Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 199.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Сентябрь 2019
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

Кимё саноати тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантириш йўналишлари

Купить
“ Кимё саноати тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантириш йўналишлари” МУНДАРИЖА Кириш ………………………………………………………………… .... 3 I-боб. Саноат тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожланишининг назарий ва услубий асослари 1.1. Инновацион технологиялар асосида ривожланишнинг назарий асослари …………………………………………………………… .... . 8 1.2. Иқтисодиёт тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг омиллари ва мезонлари………….......................... 17 1.3. Саноат тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг хориж тажрибаси ………………………………… 26 II-БОБ. Кимё саноати тармоқлари ҳолати ва ривожланиш тенденциялари 2.1. Кимё саноатининг миллий иқтисодиётни ривожлантиришдаги ўрни..38 2.2. Кимё саноатида инновацион технологиялар ривожининг иқтисодий таҳлили ……………………………………………………………………… 45 2.3. Ўзбекистонда кимё саноатини инновацион ривожлантиришга Ҳозирги даврда Ўзбекистон Республикаси иқтисодиётини модернизация қилишда бўлаётган ўзгаришлар, глобаллашув ва интеграциялашиш жараёнларининг жадаллашуви, халқаро рақобатнинг кучайиши, технологиялардаги узлуксиз ва муҳим сифат ўзгаришларининг юз бериши, сотиш бозорлари ва истеъмолчилар талабларининг таркибий ўзгаришлари ҳар бир хўжалик юритувчи субъектдан рақобатбардош маҳсулот яратиш, ишлаб чиқариш жараёнидаги харажатларни кескин камайтириш ва бошқарувда бозор талабларини ҳисобга олган ҳолда оптимал қарор қабул қилишни талаб қилмоқда. Корхоналарда инновация фаолиятини бозор талаблари асосида тубдан ўзгартириш, бошқаришнинг замонавий ва истиқболли шаклларини жорий этиш ҳамда модернизациялаш, замонавий ахборот тизимлари ва технологияларидан самарали фойдаланиш бугунги куннинг асосий талаби ноаниқлик элементлари хосдир. Шунинг учун ҳам ушбу омилларни ҳисобга олиб корхоналар ва фирмаларда ҳар бир ишлаб чиқариш "занжири" ни тўғри ташкил этиш, корхонанинг пировард натижаларига эришишида ёрдам беради. Шу муносабат билан замонавий корхоналарда молиявий-хўжалик фаолиятини инновацияларга асосланган қайта ташкил этиш услубиятини яратишнинг аҳамияти ортиб бормоқда. Иқтисодиётнинг бозор муносабатларига ўтиши билан жамиятда бозор иқтисодиётининг амал қилиш механизмини, турли мулкчиликка асосланган корхоналарнинг (фирмаларнинг) хўжалик юритиш фаолиятини, уларнинг бозор шароитидаги ҳаракатини, чегараланган ишлаб чиқариш ресурсларидан оқилона фойдаланиш йўлларини ва шу асосда уларнинг самарали фаолият юритишларини ўргатувчи билимга бўлган эҳтиёж ортиб боради. Бу масалаларни ҳал қил белгилаб олинди: - инновацион технологиялар асосида ривожланишнинг назарий ва услубий асосларини таҳлил этиш; - кимё саноати тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг хуқуқий-институционал асосларини ўрганиш; - кимё саноати тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг хориж тажрибасини тахлил этиш ва ундан Ўзбекистон амалиётида фойдаланиш имкониятларини баҳолаш; - Ўзбекистон Республикасини иқтисодиётини ривожланишида кимё саноатини ўрнини ёритиб берилгани ҳолда, кимё саноатида инновацион технологиялар ривожини иқтисодий таҳлил этиш - Ўзбекистон Республикасида кимё саноати тармоқларида инновацион ривожланишнинг истиқболли йўналишлари бўйича таклифлар бериш Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилар билан белгиланади: - Кимё саноатида инновацион технолог К.Р.Макконелл, С.Л.Брю ва бошқалар инновациялар ва уларнинг самарадорлиги тўғрисидаги назарий концепцияларни ишлаб чиққанлар. МДҲ маалакатлари олимларидан Пригожин А.И., Поршнев А.Г. Устинев В.А., Питер Э., Фатхудинов Р.А., Ильенкова С.Д., Аньшин В.М., Дагаев А.А., Оголева Л.Н., Василевская И.В. ва бошқаларнинг илмий ишларида тадқиқ қилинган. Ушбу йўналишдаги бошқа муаммолар мамлакатимиз олимлари С.Ғуломов, Т.Ахмедов, А.Вахобов, А.Қодиров, Б.Рўзметов, А.Солиев ва бошқаларнинг илмий ишларида таҳлил этилган. Бироқ, шулар билан бир қаторда иқтисодиётни модернизациялаш, иқтисодиёти рақобатбардошлигини оширишда кимё саноати тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантириш йўналишларини аниқлашга бағишланган тадқиқотларни давом эттириш зарур. Шулардан келиб чиқиб, тадқиқотда қўйилган ҳолда ҳудудий, тармоқ ва маҳаллий ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқишда қўлланилади. Тадқиқот иши материаллари натижаларидан олий ўқув юртларида “Иқтисодиёт назарияси”, “Реал сектор корхоналарида ишлаб чиқариш технологиялари”, “Реал сектор иқтисодиёти”, “Инновация иқтисодиёти”, “Реал сектор корхоналарида ишлаб чиқаришни ташкил этиш” каби фанларни баъзи мавзуларини ёритишда ҳамда ишчи дастурларини такомиллаштиришда фойдаланилиши мумкин. Диссертациянинг таркиби ва ҳажми. Мазкур иш таркиби кириш, учта боб, хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Кириш қисмида мавзунинг долзарблиги ва унинг илмий ва амалий аҳамияти ўз ифодасини топган. Тадқиқот ишининг биринчи бобида инновацион технологиялар асосида ривожланиши, саноат тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришн I-БОБ. САНОАТ ТАРМОҚЛАРИНИ ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАР АСОСИДА РИВОЖЛАНИШИНИНГ НАЗАРИЙ ВА УСЛУБИЙ АСОСЛАРИ 1.1. Инновацион технологиялар асосида ривожланишнинг назарий асослари Барча мамлакатлар шу жумладан, Ў збекист о н учун ҳ ам замонанинг энг долзарб и қ тисодий таълимотларидан бири хисобланган инновацияларнинг и қ тисодий назарияси хозирда ў зининг шаклланиш босқичида. Шу боис замонавий инновация назарияларининг асосий мазмунини бир тизимга келтириш муаммолари долзарб б ў либ турмокда. Юртимизда ҳ ам и қ тисодиётда туб ў згаришларни амалга ошириш, модернизация ва диверсификация жараёнларини изчил давом эттиришга катта эътибор қ аратилмокда. Хусусан, Биринчи Президентимиз И.А. Каримовнинг “ Ў збекистонда амалга оширилаётган инвестиция сиёсатининг ў зига хос хусусияти ма ҳ аллий хомашё рес назарияси хақидаги қарашларини таҳлил этган 3 . Руд Смите ўзининг “XXI асрда инновациялар хақидаги таълимотлар: истеъмолчилар томонидан саволлар” номли ишида инновация тадқиқотларида жараёнли ва тизимли ёндашувчи мактабларни ажратиб кўрсатади 4 . Мануэль Ларанья, Эльвира Уараб ва Кирон Фланаганблар ўзларининг “Фан, технология ва инновация соҳасидаги сиёсат: турли даражаларда ҳудудий сиёсатни назарий асослаш” номли ишларида мавжуд йўналишларни (эндоген ўс ишн инг неоклассик назарияси, ўсишнинг янги назарияси, неомаршалианнинг кластер ёндашуви, эволюцион-структуралистик ёндашув, институционал тизимли ёндашув) инновацион сиёсат учун тавсиялар ишлаб чиқиш нуқтаи назаридан тахлил қилганлар 5 . Замонавий иқтисодий ривожланишнинг харакатлантирувчи кучи - инновация эканлигига хеч кимда шубҳа йўқ. • 19 10- 19 30 йй. - назариянинг фундаментал асослари шаклланиши; • 19 40- 19 60 йй. - аввалги давр таянч инновацион ғ ояларни ривожлантириш ва батафсил ў рганиш; • 19 70- йй.нинг ў ртасидан то ҳ озирга қ адар. Инновацияларнинг фундаментал асослари шаклланишида “катта т ў л қ инлар” назарияси асосчиси Н.Д. Кондратьевнинг тад қ и қ отларидан бошлаш т ўғ риро қ б ў ларди. Х о лбуки, у катта т ў л қ инлар шаклланишида техник ў згаришларнинг ролини ани қ к ў рсатиб бермаган б ў лса-да, катта т ў л қ инларнинг к ў тарилиши чо ғ ида амалга ошмаган ихтиролар амалда ў з ифодасини топ иши ни назарда тутган. Н.Д. Кондратьев ў зининг тад қ и қ от фаолияти натижасида қ уйидаги асосий холатларни ани қ лаган: • саноат ишлаб чи қ аришда алмашинув фазалари кетма- кетлигининг даврийлигини ани қ лаган; • да ор қ алигина чи қ иб кетиш мумкин деб таъкидлаган. У Кондратьев циклларини харакатга келтирувчи куч сифатида техник революция тушунчасини киритди. У бу ғ двигателининг ихтиро қ илин иш биринчи Кондратьев т ў л қ инига (1818-1842 йй.), темир й ў лнинг ихтиро қ илини ши иккинчи т ў л қ инга (1843-1897 йй.) ва электр двигатели ҳ амда автомобилнинг ихтиро қ илиниши учинчи т ў л қ инга (1898-1949 йй.) т ўғ ри келиши бежиз эмаслигини таъкидлайди. Й. Шумпетер ушбу ў згаришларни инновацион фаоллик ва тадбиркорликнинг гуркираб ривожланиши билан бо ғ лайди. Д. Кодратьевнинг маслакдоши П.Сорокин ижтимоий-маданий со ҳ ада инновацияларнинг асосини яратди, яъни у - ижтимоий му ҳ итда инновацион ривожланиш назарияси асосчиси б ў либ, маданият ва жамиятнинг бир нечта турини ани қ лаган 7 . Унга к ў ра мад эътиборли ишларни амалга оширган олимлардан бири С.Кузнец б ў либ, у Шумпетер ва Берналларнинг ғ ояларини ривожлантирди. У и қ тисодий усиш белгиларини шакллантирди ва унга к ў ра миллий махсулотнинг бар қ арор ў сиши, техник ривожланиш, ғ оявий, институционал ва бош қ а ў згаришлар и қ тисодий ў сиш белгилари хисобланади 8 . С.Кузнец инновациялар фа қ атгина технологик эмас, балки ижтимоий жи ҳ атга ҳ ам эгалигини таъкидлаб ў тди. Янги технологиялар салохияти амалга ошиши учун у ёки бу тарихий даврларда устунлик қ илган ижтимоий ў згаришлар ҳ ам зарур деб хисоблаган ва 1971 йилда “Давр инновацияси” тушунчасини киритди. Унинг таъкидлашича агар корпорацияларсиз саноат ин қ илоби, бу ғ двигателларини қў ллаш мумкин б ў лмасди. Ҳ удди шундай - қ имматли қ о ғ озлар бозорисиз темир й ў л тармо устун” номли монографиясидан бошланади. У и қ тисодий ў сиш ва (таянч янгиликлар пайдо б ў лиши о қ ибатидаги) даврийликни ў заро бо ғ лашга ҳ аракат қ илган. Унинг фикрича таянч янгиликлар ў зининг сало ҳ иятини й ўқ отганидан кейин техник пат холати юзага келади 10 . Унинг тад қ и қ отлари натижаларини қ уйидаги асосий холатлар билан ажратиш мумкин: • техник қ атламнинг хаёт циклини тасвирловчи инвестицияларнинг S моделини ишлаб чи ққ ан; • “Технологик пат” тушунчасини киритган б ў либ, унга к ў ра инновацияларсиз ундан чи қ иб кетишнинг имкони й ўқ ; • инновацион ривожланиш депрессия фазасидан кейин содир б ў лишини таъкидлаган. Ра қ обат афзалликлари назарияси асосчиси М. Портер инновациялар т ўғ рисидаги назарий қ арашлари ҳ ам инновация назарияси ривожига ў зининг салмо қ ли хиссасин в.