Koson tumani “A. Navoiy nomli fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi natriy hamda gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	179.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Koson tumani “A. Navoiy nomli fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi natriy hamda gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI KIMYO KAFEDRASI Toshev Ilyos Ilhom o’g’lining “5140500-Kimyo” ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish uchun Koson tumani “A. Navoiy nomli fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi natriy hamda gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI Ilmiy rahbar: I. Naxatov Kimyo kafedrasi mudiri: L.S. Kamolov “Himoyaga tavsiya etilsin” Tabi iy fanlr fakulteti d ekani: ___________dots.B.Boysunov «____»_____________201 7 yil Qarshi-201 7 2

MUNDARIJA KIRISH ........................................................................................................... 2 I BOB.ADABIYOTLARSHARHI ....................................................................... 1.1.Suv resurslari va uning muhofaza choralari…………………………………. 2.2. Suv fondi va uning boshqaruv organlari......................................................... 1.3 Tabiiy suvlarning xalq xo`jaligidagi ahamiyati……………………………. II BOB . TAJRIBALARQISMI ………………………………………………… 2.1. Sizot suvlari tarkibidagi quruq qoldiqni aniqlash ………. . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Sizot suvlari tarkibidagi natriy ionlarining miqdorini aniqlash ………….. 2.3. Sizot suvlari tarkibidagi nitrit ionining miqdorini aniqlash .. ……………… III BOB . NATIJALAR TAHLILI . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

KIRISH. О ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 7 fevral kuni “ О ‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish b о ‘yicha Harakatlar strategiyasi t о ‘g‘risida ” gi Farmoni qabul qilindi . Farmonda 2017-2021 yillarda О ‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor y о ‘nalishi b о ‘yicha Harakatlar strategiyasi (keyingi о ‘rinlarda – Harakatlar strategiyasi) tasdiqlandi: Ta’lim va fan sohasini rivojlantirish: uzluksiz ta’lim tizimini yanada takomillashtirish y о ‘lini davom ettirish, sifatli ta’lim xizmatlariga imkoniyatlarni oshirish, mehnat bozorining zamonaviy ehtiyojlariga muvofiq yuqori malakali kadrlarni tayyorlash;ta’lim muassasalarini qurish, rekonstruksiya qilish, kapital ta’mirlash, ularni zamonaviy о ‘quv va laboratoriya uskunalari,

sifatini baholashning xalqaro standartlarini joriy etish asosida oliy ta’lim muassasalari faoliyatining sifati hamda samaradorligini oshirish, oliy ta’lim muassasalariga qabul kvotalarini bosqichma-bosqich k о ‘paytirish; ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag‘batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini yaratish, oliy о ‘quv yurtlari va ilmiy-tadqiqot institutlari huzurida ixtisoslashtirilgan ilmiy- eksperimental laboratoriyalar, yuqori texnologiya markazlari va texnoparklarni tashkil etish. Yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirish; jismonan sog‘lom, ruhiy va intellektual rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, qat’iy hayotiy nuqtai-nazariga ega, Vatanga sodiq yoshlarni tarbiyalash, demokratik islohotlarni chuqurlashtirish v

qolgan yerlarga kartoshka, sabzavot, oziq-ovqat, moyli ekinlarni, shuningdek yangi intensiv bog‘ va uzumzorlarni joylashtirish;qishloq x о ‘jalik ekinlarining yangi seleksiya navlarini hamda yuqori mahsuldorlikka ega, kasallik va zararkunandalarga chidamli, mahalliy yer-iqlim va ekologik sharoitlarga moslashgan hayvonot turlarini yaratish va ishlab chiqarishga joriy etish b о ‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini kengaytirish; fermer x о ‘jaliklar, enga avvalo qishloq x о ‘jaligi mahsulotlarni ishlab chiqarayotgan, qayta tayyorlanayotgan, tayyorlash, saqlash, sotish, kurilish ishlari va xizmatlar k о ‘rsatish bilan shug‘ullanayotgan k о ‘p tarmoqli fermer x о ‘jaliklarini rag‘batlantirish va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish; qishloq x о ‘jalik mahsulotlarini chuqur qayta is

chuqur singish hamda bugʻlanish natijasida yoʻqotiladi. Bundan tashqari sizot suvining erga yaqin boʻlganida bugʻlanish miqdori ortadi va tuproqning ildiz rivojlanadigan qismida zaharli tuzlarning yigʻilishi roʻy beradi. Bu hol paxtaning normal rivojlanishi va oʻsishiga taʼsir koʻrsatadi. Institut tomonidan taklif etilayotgan qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini sugʻorishning yangi uslubi suvni tejash va yuqori hosil olishda qoʻl keladi. Paxtaning oʻgʻitlangan egatlarini polietilen plenkalar bilan sugʻorish texnologiyasining foydasi boʻyicha tajriba institutning Jizzax filialida oʻtkazildi. Ilmiy tekshirish instituti xodimlarining taʼkidlashicha, tejamkorlik bilan sugʻorilganda paxta hosilining ortishi yaqqol koʻzga tashlangan. Besh yillik tajriba natijasida hosildorlik gektariga 10 sentnerdan

O`simlikni kaliyli oziqlantirish – o`simlikning alohida organlarini rivojlantirishi uchun kuchli omil hisoblanadi . Kaliy hujayra sharbatida shakar to`planishiga imkon yaratadi , bu esa o`simlikning qishga chidamliligini oshiradi , tomir tarmoqlarini rivojlanishini , hujayralarining qalinlashishiga imkon beradi. Kaliyning ortiqchasi hosilning ko`payishiga olib keladi . Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki suvdan foydalanishda tejamkorlikka rioya qilish, undan unumli foydalanish nafaqat inson salomatligi balki o‘simlik hamda hayvonat dunyosida ham muhim rol o‘ynaydi. Mavzuning dolzarbligi. Suvdan foydalanishning ilgʻor texnologiyalari ishlab chiqiladi va uni hayotga tatbiq etish imkoniyatlari ham ochila boradi. Toza ichimlik suvidan foydalanish madaniyatining susayishi sanoat ishlab chiqari

miqdori ortadi va tuproqning ildiz rivojlanadigan qismida zaharli tuzlarning yigʻilishi roʻy beradi. Bu hol paxtaning normal rivojlanishi va oʻsishiga taʼsir koʻrsatadi. Olimlar tomonidan taklif etilayotgan qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini sugʻorishning yangi uslubi suvni tejash va yuqori hosil olishda qoʻl keladi. Paxtaning oʻgʻitlangan egatlarini polietilen plenkalar bilan sugʻorish texnologiyasining foydasi boʻyicha tajriba paxtachilik bo’yicha institutning Jizzax filialida oʻtkazildi. Ilmiy tekshirish instituti xodimlarining taʼkidlashicha, tejamkorlik bilan sugʻorilganda paxta hosilining ortishi yaqqol koʻzga tashlangan. Besh yillik tajriba natijasida hosildorlik gektariga 10 sentnerdan qoʻshilib gektariga 47 sentnerni tashkil etgan, Bunda tagʻin suv 35 va undan koʻp miqdorda tejalgan

mevasining shirinligi kamayadi , urug`i esa puch bo`lib qoladi . Kaliy o`simlikning uglevod va oqsil almashinuvida eng muhum fizologik rol o`ynaydi , azotning ammiyakli formada o`zlashtirilish sharoitini yaxshilaydi . Ma’lumki har-bir ellement o’simlikda o’z funksiyasini bajaradi va shuning uchun ham bir elementni ikkinchisi bilan almashtirib bo’lmaydi. Shuning uchun ham suv tarkibidagi kimyoviy elementlarni o‘rganish davr taqozasi hisoblanadi. Bitiruv malaka ishining maqsadi va vazifalari. Tabiiy suv - tarkibidagi erigan tuzlarga bog'liqdir. Har xil tuzlarni o'zida tutishi (minerallanganlik darajasi)ga qarab, suvlar quyidagicha klassifikasiyalanadi, ya'ni turlarga bo'linadi: — chuchuk suv, ularda tuzlar miqdori 1 g(l gacha bo'ladi; — sho'rroq suv, ularda tuzlar miq

