Kompleksometrik titrlash - Химия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	44.4KB
Покупки	1
Дата загрузки	05 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Химия

Kompleksometrik titrlash

Купить

O`zbekiston Respublikasi
Oliy ta`lim, fan va innovatsiya vazirligi
Andijon davlat universiteti
Tabiiy fanlar fakulteti kimyo ta`lim yo`nalishi
II- bosqich 202 guruh talabasi
____________________ning
Analatik kimyo fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Kompleksometrik titrlash
Kurs ishi rahbari:
Andijon

Mundarija
Kirish………………………………………………………………………… 3-4
I bob. Kompleksometrik titrlash nazariyasi va tamoyillari……………… 5-6
1.1 Kompleks hosil bo‘lish va barqarorlik konstantalari……………………. 7-8
1.2 Kompleks hosil qiluvchi moddalarni tanlash va xarakteristikalari………. 8-10
1.3 Metall ion ko‘rsatkichlari va ularning oxirgi nuqtani aniqlashdagi roli…. 10-12
1.4 Kompleksometrik titrlash jarayoniga ta’sir etuvchi omillar…………...… 12-14
II bob. Tajriba jarayoni…………………………………………………... 15-16
2.1 Kompleksmetrik titrlash uchun zarur bo‘lgan materiallar va jihozlar… 17-18
2.2 Standart eritmalar va namunali eritmalar tayyorlash…………………… 18-19
2.3 Tegishli kompleks hosil qiluvchi moddalar va indikatorlarni tanlash….. 20-21
III bob. Misollar va ilovalar…………………………………………….… 22-23
3.1 Kompleksmetrik titrlash yordamida metall ionlarini aniqlash………..… 23-24
3.2 EDTA titrlash yordamida kaltsiyni aniqlash………………………….… 25-26
3.3 Kompleksmetrik titrlash yordamida magniyni aniqlash………………… 26-27
IV bob. Ma’lumotlarni tahlil qilish va izohlash……………………….… 28
4.1 Titrlash ma’lumotlari asosida metall ionlari kontsentratsiyasini
hisoblash…………………………………………………………………….. 29-30
4.2 Statistik tahlil va xatoliklarni hisobga olish………………………….… 30-31
Xulosa…………………………………………………………………………… 32
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………….. 33
2

Kirish
Kompleksometrik titrlash - eritmadagi metall ionlarini miqdoriy aniqlash
uchun analitik kimyoda keng qo'llaniladigan usul. U titrant vazifasini bajaradigan
metall ionlari va kompleks hosil qiluvchi moddalar o'rtasida barqaror komplekslar
hosil bo'lishiga tayanadi. Oxirgi nuqtaga erishish uchun zarur bo'lgan titrant
hajmini diqqat bilan o'lchab, metall ionining konsentratsiyasini aniqlash mumkin.
Komplekstometrik titrlashning asosiy maqsadi 1:1 staxiometrik nisbatda
metall ioni va kompleks hosil qiluvchi moddalar o'rtasida kompleks hosil qilishdir.
Hosil bo'lgan kompleks odatda faqat metall ioniga qaraganda barqarorroqdir, bu
esa metall ionlari kontsentratsiyasini to'g'ri va aniq aniqlash imkonini beradi.
Murakkablashtiruvchi vositani tanlash tahlil qilinadigan maxsus metall ioniga
bog'liq. Turli xil murakkablashtiruvchi moddalar ma'lum metall ionlariga nisbatan
selektivlikni namoyon qiladi, bu boshqa ionlarning shovqinini minimallashtirishni
ta'minlaydi. Ba'zi tez-tez ishlatiladigan kompleks hosil qiluvchi moddalarga
etilendiamintetraasetik kislota (EDTA), dietilentriaminpentaasetik kislota (DTPA)
va nitrilotriasetik kislota (NTA) kiradi.
Kompleksometrik titrlash boshqa analitik usullarga nisbatan bir qancha
afzalliklarga ega. U turli xil sharoitlarda, jumladan, turli xil pH diapazonlari,
haroratlar va ion kuchlari ostida bajarilishi mumkin, bu tahlilda
moslashuvchanlikni ta'minlaydi. Usul nisbatan sodda, tejamkor va to'g'ri
bajarilganda aniq natijalar beradi.
Mavzuning dolzarbligi. Kompleksometrik titrlash metall ionlarining miqdoriy
tahlili, atrof-muhitni baholash, farmatsevtik tahlil, suv sifati monitoringi, sanoat
jarayonlari va ilmiy tadqiqotlarda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Uning ahamiyati metall
ionlari kontsentratsiyasi haqida aniq va ishonchli ma'lumotlarni taqdim etish,
sog'liq, xavfsizlik, tartibga solish va ilmiy taraqqiyot bilan bog'liq turli xil
ilovalarda yordam berish qobiliyatidadir.
Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi talabalarga luminesans tahlili
bo'yicha mustahkam poydevor qo'yish, ularga ilmiy tadqiqotlarda tamoyillar va
3

usullarni qo'llash, sohadagi yutuqlarga hissa qo'shish va luminesans tahlili dolzarb
bo'lgan sohalarda potentsial martaba izlash imkonini berishdir. tadqiqot
muassasalari, sanoat korxonalari va atrof-muhitni muhofaza qilish agentliklari
kabi. Ushbu kurs ishini bajarish orqali talabalar kompleksometrik titrlash bo'yicha
mustahkam asosga ega bo'ladilar, bu ularga ushbu bilimlarni turli xil analitik
kimyo kontekstlarida qo'llash imkonini beradi. Ular amaliy laboratoriya
ko'nikmalarini, ma'lumotlarni tahlil qilish qobiliyatlarini va kompleksometrik
titrlashning dolzarbligi va qo'llanilishini tushunishni rivojlantiradilar. Kurs ishi
talabalarni analitik kimyo fanidan amaliy ishlarga, ilmiy loyihalarga va kelajakdagi
kasbiy faoliyatga tayyorlashga qaratilgan.
Kurs ishining vazifasi. Komplekstometrik titrlash bo'yicha kurs ishining
vazifasini bir necha komponentlarga bo'lish mumkin. Kurs ishi davomida talabalar
tegishli iqtibos uslublaridan foydalangan holda o'z manbalariga to'g'ri murojaat
qilishlari, axloqiy me'yorlarga rioya qilishlari va o'z ishlarini aniq va tashkiliy
tarzda taqdim etishlari kerak.
Kurs ishining ob`yekti. Komplekstometrik titrlash haqidagi asosiy qonunlari,
komplekstometrik titrlash tamoyillarini o’rganish va chuqur targ’b qilish.
Kurs ishining predmeti. Komplekstometrik titrlash usullari bo‘yicha chuqur
izlanishlar olib borish, axborotni tahlil qilish uchun tanqidiy fikrlash va analitik
ko‘nikmalarni qo‘llash.
Kurs ishining ilmiy ahamiyati: Ilmiy jihatdan qonunlarning o`rganilishi va to`liq
o`rganilmagan qismlari. Ushbu qonunlarning olimlar tomonidan o`rganilayotgan
belgilarining ahamiyati.
Amaliy jihatdan ulardan yuzaga chiqayotgan foydali va zararli ko`rsatgichlarini
bilish. Ularni o`rganish jarayonida bu belgilarning hisobga olgan holda yondashish.
Kurs ishining hajmi: Ushbu kurs ishi 33 betdan iborat bo`lib 4 ta bobni o`z
ichiga oladi, kurs ishi kirish qism, xulosa va foydali adabiyotlar bandidan tashkil
topgan.
4

I bob. Kompleksometrik titrlash nazariyasi va tamoyillari.
Kompleksometrik titrlash nazariyasi va tamoyillari:
Kompleksometrik titrlash metall ionlari bilan kompleks hosil qiluvchi
moddalar yoki xelatlashtiruvchi moddalar o‘rtasida turg‘un komplekslar hosil
bo‘lishiga asoslanadi. Quyida kompleksometrik titrlashning asosiy nazariyalari va
tamoyillari keltirilgan:
 Murakkab hosil bo'lish: Kompleksometrik titrlash murakkablashtiruvchi
moddalar yoki xelatlashtiruvchi moddalar deb nomlanuvchi ba'zi birikmalarning
metall ionlari bilan barqaror komplekslar hosil qilish qobiliyatiga tayanadi.
Kompleks hosil qiluvchi vosita tarkibida metall ioni bilan muvofiqlashtirishga
qodir bo'lgan bir nechta donor atomlari mavjud. Bu muvofiqlashtirish metall ioni
kompleks hosil qiluvchi ligandlar bilan o'ralgan kompleks hosil bo'lishiga olib
keladi.
 Barqarorlik konstantalari: Metall ionlari va kompleks hosil qiluvchi
moddalar o'rtasida komplekslarning hosil bo'lishi barqarorlik konstantalari bilan
boshqariladi, ular hosil bo'lish konstantalari deb ham ataladi. Barqarorlik
konstantalari kompleks hosil bo'lish uchun muvozanat konstantasini ifodalaydi va
kompleks hosil bo'lish reaktsiyasining kuchini aks ettiradi. Yuqori barqarorlik
konstantalari yanada barqaror komplekslarni ko'rsatadi.
 Selektivlik va o'ziga xoslik: Turli murakkablashtiruvchi moddalar ma'lum
metall ionlariga nisbatan selektivlikni namoyon qiladi. Ushbu selektivlik
murakkablashtiruvchi vosita va metall ionining muvofiqlashtirish afzalliklaridan
kelib chiqadi. Kompleksometrik titrlash ma'lum bir metall ionining boshqa ionlar
ishtirokida konsentratsiyasini aniqlash uchun ushbu selektivlikdan foydalanadi va
shovqinni minimallashtiradi.
 Stokiometriya: Kompleksometrik titrlash metall ioni va
murakkablashtiruvchi vosita o'rtasida 1: 1 stoxiometrik nisbatga erishish uchun
mo'ljallangan. Kompleks hosil bo'lish reaksiyasining stoxiometriyasi titrlashning
ekvivalent nuqtasini aniqlaydi, bu erda barcha metall ionlari kompleks hosil
qiluvchi bilan reaksiyaga kirishgan. Ekvivalent nuqtaga erishish uchun zarur
5