хк. т ўғ ри келади. Ҳо зирда постиндустриал мамлакатлар олтинчи технологик тартиб га ў тиш жараёнида туришибди. Америкалик иктисодчи Б.Твисс - инновацияларга жараён сифатида қ араган ва кашфиётлар янгиликларга айланишининг муваффа ққ иятлилига бо ғ ли қ б ў лган омилларни к ў риб чи ққ ан 12 . Унинг таъкидлашича инновация - жараён б ў либ, унда кашфиёт ёки ғ оя и қ тисодий мо ҳ иятга эга б ў лади. Кристофер Фримэн - “миллий инновацион тизимлар” (МИТ) концепцияси асосчиси. Фримэннинг таъкидлашича МИТ - бу “хусусий ва давлат институт ва ташкилотлари тармо ғ и б ў либ, уларнинг фаолияти ҳ амда ў заро ало қ алари янги технологияларнинг вужудга келиши, импорт қ илини ши , модификацияланиши ва тар қ алишига олиб келади”. А.Кляйнкнехт - Г.Менш назарий қ арашларининг к ў пгина жи ҳ атларини тан товарларини ишлаб чи қ аришда фойдаланиш имкони мавжуд б ў лган); • илмий инструментлар (лаборатория тад қ и қ отлари учун м ў лжалланган аммо кейинчалик саноат ма қ садларида фойдаланил и ши мумкин б ў лган); • “Соф” жараёнлар инновацияси (фа қ ат ишлаб чикариш омилларини тежашга й ў налтирилган). Элвин Тоффлер - постиндустриал жамият концепцияси муаллифларидан бири б ў либ, ў зининг илмий асарларида инсоният янги технологик ин қ илобга ў тмо қ да деб таъкидлайди ва жамият ривожланишини уч “т ў л қ ин”: аграр, саноат, ахборот т ў л қ инларига ажратади 14 . Шу боисдан ҳ ам к ў пгина адабиётларда учинчи т ў л қ ин, яъни ахборот т ў л қ ини “ахборот ин қ илоби” ёки “технологик ин қ илоб” деб ҳ ам аталади. У инновацион жараёнларни уч бос қ ичга, яъни ижод, амалиётда қў ллаш ва ва жамиятга тар натижалари т ўғ рисида илмий асосланган хулосалар чи қ аришга имкон берувчи ишончли статистик маълумотларни шакллантириш б ў йича услубий қў лланма б ў либ хизмат қ илмо қ да. Шундай қ илиб, инновацион ривожланишнинг назарий асосларини тахлил қ илиб, қ уйидаги хулосаларга келиш мумкин:  хозирда и қ тисодиёт илмида инновацион ривожланишнинг к ў плаб назариялари, концепция ва гипотезалари мавжуд. Одатда ушбу назария ва концепциялар ў зидан олдингиларнинг бирлаштирувчи давоми ҳ исобланади;  инновацион ривожланиш назарияси асосининг шаклланиши даврлар ва ин қ ирозларнинг умумий назарияси вужудга келиши доирасида содир б ў лган. У Кондратьевнинг “катта т ў л қ инлар ” назариясини ривожлантириш натижасида шаклланди; инновацион ривожланиш назарияси шаклланишининг учинчи бос қ ичида асосий эътиб 1.2. Иқтисодиёт тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг омиллари ва мезонлари XX асрнинг иккинчи ярми инновацион ривожланиш бўйича ҳайратланарли мисолларни тақдим этди. Жаҳон инновацион майдонида ўзларининг афзалликларини ишга солишга барча диққатини қаратган, ўз миллий, илмий- техникавий ва технологик сиёсатини шаклантирган мамлакатлар рақобатбардош бўлиб чиқдилар. Ўтган аср давомида компанияларнинг бозор қиймати устун даражада бухгалтерия ҳисоботлари орқали қайд килинадиган жисмоний активларнинг функцияси бўлиб ҳисобланар эди. Аммо 80-йилларида Доу- Джонс (DJIA) индекси, капиталлаштириш активларининг (бинолар, иншоотлар, жихозлар ва заҳиралар) реал қийматидан борган сари ажралиб боришини кўрсата бошлади (12.1-расм). 1 .2.1 -расм. Инновацион иктисодиётнинг юзага ке расмда к ў рсатилган. Агар барча таркибий элементларни бир ма ҳ ражга келтиришга уриниб к ў рилса, унда булар турли билим шак л лари эканлиги аён б ў лади. Шундай қ илиб, жамият ривожланишида и қ тисодий ў сишнинг янги сифатига - “билимлар и қ тисодиёти” ёки “инновациялар и қ тисодиёти”га ў тилиши билан тавсифланувчи, илмий - техника ва технологик тара ққ иётнинг кучли таъсири остида содир б ў лувчи, билимларни и қ тисодий ривожланишнинг глобал омилига айлантирувчи янги бос қ ичи бошланди 19 . 1.2.2-расм. Интеллектуал капиталнинг таркиби 20 19 1996 йилда Иктисодий хамкорлик ва тараққиёт ташкилотида (UNDP), 80- йиллар охири - 90- йиллар биринчи ярмидаги , иктисодчилар ва социологлар асарларини умумлаштирувчи концептуал макола “ Экономика , основанная на знаниях ” чоп килинган эди . Мохиятан И қ тисодий ў сишга инновацион омил ҳ исобига эришиладиган, ЯИМ ў сишининг 75-90 %ни таъминловчи бундай моделдан к ў пгина индустриал жи ҳ атдан ривожланган мамлакатлар фойдаланадилар. Х о зирги вактда маълум и қ тисодий категория сифатидаги инновациялар тушунчасининг ў зига хос халкаро стандартларнинг ишлаб чи қ илганлиги т ўғ рисида гапириш мумкин. Инновация (янгиликларни киритиш) илмий ва ижодий фаолиятнинг пировард натижаси б ў либ, у бозорда сотиладиган янги ёки б ў лмаса амалий фаолиятда фойдаланиладиган янги ёки такомиллаштирилган технологик жараёнда мужассамланади. Бу инновациянинг асосий хосса (мезон)ларини ажратиш имконини беради: - илмий - техник янгилик; - амалий қ амровлиги (саноатда қў лланиши мумкинлиги), янги, масалан: саноатда, қ ишло қ х ў жалиги, со ғ ликни са қ лаш, таъ мужассамлашганлиги сингари, инновациянинг ажралмас мезони бозорда янги (инновацион) ма ҳ сулот ёки хизматнинг пайдо б ў лиш ор қ али унинг тижорат ма қ садида амалга оширилиши мезони билан я қ индан бо ғ лик б ў лади. Инновацион жараён янгилик (инновация)ларни яратиш ва тар қ атиш жараёнидир ( 1.2. 3-расм). Инновацион жараённинг чизиқли модели 1.2.3-расм 1.2. 3-расм. Инновацион жараённинг чизикли модели 22 . Умумий кўринишда инновацион жараён схемасини қуйидагича келтириш мумкин: - Инновацион жараённинг биринчи компоненти - новациялар, яъни янги ғоялар, билимлар - бу тугалланган илмий (фундаментал ва 22 Ф.Т.Эгамбердиев, Н.К.Мухитдинова. Глобаллашув шароитида жаҳоннинг етакчи мамлакатларининг инновацион сиёсати. /“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” № 1, 2011 йил 20 ИННОВАЦИЯ ЛАРБИЛИМЛА амалий) тадқиқотлар, тажриба-конструкторлик ишланмалар натижаси, бошка илмий- техник натижалардир. - Инновацион жараённинг иккинчи компоненти бўлиб жорий қилинган ишлар, амалий фаолиятга киритиш, яъни новация ва янгиликларни киритиш инновация хисобланади. - Инновацион жараённинг учинчи компоненти бўлиб инновациялар диффузияси, яъни олдин ўзлаштирилган, қўлланилган инновациялар, бошқача айтганда, янги жойлар ва шароитларда инновацион маҳсулотлар, хизматлар ёки технологияларни қўллаш ҳисобланади. Шундай қилиб, “инновацион жараён” тушунчаси “инновациялар” тушунчасига нисбатан кенгдир, инновациянинг (янгиликлар киритиш) ўзи инновацион жараённинг компонентларидан бири ҳисобланади. АҚШ, Япония, Европа Иттифоқи мамлакатларининг барқарор ривожланиш траекториясига ўтишига иқтисодиётнинг реал сектор ция тизими таркибини оптималлаштир иш бош қ арув ва режалаштириш тизимини оптималлаштириш Фанни давлат томонидан молиялаштириш ва инновация со ҳ асини оптималлаштириш , фундаментал тадқиқотларни ривожлантириш Германия А Қ Ш, Швеция, Франция, Буюк Британия, Дания, Норвегия, Тайвань, Австралия , Буюк Британия, Швеция, Словения Мамлакат ичида бизнес ва фан инновацион кооперациясини рағбатлантириш Фан ва корпорацияларнинг симметрик яқинланишини рағбатлантириш. Фан ва инновацион сохага йирик давлат қўйилмалари ва миллий хусусий капитални жалб қилиш. Инновацион соҳага хорижий инвестицияларни жалб қилувчи хусусий секторнинг инновацион фаоллигини рағбатлантириш. Илмий секторнинг инновацион ташаббусини рағбатлантириш АҚШ, Финляндия Исроил, Финляндия Буюк Британия, Ирландия, Хитой, Корея, Ҳиндистон, Миллий инновацион тизимни шакллантириш Фаннинг давлат сектори таркибини қайта ўзгартириш. Фан ва таълим интеграциясини фаоллантириш Инновацион соҳага кичик ва ўрта бизнесни жалб қилиш Юқори технологиялар соғасидаги устувор экспорт йўналишларини аниқлаш Болгария, Польша, Литва, Латвия, Эстония, Чехия Румыния, Чехия, Словакия, Турция Чехия, Румыния, Чили, Турция Инновацион фаолликни рағбатлантириш учун турли мамлакатларда фан сиғимкорлиги юқори бўлган маҳсулотни ўзлаштиришда ўта зарур ҳисобланган турли имтиёзлар ва префенциялар қўлланилади. Улар эгилувчан, танловли, муддатни узайтириш, солиқ кредитлари, тезлаштирилган амортизация кўринишида амал қиладилар (1.2.2-жадвал). 1.2.2-жадвал Асосий ривожланган мамлакатларда Илмий тадқиқот ва тажрибавий-конструкторлик ишларига (ИТТКИ) солиқ имтиёзлар Канада Умумий суммадан 20% Мавжуд эмас Буюк Британия Умумий суммадан 8,4% Мавжуд эмас Франция Умумий суммадан 10% 16 млн. евро Хитой Умумий суммадан 15% Мавжуд эмас Шундай қилиб, мамлакат рақобатбардошлигини ошириш, унинг самарали илмий тадқиқот ҳамкорлиги йўналишида ривожланишининг энг муҳим омили бўлиб инновацион жараёнларни (шу жумладан минтақалар даражасида) амалга ошириш учун қулай иқтисодий муҳитни яратишга қаратилган, фан ва ишлаб чиқариш ўртасида боғловчи бўғин бўлиб давлатнинг инновацион сиёсати ҳисобланади. Шунингдек, инновацион сиёсатни шакллантиришда мамлакатнинг ривожланиш стратегиясини танлаш ўта муҳим. Шулардан келиб чиққан ҳолда давлат инновацион сиёсатнинг икки асосий моделларини ажратиб кўрсатиш мумкин: 1. Бош мақсади мамлакат учун устувор аҳамиятга эга бўлган инновацион чиқариш ўртасидаги алоқаларни кенгайтириш бўйича қатор чора - тадбирлар кўрилди, иқтисодиёт тармоқларини модернизация қилиш бўйича давлат дастурлари қабул қилинди, ишлаб чиқаришни маҳаллийлашириш дастурлари амалга оширилди. Жумладан, Фан ва техника бўйича Давлат Қўмитаси қайта ташкил қилинди, технологиялар трансфери бўйича марказлар институционал мустаҳкамланди, 2007 йилдан бошлаб ҳар йили Саноат ярмаркаси ва 2008 йилдан бошлаб эса - Инновацион ғоялар, технологиялар ва лойиҳалар ярмаркаси ташкил қилинмокда. Иқтисодиётнинг реал секторида умумий қиймати 21 миллиард АҚШ долларига тенг бўлган кенг қамровли иқтисодиёт тармоқларини модернизация қилиш дастурини, ўрта муддатли давлат инвестиция дастурини амалга ошириш мўлжалланган. Бирок, инновацияларнинг мамлакатимиз иқтисодиёти рақобатбардошлиги - ишлаб чи қ ариш омиллари унумдорлигининг умумий ў сиши; - “билимлар и қ тисодиёти”ни шакллантириш учун инсон капиталига инвестицияларни к ў пайтириш. Хулоса қ илиб таъкидлаш мумкинки, мамлакатларда давлат инновацион сиёсатларнинг к ў пчилиги ў зларининг миллий вазифаларини ҳ ал этишлари учун қ абул қ илинади, биро қ шу билан бирга, айнан инновациялар бутун жа ҳ он хамжамиятини қў йилган ма қ садига эришиш ва умумий фаровонликни таъминлаш учун бирлаштирувчи “янги мафкура” сифатида намоён б ў лмо қ далар. 