Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 134.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Сентябрь 2019
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Химия

Продавец

Bohodir Jalolov

Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi kalsiy hamda xlor ionlarining miqdorini aniqlash

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI KIMYO KAFEDRASI Bozorova Adiba O’tkir qizi “5140500-Kimyo” ta’lim yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish uchun Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi kalsiy hamda xlor ionlarining miqdorini aniqlash mavzusida yozgan BITIRUV MALAKAVIY ISHI Ilmiy rahbar: I. Naxatov Kimyo kafedrasi mudiri: L.S. Kamolov “Himoyaga tavsiya etilsin” Tabi iy fanlr fakulteti d ekani: ___________dots.B.Boysunov «____»_____________201 7 yil Qarshi-201 7 2 MUNDARIJA KIRISH ........................................................................................................... 2 I BOB.ADABIYOTLARSHARHI ....................................................................... 1. 1 Suv va uning zahiralari …………………………………………… 1. 2 Tabiiy suv turlari va ularning kimyoviy tarkibi.................................................. 1.3 Tabiiy suvlarning xalq xo`jaligidagi ahamiyati……………………………. II BOB . TAJRIBALARQISMI ………………………………………………… 2.1. Sizot suvlari tarkibidagi quruq qoldiqni aniqlash ………. . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Sizot suvlari tarkibidagi kalsiy ionlarining miqdorini aniqlash ………….. 2.3. Sizot suvlari tarkibidagi xlor ionining miqdorini aniqlash .. ……………… III BOB . NATIJALAR TAHLILI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KIRISH. Biz farzandlarimizni nafaqat jismoniy va ma&#39;naviy sog&#39;lom o&#39;sishi, balki ularning eng zamonaviy intellektual bilimlarga ega bo&#39;lgan u yg&#39;un rivojlangan insonlar bo&#39;lib XXI asr talablariga to&#39;liq javob beradigan barkamol avlod bo&#39;lib voyaga yetishi uchun zarur barcha imkoniyat va sharoitlarni yaratishni o&#39;z oldimizga maqsad qilib qo&#39;yganmiz. Islom Karimov О ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 7 fevral kuni “ О ‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish b о ‘yicha Harakatlar strategiyasi t о ‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi. Farmonga muvofiq aholi va tadbirkorlarni о ‘ylantirayotgan dolzarb masalalarni har tomonlama о ‘rganish, amaldagi qonunchilik, huquqni q о ‘llash amaliyoti va ilg‘or xorijiy tajribani rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;qishloq x о ‘jalik mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, yarim tayyor mahsulotlar va tayyor oziq-ovqat mahsulotlarini, shuningdek qadoqlash buyumlarini ishlab chiqarish b о ‘yicha eng zamonaviy yuqori texnologiyali uskunalar bilan jihozlangan, qayta ishlovchi yangi korxonalarni qurish, mavjudlarini rekonstruksiya va modernizatsiya qilish yuzasidan investitsiya loyihalarini amalga oshirish; qishloq x о ‘jaligi mahsulotlarni saqlash, transportirovka qilish va sotish, agrokimyo, moliyaviy va boshqa zamonaviy bozor xizmatlarni k о ‘rsatish infratuzilmasini yanada keygatirish;sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini yanada yaxshilash, meliorativ va irrigatsiya obyektlarning tarmog‘ini rivojlantirish, qishloq x о ‘jaligi ishlab chiqarish о ‘rganish;bolalarni sport bilan ommaviy tarzda shug‘ullanishga jalb qilish, ularni musiqa va san’at olami bilan bog‘lash maqsadida yangi bolalar sporti obyektlarini, bolalar musiqa va san’at maktablarini qurish, mavjudlarini rekonstruksiya qilish;kasb-hunar kollejlari о ‘quvchilarini bozor iqtisodiyoti va ish beruvchilarning ehtiyojlariga javob beradigan mutaxassisliklar b о ‘yicha tayyorlash hamda ishga joylashtirish borasidagi ishlarni takomillashtirish;ta’lim va о ‘qitish sifatini baholashning xalqaro standartlarini joriy etish asosida oliy ta’lim muassasalari faoliyatining sifati hamda samaradorligini