bo'lgan titrant hajmini o'lchash orqali metall ionining konsentratsiyasini aniqlash
mumkin.
 Yakuniy nuqtani aniqlash: Kompleksometrik titrlash yakuniy nuqtani
aniqlash uchun indikator yoki usulni talab qiladi, bu barcha metall ionlari
kompleks hosil qiluvchi vosita bilan reaksiyaga kirishgan nuqtadir. Eriochrome
Black T kabi metall ion ko'rsatkichlari metall ionlari bilan komplekslar hosil
qilganda rang o'zgarishiga duchor bo'lib, oxirgi nuqtani vizual aniqlash imkonini
beradi. Agar kompleks hosil bo'lish reaktsiyasi eritmaning pH qiymatiga ta'sir
qilsa, pH indikatorlaridan ham foydalanish mumkin.
 Kompleksometrik hisoblar: Kompleksometrik titrlash namuna eritmasidagi
metall ionining kontsentratsiyasini aniqlash uchun hisob-kitoblarni o'z ichiga oladi.
Bu hisob-kitoblar ishlatiladigan titrant hajmiga, titrantning ma'lum
konsentratsiyasiga va kompleks hosil bo'lish reaksiyasining stexiometriyasiga
asoslanadi. Metall ioni va kompleks hosil qiluvchi o'rtasidagi molyar nisbat metall
ionlari kontsentratsiyasini hisoblash imkonini beradi.
Komplekstometrik titrlash nazariyasi va tamoyillarini tushungan holda,
tahlilchilar tegishli komplekslashtiruvchi vositalarni tanlashlari, titrlash tartiblarini
loyihalashlari, mos ko'rsatkichlarni tanlashlari va turli xil ilovalarda metall ionlari
kontsentratsiyasini aniq aniqlashlari mumkin. Prinsiplar, shuningdek, yangi
komplekslashtiruvchi vositalarni ishlab chiqish va kompleksometrik titrlash
usullarini takomillashtirishga asoslanadi.
6

1.1 Kompleks hosil bo‘lish va barqarorlik konstantalari.
Kompleksometrik titrlashda kompleks hosil bo'lish va barqarorlik
konstantalari:
Kompleks hosil qilish kompleksometrik titrlashning asosiy printsipi bo'lib, bu
erda metall ionlari va kompleks hosil qiluvchi moddalar o'rtasida barqaror
komplekslar hosil bo'ladi. Ushbu komplekslarning shakllanishi barqarorlik
konstantalari tomonidan boshqariladi, shuningdek, shakllanish konstantalari yoki
muvozanat konstantalari deb ataladi.
Komplekslashtiruvchi moddalar yoki xelatlashtiruvchi moddalar tarkibida
metall ionlari bilan muvofiqlashtirishga qodir bo'lgan funktsional guruhlar mavjud.
Ligandlar deb ataladigan bu funktsional guruhlar metall ioniga elektron juftlarni
berib, koordinatali aloqalarni hosil qiladi. Ligandlar monodentat bo'lishi mumkin,
bitta elektron juftini yoki ko'p elektron juftlarini beradigan polidentatdir.
Kompleksning shakllanishi umumiy tenglama bilan ifodalanishi mumkin:
M + L ⇌ [ML]
Bu erda M metall ionini, L esa kompleks hosil qiluvchi yoki ligandni
ifodalaydi. Hosil bo'lgan kompleks, [ML], ligand bilan muvofiqlashtirilgan metall
ionidan iborat.
Barqarorlik konstantalari kompleks hosil bo'lish reaksiyasining kuchini
aniqlaydi va kompleksning barqarorligi haqida ma'lumot beradi. K yoki Kf bilan
ifodalangan barqarorlik konstantasi kompleks hosil bo'lishi uchun muvozanat
konstantasi sifatida aniqlanadi. U kompleks [ML] konsentratsiyasining metall ioni
(M) va ligand (L) kontsentratsiyalari mahsulotiga nisbati bilan aniqlanadi:
K = [ML] / ([M] * [L])
Yuqori barqarorlik konstantasi yanada barqaror kompleksni ko'rsatadi, ya'ni
muvozanat ko'proq kompleks hosil bo'lishi tomon yotadi. Barqarorlik konstantalari
o'ziga xos metall ioni va murakkablashtiruvchi vositaga qarab juda katta farq
qilishi mumkin.
Barqarorlik konstantalariga metall ionining tabiati, ligand va erituvchi kabi
omillar ta'sir qiladi. Komplekslarning barqarorligiga hissa qo'shadigan omillarga
7

xelat effekti (polidentat ligandlari tomonidan hosil bo'lgan komplekslarning
barqarorligini oshirish), xelat halqalaridagi halqa deformatsiyasi, metall ionining
zaryadi va hajmi, ligandning koordinatsion qobiliyati kiradi.
Barqarorlik konstantalari odatda spektrofotometriya yoki potensiometriya
kabi eksperimental usullar orqali aniqlanadi. Bu usullar turli metal-ligand
nisbatlarida hosil bo'lgan kompleks konsentratsiyasini o'lchashni va muvozanat
tenglamasi yordamida barqarorlik konstantasini hisoblashni o'z ichiga oladi.
Komplekstometrik titrlashda turg'unlik konstantalari kompleks hosil
qiluvchining ma'lum bir metall ioniga nisbatan selektivligi va o'ziga xosligini
aniqlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Komplekslashtiruvchi vositani tanlash uning
maqsadli metall ioni bilan barqaror komplekslar hosil qilish qobiliyatiga bog'liq,
shu bilan birga namuna eritmasida mavjud bo'lgan boshqa metall ionlarining
shovqinini minimallashtiradi.
Umuman olganda, kompleks hosil bo'lish va barqarorlik konstantalari
kompleksometrik titrlashda asosiy tushunchalar bo'lib, barqaror komplekslar hosil
qilish imkonini beradi va analitik kimyoda metall ionlari kontsentratsiyasini
aniqlash uchun miqdoriy asosni beradi.
1.2 Kompleks hosil qiluvchi moddalarni tanlash va xarakteristikalari
Kompleksometrik titrlashda komplekslashtiruvchi moddalarni tanlash va
xususiyatlari:
Komplekslashtiruvchi moddalarni tanlash, shuningdek, xelatlashtiruvchi
moddalar sifatida ham tanilgan, kompleksometrik titrlashning muhim jihati
hisoblanadi. Komplekslashtiruvchi moddalar maxsus metall ionlari bilan barqaror
komplekslar hosil qilish qobiliyatiga qarab tanlanadi. Kompleksometrik titrlash
uchun kompleks hosil qiluvchi vositalarni tanlashda e'tiborga olish kerak bo'lgan
ba'zi asosiy fikrlar va xususiyatlar:
1. Barqarorlik doimiysi: Komplekslashtiruvchi moddalar maqsadli metall ioni
uchun yuqori barqarorlik konstantasiga ega bo'lishi kerak. Yuqori barqarorlik
konstantasi metall ioniga kuchli yaqinlikni ko'rsatadi va barqaror komplekslarning
8

shakllanishini ta'minlaydi. Barqarorlik konstantalarini adabiyot manbalaridan olish
yoki eksperimental tarzda aniqlash mumkin.
2. Selektivlik: Komplekslashtiruvchi moddalar maqsadli metall ioniga
nisbatan selektivlik ko'rsatishi kerak, bu namunada mavjud bo'lgan boshqa metall
ionlarining shovqinini minimallashtirishi kerak. Selektivlik koordinatsiya
afzalliklariga va kompleks hosil qiluvchi agentning turli metall ionlariga bog'lanish
yaqinligiga bog'liq. Komplekslashtiruvchi vosita asosan maqsadli metall ioni bilan
komplekslar hosil qilishi kerak, bu uning kontsentratsiyasini aniq aniqlash
imkonini beradi.
3. Eruvchanlik: To'liq va bir hil kompleks hosil bo'lishini ta'minlash uchun
murakkablashtiruvchi moddalar tanlangan erituvchida eriydi. Erimaydigan yoki
kam eriydigan kompleks hosil qiluvchi moddalar to'liq bo'lmagan reaksiyalarga
yoki cho'kma hosil bo'lishiga olib kelishi mumkin, bu titrlashning aniqligiga ta'sir
qiladi.
4. pH diapazoni: kompleks hosil qiluvchi vosita titrlashning istalgan pH
diapazonida barqaror va samarali bo'lishi kerak. Ba'zi kompleks hosil qiluvchi
moddalar pH ga bog'liq kompleks hosil bo'lishini ko'rsatadi va ularning
samaradorligi pH o'zgarishi bilan farq qilishi mumkin. Titrlashning istalgan pH
shartlariga mos keladigan kompleks hosil qiluvchi vositani tanlash juda muhimdir.
5. O'ziga xoslik: Komplekslashtiruvchi vositalar maqsadli metall ioniga xos
bo'lishi va namunada mavjud bo'lgan boshqa metall ionlari bilan barqaror
komplekslar hosil qilmasligi kerak. Bu boshqa turlarning aralashuvisiz maqsadli
metall ionining kontsentratsiyasini aniq aniqlashni ta'minlaydi.
6. Sezuvchanlik: Komplekslashtiruvchi moddalar maqsadli metall ioniga
nisbatan yuqori sezuvchanlikka ega bo'lishi kerak, bu esa past konsentratsiyalarni
aniqlash imkonini beradi. Sezuvchanlikka barqarorlik konstantasi, molyar yutilish
yoki titrlashda qo'llaniladigan boshqa aniqlash usullari ta'sir qiladi.
7. Mavjudligi va narxi: Komplekslashtiruvchi vositalardan kompleksometrik
titrlashda ulardan foydalanishning amaliyligi va iqtisodiy samaradorligini hisobga
olgan holda, ular tayyor va arzon bo'lishi kerak. Ba'zi murakkablashtiruvchi
9

