Kimyoviy elementlarning Yer po‘stida migratsiyasi - Химия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Химия

Kimyoviy elementlarning Yer po‘stida migratsiyasi

Купить

Kimyoviy elementlarning Yer po‘stida
migratsiyasi
Reja:
1 Elementlar migratsiyas
i
2Kimyoviy elementlar migratsiyas
i
3 Yerning paydo bo‘lishi, tuzilishi va kimyoviy tarkibi. Litosfera
geokimyosini o‘rganish .

Kimyoviy elementlarning Yer po‘stida migratsiyasi
Elementlar migratsiyasi — Yer po sti va ʻ
yuzasida kimyoviy elementlarning o z joyini o zgartirishi va
ʻ ʻ
qayta taqsimlanishi. Bu terminni fanga A.Ye. Fersman kiritgan
(1923). Elementlar migratsiyasi suyuqfaza (eritmalar,
gidrotermal eritmalar, yer osti va yer yuzasidagi suvlar),
gazsimon faza (vulkan gazlari va fumarollar, mineral buloqlar
va neft konlari gazlari) va qattiq fazada (diffuziya va qayta
kristallanish natijasida) sodir bo lishi mumkin. Qattiq holatda
ʻ
kimyoviy elementlar, asosan, mexanik yo l bilan (to kilib
ʻ ʻ
tushishi, suv oqimlari, changto zon va boshqalar) ko chadi.
ʻ ʻ
Suvli eritmalarda elementlar ionlar, molekulalar va kolloid
zarralar shaklida, gazlarda esa molekulyar va aerozollar tarzida
siljiydi. Migratsion xususiyat turli elementlarda turlicha bo lib,
ʻ
kimyoviy birikmalarning tarkibiga va elementlarning qanday
fizik sharoitda ko chishiga bog liq. Elementlar migratsiyasi
ʻ ʻ
natijasida kimyoviy elementlarning ayrimlari sochilib, ,tarqalib
ketadi, qolganlari esa to planadi va ko pincha sanoat
ʻ ʻ
ahamiyatiga ega konlar hosil bo ladi. Intensiv Elementlar
ʻ
migratsiyasi metasomatizm, dengiz havzalarida kimyoviy
differensiatsiya va boshqalar jarayonlarda kuzatiladi. Tashqi
jarayonlar ta sirida bo ladigan Elementlar migratsiyasida
ʼ ʻ
biogeokimyoviy jarayonlar katta rol o ynaydi. Foydali
ʻ
qazilmalarni geokimyoviy usullar yordamida qidirishda
Elementlar migratsiyasi qonuniyatlariga asoslaniladi.
Kimyoviy elementlar migratsiyasi
Kimyoviy elem entlam ing atrof-m uhitda harakatlanishi

ularning migratsiyasi deyiladi. Migratsiya jarayonlari natijasida
elem entlar yeming m a'lum joylaridan chiqib ketishi va boshqa
joylarda to‘planib borishi mumkin. Kimyoviy elem entlam ing
migratsiyasi to ‘rtta turga b o ‘linadi:
Mexanik migratsiya —moddalaming havo, suv orqali, sel
bilan harakatlanishi. Mexanik migratsiya jarayonida moddalar
maydalanadi , parchalanadi va turli xil qatlamlami hosil qiladi —
qum, shag'al, tuproq va hokazo.
Fizik-kimyoviy migratsiya —diffuziya, sorbsiya, erish
jarayonlari. Bu jarayonlar fizik-kimyoviy qonunlarga muvofiq
amalga oshiriladi.
Biogen migiatsiya — tirik organizmlar faoliyati bilan bog liq
bo‘lgan jarayonlar. Bu jarayonlar faqat tirik organizmlarga xos
bo‘lgan qommiyatlarga rr.uvofiq amalga oshiriladi.
Texnogen migratsiya — insonlarning ishlab chiqarish
faoliyati bilan bogliq bo‘lgan jarayonlar. Bu foydali qazilmalarni
qazib olish , neft va gaz quvurlari, mahsulotlar eksport hamda
importi , yerlami sug‘orish, yoqilg‘i yoqish.
Tirik organizmlar atrof-m uhitdan kimyoviy elementlami
tanlab ajratib oladi. Ularning bu qobiliyati biologik yutilish
koeffitsiyenti bilan ifodalanadi. Bu koeffitsiyent « х »
elementining o'simlik kulidagi miqdorini uning umumiy
litosferadagi yoki tog‘ jinslarida va tuproqdagi miqdoridan
qanchalik katta ekanligini ko'rsatadi bunda: lx ~ x elementining
o'simlikning kulidagi miqdori; nx — x elementining tuproq va
litosferadagi miqdori.
Ax koeffitsiyenti 1 dan katta bo‘lgan kimyoviy elem entlar