oshirish, oliy ta’lim muassasalariga qabul kvotalarini bosqichma-bosqich k о ‘paytirish; ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag‘batlantirish, ilmiy va innovatsiya yutuqlarini amal Suvga aralashgan barcha tur komponentlar ikki xil: erimagan va erigan holda bo&#39;ladi. Suvdagi erigan aralashmalarni mavjud ilmiy ma&#39;lumotlar (Alyokin, 1970 y)ga ko&#39;ra, asosan, turli ionlar, mineral tuz, organik va biogen moddalar qoldiqlari hamda gazlar bo&#39;ladi, deb qarash mumkin. Erimagan birikmalar ham juda ko&#39;p bo&#39;ladi. Erimagan moddalar xususida qisqa ma&#39;lumot beramiz. Faqat birligida soy va daryolardagi suvlar olib o&#39;tadigan erimagan moddalar miqdori - Rm, odatda rus tilida yuritilib, kg/sek deb belgilanadi. Suvdagi ularni konsentrasiyasi Cm (g/m 3 yoki mg/l) bilan belgilanib, suvning aralashmali ko&#39;rsatkichini ko&#39;rsatadi. Agar suvni umumiy sarf hajmi Q bilan ifodalansa , * 1000 Q R С м м tenglamani yozish mumkin. Bundan tashqari suv oqava bilan ketadi. Suv tarkibida erimagan holdagi moddalar miqdori yil fasllari, iqlim, sharoit va boshqa omillarga bog&#39;liq, ya&#39;ni doim o&#39;zgarib turadi. Ayrim tabiiy suvlarda turli xil mikroorganizm va suv o&#39;tlari, planitonlar erimaydigan organik birikmalar manbai hisoblanadilar. Yoz oylarida planktonlarning rivoj topishi uchun qulay sharoitlarida suvlar tarkibida erimagan organik birikmalar ham ko&#39;p bo&#39;lishligi aniqlangan. Erimagan, ya&#39;ni “osilgan holda”gi organik moddalarning suv tarkibida paydo bo&#39;lishi ikki xil yo&#39;l bilan amalga oshadi: 1. Kuchli yomg&#39;ir (sel) yog&#39;ilishi yoki harorat ko&#39;tarilib muz qorlar ko&#39;p erib, katta miqdorda suv oqimlari natijasida er yuzasidagi jonzodlar, har xil biogenozlar yuvishi bilan; 2. Suvning o&#39;zida ma&#39;lum muhum fizologik rol o`ynaydi , azotning ammiyakli formada o`zlashtirilish sharoitini yaxshilaydi . O`simlikni kaliyli oziqlantirish – o`simlikning alohida organlarini rivojlantirishi uchun kuchli omil hisoblanadi . Kaliy hujayra vakuolasida shakar to`planishiga imkon yaratadi , bu esa o`simlikning qishga chidamliligini oshiradi , tomir tarmoqlarini rivojlanishini , hujayralarining qalinlashishiga imkon beradi. Kaliyning ortiqchasi hosilning ko`payishiga olib keladi . Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki kaliy, sulfat, gidrokarbonat va boshqa bir qator ionlar jumladan kalsiy, magniy, natriy,nitrat, fosfor va boshqa ionlar ham o‘simlik hamda hayvonat dunyosida muhim rol o‘ynaydi.Shuning uchun ham bu kabi birikmalarni o‘rganish davr taqozasi hisoblanadi. Bitiruv malaka ishining maqsadi va vazi Mazkur qonunning 101-moddasida, yer osti suvlarini muhofaza qilish tartibi ifodalangan. Yer osti suvlarini chiqarish va undan foydalanish bilan shug‘ullanuvchi idoralar suv chiqarilayotgan uchastka va unga tutash hududlarda yer osti suvlariga doir rejimlarga rioya etilishini kuzatib borishlari, shuningdek foydalanilayotgan suvning miqdori va sifatining hisobini yuritishlari shart. Tabiatga antropogen omil kuchayganligi, ya&#39;ni ko&#39;plab sanoat korxonalari, qishloq xo&#39;jaligi ekinzorlari, kommunal xo&#39;jaliklari faoliyati natijasida har xil chiqitlar bilan atrof-muhitlar bulg&#39;anadi, shu jumladan, iflos oqavalar bilan suv havzalarining ifloslanishi sabab toza suv muammosi hozirga paytda eng dolzarb masala hisoblanadi . Kalsiy o’simlikning me’yoriy oziqlanishi uchun zarurdir. Xu eruvchanligi juda yuqoridir. Shu sababli xlorid ionlari hech qanday to&#39;siqsiz suv orqali migrasiyalanadi. U barcha suvlarda uchraydi. Suv mineralizasiyasining oshishi xlorid ionlarining absolyut va nisbiy oshishini ta&#39;minlaydi. Agar o&#39;ta minerallashgan suv bo&#39;lsa undagi xlor ionlari boshqa ionlarga nisbatan birinchi o&#39;rinni egallaydi. Tabiiy suvlarga xlor ionlarining kelib tushishi manbai quyidagilardir: - Tog&#39; jinslarining xlorli minerallari (galit, NaCl silvin KCl va boshq.)