vositalar qimmat yoki arzonroq bo'lishi mumkin, bu ularning amaliy qo'llanilishini
cheklaydi.
8. Ko'rsatkichlar bilan muvofiqligi: Komplekslashtiruvchi vositalar oxirgi
nuqtani aniqlash uchun ishlatiladigan ko'rsatkichlar bilan mos kelishi kerak. Ba'zi
murakkablashtiruvchi vositalar rang o'zgarishiga yoki indikatorlar tomonidan
qo'llaniladigan boshqa aniqlash mexanizmlariga xalaqit berishi mumkin, bu esa
oxirgi nuqtani aniqlashning aniqligiga ta'sir qiladi. Komplekslashtiruvchi vosita va
tanlangan indikator o'rtasidagi muvofiqlikni ta'minlash kerak.
9. Atrof-muhit va xavfsizlik masalalari: Murakkab moddalarning atrof-
muhitga ta'siri va xavfsizligini hisobga olish kerak. Ba'zi murakkablashtiruvchi
moddalar toksik yoki xavfli xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin. Murakkab
moddalarni ishlatish va yo'q qilish bilan bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan xavflarni
baholash va xavfsizlik qoidalariga rioya qilishni ta'minlash muhimdir.
Komplekslashuvchi moddalarni kompleksometrik titrlash uchun tanlashda
barqarorlik, selektivlik, o'ziga xoslik, sezgirlik, eruvchanlik va boshqa omillar
o'rtasidagi muvozanatga erishish kerak. Tanlov jarayoniga rahbarlik qilish uchun
adabiyot manbalari, belgilangan usullar va mutaxassislar maslahatiga murojaat
qilish tavsiya etiladi.
1.3 Metall ion ko‘rsatkichlari va ularning oxirgi nuqtani aniqlashdagi
roli .
Metall ion ko'rsatkichlari kompleksometrik titrlashda oxirgi nuqtani
aniqlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bu ko'rsatkichlar kimyoviy birikmalar bo'lib,
ular o'ziga xos metall ionlari bilan komplekslar hosil qilganda rang o'zgarishi yoki
boshqa kuzatiladigan signalni ko'rsatadi. Metall ion ko'rsatkichlarining
kompleksometrik titrlashdagi roli quyidagilardan iborat:
1. Yakuniy nuqtani aniqlash: Metall ion ko'rsatkichlari titrlashning oxirgi
nuqtasini aniqlash uchun ishlatiladi, bu barcha metall ionlari kompleks hosil
qiluvchi vosita bilan reaksiyaga kirishgan nuqtadir. Ko'rsatkich so'nggi nuqtada
sezilarli rang o'zgarishiga yoki boshqa aniqlanishi mumkin bo'lgan signalga duchor
10

bo'ladi, bu tahlilchiga titrlash tugashini vizual yoki instrumental ravishda aniqlash
imkonini beradi.
2. Vizual ko'rsatkich: Metall ion ko'rsatkichlari ko'pincha metall ionlari bilan
komplekslar hosil qilganda ko'rinadigan rang o'zgarishini keltirib chiqaradi. Rang
o'zgarishi oxirgi nuqtaning vizual ko'rsatkichi bo'lib xizmat qiladi. Bir rangdan
ikkinchi rangga o'tish metall ionining kompleks hosil qiluvchiga kerakli
stoxiometrik nisbatiga erishilganligini ko'rsatadi, bu titrlashning tugallanganligini
bildiradi.
3. pH ko'rsatkichlari: Ba'zi metall ion ko'rsatkichlari pH ko'rsatkichlari
sifatida ham ishlaydi. Komplekstometrik titrlashda kompleks hosil bo'lish
reaksiyasi eritmaning pH qiymatini o'zgartirishi mumkin. pH ko'rsatkichlari pH
o'zgarishiga sezgir va ma'lum bir pH oralig'ida rang o'zgarishini ko'rsatadi. Ushbu
ko'rsatkichlar murakkab shakllanish natijasida yuzaga keladigan pH o'zgarishiga
asoslangan oxirgi nuqtani aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
4. Spektrofotometrik ko'rsatkichlar: Ba'zi metall ion ko'rsatkichlari
spektrofotometriya yordamida so'nggi nuqtani instrumental aniqlash uchun maxsus
mo'ljallangan. Bu ko'rsatkichlar metall ioni bilan kompleks hosil bo'lishiga javoban
absorbsiya yoki emissiya o'zgarishlarini ko'rsatadi. Absorbsiya yoki floresans
intensivligidagi o'zgarishlarni kuzatish orqali oxirgi nuqtani aniq va miqdoriy
aniqlash mumkin.
5. Ko'rsatkichni tanlash: Metall ion indikatorini tanlash titrlangan o'ziga xos
metall ioniga bog'liq. Turli ko'rsatkichlar o'ziga xos metall ionlariga nisbatan turli
xil yaqinlik va selektivlikka ega. Ko'rsatkich so'nggi nuqtada aniq va sezilarli rang
o'zgarishini ta'minlab, qiziqtirgan metall ioni bilan barqaror va aniq kompleks hosil
qilishi kerak.
6. Interferentsiyani hisobga olish: Metall ion indikatorini tanlashda, boshqa
metall ionlari yoki namuna komponentlarining potentsial shovqinlarini hisobga
olish kerak. Ba'zi metall ion ko'rsatkichlari namunada mavjud bo'lgan boshqa
metall ionlari bilan komplekslar hosil qilishi yoki rang o'zgarishini ko'rsatishi
mumkin, bu esa so'nggi nuqtani noto'g'ri aniqlashga yoki aniqlikning pasayishiga
11

olib keladi. Maqsadli metall ioniga xos bo'lgan indikatorni ehtiyotkorlik bilan
tanlash shovqinni kamaytirishga yordam beradi.
7. Ko'rsatkich kontsentratsiyasi: metall ion indikatorining konsentratsiyasi
oxirgi nuqtada aniq va aniq rang o'zgarishini ta'minlash uchun optimallashtirilishi
kerak. Indikator kontsentratsiyasining etarli emasligi zaif yoki nozik rang
o'zgarishiga olib kelishi mumkin, bu esa oxirgi nuqtani aniq aniqlashni
qiyinlashtiradi. Haddan tashqari indikator kontsentratsiyasi ortiqcha fon rangi yoki
shovqinga olib kelishi mumkin.
Metall ion ko'rsatkichlari yakuniy nuqtani aniqlashning vizual yoki
instrumental vositalarini ta'minlab, kompleksometrik titrlashda muhim rol
o'ynaydi. Ular tahlilchiga metall ionining murakkablashtiruvchi vositaga kerakli
stoxiometrik nisbatiga qachon erishilganligini aniqlash imkonini beradi, bu esa
namuna eritmasidagi metall ionlari kontsentratsiyasini aniq aniqlash imkonini
beradi.
1.4 Kompleksometrik titrlash jarayoniga ta’sir etuvchi omillar .
Komplekstometrik titrlash jarayoniga bir qancha omillar ta'sir qilishi
mumkin. Bu omillar komplekslarning shakllanishi va barqarorligiga, yakuniy
nuqtani aniqlashga va natijalarning aniqligiga ta'sir qilishi mumkin.
Kompleksometrik titrlashga ta'sir qiluvchi asosiy omillardan ba'zilari:
1. pH: Eritmaning pH darajasi kompleks shakllanishi va barqarorligiga
sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Turli metall ionlari optimal kompleks hosil bo'lishi uchun
turli pH diapazonlariga ega. pH metall ionining ham, kompleks hosil qiluvchining
ham zaryadi va mavjudligiga ta'sir qilishi mumkin, bu ularning yaqinligiga va
barqaror komplekslarning shakllanishiga ta'sir qiladi. Ishonchli va aniq natijalarni
ta'minlash uchun pHni nazorat qilish va sozlash juda muhimdir.
2. Harorat: Harorat murakkab shakllanish kinetikasiga va barqarorlikka
ta'sir qilishi mumkin. Haroratning o'zgarishi kompleks hosil bo'lish tezligini,
muvozanat konstantalarini va komplekslarning eruvchanligini o'zgartirishi
mumkin. Harorat bilan bog'liq o'zgarishlarni minimallashtirish va takrorlanishini
12

ta'minlash uchun titrlash davomida barqaror va boshqariladigan haroratni saqlash
muhimdir.
3. Metall ioni va murakkablashtiruvchi vositaning kontsentratsiyasi:
metall ioni va murakkablashtiruvchi vositaning kontsentratsiyasi titrlash jarayoniga
sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Metall ionining kontsentratsiyasi mavjud bo'lgan
bog'lanish joylari soniga ta'sir qiladi, kompleks hosil qiluvchi kontsentratsiya esa
kompleks hosil bo'lish darajasini belgilaydi. To'g'ri natijalarga erishish uchun
metall ioni va murakkablashtiruvchi vosita o'rtasidagi optimal stokiometrik nisbat
saqlanishi kerak.
4. Komplekslashtiruvchi vositaning selektivligi: Komplekslashtiruvchi
vositaning maqsadli metall ioniga nisbatan selektivligi kompleksometrik titrlashda
hal qiluvchi ahamiyatga ega. Selektivlik titrlashning aniqligiga ta'sir qilmasdan
namuna eritmasida boshqa aralashuvchi metall ionlariga toqat qilish darajasini
belgilaydi. Asosan maqsadli metall ioni bilan barqaror kompleks hosil qiluvchi va
boshqa turlarning shovqinini minimallashtiradigan kompleks hosil qiluvchi
vositani tanlash muhimdir.
5. Interferentsiya qiluvchi moddalar: Namuna eritmasida mavjud bo'lgan
turli moddalar kompleksometrik titrlashga xalaqit berishi mumkin. Ushbu
aralashuvchi moddalar murakkablashtiruvchi vosita yoki metall ioni bilan
komplekslar hosil qilishi mumkin, bu noto'g'ri natijalarga olib keladi yoki aniqlikni
kamaytiradi. Mumkin bo'lgan shovqinlarni aniqlash va hisobga olish va ularning
ta'sirini kamaytirish uchun tegishli usullarni qo'llash kerak, masalan, niqoblash
vositalari yoki selektiv ajratish usullari.
6. Komplekslashtiruvchi vositaning barqarorligi: Titrlashning ishonchli
natijalari uchun murakkablashtiruvchi vositaning barqarorligi muhim ahamiyatga
ega. Ba'zi kompleks hosil qiluvchi moddalar ma'lum sharoitlarda parchalanishi
yoki parchalanishi mumkin, bu titrlashning aniqligi va takrorlanishiga ta'sir qiladi.
Kompleks hosil qiluvchi vositaning barqarorligini baholash va titrlash jarayonida
uning yaxlitligini ta'minlash uchun tegishli choralarni ko'rish kerak.
13