1. HC О 3 - > C а 2   М g 2  2. HC О 3 - < C а 2   М g 2  < HC О 3 -  S О 4 2- 3. HC О 3 -  S О 4 2- < C а 2   М g 2  Yuqorida ko'p marta ta'kidlanganidek, yer osti suvlari odatda ko'proq minerallangan bo'lib, ular tarkibida natriy, sulfat va xlor ionlari nisbatan ko'p uchraydi. Bunday ionlar oson eruvchi tegishli tuzlarning tabiiy suvda eriganligi natijasidir. Ayniqsa issiq va quruq iqlimli Markaziy Osiyo mintaqasi uchun bunday tabiiy suvlar ko'proq xarakterli hisoblanadi. Suv o’simliklar hayvonlar va insonlar h ayotida juda katta a hamiyatga ega. Har qanday organizmda suv h ayotiy faoliyatni ta’minlovchi kimyoviy jarayonlar yuz beradigan mu hit bо‘lib hisoblanadi, undan tashqari suvning о‘zi ham qator biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etadi. Natriyning

bilan ahamiyatlidir. Binobarin, agroiqlimiy resurslarni harorat, suv va tuproq birligida ko’rish yanada to’g’riroq bo’ladi. Ekiladigan ekin turlari, ularning tarqalish areallari, o’sish va rivojlanish jarayonida ekinlarda to’planadigan va inson uchun qimmatli bo’lgan o’simlik moddalari, chunonchi g’alla ekinlarida, lavlagi ildiz mevalarida, kungaboqar urug’larida oqsil, kraxmal, yog’lar, to’qimalar, qand va boshqa ko’pgina moddalarning to’planish darajasi suvning mikroelementlarga boylik darajasiga bog’liq. Suv resurslari- qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining zonalligi va uning xususiyatlarini belgilab beradigan omildir. O’simliklarning tabiiy muhitiga- issiqlik, namlik va ularning vegetatsiya davriga kelish rejimiga suvdagi minerallarning ta’siri katta. Shunga ko‘ra sizot suvlari tarki

I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1 Suv resurslari va uning muhofaza choralari. Suv , vodorod oksid, H 2 O — vodorod (11,19%) va kislorod (88,81%)dan iborat eng sodda kimyoviy birikma. S. rangsiz, hidsiz suyuqlik (qalin qatlamda zangori rangli). Mol. m. 18,0160. Yerning geologik tuzilishi tarixi va unda xayotning paydo boʻlishi, fizik va kimyoviy muhit, iqlim va obxavoning shakllanishida S. muhim ahamiyatga ega. Hech qanday tirik organizm S.siz hayot kechira olmaydi. S. qishloq xoʻjaligi va sanoatdagi barcha texnologik jarayonlarning zaruriy qismidir. S. tabiatda keng tarqalgan. Yer yuzining qariyb 3/4 qismini tashkil qiladi. Gidrosfera — okeanlar, dengizlar, koʻllar, S.havzalari, daryolar, Yer osti S.lari, tuproqlar namini oʻz ichiga olgan Yerning suvli pusti 1,4— 1,5 mlrd. km³ ni tashkil etad

konsentratsiyasi oz — darelarda oʻrtacha 20 mg/l, Yer osti Sida yanada oz, okean Sida esa 4 mg/l. Vodorodning 2 ta barkaror izotopi (‘H va 2H) va kislorodning 3 ta izotopi (|6O, O17, |8O) borligi tufayli 9 ta turlicha izotopli S maʼlum. Yerdagi barcha S.da tarkibida vodorodning izotopi — tritiy (3H) boʻlgan 13 — 20 kg "oʻta ogʻir" S. bor. S. keng tarqalganligi va uning insonlar hayotidagi ahamiyati kattaligi tufayli qadimdan hayot manbai xisoblanadi. Qad. dunyo faylasuflari fikricha, S. hayot uchun zarur boʻlgan 4 unsurning biridir (olov, havo, tuproq qatori). Shu bilan birga S. sovuqlik va namlik eltuvchisi deb ham qaralgan. XVIII asrning oxirigacha S.ni individual kimyoviy element deb kelindi. 1781—82 yillarda ingliz olimi G. Kavendish Sni ilk bor vodorod va kislorod aralashm

qovushoqligi kichik, suyuqlanish va qaynash temperaturasi yuqori, suyuq holatdagi zichligi qattiq holatidagidan katta. Q4°dan yuqori temperaturada ham, undan pastda ham S.ning zichligi 1000 kg/m³ dan past boʻladi. Bu hodisa S.ning zichlik anomaliyasi deb ataladi. Toza S.ning solishtirma issiqlik sigʻimi barcha suyuq va qattiq moddalarnikidan katta (4,18 JGʻg); demak, 1 g S.ni G isitish uchun boshqa moddalarni isitishga sarflanadigan issiqlikka nisbatan koʻproq issiklik talab qilinadi. Bu S.ning issiqlik sigʻimi anomaliyasi deb ataladi. Toza S.ni ehtiyotkorlik bilan astasekin sovitib borilsa, u Sdan past trada ham (—33°ga qadar) muzlamasligi mumkin, Bunday "oʻta sovigan" S. barkaror boʻlmaydi; uni silkitilsa yoki ichiga biror kristall tashlansa, darxrl muzlab krladi. Shuningdek, t

elektr va issikdik eltuvchi, bugʻ mashinalarida ish jismi, bosim uzatuvchi sifatida qoʻllanadi. Organizmdagi S. barcha oʻsimliklar, tirik organizmlar va mikroorganizmlarda moddalar almashinuvi uchun zarur asosiy vosita, shuningdek, bir qancha kimyoviy fermentativ reaksiyalarning substrati hisoblanadi. Fotosintez jarayonida S. karbonat angidrid bilan birgalikda organik moddalar hosil boʻlishida qatnashadi va shu bilan birga Yerda tirik organizmlar hosil boʻlishi vositasi hisoblanadi. S. toʻqimalar faoliyatini, oziq moddalar va almashinuv mahsulotlari (qon, limfa, oʻsimliklar sharbati)ning singishini, fizik termoregulyasiyani va hayot faoliyatiga tegishli boshqa jarayonlarni taʼminlaydi. Organizmlarda juda kup miqdorda S. boʻladi. Odam tanasidagi barcha suyuklik va toʻqimalar tarkibida massa

Ichкi suv rеsurslаrini iflоslаnishi vа buzilishi dеgаndа biz suvdа hаr хil оrgаniк, nооrgаniк, mехаniк, bакtеriоlоgiк vа bоshqа mоddаlаr to’plаnib qоlib, uning fiziк хоssаlаri (rаngi, tiniqligi, hidi vа mаzаsi) vа хimiyaviy tаrкibining (rеакtsiyasi o’zgаrаdi, оrgаniк vа minеrаl qo’shimchаlаr miqdоri оrtib, zаhаrli biriкmаlаr paydо bo’lishi vа chuкаvеrishini, suvning tаrкibidа кislоrоdning каmayyb, hаr хil bакtеriyalаrning paydо bo’lishini tushunаmiz. Suv hаvzаlаri аntrоpоgеn iflоslаnishining аsоsiy mаnbаlаri hаr хil bo’lib, ulаrning eng muhimlаri quyidаgilаr: Tаbiiy iflоslаnish. Bungа коsmiк chаnglаr, shаmоl, dоvul, quyun, yog’in vа sеl, vulqоnlаrning оtilishi, o’simliк vа hayvоnlаrning o’lishi vа chirishi, аerоplаntоnlаr nаtijаsidа кеlib chiquvchi mоddаlаr кirаdi; Sun’iy iflоslаnish. Bung

uilаrdаn vа sаnоаt коrхоnаlаridаn chiqqаn iflоs suvlаr tаrкibidа mеdа-ichак каsаlliкlаri, vаbо epеdеmiyasi, tif, ichburug’i, sil, sibir yazvаsi, stоlbnyaк, pоlimеrit, gеpаtit infекtsiyasi vа bоshqа каsаlliкlаr tаrqаtuvchi bакtеriyalаr sаqlаnib qоlаdi hаmdа suv оrqаli кishilаr оrgаnizmigа o’tаdi. Dunyodа аhоlining tеz o’sishi vа urbаnizаtsiya jаrаyoni, sаnоаtning rivоjlаnishi, qishlоq хo’jаligi eкinlаri maydоnining, аsоsаn sug’оrilаdigаn еrlаrning кеngayyshi chuchuк suvgа bo’lgаn tаlаbni yanаdа кuchaytirаdi, оqibаtdа iflоs chiqindi suvlаr miqdоri оrtib, ichкi suv hаvzаlаri tоbоrа iflоslаnib bоrаvеrаdi. Nаtijаdа chuchuк suv rеsurslаrining sifаtini yomоnlаshishidаn tаshqаri, suvning tаbiаtdа aylаnib yurish jаrаyonigа hаm sаlbiy tа’sir etаdi. Shu sаbаbli zudliк bilаn suv rеsurslаridаn foydаlаn