1.3. Саноат тармоқларини инновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг хориж тажрибаси Миллий иқтисодиётнинг етакчи тармоқларини модернизация қилиш, экспортбоп маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш, диверсификациялаш, банк-молия тизими ва саноат тармоқлари ўртасидаги интеграцияни р сифатида намоён бўлган. “Жадаллашиш даври” муддати Сингапурда 10 йил, АҚШ ва Тайванда 25 йилни ташкил этди 23 . Инновацион ривожланишнинг асосий ғояси шундаки, иқтисодиётнинг мазкур ривожланиш жараёнида, аввало, билимларни янгилаш тезлиги кескин ортиб боради, бошқа томондан эса, технология ва маҳсулотларнинг мураккаблашуви кўплаб фаолият турлари бу жараёнга жалб қилинади. Бундай шароитда шахс ёки давлатнинг муваффақияти учун нафақат ихтисослашган билимлардан фойдаланиш, балки билимларни янгилаш ва тезкор ўқит иш қобилияти учун кўпрок аҳамиятга эга бўлади. Жаҳон тажрибасига кўра, инновацион сиёсат иқтисодиётни тартибга солишга узвий боғлик бўлади. Шу билан бирга у илмий ёки саноат сиёсатининг оддий давоми ҳисобланмай, балки иқтисодиётнинг ҳамма йўналишлари бўйича ўзаро боғлик чора-тадбирлар берди. О.Тоффлер “Хокимият метаморфозалари” китобида илк бор инновацияни хокимият асоси ва замонавий оламда муваффақиятли фаолият манбаи сифатида аниқ таърифлаган. XXI асрда фа қ ат билим, интеллект ҳ окимият манбаи ва давлат учун ра қ обат кучига айланади. Айнан билимлар - муваффа қ ият ва и қ тисодий ў сиш калити, бу Япония, Тайвань, Корея Республикаси сало ҳ ияти ортиб боришидаги “и қ тисодий м ў ъжиза” билан исботланган. Ҳо зирги кунда турли манбаларда жамият ривожидаги “саноатлашувдан кейинги жамият”дан “ра қ амли и қ тисодиёт”га қ адар замонавий бос қ ичнинг к ў плаб таърифлари берилади. 1996 йилда ОЭСР таърифига биноан, ҳ озирги кунда “билимларга асосланган” и қ тисодиёт ёки Б.А.Лундвал таърифлаганидек, “таълим и қ тисодиёти”га сезиларлича тез суръатда ҳ аракатланади 25 . Чунки, рив чиқарилган маҳсулотларнинг ҳозирги кундаги умумий ҳажми 2391,7 млрд. АҚШ долларини ташкил этади. Чунки кимё саноати жаҳон иқтисодиётининг доимий ривожланиб борувчи муҳим таркибий қисмларидан бирига айланиб бормоқда. Соҳа экспертларининг маълумотларига кўра, ҳозирги даврга келиб бутун дунё бўйича кимё саноатининг йиллик ўсиш суръати ўртача 2,7 фоизга тўғри келмоқда. 2030 йилга бориб кимё саноати маҳсулотларининг жаҳон бозоридаги умумий ҳажми 4391 млрд. АҚШ долларига етиши башорат қилинмоқда. 0 5 10 15 20 25 30 35 19.7 15.1 8.1 7.2 4.1 3.7 3.5 3.3 3.1 2.9 29.3 1.3.1-расм. Кимё маҳсулотлари ишлаб чиқаришда айрим мамлакатларнинг улуши, 2013 йил 27 1.3.1-расм маълумотларига кўра, ҳозирги даврда жаҳонда ишлаб чиқарилаётган жами кимё саноатида маҳсулотларнинг 70,7 фоизи 10 та мамлакат ҳиссасига т Австриянинг Borelis, Таиланднинг PTT Global Chemical, Мексиканинг Alpek, Италиянинг Eni компанияларини мисол келтиришимиз мумкин 28 Сўнгги даврларда Ғарбий Европа давлатларида содир бўлаётган сиёсий, иқтисодий ва молиявий беқарорлик турли соҳаларда бўлгани каби кимё саноатидан ҳам катта миқдордаги молиявий ресурсларни Шарқий Осиё мамлакатларига кўчиб ўтишига сабаб бўлмоқда. Шарқий Осиё мамлакатлари ичида Хитой ўзининг саноат соҳасида юз бераётган туб бурилишлари билан дунё мутахассислари эътирофига сазовор бўлмоқда. Маълумотларга кўра, ўтган 12 йил ичида Хитойнинг кимё саноати 6 баробарга ошган. Хитойнинг замонавий кимё саноати хориж инвесторларининг мамлакатга тўғридан-тўғри йўналтирган инвестициялари ҳисобига шаклланди. Хитой саноатининг ривожланишининг яна бир муҳим жиҳати мамлакатда ав 19.7 15.18.1 7.2 АҚШ Хитой Япония Германия 1.3.2-расм. 2020 йилгача дунё миқёсида кимё саноати географиясини ўзгариши 29 Расмдан кўринадики, 2020 йилларга келиб кимё саноатида Осиё мамлакатларининг улуши ортиб боради. Бунга асосий сабаблардан бири сифатида арзон ишчи кучи, табий ресурслар нархларининг қулайлиги, инфратузилмаларнинг яхши шаклланганлиги ҳамда қулай инвестицион муҳит мавжудлигини таъкидлашимиз мумкин. Саноат тармоқларини иннновацион технологиялар асосида ривожлантиришнинг Корея Республикаси тажрибасини таҳлил қиладиган бўлсак, мамлакат инновацион салоҳиятини шакллантириш миллий иқтисодиётнинг турли тармоқларидаги ҳарактери, кўлами, ресурслар хажми билан фарқланувчи инновацион сиёсатни ўзида ифода этади ва унинг асосий йўналишларига қуйидагиларни кўрсатиш мумкин 30 . - инновац - инновацион лойи ҳ алар ва дастурларни танловлар тизимини такомиллаштириш. И қ тисодиёт тармо қ ларида хусусий инвесторлар иштирокида ва давлат к ў магидаги тезда ў зини қ оплайдиган инновацион лойи ҳ аларни қў ллаб- қ увватлаш исти қ болли ишлаб чи қ аришга инвестицияларни жалб қ ил иш имкони беради. Корея Республикаси юксак сало ҳ иятга эга б ў лган ривожланган давлатдир. Ҳо зирги кунда а ҳ олиси 50 миллион кишидан иборат б ў лган Корея Республикаси ҳ иссасига жахон ялпи махсулотининг 2,0 фоизи ҳ амда жахондаги буюртмаларнинг 33 фоизи т ўғ ри келади. Шунингдек, бу мамлакат таш қ и савдо хажми б ў йича жа ҳ онда саккизинчи ў ринни, кемасозликда иккинчи ў ринни, ярим ў тказгич ва дисплейларни ишлаб чи қ ариш б ў йича учинчи ў ринни, автомобилларни ишлаб чи қ ариш б ў йича бешинчи ў ринни, техника со ҳ асини ривожлантириш сиёсатини такомиллаштиришда катта а ҳ амиятга эга. Шунинг учун, Корея Республикасида Давлат инновация сиёсатини шакллантириш оркали ю қ ори суръатларда и қ тисодий ривожланиш даражасига эришиш ало ҳ ида эътиборни талаб килади. Корея Республикаси Давлат инновация сиёсатининг асосий ма қ сади қ уйидагиларда к ў ринади 32 : - инновацион фаолият учун и қ тисодий, ху қ у қ ий ва ташкилий шароитлар яратиш; - асос ва я хши ловчи инновацияларни яратиш ва тарқатиш асосида миллий товар ишлаб чиқарувчиларнинг маҳсулотни ишлаб чиқариш самарадорлиги ҳамда рақобатбардошлигини ошириш; - инновациялар орқали бозор муносабатлари ва тадбиркорликни ривожланишига кўмаклашиш, инновация фаолиятини давлат томонидан қўллаб-қувватлашни кенгайтириш; - давлат ресурсларидан фойдаланиш тармо қ ларини ма қ садли қў ллаб- қ увватлашга эътибор беради. Жумладан, машинасозлик, кемасозлик, кимё саноати, электроника, электр энергетика каби капиталталаб ва технологик жадал со ҳ алар давлат томонидан қў ллаб- қ увватланди. KAIST базасида вазифаси хорижий технологияларни ички фойдаланишга мослаштириш ва яхшилашдан иборат стратегик тармо қ лардаги тад қ и қ отларга ихтисослашган, давлат томонидан молиялаштирилувчи янги тад қ и қ от институтлари ташкил этилган. Тад қ и қ отчи ва му ҳ андис кадрлар тайёрлаш тизими ривожланиб борди. Шу даврда KAIST 34 каби инсон ресурсларини ривожлантириш ва кадрлар тайёрлаш сохасидаги давлат сиёсатини амалга ошириш воситаси б ў лган олий ўқ ув юртлари ташкил этилди. 1980-йилларнинг бошларида илмий сиёсатни ривожлантириш ва амалга оширишнинг учинчи бо иштироки билан ажралиб туради. Йирик МСГ хисобига саноат ишлаб чикаришининг 45%дан ортиги ва ИТТКИ харажатларининг 58%и т ўғ ри келади. Жумладан, Корея Республикасига асосан АҚШ (50%) ва Япониядан (30%) технологиялар жалб этилган. Кореяда технологияни сотиб олишда махсулот уни ишлаб чикариш жараёни билан бирга сотиб олиниб, кейинчалик мамлакатда ишлаб чикаришнинг ташкил этилиши мумкинлигига эътибор каратилган. Корея Республикаси тўлов балансида технологик айирбошлаш б ў йича тўловлар доимий равишда ў сиб борган: 1990 йилда - 10,9 млрд. АҚШ доллари, 1995 йилда - 19,5 млрд. АҚШ доллари, 2004 йилда - 41,5 АҚШ доллари . Хукуматнинг йирик бизнес билан ўзаро муносабатини молиявий ва солиқ имтиёзлари ҳамда малакали кадрлар тайёрлаш орқали намоён қилган, айни пайтда хукумат фан-техника салоҳиятини жабҳасида йирик бизнес вакилларини фаоллашувига ва салмоқли ҳисса қўшишга эриша олди. Айниқса, мамлакат қисқа давр мобайнида миллий компаниялари трансмиллий ҳарактерга эга бўлди ва иқтисодиётни модернизациялаштириш вазифасини муваффақиятли ҳал этмоқда. Шунингдек, Корея Республикаси хукумати томонидан ички истеъмол ва ишлаб чиқаришга инвестицияларни рағбатлантириш бўйича амалга ошираётган чоралари мамлакатдаги иқтисодий вазиятга ижобий таъсир кўрсатди. Корея Республикаси ҳукуматининг миллий бизнесни қўллашга қаратилган фаол иқтисодий сиёсати мамлакатнинг макроиқтисодий кўрсаткичларига ижобий таъсир кўрсатиб, хаётий зарур иқтисодий муҳитни кенгайишига замин яратди. Жумладан, хукумат томонидан 1998- 2008 йилларда 215 млн. АҚШ доллари микдорида йўналтирилган инвестициялари яримўтказгичлар соҳа ҳисобланади. Ривожланган ҳамда тез суръатларда ривожланаётган мамлакатларда, Корея Республикасида хам солиқ имтиёзлари кенг қўлланилди. Бу каби қўшимча молиявий имтиёзлар туфайли био ва нано технологиялар, аэрокосмос каби соҳалар жадал ва изчил ривожлантирилди. Шуни таъкидлаш керакки, кучли рақобат шароитида илғор ишлаб чиқариш технологияларининг жорий қилиниши ва ривожлантирилиши муҳим ахамият касб этади. Илғор ишлаб чиқариш технологияларини жорий этили ши нинг якуний мақсади тамоман янги, илмталаб, сифат жиҳатдан янгиланган махсулот ишлаб чиқариш бўлиб, бу эса ўз навбатида истеъмолчиларни ўсиб бораётган ва доимий равишда ўзгараётган талаблари, шунингдек, рақобатбардошликни ва ишлаб чиқаришдан фойдани кўпайтиришни талаб килади. Фикримизча, юқоридагилардан келиб чиққан холда, қуйидаги милл тажрибалар асосида такомиллаштириш; - инновацион тара ққ иётга оид ил ғ ор хал қ аро