(fosfor, xlor, brom , yod, kalsiy, natriy, kaliy, magniy, stronsiy ,
sink, bor, selen) o‘sim liklarda to ‘planib boradi. Koeffitsienti 1
dan kichik b o ‘lgan elem entlar esa o‘sim liklar tom onidan
faqatgina ushlab qolinadi.
Ax koeffitsiyenti orqali atrof-muhitdagi ifloslantiruvchi
moddalarning o‘simliklarga ta’sirini baholab berish mumkin.
Kimyoviy elementlaming suvli muhitdagi migratsiyasini
baholash uchun A.I. Perelman tomonidan Kx koeffitsiyenti
tavsiya etilgan. К koeffitsiyenti kimyoviy elementning suvning
mineral qoldiqlaridagi miqdorini uning suvli jinslardagi va
tuproqdagi miqdoriga nisbatini ko‘rsatadi bunda: x elementining
suvdagi miqdori, g /1 ;
mx — x elementining suvli jinslarda va litosferadagi miqdori , %;
ns — suvning minerallanish darajasi, g/1 .
Kx — koeffitsiyenti kimyoviy elementning migratsiyasining
faolligini , uning tarqalishi va to ‘planishini, atrof-muhitda
taqsimlanishida suvdagi migratsiyaning rolini aniqlasiiga imkon
beradi. Kimyoviy elementlaming atrof-muhitdagi migratsiyasini
o'‘rganish uning ifloslanishining oldini olishda muhim
ahamiyatga ega. Geokimyo usullari yordamida atrof-muhitda
sanoat chiqindilari ta’sirida hosil bo'ladigan texnogen iflos-
lanish zonalarini aniqlash mumkin.
Elementlar migratsiyasi Yer — Quyosh sistemasidagi
Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi ( Merkuriy , Venera sayyoralaridan
keyin) sayyora. U o z o qi atrofida va aylanaga juda yaqin bo lganʻ ʻ ʻ
elliptik orbita bo yicha Quyosh atrofida aylanib turadi. Hajmi va massasi
ʻ
jihatidan Yer katta sayyoralar ichida ( Yupiter , Saturn , Uran , Neptundan
keyin) beshinchi o rinda. Yerda hayot borligi bilan u Quyosh
ʻ