lекin suvni кo’p iflоslоvchi кimyo, nеft-кimyosi, miкrоbiоlоgiya, rаngdоr mеtаllurgiya каbi sаnоаt коrхоnаlаri qоshidаgi tоzаlоvchi inshооtlаrning iflоs chiqindi suvdаgi mоddаlаrni zаrаrsizlаntirish sаmаrаsi judа pаst. Оqibаtdа o’shа iflоs suvlаr to’lа tоzаlаnmаsligi tufayli «tоzаlаngаn suv» tаrкibidаgi (mis, ruх, nеft mаhsulоtlаri, nitrаtlаr vа bоshqаlаr) zаrаrli mоddаlаrning miqdоri nоrmаdаgidаn оrtiqdir. Buning ustigа mаmlакаtimizdаgi еngil, оziq-оvqаt, sut- go’sht, enеrgеtiка каbi sаnоаt оb’екtlаridа, sоg’lоmlаshtirish vа qishlоq хo’jаliк коrхоnаlаridа iflоs chiqindi suvini tоzаlоvchi inshооtlаr каm, mаvjudlаri esкi vа кichiк bo’lib, оqаvа suvlаrning miqdоri кo’p bo’lgаnligi tufayli ulаrning bir qismi tоzаlаnmаsdаn suv hаvzаlаrigа tаshlаb yubоrilmоqdа. Хоlbuкi, коrхоnаlаrdа yangi, zаmо

egа. Аgаr 1 t qоg’оz tayyorlаsh uchun hоzir 250 t suv sаrflаnsа, АQSh, Аngliya, Frаntsiya vа Yapоniyadа qоg’оzgа quruq ishlоv bеrish tехnоlоgiyasini ayrim коrхоnаlаrdа qo’llаshgа o’tish оrqаli suv butunlay ishlаtilmaydi; - suv rеsurslаrini tоzа sаqlаb, sifаtini yaхshilаsh vа iqtisоd qilish mаqsаdidа кеlаjакdа hаr bir коrхоnа ehtiyojigа оlinаyotgаn chuchuк suvi uchun emаs, bаlкi dаryo, каnаl, кo’l, suv оmbоrlаrigа chiqаrib tаshlаnаyotgаn iflоs оqаvа suvning miqdоrigа qаrаb hаq to’lаshni jоriy qilish mаqsаdgа muvоfiq bo’lur edi. Bundа mа’lum коrхоnаdаn chiqаyotgаn оqаvа suvning iflоsliк dаrаjаsigа qаrаb hаq оlinsа, o’tа iflоs suv uchun кo’prоq, каm iflоs suv uchun оzrоq hаq to’lаnsа nаtijаdа, birinchidаn коrхоnаdаn chiqаyotgаn iflоs оqаvа suv miqdоri qisqаrаdi, chuchuк suv каm оlinаdi; iккin

Sаnоаtlаshish vа urbаnizаtsiya jаrаyonining hоzirgi dаrаjаsidа suv rеsurslаrini iflоslаnishdаn sаqlаsh vа uning sifаtini yaхshilаshgа qаrаtilgаn chоrа-tаdbirlаrning o’zi еtаrli emаs. Shu sаbаbdаn, iflоs оqаvа chiqindi suvlаrni tоzаlаb vа zаrаrsizlаntirilib, so’ngrа tаbiiy mаnbаlаrgа оqizish кеrак. Jаhоnning кo’p mаmlакаtlаridа iflоs оqаvа chiqindi suvlаrni tоzаlаshdа bir qаtоr usullаrdаn foydаlаnilmоqdа. Suv rеsurslаrini tоzаlаsh usullаri. Кimyoviy tоzаlаsh usuli. Bundа iflоs chiqindi suvni tоzаlаshdа ungа rеаgеntlаr (rеакtivlаr) qo’shib, rеакtsiyagа кiritib, erigаn vа erimаgаn hоldаgi iflоslаntiruvchi mоddаlаr cho’кtirilаdi yoкi zаrаrsizlаntirilаdi. Iflоs suvlаrni кimyoviy tоzаlаsh usuli оrqаli suvdаgi erimаgаn mоddаlаrni 95 foizgаchа, erigаn hоldаgisini 25 foiz gаchа tоzаlаsh mumкin. Elе

1.2. Suv fondi va uning boshqaruv organlari. Tabiat boyliklari orasida suv alohida o`rin tutadi. Chunki barcha tirik jonzotlar hayotining asosiy manbai suvdir. Suvsiz hayot bo`lishi mumkin emas. Hattoki ota bobolarimiz suvni toza saqlashga, undan oqilona foydalanishga alohida e'tibor berganlar. Shuning uchun ham ular "Suv zar - suvchi zargar", "Suv uchun kurash - hayot uchun kurash", deb bejiz aytishmagan. Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida va ekologik tanglik bor paytda mustaqil O`zbekiston Respublikasining fuqarolari tabiatning barcha boyliklari qatori, suv resurslariga ehtiyojlari benihoya katta. Kelajak avlodimizning taqdiri, baquvvatligi, sog`ligi obi-hayotimiz bilan bog`liq ekan, demak, ayni shu kunlarda qabul qilinayotgan suv to`g`risidagi qonun, qaror va farm

Yuqoridagi talablar hamda suv resurslaridan foydalanish va ularni huquqiy muhofaza qilish, umuman olganda suv resurslari bilan bog`liq barcha muammolar, O`zbekiston Respublikasining "Suv va suvdan foydalanish to`g`risida"gi 1993 yil 6 mayda qabul qilingan qonunida 1 o`z aksini topdi. O`zbekiston Respublikasining 1993 yil 6 mayda qabul qilingan "Suv va suvdan foydalanish to`g`risida"gi qonunning 3-moddasiga asosan, "Suv O`zbekiston Respublikasining davlat mulki - umummilliy boylik hisoblanadi, suvdan oqilona foydalanish lozim bo`lib, u davlat tomonidan qo`riqlanadi." Ushbu qonunga asosan, O`zbekiston Respublikasining yagona davlat suv fondi: - Daryolar, ko`llar, suv omborlari, boshqa yer usti suv havzalari va suv manbalari, kanal va havuzlarning suvlaridan; - Yer ost

Bundan tashqari O`zbekiston Respublikasi "Tabiatni muhofaza qilish to`g`risida"gi qonunining 19-moddasida "Suvlar va suv havzalaridan foydalanish shartlari" ham aniq ko`rsatilgan. Jumladan, unda O`zbekiston Respublikasi hududidagi yer usti, yer osti va dengiz suvlaridan zarur miqdordagi suvning tabiiy aylanishini saqlash, uning normativida ko`rsatilgan darajada tozaligini ta'minlash, suv o`simliklari va hayvonlarini asrash, suv havzalarning ifloslanishiga yo`l qo`ymaslik, ularda ekologiya muvozanatini saqlash va suv havzasiga landshaft elementi sifatida ziyon yetkazmaslik sharti bilan yo`l qo`yiladi. Suv resurslarini huquqiy ekologik jihatdan muhofaza qilish O`zbekiston Respublikasining "Suv va suvdan foydalanish to`g`risida"gi Qonunning XXIV bobi, 97-102 moddal

- o`zanli va suv quyilib turadigan suv ombori uchun 300 m chor atrofi muhofaza qilinadi; - artezian quduq uchun foydalaniladigan ayrim quduqlar, buloqlar va chashmalar yoki yer osti suvlari usti 30 m radiusda suvga chidamli materiallar bilan tom qilib, yopiladi, maydoni kamida 0,25 ga bo`ladi; - ayrim quduqlar uchun yer osti suvi yoki infiltratsion suvdan foydalanganda 30 m radiusda usti yopiladi, maydoni kamida 0,75 ga bo`ladi. Xullas, suvdan huquqiy ekologik foydalanish, suvdan foydalanish huquqiga ega bo`lish, uni tasarruf etish, undan oqilona, tejamkorlik bilan foydalanish, uni ekologik muhofaza qilish, foydalanilayotgan suv manbalaridan tegishli qonunlar asosida foydalanish, suvni sanitariya -epidemiya qoidalari asosida saqlash va undan foydalanish, agarda yuqoridagi talablarga rioya