тажрибани доимий равишда ў рганиш ва уни жорий қ илиш. Шундай қ илиб, фа қ ат инновацион ривожланишгина мамлакат ра қ обатбардошлигини таъминлайди. Ҳо зирги кунда техник тара ққ иётнинг ю қ ори суръатларида инноваци я ў зидан- ў зи пайдо б ў либ қ олмайди, уни пайдо б ў лиши учун муайян таянч давлат томонидан яратилиши зарур. Айнан мамлакатнинг шундай таянчни инновация учун пайдо б ў л иши ни инновацион сало ҳ ият сифатида эътироф этиш мумкин. Инновацион сало ҳ ият илмий ишланмалар, илмий мактабларнинг ишлаб чи қ аришдаги юту қ ларига таяниши керак. Инновацион сало ҳ иятни мамлакат учун ю қ ори малакали кадрлар, жорий илмий татби қ лар ва ишланмалар яратади. II -БОБ. КИМЁ САНОАТИ ТАРМОҚЛАРИ ҲОЛАТИ ВА РИВОЖ Осиёдаги қудратли кимёвий комплекслардан бири яратилди. Кимё саноати Ўзбекистон иқтисодиётининг устувор соҳаларидан бири ҳисобланади. Бугунги кунда республикамизнинг кимё саноати 100 дан ортик турфа ма ҳ сулотлар ишлаб чи қ армо қ да. Ҳ ар йили миллион тоннага я қ ин ми қ дордаги минерал ўғ итлар истеъмолчиларга етказиб берилмо қ да. Ҳо зирги пайтда «Узкимёсаноат» акциядорлик компанияси ( АК ) тасарруфида азотли ва фосфорли ўғ итлар, аммиак, сунъий ва синтетик толалар, пластмасса ва полимер ма ҳ сулотлари, пахта целлюлозаси, целлюлоза диацетати, нитрат ва сирка ҳ амда сульфат кислоталари, каустик сода, хлорли ма ҳ сулотлар, дефолиантлар ва гербицидлар, ў симликларни химоялашнинг кимёвий воситалари, кир ювиш препаратлари, полиэфир смолалари, лак-б ў ёк ма ҳ сулотлари, рангли ва нодир металл Қў н ғ ирот сода заводи катта қ увватли ва энергия тежамкорлигига эга шундай корхонадир. Де ҳқ онободда Ў збекистондаги илк калийли ўғ итлар заводи ишга туширилганидан с ў нг и қ тисодиётимиз валюта ҳ исобига калийли ўғ итларни импорт йўли билан сотиб олишдан қ утилди. Канада, Австралия, Қ озо ғ истон, Россия, Нигер, Колумбия, Ў збекистон ва А Қ Ш каби 8 та мамлакат дунёда қ азиб олинаётган ураннинг 90 фоизини таъминламо қ далар (улар санаб ў тилган кетма- кетликдаги ў ринларни эгаллаб тур и бди). Бизда уран олиш йил сайин ў сиб бормо қ да. Ў збекист о н Республикаси уран ма ҳ сулотининг истеъмолчиси б ў лмаганлиги учун ҳ ам ишлаб чи қ арилган уран батамом экспорт қ илинади. АКШ ва Япония ў збек уранининг асосий ҳ аридорларидир. Бойитилган ва кимёвий қ айта ишланган уран мамлакатнинг валют саноатини ало ҳ ида мушохада этади. Бу унчалик т ўғ ри эмас. Ў збекистонда бир-бирига бо ғ лик холда катта кимё саноати ва қ айта ишлаш ҳ амда омихта саноат тармо қ лари шаклланиб улгурди. Мисол тари қ асида Янгий ў л биокимё заводи фаолиятини келтириш мумкин. Бу даргохда ё ғ оч қ ириндиси, ғў запоя, сомон, похол, маккаж ў хори супиги (дони ажратиб олинган с ў та), пахта ва каноп, зи ғ ир ва пиллани истеъмолга тайёрлаш борасида хосил б ў ладиган турфа чи қ итлар ва чи қ индиларни кимёвий агент-реагентлар ҳ амда омиллар ёрдамида қ айта ишлаш йўли билан этил спирти, озу қ а о қ силлари, ксилит каби му ҳ им ма ҳ сулотлар ишлаб чи қ арилмо қ да. Шундай жараёнлар Андижон гидролиз заводи, Фар ғ она фуран бирикмалари кимёси заводи ҳ амда к ў п сонли ё ғ -мой заводлари ва комбинатлари, турли қў шм тармоқларининг улуши бошқа соҳаларга нисбатан паст. Чунки бу тармоқларда ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг асосий истеъмолчиси сифатида машинасозлик (пластмасса, шиша), тўқимачилик саноати (тола, бўёқ), қишлоқ хўжалиги (ўғитлар, заҳарли кимёвий моддалар), транспорт (мотор ёқилғиси, ёғлаш учун ишлатиладиган мойлар, синтетик каучук), қурилиш (ҳимоя плёнкаси, шиша, пластик ва ҳ.к.) ва бошқа тармоқларнинг эҳтиёжлари билан белгиланади. Кимё саноати ўзига хос айрим хусусиятларига эга бўлиб, бу тармоқда қўшилган қиймати юқори маҳсулотлар яратиш имкониятлари мавжуд. Яна муҳим бир жиҳати кимё саноатида ишлаб чиқаришни бирлаштириш (комбинациялаш)да катта имкониятлар мавжуд. Кимё саноатининг иқтисодиётдаги муҳим ўрни ва ролини инобатга олган ҳолда ушбу саноат соҳасини ривожлантириш максадида махсус билан экспорт қилинмоқда. Кейинги пайтда кимё саноати корхоналаримиз ҳар йили 550-600 млрд сўмлик товар маҳсулотлари ишлаб чиқармокда. 2016 йилда минерал ўғитлар ишлаб чиқариш йиллик миқдори 1225,7 минг тоннага етди. Улардан 944,7 минг тоннаси азотли, 143.0 минг тоннаси фосфорли, 138.0 минг тоннаси калийли ўғитлардир. Қўнғирот сода заводи ва Деҳконобод калийли ўғитлар заводининг маҳсулотлари жаҳон бозорига юз тутди ва экспорт қилинмоқда ҳамда улар иқтисодиётимизга самарали хизмат килишни бошлади. Жаҳон бозорида энг қиммат сотилаётган калийли ўғитлар савдосида Ўзбекистон ҳам ўз ўрнини топиб бормоқда. Бу борада истиқбол уфқлари кенгдир. Чунки жанубий Қашқадарёдаги сильвинит захираси 215,3 млн тоннани ташкил этади ва калийли ўғитлар заводи узоқ вақт давомида самарали ишлаш имкониятларига эга кубометрга яқин, кўмир - 2 млрд тоннадан ортиқ, 160 дан кўпроқ нефть конлари мавжудлиги ва мис, қўрғошин, руҳ, вольфрам ҳамда қимматбаҳо рангли металларнинг 15 дан ортиқ турларини саноат миқёсида ишлаб қазиб олиш имкониятлари бу фикрни тасдиқлайди. Мамлакат ҳукумати томонидан иқтисодиётни тизимли қайта кўриб чиқиш, кимё саноатини замонавийлаштириш ва диверсификациялаш, минерал-хом ашёнинг бой заҳирасини тубдан ислоҳ қилишни таъминлаш, тайёр экспортбоп кимёвий маҳсулотлар тури ва хажмини кенгайтириш ҳамда ушбу мақсадларни амалга ошириш учун чет эл инвестицияларини кенг жалб этиш мақсадида 2020 йилгача даврни ўз ичига олган кимё саноатини ривожлантириш дастури тасдиқланган. Ушбу дастур асосида умумий қ иймати 2,65 миллиард доллар бўлган 23 та лойиха амалга оширилиши кўзда тутилган 39 . Натиж чиқаришда, шунингдек кичи бизнесни яқин келажакда ривожланишига, умумий қилиб айтадиган бўлсак мустақил Ўзбекистон иқтисоди рақобатбардошлиги оширишга катта хизмат қилади. 45 2.2. Кимё саноатида инновацион технологиялар ривожининг иқтисодий таҳлили Иқтисодиётнинг глобаллашув кўлами тобора кенгайиб бораётган бир шароитда ҳар қандай конъюнктуравий ўзгаришларга қарши тура оладиган, ички ва ташқи бозор талабларига тезлик билан мослаша олувчи рақобатбардош миллий саноат тармоқларини шакллантириш долзарб аҳамиятга эга. Чунки миллий саноатнинг барқарор ва мутаносиб ривожланиши ва жаҳон бозорида мустаҳкам ўрин эгаллаши ҳисобидан аҳолининг турмуш даражаси ва фаровонлигини янада ошириш олиб борилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг асосий вазифаларидан ҳисобланади. Эндиликда ишга туширилаётган замонавий саноат тармоқларида янги ишлаб чиқариш қувватларининг йўлга қўйилиши инновацион маҳсулотлар салмоғининг республикамиз ялпи ички маҳсулотида кўпайишига, айни чоғда, ижтимоий кузатувчилар, Халқаро валюта жамғармаси, Жаҳон банки, Осиё тараққиёт банки ва бошқа нуфузли халқаро молия ташкилотлари томонидан юксак баҳоланмоқда. Миллий иқтисодиётимизда юз бераётган жиддий сифат ўзгаришлар ҳамда мамлакатимизнинг иқтисодий салоҳиятини мустаҳкамлаш мақсадида қабул қилинган 2011–2015 йилларда саноатни юксак даражада ривожлантириш дастури ва ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, техник ва технологик янгилашга доир тармоқ дастурларининг изчил амалга оширилиши саноат таркибида юқори қўшилган қийматга эга бўлган рақобатбардош маҳсулотлар тайёрлаётган қайта ишлаш тармоқларининг ривожланишига туртки берди. Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти И.А. Каримовнинг 2015 йилда республикани ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2016 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнин навбатда, рақобатга бардошли тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқариш таъминланаётганлигини таъкидлашимиз жоиз. Айниқса, мамлакат реал секторидаги жиддий таркибий ўзгаришлар билан бир қаторда ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш эвазига таъминланиши зарур бўлган соҳалардан бири кимё саноати ҳисобланади. Чунки кимё саноати республикамиз иқтисодиётининг асосий тармоқларидан бири ҳисобланиб, юқори экспорт салоҳиятига эгадир. Унинг ўзига хос яна муҳим бир жиҳати иқтисодиётнинг аграр сектори билан ўзаро узвий алоқада эканлиги билан асосланади, чунки у қишлоқ хўжалиги учун жуда муҳим бўлган минерал ўғитлар ишлаб чиқаради. Шунинг учун кимё саноатининг ривожланиши иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштиришнинг ҳозирги босқичида устувор умумдавлат вазифасидан бири сифатида қаралмоқда. Кимё саноатида экспортга йўн қора металлургия (2,7 фоиз), ўрмон, ёғочни қайта ишлаш ва целлюлоза- қоғоз саноати (1,8 фоиз)ни ташкил этоқда (2.2.1-расм). 19.2 15.1 14.113.38.97.1 6.4 5.3 2.7 1.8 машинасозлик ва металлга ишлов бериш озиқ-овқат енгил ёқилғи рангли металлаургия электр-энергетика қурилиш материаллари саноати кимё ва нефт-кимё қора металлургия ўрмон, ёғочни қайта ишлаш ва целлюлоза-қоғоз саноати 2.2.1-расм. Ўзбекистон саноати таркибининг тузилиши, 2014 йил, (фоизда) 42 Кимё саноати ўзига хос айрим хусусиятларига эга бўлиб, бу тармоқда қўшилган қиймати юқори маҳсулотлар яратиш имкониятлари мавжуд. Масалан, капрон ишлаб чиқариш учун табиий ипак олишга нисбатан 20 баравар кам меҳнат сарфланади. Яна муҳим бир жиҳати кимё саноатида ишлаб чиқаришни бирлаштириш (комбинациялаш)да катта имкониятлар 42 Ўзбекистон Рес мавжуд. Чунончи, кўмир, нефть ва газни қайта ишлаш ҳисобига энергия олиш, шунингдек, улардан саноатда фойдаланиш учун қимматли кимёвий маҳсулотлар (бензин, парафин) олиш билан бир пайтда нефть-кимё тармоқлари қурилишига асос бўлади. Ўзбекистоннинг кимё саноати жуда катта хомашё базасига эга эканлиги билан минтақадаги бошқа давлатлардан ажралиб туради (2.2.2-расм). Лак-бўёқ саноатиКимёвий тола саноати Асосий кимёКимё саноатиКимё ва нефт-кимё саноати Резина-асбест саноати Нефт-кимё саноатиСунъий қатрон ва пластик 0 10 20 30 40 50 601.9 2.22.2 3.4 3.6 6.9 9.2 50.6 2.2.2-расм. Кимё ва нефть-кимё саноати тармоқлари бўйича саноат ишлаб чиқариш ҳажмининг 2014 йилдаги ўсиш суръати 43 Расмдаги маълумотларга кўра, республикамизнинг кимё саноати бир нечта тармоқларни қамраб олган. Жумладан, тоғ-кон-к саноати тармоқларида ўсиш бошқа тармоқларга нисбатан ортда қолган. Ўзбекистон кимё саноатининг яна муҳим бир жиҳати республикада табиий газнинг арзонлиги ва нисбатан паст таннархда эканлиги минерал ўғитлар ишлаб чиқариш харажатларини тежашдаги имкониятлари билан жозибали ҳисобланади. Кимё ва нефть-кимё саноати тармоқлари бўйича маҳсулотларининг ишлаб чиқариш таҳлилларига эътибор берсак, сунъий қатрон ва пластик масса саноати ишлаб чиқариши бошқа соҳаларга нисбатан яхши ривожланганлигини кўришимиз мумкин. Ўз ўрнида шуни ҳам таъкидлаш жоизки, мамлакатимизда ҳам инновацион лойиҳалар ва технологияларни амалга татбиқ этиш бўйича тизимли ишлар йўлга қўйилган. Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлда қабул қилинган “Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга Республикамиз иқтисодиётининг асосий тармоқларини модернизация қилиш ва техник янгилаш, саноат тармоқларида янги марраларни эгаллаш учун кучли туртки берадиган ва жаҳон бозорида рақобатга бардош берадиган, замонавий инновация технологияларини жорий этиш бўйича мақсадли лойиҳаларни амалга ошириш юзасидан Президент фармонлари, қарорлари ҳамда давлат дастурлари қабул қилинмоқда. Жумладан, 2015 йил 6 мартда Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ-2313-сонли “2015-2019 йилларда муҳандислик- коммуникация ва йўл-транспорт инфратузилмасини ривожлантириш ва модернизация қилиш дастури тўғрисида”ги, 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343- сонли “2015 - 2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сиғимини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғ %дан 27 %га), ишлаб чиқариш ҳажмини 1,5 баробарга, янги гуруҳ маҳсулотлар сони ва турини уч баробарга ошириш кўзда тутилган. Демак, ушбу жараён бошқа шароитлар тенг бўлган тақдирда қарийб мана шундай улушда экспортни рағбатлантиришга ва чет эл валюта тушумлари барқарорлашишига ўз ҳиссасини қўшишини ифодалайди. Бу фармонда 2015-2019 йилларда иқтисодиётнинг базавий тармоқлари кесимида янгидан модернизация ва реконструкция қилинадиган саноат ишлаб чиқариш қувватларининг инвестицион лойиҳалари рўйхати шакллантирилди. Унга кўра жами 317 та янгидан модернизация ва реконструкция қилинадиган саноат ишлаб чиқариш қувватларини ташкил этиш ва ишга тушириш режалаштирилган. Бунинг учун 19,6 млрд. АҚШ доллари сарфланиши белгиланган. 317 лойиҳадан 47 таси ёки 46,4 фоизига жами 13,7 млрд. АҚШ доллари экви кенгайтиришнинг устувор вазифалари белгилаб берилган. Шу сабабли мамлакатимизда инновация сиёсатини олиб боришда саноат корхоналари фаолиятида инвестицияларнинг самарали иштирокини таъминлашга жиддий эътибор қаратиб келинмоқдаки, натижада миллий иқтисодиётга жалб этилаётган инвестициялар ҳажми, улар ёрдамида ишлаб чиқаришга жорий этилаётган замонавий ва илғор технологияларга асосланган лойиҳалар сонининг йил сайин ортиб бораётганлиги, шунингдек, ялпи ички маҳсулотнинг юқори суъратлар билан ўсишини таъминлашда хорижий инвестицияларнинг фаол иштироки мавжудлиги давлатимиз томонидан фаол инвестиция сиёсати олиб борилаётганлигини ҳам тасдиқлайди. Ҳозирги кунда ҳар қандай мамлакатнинг табиий ресурслари чекланганлигини инобатга олсак, корхона бошқарувчилари, менежерлари мамлакатнинг табиий ва ил масалалар мавжуд эканлигини кўрсатади. Фикримизча, улар қуйидагилардан иборат: биринчидан, кимё саноати корхоналари улушида давлат активларининг юқорилиги сабабли хусусийлаштириш механизмларини қўллаган ҳолда соҳага маҳаллий ва хорижий инвесторларни кенг жалб этиш; иккинчидан, ички ва ташқи бозорлар учун минерал ўғитлар ва бошқа кимё маҳсулотлари турларига бўлган эҳтиёжни чуқур ўрганган ҳолда ўрта ва узоқ муддатли инновацион ривожланиш дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш; учинчидан, экспорт салоҳиятини кенгайтириш, жаҳон бозорларига рақобатбардош маҳсулот ишлаб чиқаришни кўпайтириш мақсадида ташқи бозорларда маркетинг тадқиқотларини амалга ошириш; тўртинчидан, кимё саноатини модернизациялаш, қайта таъмирлаш ва техник қайта жиҳозлашга йўналтирилган инвестицион ҳамда инновацион сиёсатн 2.3. Ўзбекистонда кимё саноатини инновацион ривожлантиришга қаратилган дастурлар 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916 сонли “Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга жорий этишни такомиллаштиришга оид қўшимча чора-тадбирлар” тўғрисидаги қарори ижроси юзасидан “Ўзкимёсаноат” АЖ томонидан қабул қилинган чора-тадбирлар режасининг 2 бандида келтирилган “Замонавий технологиялар ва инновацион ечимларни амалга тадбиқ этиш бўйича йиллик ва ўрта муддатли дастурлар тузиш” масалалари бўйича компания томонидан ҳар йили муддатли инновацион лойихалар дастури қабул қилиниб, амалиётга тадбиқ этиб борилган. “Ўзкимёсаноат” АЖ қошидаги Инновация маркази 2008 йилдан эътиборан ўз фаолиятини бошлаган бўлиб, ушбу марказ томонидан илк инновацион дастур 2009 йилда ўз лойиҳаларини амалиётга тадбиқ эта бошлади. ПВХ учун стабилизатор, “Жиззах пластмасса” ОАЖ томонидан иссиқхоналар учун ёруғликни корректорловчи полиэтилен пленкалари ишлаб чиқиш, “Самарқандкимё” ОАЖ томонидан «Пахтасаноат» корхонаси, текстил саноатида кенг фойдаланиладиган антипирен ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш кўзда тутилган. 2010-2012 йиллар мобайнида “Ўзкимёсаноат” ДАК корхоналарида янги турдаги махсулотларни ишлаб чиқиш ва амалиётга тадбиқ этиш инновацион дастури ишлаб чиқилган бўлиб, унга кўра «Максам-Чирчик» ОАЖ томонидан турли хилдаги тупроқлар учун ўғит сифатида фойдаланишда, маданий ишларда, шолғом, каром, турп каби ер ости сабзавотларини ўғитлашда фойдаланиладиган хлорли калийдан сульфат калий (К 2 SO 4 ) ишлаб чиқиш, ўзида 2,3 хил озиқлантирувчи компонентларни жамловчи аммиак селитра аралашмаси асосида суюқ ўғит ишлаб чиқа чиқариш, Спандекс(Эластан) туридаги полиэфир тола, полиуретан, g - бутиролактон ишлаб чиқаришда қўлланиладиган 1,4-бутандиол ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, «Фарғонаазот» ОАЖ томонидан кўчатларда ҳамда иссиқхоналардаги ўсимликларда хлороза (темир етишмаслиги)ни олдини олишда фойдаланиладиган хелат бирикмаларини ишлаб чиқариш, «Жиззах пластмасса» ОАЖ ва «Фарғонаазот» ОАЖ хамкорликда кўзойнак зирхлари, автомобил деталлари, штурвал, табиий газни тарнспортировка қилиш учун трубалар, приборлар, телефон аппаратлари, радио приёмниклар, тиббиёт жихозлари ва канцелярия товарлари ишлаб чиқаришда қўлланиладиган целлюлозали этрол диацетат ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш режалаштирилган. 2011-2013 йиллар мобайнида “Ўзкимёсаноат” ДАК корхоналарида янги турдаги махсулотларни ишлаб чиқиш ва амалиётга тадбиқ этиш томонидан қўшимчали полимер махсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, пенопласт ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, геосинтетик материаллар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш (геосетка, георешетка), «Кунградский содовый завод» УК томонидан цементбетон ўрнига асфальт- бетон қоришмага қўшимча минарел кукун ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, «Электрохимзавод» ЁАЖ-ҚК томонидан РК-ўғитлар ишлаб чиқариш, инсектицид циперметрин 25% - ли концентрат эмульсия ишлаб чиқариш, карбофос 50% - ли концентрат эмульсия ишлаб чиқариш, техник углерод – қурум ишлаб чиқариш, «Аммофос-Максам» ОАЖ томонидан фосфат калий ишлаб чиқаришни ташкил этиш ва технологияни қайта ишлаш, экстрактли фосфор кислотанинг енгил эритмаси асосида автомобилларни тозалаш воситаси ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш кабилар ушбу дастурда ўз аксини топган. 2015 йи «Навоиазот» АЖ корхонаси томонидан фенол-формалдегидли смола ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш технологиясини ишлаб чиқиш, хлор натрийни ишлаб чиқариш, сульфид натрийни юқори даражада ишлаб чиқариш технологиясини йўлга қўйиш, «Максам-Чирчик» АЖ томонидан сув тайёрлов корхоналари учун сифатли анионит ишлаб чиқариш, юзалар коррозияси ва занглашга қарши воситалар ишлаб чиқариш, таркибида магний сақловчи махаллий хом ашёдан сулфат магний ишлаб чиқариш технологиясини яратиш, «Фарғонаазот» АЖ корхонаси томонидан юқори бирикмали полианионли целлюлозани ишлаб чиқариш, «Дехқонобод калийли ўғитлар заводи» УК томонидан импорт қилинувчи терпен ёғи ўрнини босувчи махаллий хом ашёдан кўпиртирувчи махсулотни ишлаб чиқариш технологиясини яратиш, сильвинит рудаси флотацияси асосида алифли амино йиғувчи махсулотн “Ўзкимёсаноат” АЖ корхоналари томонидан ишлаб чиқарилган инновацион махсулотлар серияси (2008-2016 йиллар) 46 № Махсулотлар номи Ишлаб чиқарувчи корхона номи Махсул от ишлаб чиқари лган йили Жами ишлаб чиқарилган махсулот Товар кўрини шади , минг тонна Пул кўрин ишида (млн. сум) 1 . Дефолиант СуперХМД-ж «Ф а р ғо наазот» АЖ 2008- 2014 42,05 13361 3,6 2. Дефолиант «УзДеф» «Ф а р ғо наазот» АЖ 2009- 2014 8,5 28142 ,6 3. Дефолиант «Полидеф» «Ф а р ғо наазот» АЖ 2010- 2014 2,66 8753, 7 4. Мураккаб таркибли азот- фосфор ўғитлар АФУ «Ф а р ғо наазот» АЖ 2010- 2014 144,1 49925 ,7 5. Н атри й биокарбонат «Ф а р ғо наазот» АЖ 2010- 2014 2,2 2881, 5 6. Нитрат натри й «Ф а р ғо наазот» АЖ 2009- 2014 9,75 7649, 3 7. Карбамид-аммиа кли селитра «Ф а р ғо наазот» АЖ 2008- 2013 16,41 4586, 4 8. Суюқ азот 17. Катализатор ЧКР-3-06 «Максам- Чирчик» АЖ 2008- 2013 30,0 Для.