7. Ko'rsatkichni tanlash va kontsentratsiyasi: oxirgi nuqtani aniqlash
uchun ishlatiladigan metall ion indikatorining tanlanishi va kontsentratsiyasi
titrlashning aniqligiga ta'sir qilishi mumkin. Ko'rsatkich maqsadli metall ioniga
nisbatan yuqori selektivlikka ega bo'lishi va oxirgi nuqtada aniq va aniq rang
o'zgarishi yoki signalni ko'rsatishi kerak. Ko'rsatkich konsentratsiyasini
optimallashtirish ishonchli va sezilarli so'nggi nuqtani aniqlashni ta'minlaydi.
8. Erituvchilar va ion kuchi: erituvchini tanlash va eritmaning ion kuchi
kompleks hosil bo'lish reaktsiyasiga ta'sir qilishi mumkin. Erituvchilar kompleks
hosil qiluvchi moddalar va komplekslarning eruvchanligiga, shuningdek reaksiya
kinetikasiga ta'sir ko'rsatishi mumkin. Elektrolitlar kontsentratsiyasi bilan
aniqlangan ion kuchi komplekslarning barqarorligiga va kompleks muvozanatiga
ta'sir qilishi mumkin. To'g'ri va takrorlanadigan natijalar uchun tegishli
erituvchilarni tanlash va ion kuchini nazorat qilish muhimdir.
Kompleksmetrik titrlashda ushbu omillarni hisobga olish va nazorat qilish
aniq va ishonchli natijalarni ta'minlashga yordam beradi. Ushbu omillarning
ta'sirini tushunish tajriba sharoitlarini to'g'ri optimallashtirishga imkon beradi va
tahlilning aniqligi va aniqligini oshiradi.

14

II bob. Tajriba jarayoni.
Kompleksmetrik titrlashning eksperimental jarayoni odatda quyidagi
bosqichlarni o'z ichiga oladi:
 Namuna tayyorlash: Analitni (qiziqilgan metall ioni) mos erituvchida eritib,
namuna eritmasini tayyorlang. Namuna eritmasida titrlashning aniqligiga ta'sir
qiladigan har qanday aralashuvchi moddalar yo'qligiga ishonch hosil qiling. Agar
kerak bo'lsa, iflosliklarni olib tashlash uchun filtrlash yoki ekstraktsiya kabi
namunani oldindan tozalash usullarini bajaring.
 Komplekslashtiruvchi vositani standartlashtirish: Murakkablashtiruvchi
vosita eritmasini birlamchi standart eritmaning ma'lum konsentratsiyasiga nisbatan
titrlash orqali standartlashtiring. Birlamchi standart - bu ma'lum konsentratsiyaga
ega bo'lgan juda sof birikma. Ushbu bosqich kompleksometrik titrlashning aniqligi
va ishonchliligini ta'minlaydi.
 Kompleksometrik indikatorni tanlash: so'nggi nuqtada rang o'zgarishi yoki
boshqa aniqlanadigan signalni ko'rsatadigan tegishli metall ion indikatorini
tanlang. Indikatorning maqsadli metall ioniga nisbatan selektivligi, mosligi va
sezgirligini ko'rib chiqing.
 Titrantni tayyorlash: standartlashtirilgan kompleks hosil qiluvchi eritmaning
konsentratsiyasini aniq o'lchash orqali titrant eritmasini tayyorlang. Agar kerak
bo'lsa, kerakli konsentratsiyaga erishish uchun eritmani suyultiring.
 Titrlashni o'rnatish: Titrlash moslamasini o'rnating, u odatda titrant
eritmasini yuborish uchun byuretka va namuna eritmasi bo'lgan kolba yoki
stakanni o'z ichiga oladi. Namuna eritmasi ko'pincha titrlash paytida yaxshilab
aralashtirishni ta'minlash uchun magnit aralashtirgichga joylashtiriladi.
 Yakuniy nuqtani aniqlash: Titrlashni doimiy aralashtirish vaqtida
byuretkadan namuna eritmasiga asta-sekin qo'shish orqali boshlang. Rang
o'zgarishini yoki oxirgi nuqtani ko'rsatadigan boshqa aniqlanadigan signalni
kuzating. Namuna eritmasidagi barcha metall ionlari kompleks hosil qiluvchi bilan
reaksiyaga kirishganda yakuniy nuqtaga erishiladi.
15

 Ovoz balandligini yozish: byuretkadagi titrant eritmasining dastlabki
hajmini ko'rsating va oxirgi nuqtada qo'shilgan hajmni yozib oling. Ushbu ikki
hajm orasidagi farq oxirgi nuqtaga erishish uchun zarur bo'lgan titrant hajmiga
to'g'ri keladi.
 Metall ion kontsentratsiyasini hisoblash: namuna eritmasidagi metall
ionining konsentratsiyasini hisoblash uchun titrant eritmasi hajmi va uning ma'lum
konsentratsiyasidan foydalaning. Ushbu hisob kompleks hosil bo'lish
reaktsiyasining stoxiometriyasiga va muvozanatli kimyoviy tenglamaga asoslanadi.
 O'lchovlarni takrorlash: Natijalarning aniqligi va aniqligini ta'minlash uchun
protsedurani qo'shimcha namunalar bilan takrorlash orqali takroriy titrlashlarni
bajaring. Ishlatilgan titrantning o'rtacha hajmini hisoblang va kerak bo'lganda
tegishli statistik tahlilni bajaring.
 Ma'lumotlarni tahlil qilish va hisobot berish: titrlash ma'lumotlarini, shu
jumladan hisoblangan metall ionlari kontsentratsiyasini tahlil qiling va natijalarni
tegishli birliklar va noaniqliklar bilan hisobot qiling. Natijalarni har qanday tegishli
spetsifikatsiyalar yoki mos yozuvlar qiymatlari bilan solishtiring.
Shuni ta'kidlash kerakki, eksperimental jarayonning o'ziga xos tafsilotlari aniq
kompleksometrik titrlash usuliga, tahlil qiluvchi moddaga va ishlatiladigan
kompleks hosil qiluvchi vositaga qarab farq qilishi mumkin. Tajribaning to'g'ri
bajarilishini ta'minlash uchun har doim belgilangan protokollar, adabiyot
manbalari va laboratoriya yoki o'qituvchi tomonidan taqdim etilgan har qanday
maxsus ko'rsatmalarga murojaat qiling.
16

2.1 Kompleksmetrik titrlash uchun zarur bo‘lgan materiallar va jihozlar.
Kompleksometrik titrlash uchun zarur bo'lgan materiallar va jihozlar aniq usul
va titrlangan tahlil qiluvchi moddaga qarab farq qilishi mumkin. Biroq, bu erda
tez-tez ishlatiladigan materiallar va uskunalar ro'yxati:
1. Analitik balans: Reagentlar va namunalarni aniq tortish uchun.
2. Volumetrik shisha idishlar: eritmalarni aniq o'lchash uchun byuretkalar,
pipetkalar va o'lchov kolbalarini o'z ichiga oladi.
3. Komplekslashtiruvchi vosita: tahlil qilinayotgan o'ziga xos metall ioniga
mos keladigan yuqori sifatli murakkablashtiruvchi vosita.
4. Ko'rsatkich: titrlashning so'nggi nuqtasida rang o'zgarishi yoki boshqa
aniqlanadigan signalni ko'rsatadigan metall ion indikatori.
5. Birlamchi standart: Komplekslashtiruvchi eritmani standartlashtirish uchun
ma'lum konsentratsiyaga ega bo'lgan yuqori sof birikma.
6. Erituvchilar: namuna tayyorlash va reagentlarni suyultirish uchun mos
erituvchilar.
7. Magnit aralashtirgich: titrlash paytida namuna eritmasini yaxshilab
aralashtirish uchun.
8. pH o'lchagich: agar kerak bo'lsa, eritmaning pH qiymatini aniq o'lchash va
sozlash uchun.
9. Titrlash apparati: titrant eritmasini aniq etkazib berish uchun byuretka,
namuna eritmasi uchun kolba yoki stakan va magnit aralashtirgichni o'z
ichiga oladi.
10. Xavfsizlik uskunalari: kimyoviy moddalar bilan xavfsiz ishlashni ta'minlash
uchun laboratoriya xalati, qo'lqop, himoya ko'zoynaklari va to'g'ri
shamollatish kabi.
11. Chiqindi idishlari: chiqindi eritmalar va reagentlarni to'g'ri yo'q qilish uchun
etiketli konteynerlar.
12. Distillangan suv: eritmalar tayyorlash va shisha idishlarni yuvish uchun.
17