- daryolar, ko`llar, suv omborlari, boshqa yer usti suv havzalari va suv manbalari, kanal va hovuzlarning suvlaridan; - yer osti suvlari va muzliklardan iboratdir. Davlatlararo daryolar - Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon daryosi, Orol dengizi va boshqa suvlardan foydalanish huquqi davlatlararo bitimlarda belgilab beriladi. Shuningdek, qonunda davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining suvga doir munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vakolatlari ham aniq ko`rsatildi. Jumladan qonunning 5-moddasida O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining suvga doir munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vakolatlari quyidagicha ko`rsatildi: suv va suvdan foydalanish to’g’risidagi qonunlarni qabul qilish, ularga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish; suv resurslaridan foydalanish va ularni muhofaza qi

suvlarning davlat tomonida hisobga olib borilishini hamda suvdan foydalanishni nazorat qilish va ularni muhofaza etishni ta'minlash, davlat suv kadastri va suv monitoringini yuritish; yirik avariyalar, falokatlar, ekologiya tangligi va suvlarning zararli ta'siri oldini olish hamda ularga barham berish yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqish; suv resurslaridan foydalanganlik uchun haq to`lash, suv obektlarini bulg`atganlik va quritib qo`yganlik uchun haq undirish tartibini belgilash; davlatlararo munosabatlarni rivojlantirish; qonunlarda nazarda tutilgan boshqa chora-tadbirlarni amalga oshirish. E'tiborli tomoni shundaki, mazkur qonunda mahalliy hokimiyat va boshqaruv organlarining suvga doir munosabatlarni tartibga solish sohasidagi vakolatlariga ham e'tibor qaratilgan. Ma

davlat qo`mitalari va idoralar, davlat, kooperativ, jamoat korxonalari, tashkilotlari, muassasalari va fuqarolar rioya qilishlari, suvni muhofaza qilish, suvning zararli ta'sirining oldini olish va bartaraf qilish vazifalarini, suvni hisobga olish qoidalarini, shuningdek, suv to`g`risidagi qonunlarda belgilab berilgan boshqa qoidalarni bajarishlarini ta'minlashdir. O`zbekiston Respublikasi "Suv va suvdan foydalanish to`g`risida"gi qonunning 8-moddasiga asosan suvdan foydalanish sohasidagi davlat boshqaruvi quyidagicha ko`rsatilgan. Suvdan foydalanish sohasida davlat boshqaruvi O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, shuningdek bu sohada maxsus vakolatli bo`lgan hamda suvdan foydalanishni bevosita yoki havza (hududiy) b

va kommunal maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi, O`zbekiston Respublikasi Sog`liqni saqlash vazirligi amalga oshiradilar. Suvdan foydalanish ustidan idoraviy nazoratni O`zbekiston Respublikasi Qishloq va suv xo`jaligi vazirligi, O`zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo`mitasi organlari amalga oshiradilar. Jamoat birlashmalari, jamoalar o`z nizomlariga muvofiq hamda fuqarolar suvdan oqilona foydalanish va uni muhofaza bo`yicha tadbirlarni amalga oshirishda davlat organlariga ko`maklashadilar. Bu tadbirlarni o`tkazishda davlat organlari jamoat birlashmalari, jamoalar va fuqarolar takliflarini hisobga oladilar. 3. Suvdan foydalanish huquqi tushunchasi va turlari. Suvdan foydalanish huquqining paydo bo`lishi va beko

asosiy qismi qishloq xo`jaligida sug`orish maqsadlarida ishlatiladi. Uning qismidan esa sanoatda hamda maishiy va kommunal maqsadlarda foydalaniladi. Ana shu har uchala yo`nalish ham yildan-yilga ko`proq suv talab qilmoqda. Natijada regionimizda suv problemasi tobora jiddiy muammo bo`lib qolmoqda. Bunday sharoitda suvni tejab-tergab ishlatish, uning behuda ketishiga yo`l qo`ymaslik, qaytarma va oqava suvlardan unumli foydalanish, eng muhimi - suv manbalarini ifloslanishdan va ortiqcha minerallanishdan saqlash talab qilinadi. Bundan tashqari ushbu qonunning 22-moddasiga asosan, suvdan foydalanish turi ikki xil deb ko`rsatilgan. Suvdan umumiy foydalanish - suvning holatiga ta'sir qiladigan inshootlar yoki texnikaviy qurilmalarni qo`llamay foydalanish; suvdan maxsus foydalanish - inshootl

Suvdan birlamchi foydalanuvchi suvdan ikkilamchi foydalanuvchining butun suv xo`jaligi faoliyati uchun javobgar bo`ladi. Suvdan ikkilamchi foydalanuvchi, bashorati suvning tegishli ulushini suvdan birlamchi foydalanuvchi o`zlashtirib olgan yoki undan foydalangan taqdirda, unga nisbatan da'vo qo`zg`ashga va yetkazilgan zarar qoplanishini talab qilishga haqlidir. ("Suv va suvdan foydalanish to`g`risidagi Qonun"ning 24 moddasi). Albatta, suvdan foydalanishning qonunda belgilangan muddatlari ham mavjud. Suv obektlari doimiy yoki vaqtincha foydalanish uchun beriladi. Muddat avvaldan belgilanmagan holda foydalanish - doimiy foydalanish deb e'tirof etiladi. Suvdan vaqtincha foydalanish muddati; qisqa va uzoq (3-20 yil) bo`lishi mumkin. Suv obektlaridan vaqtincha foydalanish muddat

(ichimlik suvga bo`lgan ehtiyoj va maishiy ehtiyojlarni qondirish uchun suvdan foydalanish huquqi bundan mustasnodir). Qonunlarda korxonalar, tashkilotlar, muassasalar, fermer, dehqon xo`jaliklari va fuqarolarning suvdan foydalanish huquqini bekor qilishning boshqacha asoslari ham ko`zda tutilishi mumkin. Zero qonunchilikda suvdan foydalanish huquqini bekor qilish asoslari bilan birga suvdan foydalanish huquqini bekor qilish tartibi ham aniq yoritilgan. Suvdan foydalanish huquqi: suvdan maxsus, shuningdek ikkilamchi foydalanish uchun berilgan ruxsatnomani bekor qilish; tanho foydalanish uchun berilgan suv obektlarini qaytarib olish yo`li bilan bekor qilinadi. Suvdan maxsus foydalanish ruxsatnoma bergan organning qarori bilan bekor qilinadi. Suvdan ikkilamchi foydalanish suvdan birlamchi fo

Zero, qonunga asosan suvdan foydalanuvchilarning huquqlarini cheklash hollari ham qonunda ifoda etilgan. Mazkur qonunning 34-moddasiga asosan. Qonunlarda ko`zda tutilgan hollarda aholi sihat-salomatligini saqlash maqsadlarini, davlatning boshqa manfaatlarini, shuningdek suvdan boshqa foydalanuvchilar manfaatlarini ko`zlab, suvdan foydalanuvchilarning huquqlari cheklab qo`yilishi mumkin. Lekin bu holda aholining ichimlik va maishiy ehtiyojlari uchun suv obektlaridan foydalanish shart-sharoitlari yomonlashib qolmasligi lozim. Ayniqsa, barcha suv va suv obektlaridan foydalanuvchilar qonunda ko`rsatilgan majburiyatlarni amalga oshirishlari zarur. Suvdan foydalanuvchilar: suv obektlaridan oqilona ravishda foydalanishlari, suvni tejab-tergab sarflash, suvning sifatini qayta tiklash va yaxshilash

1.3. Suv va uning tirik organizmlar hayotidagi ahamiyati. Astronomlar o’zga sayyoralarda hayot bor yoki yo’qligini bilmoqchi bo’lsalar, avvalambor o’sha sayyorada suv bor yoki yo’qligini aniqlashga kirishadilar. Chunki, hayot bo’lishi uchun eng avvalo suv mavjud bo’lishi kerak. Yerda hayot dastlab suvda paydo bo’lib, undan quruqlik – havo va tuproqqa o’tganligini fan allaqachon isbotlagan. Suv o’zining erituvchanlik hususiyati bilan tabiatdagi barcha tirik organizmlarning hayotini ta'minlab turadi. Rus geologiya fanining otasi akademik A.P.Karpinskiy "Suv eng qimmatbaho boylik bo’lib, usiz yashash mumkin emas", deb yozgan edi. Kishilar suvning ahamiyatini bilib, qadimdan daryo yoki ko’l boyida uylar, shaharlar qurib yashaganlar, ko’chmanchi xalqlar doimo suv bor joyni izlaganl

in'om etilgan oliy ne'matdir. Biz kundalik hayotimizni suvsiz tasavvur eta olmaymiz. Suv inson salomatligini saqlashda katta ahamiyatga egadir. Bilamizki, odam tanasining 75-80% i suvdan iborat. Agarda, tanasidagi suvni 6-8% ini yo’qotsa, harorati ko’tariladi, yurak urushi , nafas olishi tezlashadi, boshi aylanadi va oriy boshlaydi. Suv yanada ko’proq yo’qotilsa, odam halok bo’lishi ham mumkin. Shundan ko’rinib turibdiki, suv-hayot tiriklik manbaidir. Uni tejash, asrab avaylash har bir fuqaroning muqaddas burchiga aylanmoi kerak. Ma'lumki, suv sayyoramizning 70% ni tashkil etib, u okeanlar, dengiz, daryo, ko’l va er osti suvlaridan tashkil topgan. Sayyoramizdagi mavjud suv zahirasining o’rtacha 1 foizini ichimlik suvi, qolgan qismini dengiz va okeanlarning sho’r suvlari tashkil