с об. Нужд 18. Катализатор ЧКГ-06 (АНМ) «Максам- Чирчик» АЖ 2008- 2013 18,0 279,0 19. Карбамид ли -аммиа кли селитра «Максам- Чирчик» АЖ 2008- 2013 31,5 5420, 6 20. Сульфат магни й «Максам- Чирчик» АЖ 2009- 2014 0,3 142,9 21. Фосфомочевина «Максам- Чирчик» АЖ 2010- 2014 50,4 23133 ,6 22. Углеаммоний ли туз «Максам- Чирчик» АЖ 2008- 2014 4,4 1319, 1 23. Сульфат кали й «Максам- Чирчик» АЖ 2011- 2014 0,18 694,6 24. Сульфомочевины «Максам- Чирчик» АЖ 2013 0,03 15,3 25. Универсал озиқлантирувчи аралашма «Максам- Чирчик» АЖ 2013- 2014 1,4 507 2 6. Натрий азот ли ачитқи «Максам- Чирчик» АЖ 2008- 2014 2,01 1367, 4 2 7. Доломитга магнезит ўрнига к ондици яловчи қўшимча «Максам- Чирчик» АЖ 2010- 2011 2 , 1 465,6 28. Азот ли - олтингугу 34. Азот-фосфор ли ўғитлар «Навоиазот» АЖ 2008- 2015 390,45 138 760,0 35. Нитрат калий «Навоиазот» АЖ 2010- 2014 1,1 1614, 7 36. «А» маркали м етанол «Навоиазот» АЖ 2009- 2014 35,9 16851 ,2 37. Хлор ланган темир «Навоиазот» АЖ 2013- 2014 0,64 1 883,03 38. Гранул аланган хлор ли кальций «Навоиазот» АЖ 2011- 2014 0,14 118,63 39. Метилацетат «Навоиазот» АЖ 2014- 2015 0,06 308,0 40. ЭД-20 маркали смола «Навоиазот» АЖ 2014- 2015 0,004 109,68 41. Хлорат калия «Навоиазот» АЖ 2015 0,2 659,25 42. Озуқавий фосфат лар «Аммофос- Максам» АЖ 2009- 2015 8,4 8342, 6 43. Тринатрий фосфат «Аммофос- Максам» АЖ 2009- 2010 0,6 1153, 2 44. Суперфосфат (N- 2,5 ± 1,0 % Р 2 О 5 - 26 ± 1 % ) «Аммофос- Максам» АЖ 2014- 2015 46,9 29830 ,7 45. Аммоний сульфатфосфат – АСФ «Аммофос- Максам» АЖ 2008- 2013 5,65 2923, 6 46 330 г/л к.э. д» АЖ-ҚК 51. Протравитель семян хлопчатника Зирх 36% п. «Электрохимзаво д» АЖ-ҚК 2013 0,066 2 077,4 52. Бишофит «Электрохимзаво д» АЖ-ҚК 2015 0,0 1 18,0 53 Нитрофос «Самаркандкиме» АЖ 2008- 2013 329,9 93268 ,2 Жами 1 598 ,658 914 130 ,9 III-БОБ. ИҚТИСОДИЁТНИ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАШ ШАРОИТИДА КИМЁ САНОАТИНИ ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАР АСОСИДА РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШЛАРИ 3.1. Саноат тармоқларида инновацион фаолиятни ривожлантириш йўналишлари Инновацион фаолиятни ривожлантириш инсониятни самарали ривожлантиришнинг умумқабул қилинган йўналишига айланди. Унинг суръатлари кескин ўсиб бормоқда, инновацияларнинг миқёси эса тобора ошиб бормоқда. Ушбу йўналишда Япония, АҚШ, Германия ва бошқа шу каби давлатларда салмоқли натижаларига эришилган бўлиб, улар йирик инновацион ютуқлари асоси Дарҳақиқат, ривожланган давлатлар тажрибаси кўрсатишича, саноат корхоналарининг барқарорлашуви, саноат ишлаб чиқаришнинг барқарор ўсиши иқтисодиётни замонавий интенсив технологияларни яратиш, юқори технологик маҳсулотларни чиқариш соҳасида илмий тадқиқот ва ишланмаларнинг натижаларни кенг жорий этиш асосида инновацион ривожланиш йўлига ўтиш орқали эришилади 47 . Шуни таъкидлаш керакки, Ўзбекистонда ҳам инновацион иқтисодиётини шакллантириш учун шарт-шароитлар мавжуд. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ- 916-сонли қарорига 48 асосан замонавий ускуналар ва технологияларнинг халқаро ва маҳаллий ишланмаларини ўрганиш, шу асосда замонавий технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишнинг ҳар йилги ва ўрта муддатли дастурларини шакллантириш, маҳаллий амалий илмий тадқиқот ижросини таҳлил қилиш ва ундаги тенденцияларни аниқлаш муҳим аҳамият касб этади. Аммо таҳлил қилишдан аввал, “инновация” ва “инновацион фаолияти” тушунчаларига аниқлик киритамиз. «Инновация» сўзи инглиз тилидан келиб чиққан бўлиб, унинг таржимаси янгиланиш, ўзгартириш, янгилик киритиш деган маънони билдиради 51 . Бошқача қилиб айтганда, инновация деб янги илмий техник ютуқлардан самарали фойдаланишга айтилади И.Т.Балабанов таъкидлашича, «Инновация - янги техника ёки технология, меҳнат ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ва бошқарув, шунингдек, назорат, ҳисоб- китоб, режалаштириш услублари, таҳлил ва бошқаларни ташкил этишнинг янги шаклларига маблағ киритиш орқали эришилган моддийлашган натижадир» 52 . Демак, инновацияга янги ёки такомиллаштирилган маҳсулот (товар, иш, хизматлар) кўринишдаги инн имкониятларни татбиқ этиш жараёнидир. Ишланмаларнинг натижалари – яратилаётган меҳнат қуроллари ва ашёларига тегишли аниқ бир ечимлари. Демак, инновацион фаолияти янгиликни яратиш билан боғлиқ барча турдаги (ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ва ҳ.к.) фаолиятни тушуниш мумкин. Шуни таъкидлаш керакки, инновацион фаолият билан асосан илмий- тадқиқот муассасалари, олий таълим муассасалари (ОТМ), конструкторлик ташкилотлари, саноат корхоналари ва бошқа ташкилотлар шуғулланади. 3.1.1 -расм маълумотлардан 2007-2014 йилларда конструкторлик ташкилотлари, илмий-тадқиқот институтлари ва бошқа ташкилотларнинг сони камайганлигини, ва аксинча ОТМ, саноат корхоналари сони кўпайганлигини кўриш мумкин. 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014050100150200250300350400450 2 3 3 3 5 8 6 9130 149 156 61 61 71 67 69 яъни 5,3 баробарга ўсди. Шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш жоизки, ушбу соҳада кичик тадбиркорликнинг ҳиссаси тобора ошиб бормоқда. 2011 йилда мана субъектлар вакиллари томонидан 33 та технологик инновациялар жорий қилинган бўлса, 2014 йилга келиб бу турдаги маҳсулотлар 798 тани ташкил этди, яъни 24 баробарга кўпайди. Мана шу давр ичида ушбу технологик инновацияларнинг қиймати 15,5 млрд. сўмдан (2011 йил) 1160,7 млрд.сўмгача (2014 йил) ўсди, яъни қарийб 75 баробарга ошди. Агар ушбу кўрсаткични республика миқёси билан солиштирадиган бўлсак, инновацион товар, иш ва хизматларнинг умумий ҳажмидан 16,5 фоизи (2014 йил) кичик бизнес субъектларига тўғри келади. Ваҳоланки, 2011 йилда бу кўрсаткич атиги 1,1 %ни ташкил этган. Шунга мос равишда 1 та инновацион бирликнинг қиймати ҳам ўсиб бориб, 2014 йилга якунига кўра республика миқёсида 88 % яратилган инновацион товар, иш ва хизматлар саноат корхоналарига тўғри келган (3.1.2-расм). 1% 1% 1% 9% 88% қишлоқ хўжалиги савдо қурилиш транспорт ва алова саноат 3.1.2.-расм. Ўзбекистонда ишлаб чиқилган инновацион товар, иш ва хизматларнинг иқтисодиёт тармоқларидаги улуши (2014 йил) 55 Бу эса бевосита яратилаётган ишчи кучига бўлган талабининг ўсишига олиб келади. Жумладан, яратилаётган бир ишчи ўринга тўғри келадиган қиймат миқдори саноат соҳасида юқори экан. Хусусан, саноатда яратилаётган ҳар бир иш ўрнининг қиймати 97,7 млн.сўмни ташкил этди, ваҳоланки хизмат ва қишлоқ хўжалиги тармоқларида бу кўрсаткич уларга мос равишда 25,9 млн. сўм ва 21,6 млн.сўмга тенг этди. Яъни саноатда мазкур кўрсаткич хизмат ва қишлоқ хўжалиги тармоқларига нисбатан тегиш Ушбу кўрсаткичлар республикамизда саноат корхоналарининг инновацион салоҳияти юқори эканлигини кўрсатиб турибди. Шу билан бирга, тадқиқотлар кўрсатишича, саноатда инновацион фаолиятини янада ривожлантириш учун улкан имкониятлари мавжуд. Улардан тўлиқ ва самарали фойдаланиш учун ушбу соҳада мавжуд муаммоларни бартараф этиш даркор. Ушбу муаммоларни бартараф этиш учун қуйидаги йўналишларда ишларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ. Биринчидан, инновация фаолиятини молиявий қўллаб-қувватлаш. Инновацион фаоллигини ривожлантириш учун энг қулай маблағлар банк ва бошқа ихтисослаштирилган молиявий ташкилотларнинг мақсадли кредитлари ҳисобланади, чунки улар имтиёзли шарти билан берилади. Шунингдек, инвестицияларнинг асосий манбаси корхонанинг ўз маблағлари ҳисобланади. Шу боис молиялаштиришда ана шу жи бепул дам олиш, санаторияга юбориш, сайёҳатни уюштириш ва ҳ.к.) назарда тутиш лозим. Бешинчидан, инновацион жараённи кадрлар билан таъминлаш. Менежмент, маркетинг, ҳуқуқ, патентлаш ва бошқа шу каби соҳадаги мутахассисларни тайёрлаш ва қўшимча касб таълим тизимини ривожлантириш учун ОТМ дастурларини мазкур касбларга мослаштириш лозим. Олтинчидан, инновацион фаолиятнинг ахборот инфратузилмаларини шакллантириш. Internet тармоғида инновацион муаммолар, техник ва патентли ахборотлар жуда кўп, бироқ, тадбиркорлар учун энг муҳим бўлган бозорлар тўғрисида ахборот жуда кам. Шу боис мазкур ахборотни ва инновацион фаолият билан боғлиқ бошқа маълумотларни ўз ичига олган расмий портал ёки сайтни яратиш ва юрғизиш ҳамда уни назорат қилиш ва мувофиқлаштириш вазифаларни манфаатдор идоралар зиммасига юклаш жаҳон бозорига олиб чиқишда қийинчиликларга дуч келади. Шу боис республи к амизда энг сўнгги илмий ғояларни тижоратлаштириш тизимини ривожлантириш ва оптимал шароитларни яратишга қаратилган ислоҳотларни олиб бориш мақсадга мувофиқ. Ана шу ва бошқа чораларнинг амалга оширилиши республикамизда саноат корхоналарида, айниқса кичик бизнес субъектларида инновацион фаолиятнинг фаоллашуви ва интеграциялашувига олиб келади, янги сектор ва инновацион инфратузилмаларнинг пайдо бўлиши ва бунинг натижасида янги иш ўринларининг яратилишига замин яратиб беради, пировардида эса иқтисодиётимизнинг янада барқарор ўсиши учун мустаҳкам пойдевор яратилади. 3.2. Ўзбекистон Республикасида кимё саноати тармоқларида инновацион ривожланишнинг исти қбол ли йўналишлари Бугунги кунда Республикамизда кимё саноати тармо минг тонна полианионли целлюлоза, 180 млн.сўмлик 150 тонна доломитдан магний гидроксид, 8650 млн.сўмлик 6600 тонна нитрат натрий, 8600 млн.сўмлик 3000 тонна истеъмол содаси ҳамда 77,5 млн.сўмлик 125 тонна аэрофлок махсулотлари ишлаб чиқаришга эришилади. “Максам-Чирчиқ” АЖ да ривожланишнинг лойиха дастури 2017- 2019 йилларни ўз ичига олган бўлиб, 2017 йилда анионит, қоплама коррозиясига қарши модификатор, антинакипин, катализатор, 2018 йилда пиросульвант натрий-консервантлар, 2019 йилда олтингугурт кислотаси ишлаб чиқариш учун катализатор ишлаб чиыариш технологиясини йўлга қўйиш назарда тутилган. Натижада йилига 150 млн.сўмлик 10 тонна анионит, 75 млн.сўм қийматга эга 30 тонна қоплама коррозиясига қарши модификатор, 200 млн.сўм қийматга эга 100 тонна антинакипин, 200 млн.