13. Tozalash vositalari: shisha idishlarni tozalash uchun yuvish vositalari yoki
tozalash eritmalari.
14. Analitik usullar: so'nggi nuqtani aniqlash uchun asboblar yoki uskunalar,
masalan, spektrofotometrik ko'rsatkichlar uchun spektrofotometr yoki pH
ko'rsatkichlari uchun potensiometr.
15. Laboratoriya daftarlari va yozuv materiallari: Titrlash paytida kuzatuvlar,
ma'lumotlar va hisoblarni yozib olish uchun.
Kompleksometrik titrlash uchun zarur bo'lgan aniq materiallar va jihozlarni
aniqlash uchun laboratoriya yoki o'qituvchi tomonidan taqdim etilgan maxsus
eksperimental protsedura, usul va har qanday ko'rsatmalarga murojaat qilish
muhimdir.
2.2 Standart eritmalar va namunali eritmalar tayyorlash.
Standart eritmalarni tayyorlash:
Standart eritmalar analitning ma'lum konsentratsiyasi yoki birlamchi standart
birikma bilan tayyorlanadi. Aniq protsedura tahlilning o'ziga xos usuli va
talablariga qarab farq qilishi mumkin. Bu erda standart echimlarni tayyorlash
uchun umumiy ko'rsatma:
 Taroziga solish: Agar mavjud bo'lsa, birlamchi standart birikmani aniq
torting yoki tahlil qilinadigan moddaning ma'lum konsentratsiyasini tayyorlang.
 Eritish: tortilgan aralashmani mos idishga, masalan, o'lchov kolbasiga yoki
stakanga o'tkazing. Murakkabni to'liq eritish uchun oz miqdorda erituvchi (odatda
distillangan suv) qo'shing.
 Suyultirish: Agar kerak bo'lsa, qo'shimcha erituvchi yordamida eritmani
kerakli konsentratsiyaga suyultiring. Aniq hajmli eritma tayyorlash uchun o'lchov
kolbasidan foydalaning.
 Aralashtirish: bir xillikni ta'minlash uchun eritmani aylantirib yoki magnit
aralashtirgich yordamida yaxshilab aralashtiring.
18

 Saqlash: degradatsiya yoki ifloslanishning oldini olish uchun standart
eritmani mahkam yopilgan idishda, yaxshisi qorong'i va salqin joyda saqlang.
Idishni sana, kontsentratsiya va boshqa tegishli ma'lumotlar bilan belgilang.
Namuna eritmalarini tayyorlash:
Namuna eritmalari qiziqtirgan analitni o'z ichiga oladi va namunaning
tabiatiga qarab turli xil tayyorlash usullarini talab qilishi mumkin. Namuna
yechimlarni tayyorlash uchun bir necha umumiy qadamlar:
1. Namuna yig'ish: Analit va namuna matritsasiga mos keladigan
namuna olish tartibiga muvofiq vakil namunani to'plang.
2. Namuna oldidan ishlov berish: Namuna turiga qarab, filtratsiya,
ekstraktsiya, hazm qilish yoki suyultirish kabi dastlabki ishlov berish usullari
aralashmalarni olib tashlash, tahlil qiluvchi moddani konsentratsiyalash yoki
namuna matritsasi moslamasini sozlash uchun zarur bo'lishi mumkin.
3. Taroziga solish yoki o'lchash: tahlil qilish uchun kerakli
konsentratsiya yoki hajmga erishish uchun oldindan ishlov berilgan namunaning
tegishli miqdorini torting yoki o'lchang.
4. Eritish: namunani mos idishga o'tkazing va namunani to'liq eritish
uchun kerakli miqdorda erituvchi (masalan, distillangan suv) qo'shing. Agar kerak
bo'lsa, pH ni sozlang yoki tahlilning maxsus talablariga muvofiq boshqa
reagentlarni qo'shing.
5. Aralashtirish va filtrlash: bir hillikni ta'minlash uchun eritmani
yaxshilab aralashtiramiz. Agar namunada erimagan qattiq yoki zarracha moddalar
bo'lsa, aniq namunali eritma olish uchun eritmani mos filtr yordamida filtrlang.
6. Saqlash: Agar zudlik bilan tahlil qilishning iloji bo'lmasa, tahlil
qiluvchi modda va namuna matritsasi uchun har qanday maxsus saqlash talablarini
hisobga olgan holda namuna eritmasini toza idishda saqlang. Konteynerni tegishli
ma'lumotlar, jumladan namuna identifikatsiyasi va har qanday ehtiyot choralari
bilan belgilang.
19

2.3 Tegishli kompleks hosil qiluvchi moddalar va indikatorlarni tanlash .
Komplekstometrik titrlashda tegishli kompleks hosil qiluvchi moddalar va
indikatorlarni tanlash bir qancha omillarga, jumladan, qiziqtiriladigan analit
(metall ioni), kerakli selektivlik va namunaning tabiatiga bog'liq.
Komplekslashtiruvchi vositalar va indikatorlarni tanlashda ba'zi fikrlar mavjud:
1. Analitning o'ziga xosligi: Komplekslashtiruvchi moddalar maqsadli
metall ioniga yuqori yaqinlik va o'ziga xoslikka ega bo'lishi kerak. Ular namunada
mavjud bo'lgan boshqa aralashadigan turlar bilan murakkab hosil bo'lishini
minimallashtirgan holda, qiziqtirgan metall ioni bilan osongina barqaror
komplekslar hosil qilishi kerak. Metall ioni va kompleks hosil qiluvchi o'rtasida
hosil bo'lgan komplekslarning barqarorlik konstantalari va hosil bo'lish
konstantalarini ko'rib chiqing.
2. Murakkablashtiruvchi vositaning eruvchanligi: To'g'ri va
takrorlanadigan titrlash imkonini beradigan murakkablashtiruvchi vosita tanlangan
erituvchida etarlicha eriydi. Erimaydigan yoki kam eriydigan kompleks hosil
qiluvchi moddalar to'liq bo'lmagan kompleks hosil bo'lishiga yoki cho'ktirishga
olib kelishi mumkin, bu titrlash natijalarining ishonchliligiga ta'sir qiladi.
3. pH muvofiqligi: Komplekslashtiruvchi vosita samarali bo'lgan pH
diapazoni titrlashning istalgan pH diapazoniga mos kelishi kerak. Ba'zi kompleks
hosil qiluvchi moddalar o'ziga xos pH qiymatlarida optimal kompleks shakllanishi
va barqarorligini namoyish etadi. Komplekslashtiruvchi vositaning pHga
bog'liqligini ko'rib chiqing va eng yaxshi natijalarni ta'minlaydigan pH diapazonini
tanlang.
4. Interferentsiyani minimallashtirish: Boshqa metall ionlari yoki
namuna komponentlarining potentsial shovqinini ko'rib chiqing. Minimal
kompleks hosil bo'lishini yoki ushbu turlarga aralashuvni ko'rsatadigan
komplekslashtiruvchi vositani tanlang. Agar kerak bo'lsa, shovqinlarni kamaytirish
uchun niqoblash vositalaridan yoki tanlab ajratish usullaridan foydalaning.
20

5. Ko'rsatkichning selektivligi: metall ion indikatori maqsadli metall
ioniga nisbatan yuqori selektivlikka ega bo'lishi kerak. Qiziqarli metall ioni bilan
barqaror va o'ziga xos kompleks hosil qilishi kerak, bu so'nggi nuqtada aniq va
sezilarli rang o'zgarishi yoki signalga imkon beradi. Indikatorning maqsadli metall
ioniga yaqinligini va uning tanlangan erituvchi va pH diapazoni bilan mosligini
baholang.
6. Ko'rsatkich sezuvchanligi: indikatorning sezgirligini hisobga oling,
ayniqsa metall ionlari kontsentratsiyasi past bo'lgan hollarda. Indikatorning
kutilgan kontsentratsiya diapazonida sezilarli rang o'zgarishi yoki signalni
ko'rsatishiga ishonch hosil qiling.
7. Analitik usullar bilan muvofiqligi: Agar oxirgi nuqtani aniqlash uchun
instrumental usullar qo'llanilsa, indikator tanlangan texnikaga (masalan,
spektrofotometriya, potensiometriya, floresans) mos kelishiga ishonch hosil qiling.
Ba'zi ko'rsatkichlar spektrofotometrik yoki florometrik aniqlash uchun mos
absorbans yoki emissiya xususiyatlarini namoyon qilishi mumkin, boshqalari esa
potensiometrik o'lchovlar uchun o'ziga xos javob xususiyatlariga ega bo'lishi
mumkin.
8. Mavjudligi va narxi: murakkablashtiruvchi vosita va indikatorning
mavjudligi va narxini hisobga oling. Savdoda mavjud, oson kirish mumkin bo'lgan
va byudjet cheklovlari doirasidagi aralashmalarni tanlang.
Muayyan metall ionlari va analitik talablar uchun mos komplekslashtiruvchi
vositalar va ko'rsatkichlarni aniqlash uchun ilmiy adabiyotlar, uslubiy
ma'lumotnomalar yoki tajribali tahlilchilar bilan maslahatlashish muhimdir.
Dastlabki tajribalarni o'tkazish va turli variantlarning ishlashini baholash ham
tanlov jarayonida yordam berishi mumkin.