sistemasidagi boshqa sayyoralardan farq qiladi. Biroq, hayot materiya
taraqqiyotining tabiiy bosqichi bo lganligi sababli Yerni koinotningʻ
hayot mavjud bo lgan yagona. kosmik jismi, hayotning Yerdagi
ʻ
shakllarini esa mavjudotning yagona shakllari deb bo lmaydi (qarang
ʻ
Yerdan tashqaridagi sivilizatsiyalar ).
Hozirgi zamon kosmogoniya nazariyalariga ko ra, Yer Quyosh
ʻ
atrofidagi fazoda gazchang holatda bo lgan kimyoviy elementlarning
ʻ
gravitatsion kondensatlanishi (birbiriga qo shilishi) yo li bilan 4,7
ʻ ʻ
milliard-yil muqaddam paydo bo lgan. Yer tarkib topib borayotgan
ʻ
vaqtda radioaktiv elementlarning parchalanishi natijasida ajralib
chiqadigan issiqlik hisobiga Yerning ichki qismi asta-sekin qizib, Yer
moddasining differensiyalanishiga olib kelgan, oqibatda Yerning
konsentrik joylashgan turli qatlamlari — kimyoviy tarkibi, agregat holati
va fizik xossalari jihatidan bir-biridan farq qiladigan geosferalari hosil
bo lgan. Yer ichki qismining tuzilishi, seysmik to lqinlarning yer sirti va
ʻ ʻ
butun hajmi bo yicha tarqalishini tadqiq etish asosida aniqlangan. Bu
ʻ
to lqinlar bo ylama va ko ndalang to lqinlar bo lib, ularning Yer ichki
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
qismini tashkil etgan qattiq, suyuq qatlamlarida tarqalishi turlicha
ko rinish kasb etadi. Bu zamonaviy metodlar asosida Yer ichki
ʻ
qatlamlarini o rganish quyidagi natijalarni berdi.
ʻ
Yer po sti deb ataluvchi qatlam o rtacha 30 km qalinlikka ega
ʻ ʻ
bo lib, uning ostidagi Yer mantiyasi 2900 km chuqurlikkacha boradi.
ʻ
Undan pastda — 5500 km li chuqurlikkacha suyuq tashqi yadro
joylashgan bo lib, markazda diametri 1500 km chamasidagi qattiq
ʻ
sub yadro yotadi. Yerdan tashqarida tashqi geosferalar — suv sferasi
ʼ
(gidrosfera) va havo sferasi (atmosfera) joylashgan.
Yerning kimyoviy tarkibi, kimyoviy elementlar va ularning barqaror
izotoplarining Yer va turli geosferalarda tarqalish va bir joydan ikkinchi
joyga ko chish qonuniyatlarini o rganuvchi fan. G. terminini fanga
ʻ ʻ
dastlab shveysariyalik kimyogar K. F. Shyonbeyn kiritgan (1838). G.
20-asr boshlanishida geol. va kimyo fanlari tutashgan joyda vujudga
keddi. V. I. Vernadskiy (Rossiya), V. M. Goldshmidt (Norvegiya), A.

Ye. Fersman (Rossiya) G.ning asoschilari hisoblanadi. 20-asrning 1 -
yarmida o tkazilgan i. t. ishlari natijasida G. mustaqil fanga aylandi. G. ʻ
bo yicha birinchi yirik ilmiy axborotlar to plami amerikalik olim F. U.
ʻ ʻ
Klark tomonidan bajarilgan. O rta Osiyo olimlaridan H. M. Abdullayev,
ʻ
O. M.Akramxo jayev, H. N.Boymuhamedov, I. Hamroboyev, A. S.
ʻ
Uklonskiy, K. I. Satpayev, S. T. Badalov va b. G.ni yanada
rivojlantirdilar. Olib borilgan i. t. ishlari natijasida G.ning yangi
tarmoklari — kosmogeo-kimyo, radiogeokimyo, biogeokimyo, analitik
G., fizik G., gidrogeokimyo, litosfera G.si, organik G., litogenez G.,
izotoplar G.si, tabiiy jarayonlar G.si, nodir elementlar G.si va b. vujudga
keldi. G.ning bu sohalari foydali qazilmalarni izlashda nazariy
asoslardan hisoblanadi. G. metodlari geologik metodlar bilan birgalikda
ishlatiladi. G. okeanshunoslik, biol., tuproqshunoslik va b. fanlarning
ma lumotlaridan keng miqyosda foydalanadi. Quyosh, Oy, yulduzlar,
ʼ
meteoritlar va b. sayyoralar kabi Yer ham yuzdan ortiq kimyoviy
element va ularning izotoplaridan tashkil topgan. Elementlar Yerdagi
jinslarda tarqalishi, ion va izotoplari xususiyati va tashqi elektron
qobig ining tuzilishiga qarab atmofil (atom holida uchrashi), siderofil
ʻ
(temir va temir guruhi elementlari), xalkofil (oltingugurt va margimush
b-n), lofil (kislorodli), biofil (organik moddalar b-n), gidrofil (suvda
eruvchan), neytral (sof holda), galogen o fi l (xlor va yod b-n)
guruhlariga bo linadi. Amerika olimlari Oydagi tog jinsida oz miqdorda
ʻ ʻ
Ai, Cd, Zn, Ag, Br, Bi, Te, So, Si, Ga, Pd, Rb, Cs kimyoviy elementlari
borligini radiokimyoviy neytron-aktivatsiya usuli bilan aniqlashgan.
Bularning tarqalish qonuniyatlari Yer kurrasining ichki va tashqi
tuzilishi bilan chambarchas bog liq. Yer kurrasi bir necha qavat —
ʻ
geosferalardan iborat: 1) tashqi qavat — atmosfera; 2) gidrosfera; 3)
biosfera; 4) litosfera — qattiq jinslar. Atmosfera tarkibidagi karbonat
angidridi (S02) boshqa elementlar bilan birikib, karbonat jinslarni va
minerallarni hosil qilgan. Biosferada geokimyoviy jarayonlar tirik