сўм қийматга эга 10 “ДЗКУ” унитар корхонасида ҳам 2017-2019 йиллар давомида янги махсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш мўлжалланган бўлиб, 2017 йилда комплекс NKCaMg ўғити, 2018-2019 йиллар давомида эса чиқиндилардан оқ хлорли калий ишлаб чиқариш, 2018 йилда яна бир махсулот доломит ва олтингугурт кислотасидан магний сульфат ва гипсли бирикмалар ишлаб чиқариш, 2019 йилда гранулаланган хлорли калий махсулотларни ишлаб чиқариш йўлга қўйилади. Гранулаланган хлорли калий ишлаб чиқаришни йўлга қўйилиши натижасида бир йил давомида 300 минг тонна махсулот ишлаб чиқарилиб, 193500,0 млн сўм даромад олинади. “Қўнғирот сода заводи” унитар корхонаси учун дастур 2017-2020 йиллар учун мўлжалланган. Корхонада 2017 йилда бир неча янги махсулот ишлаб чиқариш йўлга қўйилади. Жумладан, синтетик ювиш воситалари, қурилиш ишлари Жумладан, калий хлор ва Ташкур фосфоритларидан мураккаб таркибли PK ва NPK ўғитлари, дефолиант учун хом ашё – доломитдан магний ва хлорли калций эритмаси ишлаб чиқариш, хлорли натрий махсулотлари ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш мўлжалланган. Натижада, йилига 2400 минг тонна мураккаб таркибли PK ва NPK ўғитлари ишлаб чиқарилиб, 1920 млн сўм даромад олинишига, 1500 минг тонна доломитдан магний ва хлорли калций эритмаси ишлаб чиқарилиб, 6300 млн сўм даромад олинишига, 1600 минг тонна натрий хлор ишлаб чиқарилиб, 2760 млн сўм даромад олинишига эришилади. Инновация маркази томонидан мана ўн йилдирки кимё саноатининг ривожи учун долзарб илмий-амалий тадқиқотларни мувофиқлаштириш, илмий-текшириш институтларининг янги махсулотлар ишлаб чиқаришга оид таклифларни ўрганиб чиқиб ишлаб чиқарувчиларга етказ 3.2.1-жадвал I-IX Инновацион ғоялар, технологиялар ва лойиҳалар ярмаркалар и доирасида тузилган шартномаларни нг бажарилиши натижасида серияли ишлаб чиқарилган маҳсулот лар ва уларнинг ҳажми 58 № Корхона ва ташкилотла р Ишлаб чиқарилган маҳсулот номи Ишла нмала р сони Ишлаб чиқарилга н маҳсулот миқдори, минг тонна Молиявий ҳажми мл н .сўм) Ярати лган иш урни Иқтисод қилинга н ресурсл ар (мл н .сў м) 1. « Навоиазот » АЖ А зот- фосфорли ўғит 1 438,417 178 779,35 86 178 779, 35 2. «Ф арғонааз от » АЖ "Супер ХМДж" дефолианти 1 65,504 196 564,6 - 196 564, 6 3. «Ф арғонааз от » АЖ "УзДеф" д ефолиант и 1 10,481 42 494,13 - 42 494,13 4. «Ф арғонааз от » АЖ "Полидеф" д ефолиант и 1 2,66 8 753,69 - 8 753,69 5. «Ф арғонааз от » АЖ Мураккаб азот- фосфорли ўғит 1 195 АЖ чи эритма 11. “Навоиэлек трохимзаво д” АЖ ҚК Далброн 12 % 1 195,0 2 443,35 - 2 443,35 УМУМИЙ 11 1 253,64 535 288,3 182 535 288, 3 Ўтган даврда тармоқ корхоналарида йигирма бешга яқин турдаги оддий ва мураккаб минерал ўғитлар, қарийб ўттиз турдан зиёд янги ноўғит кимёвий махсулотлар ишлаб чиқариш ўзлаштирилган. Инновацион фаолият кўлами кенгайиб бориши натижасида биргина 2016 йилда етти турдаги янги махсулотларни тажриба ва тажриба синов партиялари ишлаб чиқариш йўлга қўйилди (магний сульфат, антинакипин, юқори қовушқоқликка эга планион целлюлоза, синтетик ювиш воситалари ва трона, крахмал, эни 3000 мм бўлган нанокомпозит қўшилган полиэтилен, алюминий сульфат каогулянти). Ҳар йили ўтказиб келинаётган Республика инновацион ғоялар, технологиялар ва лойиҳалар ярмаркаси ушбу фаолия “Максам-Чирчиқ” корхонасида табиий газдан аммиак синтезида қўлланиладиган олти турдаги янги катализаторнинг маҳаллийлаштирилиши кимё саноатида ушбу махсулотларга бўлган эхтиёжни қондириш имконини берган бўлса, доломитни ва ундан олинадиган магний нитратини аммиакли селитрага қўшимча сифатида ишлатиш технологиясининг яратилиши билан магнезитнинг импортдаги улуши қисқаради. Нефт ва газ қудуқларида нефт ва газнинг чиқиши маълум бир вақтдан кейин камайиб боради. Чунки нефть ва газ чиқиш йўлларида турли қатлам (накип)лар билан тўлиб қолади. “Максам-Чирчиқ” корхонаси мутахассислари махаллий хом-ашёлар асосида қудуқларда хосил бўладиган қатламни эритувчи моддани ишлаб чиқишган бўлиб, ушбу модда “Муборакнефтегаз” МЧЖнинг нефть қудуқларида синовдан ўтказилган. Натижада нефтнинг чиқиш унумдорлиги қ бўлиши, анормал харорат хамда турли касалликларга чидамлилигини таъминлайди. Шунингдек, Фарғонаазот корхонаси мутахассислари махаллий хом- ашёлар асосида нефть-газ қазиб чиқаришда қўлланиладиган юқори қовушқоқликка эга полианион целлюлоза ишлаб чиқаришни амалга оширди. 2016 йилда 7,5 тн. маҳсулот ишлаб чиқарилган. Ҳозирда кунда ИГИРНИГМ илмий тадқиқот маркази билан полианион целлюлозани ишлатиш бўйича тавсиялар олиш устида ишлар олиб борилмоқда. 60 “Максам-Чирчиқ” АЖда аммиакли селитра эритмаси асосида ишлаб чиқилган универсал озиқлантирувчи эритма дехқон ва фермерлар учун жуда қўл келмоқда. Таркибида азот-калий, азот-фосфор, азот-фосфор- калий бўлган эритмани қишлоқ хўжалик экинларининг барча турларида минерал ўғит сифатида фойдаланиш мумкин. Шунингдек, махаллий хом- ашё доломитдан тажриб “Дехқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасининг ишга туширилиши республикамизнинг калийли ўғитларга бўлган бўлган талабини тўла таъминлаш билан бирга, ушбу маҳсулотни экспорт қилиш имконини ҳам берди. Калийли ўғит ишлаб чиқаришда депрессор сифатида крахмал ишлатилади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 11 февралдаги №2298 –ПҚда “2015-2019 йилларда тайёр махсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш дастури тўғрисида”ги қарор ижросини таъминлаш мақсадида “Дехқонобод калийли ўғитлар заводи” унитар корхонасида гуруч сечкасидан крахмал ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. Бунинг натижасида крахмал импорти тўлалигича тўхтатилади. “Қўнғирот сода заводи” унитар корхонаси синтетик ювиш воситалари ва тронадан 100 килограммдан синов партиясини ишлаб чиқ маиший кимё, текстил, пойабзал, рангли металлургия тармоқлари учун муҳим ресурс бўлиб хизмат қилади. “Максам-Чирчиқ” корхонасида оқова сувларни тозалашда ишлатиладиган анионитларни махаллий хом-ашёлар асосида ишлаб чиқариш, ускуналар ва қурилмалар занглашига қарши ишлатиладиган қопламаларни ишлаб чиқариш режалаштирилган. “Фарғонаазот” корхонасида аммиакли селитра ишлаб чиқаришда ишлатиладиган магнезит ўрнига махаллий хом-ашё доломитдан магний гидроксини ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. Ўзбекистоннинг натрий сульфидга бўлган талаби уч минг тоннадан ортиқни ташкил қилади. Биргина Олмалиқ тоғ-кон металлургия комбинатининг натрий сульфидга бўлган талаби 1500-2000 тоннани ташкил қилади. “Навоийазот” корхонасида 50 кг натрий сульфиди ишлаб чиқарилди ва Олмалиқ тоғ-кон металлургия комбинатида синовда Республикамизда катта хажмда доломит захиралари мавжуд бўлиб, таркибида кальций ва магний элементлари мавжуд. Ўсимликларни яхши ривожланишида кальций, магний ва бошқа микроэлементлар муҳим роль ўйнайди. Шу мақсадда кимё саноати корхоналари доломит асосида мураккаб ўғитлар ишлаб чиқариш борасида илмий изланишлар олиб бормоқда. Хозирги вақтда “Навоиазот” АЖ нинг йирик тармоқларидан бирида умумий қиймати 1,8 миллиард долларни ташкил этувчи учта йирик инвестиция лойихаси ишлаб чиқилмоқда. Худди шунингдек, Хитойнинг “CAMCE Enginering” ва “HQS Shanghai” консорциум компаниялари билан хамкорликда мамлакат учун мутлақо янги бўлган янги махсулот – поливинилхлорид (ПВХ), каустик сода ва метанол каби махсулотларни ишлаб чиқарилишини ташкиллаштириш режаси амалга оширилмоқда. Япониянинг “Мицубиси корпор қуввати сезиларли даражада камаяди: янги технологияларни қўлланилиши натижасида бир тонна азотли кислота ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган электр қуввати сарфини 5 баробарга, бир тонна аммиак ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган электр қуввати сарфини икки баробарга камайишига эришилади. Янги махсулотлар ишлаб чиқаришни йўлга қўйилиши натижасида эса қўшимча 1500 янги иш ўринлари яратилишига олиб келади. Республикамизда кимё саноатини ривожлантиришга жиддий эътибор қаратилаётганлигининг асосий жиҳати шу билан изоҳланадики, кимё саноати республикамиз иқтисодиётининг асосий тармоқларидан бири ҳисобланиб, юқори экспорт салоҳиятига эгадир. Унинг ўзига хос яна муҳим бир жиҳати иқтисодиётнинг аграр сектори билан ўзаро узвий алоқада эканлиги билан асосланади, чунки у қишлоқ хўжалиги учун жуда муҳим бўл чиқаришни ривожлантиришда таркибий силжишларнинг бош йўналиши сифатида нисбий устунликка эга бўлган соҳаларга устуворлик бериш миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини таъминлашда муҳим омил ҳисобланади. Шунингдек, кимё саноатини келгусида инновацион ривожлантиришнинг стратегик йўналишлари қуйидагилардан иборат бўлиши лозим: – кимё саноатидаги мавжуд корхоналарни техник ва технологик қайта қуроллантириш ва янги юқори технологик ишлаб чиқаришни ташкил этиш. Республика миқёсида маҳаллий кимёвий маҳсулотларни ишлаб чиқиш даражасини ошириш, ҳамда рақобатбардош тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш; – биринчи навбатда юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар билан экспорт ҳажмини ва ички бозорни тўлдириш даражасини кескин юксалтириш. – юқори технологияли маҳсулот экспорти ҳажмини кенгайтири  тaшқи вa ички бoзoрлaрдa мaркeтинг тaрқиқoтлaри ўткaзиш, кимё саноати мaҳсулoтлaригa бўлгaн тaлaб динaмикaсини ўргaниш вa истиқбoллaрини aниқлaш;  рeспубликa истeъмoл бoзoрлaрини юртимиздa ишлaб чиқaрилaдигaн юқoри сифaтли, aҳoли эҳтиёжигa мoс кeлaдигaн кимё сaнoaт мaҳсулoтлaри билaн тўлдиришни тaъминлaш;  тaрмoқнинг экспoрт сaлoҳиятини мустaҳкaмлaш, кoмпaния тaркибидaги кoрxoнaлaр тoмoнидaн рaқoбaтбaрдoш мaҳсулoт ишлaб чиқaришни кўpaйтириш вa улaрни тaшқи бoзoрлaргa oлиб чиқишни тaшкил этиш;  тaрмoқдa ягoнa тexник вa инвeстициoн сиёсaтни oлиб бoриш, кимё сaнoaти кoрxoнaлaри ўртaсидa ўзaрo мунoсaбaтлaрни ривoжлaнтириш, мaҳaллий xoм aшёлaрдaн рeспубликaнинг aҳoли зич жoйлaшгaн xудудлaридa мaҳсулoт ишлaб чиқaришни aмaлгa oшириш;  зaмoнaвий тexнoлoгиялaрни жoрий этиш учун чeт-эл инвeсти 86 ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР Олиб борган тадқиқотларимиз қуйидаги хулоса қилиш ва тармоқни ривожлантиши борасида таклифлар ишлаб чиқиш имконини берди: Бозор муносабатлари мураккаб жараён бўлиб, унга таваккалчилик ва ноаниқлик элементлари хосдир. Шунинг учун ҳам ушбу омилларни ҳисобга олиб корхоналар ва фирмаларда ҳар бир ишлаб чиқариш "занжири" ни тўғри ташкил этиш, корхонанинг пировард натижаларига эришишида ёрдам беради. Шу муносабат билан замонавий корхоналарда молиявий-хўжалик фаолиятини инновацияларга асосланган қайта ташкил этиш услубиятини яратиш бугунги кун ва истиқболда уларни