21

III bob. Misollar va ilovalar.
Kompleksometrik titrlash analitik kimyoda turli namunalardagi metall
ionlarini aniqlash uchun turli xil ilovalarni topadi. Bu erda kompleksometrik
titrlashning ko'p qirraliligini ta'kidlaydigan bir nechta amaliy tadqiqotlar va
ilovalar mavjud:
 Sutdagi kaltsiyni aniqlash: Kompleksometrik titrlash odatda sut va sut
mahsulotlaridagi kaltsiy miqdorini aniqlash uchun qo'llaniladi. Kaltsiy kompleks
hosil qiluvchi EDTA (etilendiamintetraasetik kislota) bilan barqaror kompleks
hosil qiladi. Titrlash Eriochrome Black T kabi metall ion indikatori yordamida
amalga oshiriladi. Oxirgi nuqta kaltsiy-EDTA kompleksi hosil bo'lishi bilan
sharob-qizildan ko'k rangga o'zgarishi bilan aniqlanadi.
 Suvning qattiqligini tahlil qilish: Kompleksometrik titrlash suvning
qattiqligini aniqlash uchun keng qo'llaniladi, bu kaltsiy va magniy ionlarining
mavjudligini anglatadi. Kompleks hosil qiluvchi EDTA metall ionlarini titrlash
uchun ishlatiladi. Yakuniy nuqta odatda Eriochrome Black T yoki Calmagite kabi
metall ion ko'rsatkichi yordamida aniqlanadi, bu oxirgi nuqtada rang o'zgarishiga
uchraydi.
 Atrof-muhit namunalarida og'ir metall ionlarini tahlil qilish: Tuproq va suv
kabi atrof-muhit namunalarida qo'rg'oshin, mis, rux va kadmiy kabi og'ir metal
ionlarining kontsentratsiyasini aniqlash uchun kompleksometrik titrlash
qo'llanilishi mumkin. Titrlash uchun EDTA, DTPA (dietilentriaminpentaasetik
kislota) va NTA (nitrilotriasetik kislota) kabi turli xil kompleks hosil qiluvchi
vositalardan foydalanish mumkin. Boshqa metall ionlarining shovqinini
kamaytirish uchun selektiv niqoblash vositalaridan foydalanish mumkin.
 Suvdagi umumiy qattiqlikni aniqlash: Kompleksometrik titrlash suvning
umumiy qattiqligini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin, bu kaltsiy va magniy
ionlarini o'z ichiga oladi. Namuna EDTA bilan titrlanadi va oxirgi nuqta metall
ion indikatori yordamida aniqlanadi. Oxirgi nuqtaga erishish uchun zarur bo'lgan
EDTA hajmi suvdagi kaltsiy va magniy ionlarining konsentratsiyasiga to'g'ridan-
to'g'ri proportsionaldir.
22

 Farmatsevtika formulalarida metall ionlarini tahlil qilish: farmatsevtika
formulalarida metall ionlarini aniqlash uchun kompleksometrik titrlash
qo'llaniladi. Uning yordamida dori vositalarida temir, mis, rux kabi metall
ionlarining kontsentratsiyasini aniqlash mumkin. Tegishli kompleks hosil
qiluvchi vositalar va indikatorlar qiziqishning o'ziga xos metall ioniga qarab
tanlanadi.
 Ishqoriy tuproq metal ionlarini tahlil qilish: Kompleksometrik titrlash
ishqoriy tuproq metal ionlarini, shu jumladan kaltsiy, magniy, stronsiy va bariyni
aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Tahlil qilinadigan o'ziga xos metall ioniga
qarab turli xil komplekslashtiruvchi vositalar va indikatorlar qo'llaniladi. Ushbu
aniqlashlar ko'pincha geologik, atrof-muhit va sanoat ilovalarida muhim
ahamiyatga ega.
Ushbu amaliy tadqiqotlar kompleksometrik titrlashning turli sohalarda,
jumladan, oziq-ovqat tahlili, atrof-muhit monitoringi, farmatsevtika tahlili va
sanoat sifatini nazorat qilishda keng qo'llanilishini namoyish etadi. Texnikaning
metall ionlarini tanlab va miqdoriy aniqlash qobiliyati uni analitik kimyoda
qimmatli vositaga aylantiradi.
3.1 Kompleksmetrik titrlash yordamida metall ionlarini aniqlash.
Kompleksometrik titrlash turli namunalardagi metall ionlarini aniqlashda
keng qo'llaniladi. Usul metall ioni va kompleks hosil qiluvchi (xelatlashtiruvchi
vosita) o'rtasida barqaror kompleks hosil qilishni, so'ngra metall ionini kompleks
hosil qiluvchining standart eritmasi bilan titrlashni o'z ichiga oladi. Bu erda
kompleksometrik titrlash yordamida aniqlanishi mumkin bo'lgan metall ionlarining
bir nechta misollari:
1. Kaltsiy (Ca2+): Kaltsiyni kompleks hosil qiluvchi EDTA
(etilendiamintetraasetik kislota) bilan kompleksometrik titrlash yordamida aniqlash
mumkin. Kaltsiy-EDTA kompleksining shakllanishi Eriochrome Black T yoki
Calmagit kabi metall ion indikatori yordamida aniqlanadi.
23

2. Magniy (Mg2+): Magniy odatda komplekslashtiruvchi vosita sifatida
EDTA bilan kompleksometrik titrlash yordamida aniqlanadi. Eriochrome Black T
yoki Calmagite kabi metall ion ko'rsatkichlari oxirgi nuqtani aniqlash uchun
ishlatilishi mumkin.
3. Rux (Zn2+): Sinkni EDTA yoki sinkon kabi boshqa mos
komplekslashtiruvchi moddalar bilan kompleksometrik titrlash orqali aniqlash
mumkin. Eriochrome Black T yoki PAN (1-(2-piridylazo)-2-naftol) kabi metall ion
ko'rsatkichlari ko'pincha oxirgi nuqtani aniqlash uchun ishlatiladi.
4. Mis (Cu2+): Misni aniqlash uchun EDTA yoki Cuprizone kabi boshqa
komplekslashtiruvchi moddalar bilan kompleksometrik titrlashdan foydalanish
mumkin. Eriochrome Black T yoki PAN kabi metall ion ko'rsatkichlari oxirgi
nuqtani aniqlash uchun ishlatiladi.
5. Qo'rg'oshin (Pb2+): Qo'rg'oshin EDTA yoki Ditizon kabi
komplekslashtiruvchi vositalar yordamida kompleksometrik titrlash orqali
aniqlanishi mumkin. Eriochrome Black T yoki Calmagite kabi ko'rsatkichlar
odatda oxirgi nuqtani aniqlash uchun ishlatiladi.
6. Temir (Fe2+ va Fe3+): Temirni EDTA yoki 1,10-fenantrolin kabi
komplekslashtiruvchi moddalar bilan kompleksometrik titrlash yordamida aniqlash
mumkin. Ferroin yoki kaliy permanganat kabi ko'rsatkichlar oxirgi nuqtani
aniqlash uchun ishlatilishi mumkin.
7. Nikel (Ni2+): Nikelni aniqlash uchun EDTA yoki Dimetilglioksim
kabi komplekslashtiruvchi moddalar bilan kompleksometrik titrlashdan
foydalanish mumkin. Eriochrome Black T yoki PAN kabi metall ion ko'rsatkichlari
oxirgi nuqtani aniqlash uchun ishlatiladi.
Bu bir nechta misollar va kompleksometrik titrlash boshqa ko'plab metall
ionlarini ham aniqlash uchun qo'llanilishi mumkin. Komplekslashtiruvchi vositani,
indikatorni va eksperimental sharoitlarni tanlash o'ziga xos metall ioniga va tahlil
talablariga qarab farq qilishi mumkin.
3.2 EDTA titrlash yordamida kaltsiyni aniqlash
24

EDTA titrlash yordamida kaltsiyni aniqlash keng tarqalgan kompleksometrik
titrlash usuli hisoblanadi. EDTA yordamida kaltsiyni aniqlashning umumiy tartibi:
 Standart kaltsiy eritmasini tayyorlash: a. Kaltsiy karbonat (CaCO3)
birlamchi standartining aniq o'lchangan miqdorini torting. b. O'lchangan CaCO3 ni
kaltsiy xloridga (CaCl2) aylantirish uchun suyultirilgan xlorid kislotaning (HCl)
mos hajmida eritiladi. c. Kaltsiy xlorid eritmasini o'lchov kolbasida ma'lum
hajmgacha suyultirib, konsentratsiyasi ma'lum bo'lgan standart kaltsiy eritmasini
oling.
 Yechim namunasini tayyorlash: a. Agar namunada qattiq kaltsiy bo'lsa,
namunaviy matritsaga qarab vakil namunani mos erituvchida, masalan, suv yoki
kislotada eritib yuboring. b. Agar namuna suyuqlik bo'lsa, namunaning tegishli
hajmini o'lchang.
 Titrlash tartibi: a. Namuna eritmasidan bir alikvotni toza Erlenmeyer
kolbasiga pipetka bilan torting. b. Kaltsiy va EDTA o'rtasida murakkab hosil
bo'lishini kuchaytiradigan, odatda pH 10 atrofida doimiy pHni saqlab turish uchun
mos bufer eritmasini qo'shing. c. Kaltsiy ionlari bilan rangli kompleks hosil
qiluvchi Eriochrome Black T yoki Calmagit kabi bir necha tomchi metall ion
indikatorini qo'shing. d. Namuna eritmasini standart EDTA eritmasi bilan rang
o‘zgarishi kuzatilguncha sekin titrlang. Rang o'zgarishi kaltsiy ionlari EDTA bilan
to'liq komplekslashganda sodir bo'ladi va indikator rangni o'zgartiradi. e. Oxirgi
nuqtaga erishish uchun zarur bo'lgan EDTA eritmasi hajmiga e'tibor bering.
 Hisoblash: Ishlatilgan EDTA eritmasi hajmidan va standart kaltsiy
eritmasining ma'lum konsentratsiyasidan namuna eritmasidagi kaltsiy
kontsentratsiyasini hisoblang.
Har qanday fon signallarini hisobga olish uchun namunasiz bir xil reagentlar
va protsedura yordamida bo'sh titrlashni amalga oshirish muhimdir. Bundan
tashqari, aniq natijalarga erishish uchun EDTA eritmasining to'g'ri kalibrlanishini,
shu jumladan uning asosiy standart kaltsiy eritmasiga nisbatan
standartlashtirilishini ta'minlang.
25