organizmlarning bevosita ishtirokida bo ladi. Natijada turli xil foydali ʻ
qazilmalar (neft, gaz, toshko mir, ohaktosh, diatomitlar, oltingugurt,
ʻ
gips, fosforit, temir, marganes va b.) hosil bo lgan. Tog jinslarining
ʻ ʻ
nurashida ham mikroorganizmlar qatnashadi. Litosfera, mantiya va Yer
yadrosi kimyoviy tarkibi, ularda buladigan kimyoviy, geokimyoviy va
geofizik jarayonlariga qarab bir-biridan farqlanadi. Yer kurrasining
o rtacha tarkibini asosan elementlarning davriy sistemasidagi 16 element
ʻ
G e(39,75%), O2(27,71%), Si( 14,58%) va b. tashkil etadi. Boshqa
ʻ
elementlar 0,2—0,5% ga teng . Kimyoviy elementlarning Yer pusti tog
ʻ
jinslaridagi o rtacha miqdori (klarki)ni aniqlash foydali qazilmalarni
ʻ
izlab topishda muhim ahamiyatga ega. Ba zi bir metallar (qo rg oshin,
ʼ ʻ ʻ
simob, mis, oltin va b.) juda oz miqdorda bo lsa ham ma lum sharoitda
ʻ ʼ
bir joyga to planib, konlar hosil qilish xususiyatiga ega. Ayrim
ʻ
elementlar (vismut, reniy, kadmiy va b.) mustaqil ruda koni hosil
qilmaydi. Ular volfram, molibden, rux rudalarida aralashma holida
uchraydi. Bunday rudalar mexanik birikma va sof element yoki izomorf
shaklida bo ladi. Geokimyoviy qonuniyatlarni bilish odamlarning i.ch.
ʻ
amaliyotida, atrof muhitni himoya qilish va qo riqlashda ahamiyati
ʻ
muhim. Geografiya fanida ham geokimyoviy yo nalish — landshaft
ʻ
geokimyosi rivojlanmoqda. G. sohasidagi i. t. ishlari xorijda (AQSH,
Rossiya, Ukraina) va O zbekistonda Geol. va geofizika institutida, Geol.
ʻ
va mineral resurslar Davlat qo mitasidagi ayrim geokimyo partiyalarida,
ʻ
neft va gaz konlari geol. si va razvedka kilish, gidrogeologiya va
muhandislik geologiyasi institutlarida va oliy o quv yurtlaridagi maxsus
ʻ
lab.larda bajarilmoqda. Bu ishlar natijasida O rta Osiyo va
ʻ
Qozog istonda polimetall, mis va uran konlari topildi. Jumladan,
ʻ
O zbekistonda Olmaliq, Muruntov, Qushbuloq, Qizil olma va b. konlar.
ʻ
Bu konlarda asosiy elementlar (Ai, Si, Mo)dan tashqari nodir elementlar
(Os, Re, Jr, Se, Ta, Tl va b.) qo shimcha holda uchraydi.
ʻ Qahhor
O rinboyev, Stepan Vadalov
ʻ .

