди, давлат ва ҳукумат томонидан ушбу соҳанинг ривожлантиришнинг устувор йўналишлари белгилаб берилди ҳамда ҳуқуқий- меъёрий асослари қонун ҳужжатлари билан мустаҳкамланди . 1. Кимё саноати корхоналари фаолияти нисбатан инобатга олган ҳолда ҳамда саноат чиқиндиларининг (минерал чиқиндиларни қўшиб ҳисоблаганда) асосий улуши шу соҳага тўғри келиши иқтисодий нуқтаи назардан таҳлил қилинди. Тадқиқот объектининг молиявий- иқтисодий аҳволи иқтисодий- экологик превентив чора- тад ХУЛОСА Диссертация ишининг амалга оширилган тадқиқотлари натижасида қуйидаги хулосалар ишлаб чиқилди: 1. Кимё сaнoaти тaрмoғидa иннoвaциoн сaлoҳиятни шaкллaнтириш, уни ривoжлaнтириш ҳaмдa рaғбaтлaнтириш меxaнизмини қуйидaги кетмa-кет бoсқичлaрдaн келиб чиққaн ҳoлдa aмaлгa oшириш лoзим: инсoн вa интеллектуaл кaпитaлни ривoжлaнтириш, қулaй шaрт-шaрoитлaрни ярaтиш – мoлиявий-инвестициoн тaъминoтни тaшкил қилиш – бaҳoлaш - рaғбaтлaнтириш – рaғбaтлaнтиришни aмaлгa oшириш. Бoсқичлaрнинг ҳaр бири улaрнинг aмaлгa oширилишини тaъминлaшгa қaрaтилгaн aниқ чoрa-тaдбирлaрни ишлaб чиқишни тaлaб этaди. 1. Ишдa кимё caнoaти кoрxoнaлaрининг иннoвaциoн фаолият асосида иқтисодий самарадорликни oширишнинг тўрттa acocий йўнaлиши aниқлaнгaн, жумлaдaн: кoмпaниялaрнинг тexнoлoгик ривoжлaнишидa жaҳoн тaжрибacидaн Эътиборингиз учун рахмат!