tarkibining buzilishiga, hayvonlar va insonlarning har xil kasalliklariga chalinishiga olib keldi. Suvga nisbatan bunday noto’ri munosabatda bo’lish faqat ekologik falokat emas, balki ma'naviy fojea hamdir. Suvlarni ifloslovchi manbalar juda ko’p: va xilma-xildir. Bularga sanoat korxonalari va maishiy xo’jalikdan chiqadigan oqova suvlar, qazilma boyliklarni ishlab chiqarishdagi oqovalar: neftni qayta ishlash korxonalaridan chiqadigan suvlar; kasalxonalardan oqib chiqadigan, chorvachilik komplekslardan oqib chiqadigan tozalanmagan suvlar va boshqalar kiradi. Dunyo okeanlariga tashlanayotgan neft mahsulotlari, sanoat-maishiy chiqindilar, okova suvlar, radioaktiv va turli zaharli kimyoviy moddalar salmoi yil sayin ortmoqda. Dunyo okeani suvlariga yiliga taxminan 10 mln. tonna neft mahsulo

Okean suviga tashlangan pestisidlar undagi o’simliklarni fotosinteziga zararli ta'sir etadi, hayvonlarni oir kasalliklar va o’limga mahkum etadi. Okeanga tashlangan oir metallar esa hayvon mahsulotlari orqali kishilarni zaharlaydi. Okean suvlari ifloslanganligi uchun ba'zi kurort shaharlari yaqinidagi joylarda hatto cho’milish taqiqlangan. Okean suvlarini ifloslanishi tufayli ularda baliq ovlash 15- 25 mln.tonnaga kamayib ketdi, faqat baliq ovlashdan Yaponiya yilida 100 mln.dollar, AQSh da okean suvlari ifloslanishining barcha yo’qotishlari 10 mlrd.dollardan ortiqni tashkil etadi. Agar okean suvining ifloslanishini oldini olish borasida barcha mamlakatlar keskin choralar ko’rmasalar mashhur fransuz okeanologi Jak Kustoning bashoraticha "Sanoat va turizm rivojlangan yirik davla

bo’lmaydi. Kelgusida ichimlik suvi zapasiga ega bo’lgan mamlakatlar suvni sotib, katta daromad ko’radilar, ammo ichimlik suvi kam bo’lgan mamlakatlar katta iqtisodiy zarar ko’radilar. O’zbekiston Respublikasida, shuningdek viloyatimiz sharoitida yildan-yilga, ayniqsa, yoz oylarida ichimlik suvining etishmayotganligi sezilmoqda. Bundan tashqari mamlakatda aholining ko’payishi xam yuqori darajada. Yaqin yillarda uning soni 30 mln.ga etishi ko’zda tutilmoqda. Ya'ni suvga talab oshib bormoqda, suv esa kamaymoqda. Viloyatimizda yagona bo’lgan Qashqadaryoning viloyat aholisi uchun ahamiyati benihoya kattadir. Ushbu daryo atrofida kishilar ming-ming yillardan buyon dehqonchilik, bodorchilik va chorvachilik bilan shuullanib, tirikchilik o’tkazib kelishgan. Bir so’z bilan aytganda, Qashqadaryo

foydalanilgan. Hatto daryo yaqinida, ya'ni suv mo’l joyda toat-ibodat qilinganda ham uni ortiqcha sarflamaslikka o’rgatilgan. Viloyatimizning yuqori zonasidagi mavjud er osti suvi xalqimiz uchun katta omaddir, chunki banday toza ichimlik suvi hamma joyda ham topilmaydi. Viloyatning pastki zonasida joylashgan er osti suvining ko’p qismi sho’rlanib, iste'mol qilishga yaroqsiz holga kelib qolgan. Yuqori zonadagi sifatli er osti suvi bugungi kunda minglab quduqlar orqali surilib olinayapti. Ushbu quduqlardan chiqqan suvning bir qismi suorish ishlariga sarflanayotgan bo’lsa, qolgan qismini Muborak gazni kayta ishlash zavodi va Sho’rtan gaz konlari ishlatmoqdalar. Dunyo boyicha er osti suvidan foydalanish yildan-yilga ko’paymokda. Yer osti suvini ko’p olinaverishi, uning sathini pasaytir

suvning manbai bo’lgan qor tolarga kam tushmoqda, muzliklar maydoni borgan sari qisqarib bormoqda. Buning asosiy sabablaridan biri o’tgan asrning birinchi yarmilarida tolardagi o’rmon-daraxtlarning, ayniqsa, archazorlarning qirqilib yuborilganligi, tolarning yalonoch bo’lib qolganligidir. Viloyatimiz tolaridagi o’rmonlarning 50 foizidan ko’proi qirqilib yuborilgan. Buning oqibatida suv kamayib, ko’p buloqlar qurib ketdi. Bahor oylarida tushgan nam xam tez bulanadi, shamol va yoingarchilik ta'sirida er eroziyaga uchraydi. Oldingi avlodlar yo’l qoygan xatoning jabrini keyingi avlodlar tortayapti. Hozirgi kunda bu borada yo’l qoyilgan xatolar tuzatilmasa, kelajak avlodning ahvoli bundan ham tang bo’ladi. Bu joylarda tabiat muvozanatini tiklashning asosiy sharti yangi o’rmonlar barpo qilis

Respublikamizda tabiiy suv zaxiralari nihoyatda cheklangan. Shu sababli ham ichimlik suvi mamlakatimizda qadrli hisoblanadi. Biroq keyingi yillarda suvdan foydalanishda jiddiy nuqsonlarga yo’l qoydik va qoymoqdamiz. Suvni isrof va iflos qilish hollarini ko’plab uchratish mumkin. 2005 yil ma'lumotlariga ko’ra Qashqadaryo viloyatida ham bu borada ko’pgina kamchilik va nuqsonlarga yo’l qoyilgan. Hozirgi kunda viloyatimizda 69 ta tashkilot bo’lib, ulardan 45 tasi suv havzasiga 24 tasi esa relefga 21 mln. oqindi suvlarni tashlaydilar. Jumladan, misol qilib, Muborak gazni qayta ishlash zavodini, Sho’rtan gaz konlarini, Qarshi shahar “Suv oqova” tashkilotini va Sho’rtan-Kimyo majmuasini ko’rsatishimiz mumkin. Oqava suvlarni tozalash usullari. Ayrim tashkilotlarda suv tozalash inshootlarning

oshqozon-ichak, sariq kasalligi, ichburu, qorin tifi, para tif kabi xavfli yuqumli kasalliklardir. Suv tarkibida 65 ga yaqin mikroelementlar borligi aniqlangan. Shulardan 20 dan ortii organizm ehtiyoji uchun juda zarur bo’lgan yod, ftor, molibden, mis, temir va boshqalardir. Shu elementlarning ko’payib yoki kamayib ketishidan har xil yuqumli kasalliklar kelib chiqadi. Masalan: buqoq, kareis, felyuaroz. Aholini toza ichimlik suvi bilan ta'minlash muhim ahamiyatga egadir. Ichimlik suvi maxsus davlat standartlari talabiga javob berishi va doimiy soliqni saqlash muassasalarining diqqat markazida bo’lishi shart. Asosan suvni har xil kasallik tarqatuvchi bakteriyalardan tozalashda xlorlash yoki hozirgi vaqtda ko’pchilik mamlakatlardagi singari ozonlash orqali tozalash usulidan foydalanish za