Eslatma: Bu protseduraning umumiy tavsifi va EDTA eritmasining
konsentratsiyasi, namuna alikotining hajmi, pH sozlamalari va indikatorlarni
tanlash kabi aniq ma'lumotlar maxsus usul yoki foydalanilgan ma'lumotnomaga
qarab farq qilishi mumkin. EDTA titrlash yordamida kaltsiyni aniqlash bilan
bog'liq aniq tafsilotlar va hisoblar uchun tasdiqlangan protseduralar, rasmiy usullar
yoki laboratoriya protokollariga murojaat qilish tavsiya etiladi.
3.3 Kompleksmetrik titrlash yordamida magniyni aniqlash.
Kompleksometrik titrlash yordamida magniyni aniqlash kompleksometrik
titrlashning yana bir keng tarqalgan qo'llanilishi hisoblanadi. EDTA bilan
kompleksometrik titrlash yordamida magniyni aniqlashning umumiy tartibi:
1. Standart magniy eritmasini tayyorlash:
a. Magniy xlorid (MgCl2) yoki magniy sulfat (MgSO4) kabi sof magniy
tuzining aniq o'lchangan miqdorini torting.
b. O'lchangan magniy tuzini mos hajmdagi distillangan suvda o'lchov
kolbasida eritib, ma'lum konsentratsiyali standart magniy eritmasini oling.
2. Yechim namunasini tayyorlash:
a . Agar namuna qattiq bo ' lsa , namuna matritsasiga qarab vakil namunani mos
erituvchida , masalan , suv yoki kislotada eritib yuboring .
b. Agar namuna suyuqlik bo'lsa, namunaning tegishli hajmini o'lchang.
3. Titrlash tartibi:
a. Namuna eritmasidan bir alikvotni toza Erlenmeyer kolbasiga pipetka bilan
torting.
b. Odatda pH 10 atrofida doimiy pHni ushlab turish uchun ammoniy xlorid va
ammiak eritmasi kabi mos bufer eritmasini qo'shing. Bu pH diapazoni magniy va
EDTA o'rtasida murakkab hosil bo'lishiga yordam beradi.
c. Eriochrome Black T yoki Calmagite kabi magniy ionlari bilan rangli
kompleks hosil qiluvchi metall ion indikatorining bir necha tomchi qo'shing.
d. Namuna eritmasini standartlashtirilgan EDTA eritmasi bilan rang
o‘zgarishi kuzatilguncha sekin titrlang. Rang o'zgarishi so'nggi nuqtani ko'rsatadi,
26

bu barcha magniy ionlari EDTA bilan komplekslashganda va indikator rangini
o'zgartirganda sodir bo'ladi. e. Oxirgi nuqtaga erishish uchun zarur bo'lgan EDTA
eritmasi hajmiga e'tibor bering.
4. Hisoblash: Ishlatilgan EDTA eritmasi hajmidan va standart magniy
eritmasining ma'lum konsentratsiyasidan namuna eritmasidagi magniy
konsentratsiyasini hisoblang.
Har qanday fon signallarini hisobga olish uchun namunasiz bir xil reagentlar
va protsedura yordamida bo'sh titrlashni amalga oshirish muhimdir. EDTA
eritmasini birlamchi standart magniy eritmasiga nisbatan kalibrlash ham aniq
natijalar uchun juda muhimdir.
Eslatma: EDTA eritmasining kontsentratsiyasi, namuna alikotining hajmi, pH
sozlanishi va indikatorlarni tanlash kabi protseduraning o'ziga xos tafsilotlari
ishlatiladigan maxsus usul yoki havolaga qarab farq qilishi mumkin. EDTA bilan
kompleksometrik titrlash yordamida magniyni aniqlashda ishtirok etadigan aniq
tafsilotlar va hisoblar uchun tasdiqlangan protseduralar, rasmiy usullar yoki
laboratoriya protokollariga murojaat qilish tavsiya etiladi.
27

IV bob. Ma’lumotlarni tahlil qilish va izohlash.
Kompleksmetrik titrlashda ma'lumotlarni tahlil qilish va talqin qilish titrlash
natijalari asosida namunadagi tahlil qiluvchi moddaning (metall ioni)
kontsentratsiyasini hisoblashni o'z ichiga oladi. Ma'lumotlarni tahlil qilish va
sharhlashda quyidagi bosqichlar mavjud:
1. EDTA eritmasining normalligi yoki molyarligini hisoblash: titrlashda
ishlatiladigan EDTA eritmasining normalligi yoki molyarligini aniqlang. Bu
odatda ma'lum konsentratsiyali asosiy standart birikma yordamida
standartlashtirish orqali amalga oshiriladi.
2. Ishlatilgan EDTA eritmasi hajmini hisoblash: Namuna titrlash vaqtida oxirgi
nuqtaga erishish uchun zarur bo'lgan EDTA eritmasi hajmini yozib oling. Ovoz
to'g'ri yozilganligiga ishonch hosil qiling.
3. Analit mollarini hisoblash: Namunadagi tahlil qiluvchi moddaning mol
sonini aniqlash uchun tahlil qiluvchi va kompleks hosil qiluvchi (EDTA)
o'rtasidagi reaktsiyaning stoxiometriyasidan foydalaning. Bu ishlatiladigan EDTA
eritmasining hajmi va konsentratsiyasi asosida hisoblanadi.
4. Konsentratsiyani hisoblash: tahlil qilinadigan moddaning mol sonini
titrlashda ishlatiladigan namuna eritmasi hajmiga bo'lish orqali namunadagi tahlil
qiluvchi moddaning konsentratsiyasini hisoblang.
5. Suyultirishni hisobga olish: Agar namuna eritmasi titrlashdan oldin
suyultirilgan bo'lsa, konsentratsiyani hisoblashda suyultirish omilini hisobga oling.
Dastlabki namunadagi tahlil qiluvchi moddaning haqiqiy konsentratsiyasini olish
uchun hisoblangan konsentratsiyani suyultirish koeffitsientiga ko'paytiring.
6. Ma'lumotlarni tekshirish: Olingan natijalarning ishonchliligi va to'g'riligini
ma'lum qiymatlar bilan solishtirish, takroriy titrlashlarni amalga oshirish yoki
tegishli sifat nazorati choralarini qo'llash orqali tekshiring.
7. Ma'lumotlarni sharhlash: Natijalarni aniq analitik maqsad kontekstida
sharhlang. Namunaning ma'lum bir maqsadga muvofiqligini yoki muvofiqligini
baholash uchun tahlil qiluvchi moddaning olingan konsentratsiyasini tartibga
soluvchi chegaralar, spetsifikatsiyalar yoki kutilgan diapazonlar bilan solishtiring.
28

Shuni ta'kidlash kerakki, ma'lumotlarni tahlil qilish va sharhlash qo'llaniladigan
muayyan usul yoki eksperimental sharoitga qarab qo'shimcha hisob-kitoblar yoki
mulohazalarni o'z ichiga olishi mumkin. Kompleksmetrik titrlashda ma'lumotlarni
tahlil qilish va izohlash bo'yicha maxsus ko'rsatmalar uchun tasdiqlangan
protseduralar, rasmiy usullar yoki tegishli adabiyotlarga murojaat qilish tavsiya
etiladi.
4.1 Titrlash ma’lumotlari asosida metall ionlari kontsentratsiyasini
hisoblash
Kompleksometrik titrlashda titrlash ma'lumotlari asosida metall ionining
kontsentratsiyasini hisoblash uchun sizga quyidagi ma'lumotlar kerak bo'ladi:
1. Titrantning kontsentratsiyasi va hajmi (murakkablashtiruvchi vosita
eritmasi, odatda EDTA): Siz titrlashda ishlatiladigan standartlashtirilgan titrant
eritmasining kontsentratsiyasi va hajmini bilishingiz kerak.
2. Qo'llaniladigan titrant eritmasining hajmi: titrlash paytida oxirgi nuqtaga
erishish uchun zarur bo'lgan titrant eritmasi hajmini yozing. Amaldagi hajmni aniq
o'lchashni ta'minlang.
3. Reaksiya stoxiometriyasi: metall ioni va titrant o'rtasidagi stexiometrik
nisbatni tushuning. Ushbu ma'lumotni reaktsiyani ifodalovchi muvozanatli
kimyoviy tenglamadan aniqlash mumkin.
Bu erda umumiy hisoblash tartibi:
1. Ishlatilgan titrantning mol sonini hisoblang: Titrant mollari = Titrant
kontsentratsiyasi × Ishlatilgan titrant hajmi
2. Stokiometrik nisbatni aniqlang: Metall ioni va titrant o'rtasidagi stokiometrik
nisbatni aniqlash uchun muvozanatli kimyoviy tenglamadan foydalaning. Masalan,
tenglama M2+ + nEDTA → M-EDTAn bo'lsa, stexiometrik nisbat metall ionining
moliga n mol titrant to'g'ri keladi.
3. Metall ionining mollarini hisoblang: Metall ionining mollari = Titrant
mollari × (1/n)
29