Yerning paydo bo‘lishi, tuzilishi va kimyoviy tarkibi. Litosfera
geokimyosini o‘rganish.
Litosfera — yunon tilida „tosh o ram“ ma nosini ʻ ʼ
anglatadi. Yerning qattiq holatdagi tosh o ramining
ʻ
qalinligi okean tubida 5–7 km, quruqlikda 30–40 km va tog li o lkalarda
ʻ ʻ
70–80 km gacha boradi, u cho kindi, metamorfik va magmatik tog
ʻ ʻ
jinslaridan tashkil topgan. Yer sathida, asosan, cho kindi tog jinslari
ʻ ʻ
tarqalgan bo lib, ularning qalinligi 20
ʻ km gacha, okean tublarida esa bir
necha yuz metrga yetadi. Ular tarkibi bo yicha chaqiq, kimyoviy va
ʻ
organik cho'kindilardan tashkil topgan bo lishi mumkin.
ʻ
Cho'kindilarning ostida 10–40 km qalinlikdagi granit qobig i joylashgan
ʻ
bo ladi, okean tubida ular uchramaydi. Granit va okean cho'kindilari
ʻ
qobig i ostida bazal’t qobig i joylashgandir. Uning qalinligi okean
ʻ ʻ
tubida 5–7 km va quruqlikda 20–30 km ga boradi.
Yerning tosh o rami satxining tashqi tuzilishiga rel’ef deyiladi.
ʻ
Rel’efning shakllanishi uning yoshini, morfologik tuzilishini, o zgarishi
ʻ
va tarqalishi qonuniyatlarini gemorfologiya fanini o rganadi[1][2]. Yer
ʻ
sathining tuzilishi, tarixiy taraqqiyoti, unda hayotning rivojlanishi asosan
yerning ichki qismida vujudga keladigan tektonik jarayonlarga va
iqlimga bog liqdir. Yerning muz qoplamagan quruqlik satxi 133,4 mln
ʻ
km bo lib, uning 55,7 mln km2
ʻ tropik, 24,3 mln km2 subtropik, 22,5
mln km2 mo'’tadil, 21,2 mln km2 qutb mintaqalariga to'g ri keladi.
ʻ
Quruqlikning 10-11 % i dehqonchilikda va 20 % i yaylovlar o rnida
ʻ
ishlatiladi. Dunyo aholisi jon boshiga 0,4 gektar dehqonchilik qiladigan
yer to'g ri keladi. Yer tekis, namlik va harorati yetarli bo lgan gil, tog
ʻ ʻ ʻ
jinslaridan tashkil topgan bo lsa, u yerda o simlik, hasharotlar va
ʻ ʻ
mikroorganik qoldiq chiqindilariga boyib, tuproq qatlamining hosil
bo lishi tezlashadi. Tuproq qatlamining qalinligi taxminan 1-3 metr
ʻ