I I BOB Tajribalar qismi . 2.1 S izot suvlari tarkibidagi quriq qoldiq hamda erimaydigan qismini aniqlash Quruq qodiqni aniqlash. Buning uchun hajmi 100 ml. bo’lgan yuqori haroratga chidamli stakan olinib , 110°C haroratda qurutish shkafiga quritiladi . Qurutish shkafiga quritilgan stakan eksikatorda sovitilib , og`irligi yozib olinadi . Og`irligi o`lchab olingan stakanga keltirilgan mineral suv eritmasidan 50 ml o`lchab olinib solinadi uni suv hammomida suv bug`lanib ketguncha qizdiriladi . Shundan so`ng suvsizlantirilgan qoldiq quritish shkafida 110°C temperaturada quritiladi va og`irligi texnik tarozida o`lchab olinib , uning miqdori quydagi formula yordamida hisoblab topiladi : X = ( m 2 * m 1 ) * 1 0 0 V = ( 4 0 , 3 0 0 - 3 5 , 1 5 9 ) * 1 0 0 5 0 = 5 05 , 1 4 1 * 1 0 0 = 1 0 , 2 8 2

v - tahlil uchun olingan eritmaning hajmi 50 ml Demak quruq qoldiqning miqdori 10,282 g ekan. Erimaydigan qismni aniqlash . Buning uchun ,,ko‘k lentali‘‘ filtr qog‘ozi olinib u 105 0 C temperaturada quritish shkafida quritiladi va uni eksikatorda sovutilgandan so‘ng og‘irligi analitik tarozida o‘lchab olinadi. Qurutilgan filtir qog‘ozi shisha voronkaga joylashtirilib shtativga joylashtiriladi va keltiriilgan namunadan 50 ml hajmdagi sizot suvi filtirlanadi. Eritma filtirlab olingandan so‘ng, filtir qog‘oz distillangan suv bilan kumush nitratning 0,5% li eritmasi bilan xlor ioniga reaksiya bermaguncha yuviladi. Shundan so‘ng filtir qog‘oz 105 o C temperaturada quritish shkafida quritiladi va eksikatorda sovutiladi. Sovutilgan filtir qog‘oz analitik tarozida tortiladi va natija quydagicha fo

Bu usulda uchala tuz natriy rux va uranil- atsetatni eritib, chuktirib natriy ionini kuriladi . Bu usulda namuna 1-8 mg natriy ionini beradi. 2.2 Kerakli apparatlar, material va reaktivlar Hajmi 100; 200 ;500;1000 ml bo‘lgan o‘lchov kolbalari. Hajmi 10; 50; 1000 ml bo‘lgan o‘lchov silindrlari Hajmi 250 ml bo‘lgan konussimon kolba hamda 20;25;50; 100ml stakanlar Shisha filtr № 3 №4, uchi yopilgan shisha palochkalar Texnik tarozi, quritish shkafi, yeksikator.Shishali suv nasosi,yelektro plitka Rux sulfat, natriy xlorid tuzlari,sirka kislotasi Distillangan suv,etil spirti,dietil efir,sulfat kislota va uranil atsetati. 2.3 Taxlilga tayyorgarlik 2.3 Chukmali eritma tayyorlash . Stakan olib unga 10 gramm uranilatsetat va kaynok distillangan suvdan 54 ml, 1.7 ml uksus kislotasi 30 gramm rux ats

nasos orkali filtrlab yuvamiz.Filtrda kolgan koldikni yaxshilab spirt bilan xam yuvamiz. Tuyingan eritma uchala tuz natriy rux– uranilatsetatdan 4-5 marta 2 ml dan solamiz .Koldikni yana bir nechta tomchi efir bilan yuvib 10-15 minutdan keyin olib kalsiy xloristiy solingan eksikatorga bir soat kuyiladi va tarozi tortib olinadi. Natriy ionini xisoblab topish formulasi mg/l Х = m * 0.01495 *1000 = V Qanday : m - koldik ogirligi .g 0.01495 - natriyni xisoblash koeffitsenti V- taxlil uchun olingan namuna mikdori Misol : Х = m * 0.01495 *1000 = 147.2 * 0.01495 *1000 = 110 V 20 46

2.3. Gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash Tahlil uchu n kerakli eritmalarni tayyorlash: Kerakli reaktivlar va jarayonlar Hajmi 100; 1000 ml bo’lgan o’lchov kolbasi Hajmi 250 ml bo’lgan konussimon kolbasi Pipetka 10; 25; 50; byuretka 25 ml Kapelnitsa hamda shisha sovutgich (xolodilnik) Distillangan suv Xlorit kislotaning 0,1 n fiksanali Metil oranjning 0,1 % li eritmasi Laboratoriya tarozisi VLT-20. Tahlilga tayyorgarlik. 3.1 0.1n HCL eritmasini tayyorlash 1 l ulchov kolbasi olib ogziga voronka va shisha tayokcha kuyib HCL ampulasini yorib ulchov kolbasiga yuvib tushiramiz va metkasiga kadar distillangan suv solamiz . 3.2. 0.1 % metil oranjeviy tayyorlash 0.01 gramm metil oranjeviy tortib olib 100 ml ulchov kolbasiga solamiz va metkasiga kadar distillangan suv solamiz. 47

Tahlilni borishi 4.1 250 ml konussimon kolba olib namuna ( mineral suv) dan 25-50 ml olib solamiz va ustiga xamma xajmi 100 ml yetguncha distillangan suv solamiz . Ustiga 2-3 tomchi metil oranjiviy tomizib sarik rangdan gulobi rangda kelguncha titrlaymiz. Agarda gidrokarbonat ioni suvda 300 mg/l dan kup bulsa . titrlash tugaganidan sungra konusssimon kolbadagi namunani ogziga kayta tushish ( obratniy ) xolodelnik kuyib 5-7 minut kaynatsak eritma rangi yana sarik tusga kirsa 0.1n HCL bilan titrlaymiz. Х = VH *61*1000 V 1 Kanday : V - HCl bilan titrlashda ketgan ml mikdori N- HCL ni normal eritma mikdori. 61- gidrokarbonat ionini gramm ekvivalentligi V1- taxlil uchun olingan namuna mikdori Misol : Х = 5 1.2*01* 61* 1000 = 2 05 25 48

I II. BOB. NATIJALAR TAHLILI 3.1 Natriy hamda gidrokarbonatli birikmalarning fizik – kimyoviy xususiyatlari Natriyning atom massasi 22,99 ga teng. Uning atom radiusi 0,189 va ion radiusi 0,098 nm ga teng bo’lib, ionlanish energiyasi esa, 5,14 eV ga teng. Natriy tabiatda ko’p tarqalgan element, u yer po’stlog’ining 2,64% ini tashkil qiladi. Quyoshda va yulduzlarda ham natriyning borligi aniqlangan. Natriy minerallari qatoriga NaCl galit yoki toshtuz, Na 2 SO 4 ∙H 2 O mirabilit yoki glauber tuzi, Na 2 AlF 6 kriolit, Na 2 B 4 O 7 ∙10H 2 O bura, Na 2 CO 3 ∙10H 2 O soda, NaCl∙KCl silvinit, Na 2 SO 4 ∙3K 2 SO 4 glazerit, Na 2 SO 4 ∙MgSO 4 ∙4H 2 O astraxanit, NaNO 3 chili selitrasi va boshqalar kiradi. Natriy boshqa elementlar bilan birga silikat va alyumo-silikatlar tarkibida, o’simlikl

Natriy 11 22,99 97,9 886 0,97 0,4 Kaliy 19 39,09 63,5 771 0,86 0,5 Rubidiy 37 85,48 39,3 690 1,53 0,3 Seziy 55 132,91 28,5 672 1,90 0,2 Strukturasi Natriy xloridning kristall panjarasi Havo rang = Na + Yashil rang = Cl − Термодинами к характеристик аси Δ f H 0 g −181,42 кДж/моль Δ f H 0 l −385,92 кДж/моль Δ f H 0 s −411,12 кДж/моль 50

Δ f H 0 aq −407 кДж/моль S 0 g, 1 bar 229,79 Дж/(моль·K) S 0 l, 1 bar 95,06 Дж/(моль·K) S 0 s 72,11 Дж/(моль·K) Dielektrik o‘tkazuvchanlik NaCl — 6,3 NaCl ни сувдаги эритмасининг конsентраsияси ва зичлиги . Конsентраsия, % Конsентраsия, г/л Zichligi, g/ml 1 10,05 1,005 2 20,25 1,012 4 41,07 1,027 6 62,47 1,041 8 84,47 1,056 10 107,1 1,071 12 130,2 1,086 14 154,1 1,101 51

Конsентраsия, % Конsентраsия, г/л Zichligi, g/ml 16 178,5 1,116 18 203,7 1,132 20 229,5 1,148 22 256 1,164 24 283,2 1,18 26 311,2 1,197 Dengiz tuzi dengiz suvini to‘liq bug‘lanishi natijasida hosil bo‘lib u asosan xloridlar,karbonatlar,sulfatlar va boshqa tuzlardan iborat. Dengiz suvidagi tuzlarning o‘rtacha miqdori quyidagi jadvalda keltirilgan: Tuzlarning nomi Масс. доля, % NaCl 77,8 MgCl 2 10,9 MgSO 4 4,7 KCl 2,5 K 2 SO 4 2,5 52

CaCO 3 0,3 Ca(HCO 3 ) 2 0,3 Boshqa tuzlar 0,2 Tozalangan kristall holidagi dengiz tuzi  O‘lik dengiz janubiy qismida tuzni qazib olinishi.Izrail. 53