4. Metall ionining kontsentratsiyasini hisoblang: Metall ionining
kontsentratsiyasi = metall ionining mollari / namuna hajmi
5. Namunani suyultirish uchun sozlang: Agar namuna titrlashdan oldin
suyultirilgan bo'lsa, hisoblangan konsentratsiyani suyultirish omiliga ko'paytirish
orqali suyultirish koeffitsientini hisobga oling.
Ishonchli natijalarga erishish uchun hisoblash jarayonida aniq va aniq
o'lchovlardan foydalanish juda muhimdir. Bundan tashqari, titrantni to'g'ri
kalibrlash va standartlashtirishni ta'minlang va hisob-kitoblarning to'g'riligini
tasdiqlash uchun tegishli sifat nazorati tekshiruvlarini o'tkazing.
Eslatma: Yuqoridagi protsedura titrlash ma'lumotlari asosida metall ionlari
konsentratsiyasini hisoblashning umumiy sxemasini beradi. Maxsus usullar va
hisob-kitoblar kompleksometrik titrlash usuliga, ko'rsatkichlarni tanlashga va
boshqa tajriba sharoitlariga qarab farq qilishi mumkin. Siz foydalanayotgan
muayyan metall ioni va kompleksometrik titrlash usuli uchun hisob-kitoblar
bo'yicha aniq ko'rsatmalar uchun har doim tasdiqlangan protseduralar, rasmiy
usullar yoki tegishli adabiyotlarga murojaat qiling.
4.2 Statistik tahlil va xatoliklarni hisobga olish.
Natijalarning aniqligi va aniqligini baholash uchun kompleksometrik titrlashda
statistik tahlil va xatolarni hisobga olish zarur. Bu erda ko'rib chiqilishi kerak
bo'lgan ba'zi asosiy jihatlar:
1. Blankni aniqlash: Bo'sh titrlashlarni bir xil reagentlar va protsedura
yordamida amalga oshiring, ammo fon signallari yoki aralashmalarni hisobga olish
uchun analitsiz. Bu ma'lumotlarni tahlil qilish paytida har qanday shovqin
signallarini olib tashlashga yordam beradi.
2. Aniqlik va takrorlanuvchanlik: Natijalarning aniqligi va
takrorlanuvchanligini baholash uchun bitta namunada bir nechta titrlash orqali
takroriy titrlashlarni amalga oshiring. Aniqlikni baholash uchun takroriy
titrlashlarning o'rtacha qiymatini va standart og'ishini hisoblang.
30

3. Kalibrlash va standartlashtirish: ma'lum konsentratsiyali birlamchi standart
birikma yordamida titrantni (murakkablashtiruvchi eritma) to'g'ri kalibrlashni
ta'minlang. Standartlashtirish tahlilda ishlatiladigan titrantning aniq
kontsentratsiyasini aniqlash uchun juda muhimdir.
4. Usulni tekshirish: Sertifikatlangan ma'lumotnoma materiallarini yoki tahlil
qiluvchi moddaning ma'lum konsentratsiyasiga ega bo'lgan tirnalgan namunalarni
tahlil qilish orqali usulni tasdiqlang. Usulning aniqligi va ishonchliligini baholash
uchun olingan natijalarni kutilgan qiymatlar bilan solishtiring.
5. Statistik tahlil: Takroriy titrlashlar yoki olingan natijalar va mos yozuvlar
qiymatlari o'rtasidagi farqlarning ahamiyatini baholash uchun tegishli statistik
testlarni qo'llang. Muayyan talablar va ma'lumotlar xususiyatlariga qarab, t-testlari
yoki dispersiya tahlili (ANOVA) kabi statistik testlardan foydalanish mumkin.
6. Xatolarning tarqalishi: turli manbalardan, masalan, hajmli o'lchovlar,
kontsentratsiyani aniqlash va kalibrlash omillari kabi xatolarning tarqalishini ko'rib
chiqing. Yakuniy natijalardagi umumiy noaniqlikni baholash uchun noaniqlikning
tarqalishi kabi xatolarni tarqatish usullaridan foydalaning.
7. Sifat nazorati: Vaqt o'tishi bilan titrlash usulining ishlashini nazorat qilish
uchun nazorat jadvallaridan foydalanish yoki sifat nazorati namunalarini ishlatish
kabi sifat nazorati choralarini amalga oshiring. Bu har qanday tizimli xatolar yoki
og'ishlarni aniqlash va bartaraf etishga yordam beradi.
8. Natijalar to'g'risida hisobot berish: Belgilangan qiymatlarning ishonchliligini
har tomonlama tushunish uchun standart og'ish yoki ishonch oraliqlari kabi
noaniqlikning tegishli o'lchovlari bilan birga olingan natijalar haqida xabar bering.
Statistik tahlil va kompleksometrik titrlashda xatoliklarni hisobga olish uchun
tan olingan ko'rsatmalar va standart ish tartib-qoidalariga rioya qilish juda
muhimdir. Bundan tashqari, tegishli adabiyotlar, analitik kimyo darsliklari bilan
maslahatlashing yoki kompleksometrik titrlash bo'yicha statistik tahlilda aniq
fikrlar va eng yaxshi amaliyotlar uchun tajribali tahlilchilar bilan maslahatlashing.
31

Xulosa
Xulosa qilib aytganda, kompleksometrik titrlash turli namunalardagi metall
ionlarini aniqlashda qo'llaniladigan qimmatli analitik usuldir. Analit va EDTA kabi
kompleks hosil qiluvchi vosita o'rtasida barqaror komplekslar hosil qilish orqali
metall ionining konsentratsiyasini aniq aniqlash mumkin.
Kompleksmetrik titrlash bo'yicha kurs ishi ushbu texnikaning nazariyasi va
tamoyillari haqida to'liq tushuncha berdi. Mavzuning dolzarbligi ta'kidlanib, uning
turli sohalarda, jumladan, atrof-muhit tahlili, farmatsevtika tahlili va sanoat
jarayonlarida keng qo'llanilishi ko'rsatilgan.
Kurs ishining maqsadi kompleksometrik titrlash bilan bog'liq nazariy
tushunchalarni, eksperimental protseduralarni va ma'lumotlarni tahlil qilishni
o'rganish edi. Komplekslashtiruvchi vositalar va indikatorlarni tanlash, standart va
namunali eritmalar tayyorlash, titrlash kabi vazifalarni bajarish orqali kurs ishi
kompleksometrik titrlash bo'yicha amaliy bilim va ko'nikmalarni oshirdi.
Kurs ishida kompleks hosil bo‘lish, barqarorlik konstantalari, kompleks hosil
qiluvchi moddalar va ko‘rsatkichlarni tanlash, titrlash jarayoniga ta’sir etuvchi
omillar, statistik tahlil va xatoliklarni hisobga olish kabi muhim jihatlar yoritilgan.
Ushbu mavzular kompleksometrik titrlashlarni aniqlik va aniqlik bilan loyihalash
va amalga oshirish uchun mustahkam poydevor yaratdi.
Amaliy tadqiqotlar va ilovalar orqali kurs ishi kompleksometrik titrlash
yordamida metall ionlarini aniqlashning haqiqiy misollarini yoritib berdi. Ushbu
amaliy tadqiqotlar turli sanoat va tadqiqot sohalarida texnikaning ko'p qirrali va
amaliy ahamiyatini ko'rsatdi.
Umuman olganda, kurs ishi kompleksometrik titrlash, uning tamoyillari,
eksperimental protseduralar va ma'lumotlarni tahlil qilish haqida keng qamrovli
tushuncha berish vazifasini muvaffaqiyatli bajardi. U o'quvchini kompleksometrik
titrlashlarni loyihalash va bajarish va olingan natijalarni to'g'ri talqin qilish uchun
zarur bilim va ko'nikmalar bilan jihozladi. Kompleksometrik titrlash analitik
32

kimyoda qimmatli vosita bo'lib qolmoqda va turli namunalardagi metall ionlarini
tushunish va tahlil qilishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabaiyotlar
1. Файзуллаев О. Туробов Н. Рўзиев Е. Қуватов А.Муҳаммадиев Н.
Аналитик
2. кимё лаборатория машғулотлари. Тошкент. Янги аср авлоди.
2006. 445
3. Файзуллаев О. Электрокимёвий текшириш усуллари. Тошкент
Ўқитувчи 1996 йил168 бет
4. Агасян П.К., Николаева Е.Р. Теория и практика
потенсиометрии и потенсиометрического титрования. М.: Химия. 1972.
138 с.
5. Дорохова Е.Н., Прохорова Г.В. Аналитическая химия.
Физико-химические методы анализа. М.: Высшая школа.1991. 256 с.
6. Антропов Л.И. Теоретическая электрохимия. М.: Высшая
школа.1984.
7. Ruziyev E . A Elektrokimyoviy analiz usullari bo ’ yicha
masalalar to ’ plami SamDU 2017 -88 bet
8. Ruziyev E . A ., Muxammadiyev N . Q ., Fayzullayev N . Miqdoriy
taxlil natijalarini matematik qayta ishlash . Samarqand SamDU 1997 -33 bet
9. Ruziyev E.A Kimyoviy analiz usullari bo’yicha masalalar
to’plami Samarqand: SamDU 2017 -84 bet
10. Алимарин И.П. Лабораторные методики к практикуму
физико-химических и
11. физических методов анализа. Электрохимические методы.
М.: Химия. 1981.111 с.
Foydalanilgan elektron veb sahifalar.
1. Ommaviy qidiruv tizimi: www.google.com
2. Ma’lumotlar joylashtirilgan veb sahifa: www.fayllar.org
33

3. Elektron kitoblar jamlanmasi joylangan veb sahifa: www.ziyouz.com
4. Turli xil ma’lumotlarga ega veb sahifa: www.wikipedia.org
5. O zbekiston Milliy kutubxonasi: ʻ https://natlib.uz
34

Kompleksometrik titrlash

Купить

Похожие документы
Argos test javoblari
Kulonometrik analiz metodi
Fosforitli moddalar va energiya almashinuvidagi ahamiyati
Analizning pоlyarоgrafik mеtоdi
Kimyoda illyustrativ va evristik metodlar