ривожлантиришнинг муҳим омили ҳисобланади. Инновацион ривожланишнинг назарий асосларини тахлил қилиб, қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:  хозирда иқтисодиёт илмида инновацион ривожланишнинг кўплаб назариялар тадқиқот ҳамкорлиги йўналишида ривожланишининг энг муҳим омили бўлиб инновацион жараёнларни амалга ошириш учун қулай иқтисодий муҳитни яратишга қаратилган, фан ва ишлаб чиқариш ўртасида боғловчи бўғин бўлиб давлатнинг инновацион сиёсати ҳисобланиб, бу сиёсатни шакллантиришда мамлакатнинг ривожланиш стратегиясини танлаш ўта муҳимдир. Сўнгги йилларда Ўзбекистон ҳукумати инновацион фаолиятни жадаллаштиришни барқарор иқтисодий ривожланишнинг бош двигатели сифатида фаол кўриб чиқмоқда, инновацион технологиялар ва фанни ривожлантириш масаларини муҳим давлат устуворликлари қаторига қўймокда. Инновацион сиёсатнинг бош иқтисодий мақсади бўлиб миллий иқтисодиётнинг ракобатбардошлигини ошириш ва бунинг натижасида аҳоли фаровонлигини ошириш ва турмуш даражасини я хши лаш бўл иши керак. Тадқиқотларимиз Кимё саноати Ўзбекистон иқтисодиётининг устувор соҳаларидан бири ҳисобланиб, кимё ва қайта ишлаш саноатини бир-биридан айро ҳолда тушуниш мумкин эмас. Чунки бу тармоқнинг ривожланиши машинасозлик, тўқимачилик саноати, қишлоқ хўжалиги, транспорт, қурилиш ва бошқа тармоқларнинг тараққиётини белгилаб беради. Яна муҳим бир жиҳати кимё саноатида ишлаб чиқаришни бирлаштириш (комбинациялаш)да катта имкониятлар мавжуд. Кимё саноатидаги динамик ўзгаришлар, ишлаб чиқаришни замонавийлашуви ва диверсификацияси иқтисодиётнинг бошқа тармоқларининг ҳам ўсиши ва диверсификациясига олиб келади, қишлоқ хўжалиги, тоғ-кон саноати, нефт кимё саноати, тестиль саноати, лок-бўёқ, автомобил саноатлари, қурилиш ва пардозлаш воситаплари ишлаб чиқаришда, шунингдек кичи бизнесни яқин келажакда ривожланишига, умумий қи - кимё саноатини модернизациялаш, қайта таъмирлаш ва техник қайта жиҳозлашга йўналтирилган инвестицион ҳамда инновацион сиёсатни амалга ошириш; - кимё саноати корхоналарида корпоратив бошқарув самарадорлигини ошириш, унинг ташкилий-иқтисодий механизмини такомиллаштириш ҳамда уни халқаро тамойилларга мувофиқ олиб борилишини таъминлаш; Шунингдек, кимё саноатини келгусида инновацион ривожлантиришнинг стратегик йўналишлари сифатида қуйидаги ишларни амалга ошириш мақсадга мувофиқдир: –юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар билан экспорт ҳажмини ва ички бозорни тўлдириш даражасини кескин юксалтириш. – юқори технологияли маҳсулот экспорти ҳажмини кенгайтириш; – Ўзкимёсаноат» акциядорлик жамияти таркбидаги корхоналарнинг ишлаб чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик янгилаш, мамлакатимизда иш инновацияларга оид стратегик лойиҳаларни ишлаб чиқиш, уларни амалга оширишда хорижий инвестициялардан кенг кўламда фойдаланиш тармоқда синергетик самарадорликни таъминлаб, соҳанинг ижтимоий- иқтисодий салоҳияти ҳамда миллий иқтисодиётнинг барқарор ривожланиши учун қулай шароит яратади. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати I. Расмий хужжатлар Ўзбекистон Республикаси Президенти қарорлари ва фармонлари 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 11 февралдаги №2298 –ПҚ асосида “2015-2019 йилларда тайёр махсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш дастури тўғрисида”ги қарори 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 6 мартдаги ПҚ- 2313-сонли “2015-2019 йилларда муҳандислик-коммуникация ва йўл-транспорт инфратузилмасини ривожлантириш ва модернизация 5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 18 сентябрдаги “Республика озиқ-овқат саноатини бошқаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-2492- сонли қарори. 6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги “Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-916-сонли қарори. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси Қарорлари 1. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 26 февралдаги “2016-2020 йилларда хизматлар соҳасини ривожлантириш дастури тўғрисида”ги 55-сонли қарори. 2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 23 январдаги "Кимё саноати корхоналарини бошқариш тузилмасини такомиллаштириш ва қишлоқ хўжалигига агр дастурнинг энг мухим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси 4. Каримов И.А. Мамлакатимизни 2014 йилда ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2015 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг мухим устувор йўналишларига бағишланган Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги маърузаси. 17-01-2015. 5. Каримов И.А. Бизнинг бош мақсадимиз – жамиятни демократлаштириш ва янгилаш, мамлакатни модернизация ва ислоҳ этишдир. -Т.: Ўзбекистон, 2005. 6. Каримов И.А. Бизнинг бош мақсадимиз - жамиятни демократлаштириш ва янгилаш, мамлакатни модернизация ва ислоҳ этишдир. -Т.: Ўзбекистон, 2005. 7. Каримов И.А. Бош мақсадимиз – мавжуд қийинчиликларга қарамасдан, олиб бораётган ислоҳотларни, иқтисодиётимизда таркибий ўзгаришларни изчил давом эттириш, хусусий мулкчилик, ки 12. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш-юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови.-Т.: “Ўзбекистон”, 2017 й. III. Махсус адабиётлар 1. Hospers Gert-J an. Joseph Schumpeter and His Lеacy in Innovation Studies. Knowledge, Technology, & Policy, Fall 2005, Vol. 18. №3. P.20-37. 2. Smits Ruud. Innovation studies in the 21st century: Questions from a user's perspective. Technological Forecasting & Social Change 69, 2002, Р.861-883. 3. M.Laranjaa, E.Uyarrab, K.Flanaganb. Policies for science, technology and innovation: Translating rationales into rеional policies in a multi- lцel setting. Research Policy, 37, Р.823-835. 4. Shumpeter Y. Business Cycles. Vol. 1, 2. New York, 1939 5. Сорокин П. Социальная и культурная динамика. СПб .: РГХУ , 2000. 6. Kuznets S. S Experimental Dцelopment, Paris 2002, 8- р . 13. Oslo Manual, Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data, Third edition, A joint publication of OECD and Eurostat, 2005, 16- р . 14. Ф.Т.Эгамбердиев, Н.К.Мухитдинова. Глобаллашув шароитида жаҳоннинг етакчи мамлакатларининг инновацион сиёсати. /“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” № 1, 2011 йил 15. Инновации: теория, механизм, государственное регулирование.-М.: РАГС,2000. 16. Чубайс А. Инновационная экономика в России: что делать? // Вопросы экономики. 2011. №1. С . 120-126. 17. Innovation policy: theory and practice (World Economy and International Relations, 2016, vol.60, no. 1, pp. 5-16) Received 23.09.2015. IVANOVA Natalia Ivanovna (n.i.ivanova@imemo.ru) . 18. Lundvall B.-A. Natioanal System of Innovation. London : Pinte 25. Суслина С.С. Значение научно-технических ресурсов в современном экономическом развитии Южной Кореи // Мировое и национальное хозяйство. 2011. №2. Электронный ресурс. 26. Metcalfe S. The Economic Foundation of Technology Policy: Ecvilibrium and Evolutionary Perspective/Handbook of the Economics of Innovation and Technical Change / P.Stoneman (ed.). L.: Blackwell, 1995. 27. Nelson R. National Systems of Innovation: A Comparative Analysis. Oxford , 1993. 28. Балабанов И.Т. Инновационный менеджмент - СПб: Питер, 2000. - С.11. 29. Статистический ежегодник Республики Узбекистан. - Т.: Госкомстат РУз, 2015 – 344 с. 30. Экономическая теория. Микроэкономика – 1,2: /Учебник под общей ред. д.э.н. Журавлёвой Г.П. – 6-е изд., непр. и доп. – М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К», 2012, с. Региональная экономика и управление. Учебник. / Под редакцией акад. С.С. Гуломова. Т.:Изд-во. «Fan va Texnologiya», 2007. 33 стр. 37. Куренков Ю. Эволоция промышленности в современном мире. М.:2006 г. 56 стр. 38. Мильнер Б.З. Инновационное развитие: экономика, интеллектуальные ресурсы, управление знаниями. – Москва: Инфра- М, 2010. – C.123. 39. Морозова Л.Э., Бортник О.А., Кравчук И.С. Экспертные методы и технологии комплексной оценки экономического и инновационного потенциала предприятий. Учебное пособие.: – М.: Альпина бизнес букс, 2009. –С.9. 40. Очковская М.С. Инновации как качественный фактор экономического роста. Автореф. диссертации на соискание ученой степени кандидата экономических наук. – М.: Дело, 2006. – С.4. 41. Мухитдинов Х. Инновацион салоҳият шаклланиши ва ривожланишини таҳ 46. Кондратьев Н.Д. Большие циклы конъюнктуры и теория предвиденья. М.: Экономика, – 2002. 47. Котлер Ф., Армстронг Г., Сондерс Д., Вонг В. Основы маркетинга/Пер с англ. – 2-е европ. изд. – М.; СПб.; К.: Издательский дом «Вильямс», 2000. – 944 с. – С. 589. 48. Руководство Осло. Рекомендации по сбору и анализу данных по ин-новациям. 3-е издание. Совместная публикация ОЭСР и Евростата. М, 2006. -192 с. 49. Шумпетер Й.А. Теория экономического развития. М.: Прогресс, 2008.- 434 с. 50. Яковец Ю.В. Эпохальные инновации 21 века. М.: Экономика, 2004. -С.9. 51. Яминова Г.Ш. «Миллий иктисодиёт барқарорлигини таъминлашда хорижий инвестицияларнинг тутган ўрни», "Иктисодиёт ва инновацион технологиялар" илмий электрон журнали. № 2 ноябрь, 2011 йил. 52. Ўлмасов А., Ваҳобов А.В. Иқтисодиёт назария омили. // Ҳамкор, 2012 йил 8 ноябрь, №21(321), – 4-б. 58. Саидов А.Р. Словарь терминов по инновационной деятельности: терминологический словарь. - Т.: Проект ПРООН и ИПМИ «Поддержка в сфере Инновационной политики и трансфера технологий», 2012. с. 65. 59. “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль-августь, 2016 йил 60. Korea and the World. 2007. Key Indicators. KITA. Seoul, 2007.p. 129. 61. Ко Джанг Джун. Развитие экономической системы Республики Корея в условиях глобализации Автореферат Москва -2011 62. Махкамова М.А. Формирование организационно-экономического механизма управления инновационной деятельностью на промышленных предприятиях Республики Узбекистан: диссертация на соискания учёной степени доктора экономических наук. – Т., 2004. С.23. 63. Каршиев Ш.
Купить