 Tosh tuzi kristallari  Dakarda tuzni olinishi  Boliviyadagi tuz uyumlari. 54

Gidrokarbonatli tuzlar ishqorlarga karbonat angidrid ta ’ sir etdirish yo ’ li bilan yoki karbonat kislotaning eriydigan tuzlari hamda boshqa kislotalarning tuzlari orsida bo ’ ladigan almashinish reaksiyalaridan foydalanib hosil qilinadi . Masalan: NaOH + CO 2 = NaHCO 3 NaHCO 3 + NaOH = Na 2 CO 3 + H 2 O Ishqoriy metallarining gidrokarbonatlari qizdirilganda karbonatlarga aylanadi: 2NaHCO 3 = Na 2 CO 3 + CO 3 + H 2 O Kaliy va natriy karbonatlarning eritmalari, gidrolizlanishi tufayli, kuchli ishqoriy sharoitga ega: Na 2 CO 3 + H 2 O ↔ NaHCO 3 + NaOH CO 2 + H 2 O ↔ HCO 3 - + OH - Kalsiy karbonat suvda erimaydi. Shuning uchun ,ohakli suvdan karbonat angidrid o’tkazilganda u loyqalanadi: Ca(OH) 2 + CO 2 = CaCO 3 + H 2 O Ammo ohakli suvdan karbonat angidrid uzoq vaqt o’tkazilsa, avval loyqa b

Ca(HCO 3 ) 2⃗100 щС CaCO 3 ↓+CO 2 + H 2 O 3.2. Natr iy hamda gidrokarbonatli birikmalarning olinish usullari. Bizga ma’lumki hammamiz ovqatga solib ishlatadigan osh tuzi natriy xloridi (NaCl) bo‘ladi. Uning molekulasi bitta xlor va natriy atomlaridan iborat. Osh tuzi, ya'ni, natriy xlorid, xlorid kislota (HCl) ning asos va natriy gidroksidi bilan reaksiyaga kirishishida hosil bo‘ladi. Shu sababli ham, kislotalar va asoslarning o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida hosil bo‘ladigan moddalar uchun umumiy nom sifatida tuzlar atamasi qo‘llanadi. Tuzlar molekulasi tarkibidagi atomlar, elektr kuchlari ta’siri ostida to‘g‘ri tartibda joylashgan bo‘ladi. Bunday atomlarni o‘zaro ajratish juda mushkul. Shu sababli ham aksariyat tuzlarni parchalash (eritish) uchun katta harorat darajalari kerak

keng qo‘llaydigan oddiy shisha esa, asosan murakkab molekulyar tuzilishga ega bo‘lgan natriy silikat (Na 2 SiO 3 ) molekulasidan iborat bo‘lib, uning tarkibida natriy, kremniy va kislorod atomlari mavjud. Natriy osh tuzining suyuqlanmasini elektroliz qilish yo’li bilan olinadi. Katod va anod bo’shlig’i diafragma bilan ajratilgan bo’ladi, natriyning musbat ioni katoddan elektron biriktirib oladi ya’ni neytral atomga aylanadi. Natriyning neytral atomlari katodda suyuqlangan metall holida yig’iladi. Anodda xlor ionlari elektronlarini beradi, ya’ni oksidlanish sodir bo’ladi va gaz holida erkin xlor ajralib chiqadi. Bu jarayonlarni quyidagicha tasvirlash mumkin: NaCl = Na + + Cl Na + + e - = Na 0 (katodda); Cl - - e - = Cl 0 ; 2Cl 0 = Cl 2 (anodda) natriy olish uchun soda bila

Natriy peroksid Na 2 O 2 sarg’ish kukun holidagi modda. Unga suv ta’sir ettirilganda ishqor va vodorod peroksid hosil bo’ladi: Na 2 O 2 + 2H 2 O = 2NaOH+ H 2 O 2 Agar reaksiya qizdirish bilan olib borilsa, vodorod peroksidning parchalanishi natijasida kislorod ajralib chiqadi. Vodorod peroksid Na 2 O 2 ga suyultirilgan kilota (H 2 SO 4 ) ta’sir ettirib olinadi, natriy peroksid esa havodagi karbonat angidrid bilan reaksiyaga kirishadi: Na 2 O 2 + 2HCl = 2NaCl+ H 2 O 2 2Na 2 O 2 + 2CO 2 = 2Na 2 CO 3 +O 2 Shu sababli Na 2 O 2 nafas olish apparatlarida havoni regenerasiyalab kislorod ajratib chiqarish uchun foydalaniladi. Na 2 O 2 gazlamalar, suyak, soch va boshqalarni oqartirish uchun ishlatiladi. Natriy giperoksid NaO 2 yuqori (300 atm) bosimda va 500 0 С da kislorod bila

Natriy gidroksidning suvdagi eritmasi kuchli ishqordir, terini kuydiradi, ko’zga tushsa ko’r qiladi, shuning uchun u bilan ishlashda nihoyatda ehtiyot bo’lib ishlash lozim. Natriy gidroksid sovun tayyorlashda, to’qimachilik va ko’nchilik sanoatida, organik moddalar olishda, neftni tozalashda, viskoza usulda sun’iy ipak hosil qilishda, kimyo laboratoriyalari va boshqa ko’pgina sohalarda ishlatiladi.Natriyning barcha tuzlari suvda yaxshi eriydi, Na[Sb(OH) 4 ]esa suvda erimaydi. Analitik kimyoda ana shu birikmani hosil qilish yo’li bilan Na + ioni topiladi. NaCl oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. Natriy xlorid, gidrokarbonat, nitrat, arsenat, bromid, yodid, sulfat va silitsilatlari tibbiyotda, shuningdek Na 2 CO 3 shisha ishlab chiqarishda ishlatiladi. Tabiatda suv ohakli tog’ jinslarida

Ca(HCO 3 ) 2 + Ca(OH) 2 = 2CaCO 3  + 2H 2 O Doimiy qattiqlikka ega bo’lgan suvni bu usullar bilan yumshatib bo’lmaydi, uni yumshatish uchun soda qo’shiladi: MgSO 4 + Na 2 CO 3 = MgCO 3  + Na 2 SO 4 MgCl 2 + Na 2 CO 3 = MgCO 3  + 2NaCl Bu usulni karbonatli qattiqlikni ham, binobarin, aralash qattiqlikni ham yo’qotish uchun bemalol tadbiq etish mumkin: Mg(HCO 3 ) 2 + Na 2 CO 3 = 2NaHCO 3 + MgCO 3  Suvning qattiqligi graduslarda ifodalanadi. Suvning qattiqligi 1 l suvdagi kalsiy va magniy ionlarining milligramm - ekvivalentlari yig’indisi bilan o’lchanadi. 1 gradus qattiqlik 0,35663 mg-ekv kalsiy yoki magniy ionlariga teng. Qattiqlikning har bir mg ekvivalenti suvda 20,04 mg/l Ca 2+ yoki 12,16 mg/l Mg 2+ bo’lishiga to’g’ri keladi. Suvning qattiqligi 1,5 mekv/l dan ki

Ca(HCO 3 ) 2 ᵗ → CaCO 3 ↓ + H 2 O +CO 2 ↑ Bu kabi jarayonlar tabiatda ham sodir bo‘lib turadi. Agar suv tarkibida erigan uglerod (IV) oksid bo‘lsa, u ohaktoshga ta’sir qiladi va kalsiy karbonatning ma’lum bir qismi suvda eriydigan kalsiy gidrokarbonatga aylanadi. Yer yuzasida eritma qiziydi va undan yana kalsiy karbonat cho‘kmasi tushadi. 3.3. Natriyli h a m da gidrokarbonatli su v l a rnin g xalq xo’jaligidagi ahamiyati . Natriyning ko‘plab birikmalari bizga juda yaxshi tanish va kundalik turmushda keng qo‘llaniladi. Lekin, juda foydali, biroq, ko‘pchilikka notanish bo‘lgan natriyli birikma natriy peroksidi (Na 2 O 2 ) deyiladi. U ikki atom natriy va ikki atom kisloroddan iborat bo‘lib, natriyning yonishidan hosil bo‘ladi. Xuddi vodorod periksi va ozon singari, natriy peroksi