bo lib, u A, V, S qavatlardan iborat bo ladi. Yuqorida joylashgan ʻ ʻ
chirindiga boy bo lgan eng unumdor qismi A-gumusli qavat hisoblanadi.
ʻ
Uning ostida tepadan yuvilib tushgan karbonat tuzli Villyuvial qavat
joylashgan bo lib, 1,5-2 metr chuqurlikgacha kam o zgargan eng quyida
ʻ ʻ
S-ona jinsli qavat yotadi. Tuproq turlari qutblardan ekvatorga hamda
tekisliklardan tog larga qarab iqlim o zgarishi bilan qonuniy ravishda
ʻ ʻ
o zgarib boradi. Mo tadil mintaqaning yillik yog ingarchiligi 500–
ʻ ʻ ʻ
600 mm bo lgan o rmon cho llarida chirindi(gumus) ga boy (10
ʻ ʻ ʻ %
gacha) eng unumdor, qo ng ir, qora tuproqlar tarqalgan.
ʻ ʻ Markaziy
Osiyoning dasht va yarim dashtlarida o simliklarning tabiiy sharoitda
ʻ
rivojlanishi uchun namlik yetishmaganligi sababli[3], kam (1-2 %)
gumusli kul rang, bo'z tuproqlar tarqalgan. Geologik zamin, rel’ef va
iqlimning o zgarishiga qarab, har yerning o ziga xos tuproqlari, o simlik
ʻ ʻ ʻ
turlari va hayvonot dunyosi rivojlanadi[4].
Insoniyatning dehqonchilik va qurilish faoliyatlari bilan shug ullanishi
ʻ
natijasida tabiiy landshafti o zgargan hududlar maydoni yildan-yilga
ʻ
oshib bormoqda. Hozirgi vaqtda quruqlikning 10-11 % i haydab
dehqonchilik qilinadigan va 2 % i har xil inshootlar qurib band qilingan
madaniy landshaftlarga aylantirilgan. yevropada bu nisbat 30-10 %
ni, Osiyoda 21–2 %ni, Avstraliyada 5–2 %ni tashkil
qilsa, O zbekistonda
ʻ 12,5-6,5 %ni tashkil qiladi. Quruqlikning 0,3 %ida
shaharlar joylashgan. Shaharlar maydoni Germaniya hududining
10 %ini, Buyuk Britaniyaning 12 %ini, O zbekistonning 2,2
ʻ %ini
egallaydi[5].
Litosfera sathidan insoniyatning yashashi uchun zarur bo lgan qishloq
ʻ
xo jalik mahsulotlari (inshootlar qurishda foydalanishdan tashqari) va
ʻ
qazilma boyliklar qazib olishda foydalaniladi. Ochiq usulda qaziladigan
konlarning chuqurligi 800 metrga, yopiq usulda qaziladigan konlarning
chuqurligi esa 3–4 km ga etadi. BMTning ma lumotiga kura,
ʼ 1972-

yilda dunyo bo yicha 3,231,100 mingʻ tonna ko mir, 2,646,290 ming ʻ
tonna neft, 600,200 ming tonna temir rudasi, 75,180 ming tonna boksit,
3,660 ming tonna xrom rudasi, 7,300 ming tonna mis, 3,350 ming
tonna qo rg oshin
ʻ ʻ rudasi, 5,430 ming tonna rux rudasi, 159,200 ming
tonna tuz, 118,500 ming tonna fosforit va boshqalar qazib olingan. Yirik
metallurgiya sanoat korxonalari atrofida landshaftlarning o zgarishi,
ʻ
o simliklarning qurib dashtga aylanishi yuz bergan, Yevropada birinchi
ʻ
marta kalmiklar yerida 500 ming gektarli dasht paydo bo lgan(u har yili
ʻ
50 ming gektarga kengayib bormoqda). Mutaxassislarning fikricha, XXI
asrda quruqlikning 6/1 qismi kon, yo l va har xil inshootlar bilan band
ʻ
bo ladi. Aholi sonining oshib borishi, qurilishlarning kengaiishi
ʻ
dehqonchilikka yaroqli yerlarning kamayishiga sabab bo lmoqda.
ʻ
Mutaxassislarning fikricha, XXI asrda yerlarning unumdorligini 3,5-4 %
ga oshirilmasa, sayyoramizda yiliga 200 mln tonna don yetishmovchiligi
holati yuz berishi mumkin[6].

Kimyoviy elementlarning Yer po‘stida migratsiyasi

Купить