Natijada, natriy gidroksidi (NaOH) hosil bo‘ladi. Uni boshqacha qilib o‘yuvchi natriy ham deyiladi. Natriy gidroksidi, asoslar turkumiga kiradi. Bilasizki, kislotalarning molekulasi vodorod atomlarini juda bo‘sh holda tutib, arang ushlab turadi, asoslar molekulasi esa, aksincha, vodorod atomlarini juda mustahkam tutadi. Shu sababli ham, asoslarning xossalari odatda kislotalarning xossalariga teskari jihatlardan iborat bo‘ladi. Agar kislotaga asos qo‘shilsa, ular bir-birini o‘zaro neytrallaydi. Hosil bo‘lgan aralashma esa, kislota, yoki asosning har ikkalasini alohida olingan holatidagidan ham kimyoviy jihatdan kuchsiz bo‘lib chiqadi. Natriy gidroksidi barcha asos birikmalar ichida eng arzoni va oson topiladigani bo‘lib, shunga ko‘ra sanoatda juda keng qo‘llaniladi. Uni olish uchun

to‘g‘anoq bo‘lib turgan yog‘ qatlami (moslashib ketgan joylarni) yumshatadi va tozalash ishlarini osonlashtiradi. Bu maqsadda ishlatiladigan natriy gidroksidni ba’zan eskicha nomlash bilan ishqor ham deyiladi. Mutaxassislar orasida esa uning kaustik soda tarzidagi atamasi ham keng muomalaga kirgan. Bu atamadagi «kaustik» so‘zining aynan tarjima ma’nosi o‘zbek tilidagi «tishlog‘ich» degani kabi bo‘lib, u mazkur moddaning inson terisiga tushganida, terida paydo bo‘ladigan o‘yilish-yorilish jarohatlariga ishora tarzida shunday atalgan. Natriy gidroksidining eng katta hajmda ishlatilishi kuzatiladigan soha bu – yog‘och qirindilaridan viskoza, yoki qog‘oz ishlab chiqarish texnologiyalaridir. Agar paxta tolasiga ham avvaldan natriy gidroksidi bilan ishlov berilsa, uning mustahkamligi ort

Natriy karbonatidan asosan uglerod dioksidi (CO 2 ) hosil qilish manbasi sifatida foydalaniladi. Masalan, uglerod dioksidili o‘t o‘chirish vositalarini ushbu gaz bilan to‘ldirishda aynan natriy karbonat asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Aslida kuchsiz asos bo‘lishiga qaramay, ayrim masalalarda hatto natriy karbonatning asoslik xossalari ham ancha kuchlilik qiladi. Bunday hollarda esa kimyogarlarga undan-da kuchsizroq asos bo‘lmish natriy bikarbonat (NaHCO 3 ) asqotadi. Uning molekulasida atiga bitta natriy atomi bo‘ladi. Natriy bikarbonat ham kislotalar bilan birikkanida CO 2 gazi ajralib chiqadi. Lekin uning asoslik xossalari shu qadar yumshoqki, uni odam iste’mol qilishi ham mumkin. O‘ylaymanki siz kundalik turmushda ichimlik sodasi atamasini albatta eshitgansiz. O‘sha soda ayna

Ushbu moddani birinchi bo‘lib olmon kimyogari Iogan Rudolf Glaeuber 1858 yilda batafsil tadqiq qilgan edi. Ilk tadqiqotchisi sharafiga ba’zan natriy sulfatni glauber tuzi ham deyiladi. Odatda kimyoviy moddalarni suvga solinsa, hosil bo‘lgan eritma harorati, suvning avvalgi haroratidan ko‘ra balandroq bo‘ladi. Masalan suvda oltingugurt kislotasini, yoki, natriy gidroksidini tezkorlik bilan aralashtirilsa, hosil bo‘luvchi eritma harorati bir zumda qaynash darajasigacha ko‘tariladi. Kimyogarlar ham aksariyat hollarda reaksiyadan aynan shunday natija kutishadi. Lekin glauber tuzini suvga solinsa, hosil bo‘lgan eritmaning harorati, suvning avvalgi haroratidan pasayadi. Ushbu hodisa ilk bora kuzatilganida, kimyogar olimlar juda hayratda qolib, ko‘zlariga ishonishmagandi... Osh tuzi suvga kuc

larni ko'rsatish mumkin. Eng ko'p miqdorda esa 7 xil ion: N а  , К  , C а 2  , М g 2  , HC О 3 - , S О 4 2- , Cl - mavjuddir. Yuqorida ko'rasitilgan ionlarning ayrimlarining ko'p-kamligi (miqdorlari) ga qarab, tabiiy suvlar yana 3 turga: gidrokarbonatli (karbonatli), sulfatli va xloridli (Alekin, 1970 y)ga bo'linadi. Ularning har biri, o'z navbatida, tag'in 3 xilga ajratiladi, masalan, gidrokarbonatli (karbonatli) suv - tarkibida kalsiy tutgan, magniy va natriyli suvlarga bo'linadilar. U yoki bu turdagi suv o'z tarkibidagi mavjud ionlarning o'zaro bir- biriga nisbatan kam-ko'pligi bilan (mg-ekv/l) yana 3 qismga bo'linadi: 1. HC О 3 - > C а 2   М g 2  2. HC О 3 - < C а 2   М g 2  < HC О 3 -  S О 4 2- 3. HC О 3 -  S О 4 2- < C а 2 

$Xulosa O‘tkazilgan ilmiy va amaliy tadqiqotlar asosida bitiruv malakaviy ishida quydagi natijalar olindi. 1. Ushbu bitiruv malakaviy ishini amalga oshira borib, Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi kalsiy hamda xlor ionlarining miqdorini 2. Namuna uchun keltirilgan sizot suvidan 50 ml olinib u quritish shkafida 105 o С da quritildi va quruq qoldiqning miqdori 10,282 mg\\l ekanligi aniqlandi. 3. Amalga oshirilgan tahlil natijalariga ko‘ra , Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi kalsiy ionlarining miqdori 24,048 mg/l ekanligi aniqlandi. 4.Olib borilgan laboratoriya tahlil natijalariga ko‘ra , Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi xlor ionlarining miqdori 11,6 mg/l ekanligi aniqlandi. 67$

Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Kаrimoв I.А „ O‘zбеkiston бuyuk kеlаjаk sаri ” Toshkеnt, „O‘zбеkiston” 1998 y. 2. Kаrimoв I.А „ Jаhon moliyaвiy- iqtisoдiy inqirozi, O‘zбеkiston shаroitiда uni баrtаrаf etishninг yo‘llаri ва chorаlаri” Toshkеnt, „O‘zбеkiston” 2009 y. 3. Kаrimoв I.А ,, Бizninг аsosiy ваzifаmiz ваtаnimiz tаrаqiyoti ва xаlqimiz fаrавonliгini tаminlаshдir” Toshkеnt ,, O‘zбеkiston ” 2010 y 4. V.N. Alekseyev ,, Miqdoriy analiz” Toshkent ,, O‘rta va oliy maktab” 1963-yil 584 b. 5. Qoдiroв YO, Iбoдoв A ,, Formаsевtik ximiya ” Toshkеnt ,, Mедisinа” 1971 y. 245 б . 6. M.S. Mirkomilova “ Analitik kimyo” Toshkent ,, O‘zbekiston” 2010-yil.424 b. 7. SH.N. Nazarov ,, Analitik kimyo ” Toshkent ,, O‘qituvchi” 1984-yil. 234 b. 8. V.N. Alekseyev ,, Yarimmikrometod bilan qilinadigan ximiyaviy s

12.Pеrеlmаn A.I. Геoximiya priroдnix вoд. –M.: Nаukа, 1982 . 13.Abdullayev M., Bakiyeva X. Suv kimyosi (Muammoli ma’ruza matni). – Namangan: NamMPI, 2006. – 58 b. 14.Pеtroва L.В., Kаlyukoва Е.N. Ximiya вoдi. -Ulyanoвsk: UlГTU, 2004. -48 s. 15.O. Fayzullayev ,,Elektrokimyoviy tekshirish usullari” Toshkent ,,O‘qituvchi” nashriyoti 1995- yil. 425 b. 16. Iбrагimoв Г.I, Erkаев А.U, Yakuбoв R.YA , Turабjonoв S.M ,, Kаliy xloriд tеxnoloгiyasi ” Toshkеnt ,, Muhаrrir ” 2010 y. 256 б. 17. „O‘g‘itlаrдаn foyдаlаnishга oiд qisqаchа sprавochnik ” Toshkеnt „O‘zбеkiston” 1971 y. 234 б. 18. Ruбlев В.I „ Tеxnikа soвrеmеnnoy ximii” Moskвo ,, Znаniе ” 1971 y. c. 226 19. Авеrбul А.YA ,, Komplеksnoе ispolzoваniе ximichеskoгo sirya ” Moskвo ,, Znаniе ” 1975 y. c.256 20. Abdulxaeva M.M, Mardanov O‘.M ,, Kimyo‘‘ T

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari

Информация о документе

Продавец

Koson tumani “A. Navoiy nomli fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi natriy hamda gidrokarbonat ionlarining miqdorini aniqlash

Похожие документы