- vulqonlardan chiqadigan chiqindi. - Yog&#39;ingarchiliklar - sanoat korxonalar va xo&#39;jalikdan chiqadigan chiqindi suvlar . Sulfat ionlari -ham harakatlanuvchi bo&#39;lib ammo xlorid ionlariga nisbatan biroz passivroqdir. Tuproqning kolloidlari deyarli SO 2 - 4ni ushlay olmaydi, faqatgina hujayralari emiriladi. Beda, lavlagiga ohakli o’gitlar ijobiy ta’sir qilsa, choy bo’tasi, mosh va boshqalarga salbiy ta’sir qiladi.Kalsiy o’simlikning me’yoriy oziqlanishi uchun zarurdir.Uni ko’p yillik dukkakli o’tlar eng jadal iste’mol qiladi. Bundan tashqari kalsiy nordon tuproqni ohaklashtirish uchun ham ishlatiladi. Shuning uchun ham sizot suvlari tarkibidagi kalsiy hamda chlor ionlarining miqdorini aniqlash ushbu bitiruv- malakaviy ishining ilmiy asosini tashkil etadi. Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ish kompyuter matnida 66 betdan iborat bo‘lib, 2 ta jadval, 1 rasmni o‘z ichiga oladi hamda kirish, 3 ta bo‘lim va xulosalar, 25 ta adabiyotlar va 3 ta internet saytlari ro‘yxati kiritilgan va ilovalardan tashkil topgan. 12 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1 Suv va uning zahiralari. Suv yer yuzida tanqislikka uchrashi mumkinmi, masalan Yerning yuqori qismida 1454 mln. km 3 suv bo’lsa va Yerning ichki qismida 700-800 mln. km 3 suv bo’ladi. Bundan tashqari bizga malum bo’lgan suvning Yer yuzidagi tabiiy aylanishini quidagicha ifdalash mumkin: «okean» - «atmosfera» — «yomg’ir» - «bug’lanish» - «okean». Shunday bo’lsada insoniyatning ko’payishi, sanoat korxonalarida suvning ko’plab ishlatilishi, qishloq xo’jaligida suvning beqiyos darajada me‘yoridan ortiq ishlatilishi va boshqa sabablarga ko’ra suv keyingi vaqtda tanqislikka uchrab, ifloslanib bormoqda. Yer yuzi aholisi 7 mld. kishiga suv resurslarining taqsimoti quyidagi hisoblar boyicha to’g’ri keladi : - Irrigatsiya - 7000 km 3 - Sanoat -1700 km 3 - Kommunal x ў t kapron ishlab chiqarish uchun 5600 t, 1t qog’oz ishlab chiqarish uchun 1000 t, shakar uchun esa 100 t suv sarf bo’ladi va h.k . Respublikamizda suv resurslari cheklangan bulishiga qaramasdan, uni tejashga kam e’tibor berilyapti, natijada suvning ko‘p qismi bekorga sarf bulmoqda. Deyarli barcha iste’molchilar doimiy ravishda meyordan ko‘p suv olishga xarakat qiladilar. Bu esa ekin maydonlarida yer osti suvlari sathining ko‘tarilishiga, yerlarning qayta shurlanishiga olib kelmoqda. O‘z navbatida shurni yuvish uchun yana katta miqdorda suv sarflanib, natijada sug‘oriladigan yerlarda hosil buladigan qaytarma suvlar miqdori ham ortmoqda. Shundan ko‘rinib turibdiki, sug‘orishda suvni tejashning katta imkoniyatlari mavjud. Bunga avvalo, kanallar o‘zanini betonlash, nov (lotok)lardan foydalanish Ma’lumotlaridan qaytarma suvlarning miqdori keyingi yillarda keskin ortganligi yaqqol kurinib turibdi.Umuman, 1956-1980 yillar mobaynida tabiiy resurslarga oqizilgan qaytarma suvlar xajmi 77,1km3 ni tashkil etgan. Yuqoridagi misollar suvni miqdoriy kamayishdan muhofaza qilishning muhim istiqbollaridan darak beradi. Shu bilan bir qatorda suvning sifatini muhofaza qilish, ya’ni tabiiy manbalarga oid oqava, qaytarma va boshqa turdagi chiqindi suvlarning qushilishi natijasida ifloslanishdan saqlash ham juda muhimdir. Yukorida aytilgan asosiy masalani hal qilishda, ko‘pchilik olimlarning fikricha quyidagi choralarni nazarda tutish lozim. 1. Shaharlarning oqava suvlaridan dehkonchilik, asosan yem-xashak yetishtiriladigan dalalarini sug‘orishda foydalanish mumkin, chunki tajribalarning ko‘rsatish 2-jadval ma’lumotlaridan qaytarma suvlarning miqdori keyingi yillarda keskin ortganligi yaqqol kurinib turibdi.Umuman, 1956-1980 yillar mobaynida tabiiy botiqlarga oqizilgan qaytarma suvlar xajmi 77,1km3 ni tashkil etgan. Yuqoridagi misollar suvni miqdoriy kamayishdan muhofaza qilishning muhim istiqbollaridan darak beradi. Shu bilan bir qatorda suvning sifatini muhofaza qilish, ya’ni tabiiy manbalarga oid oqava, qaytarma va boshqa turdagi chiqindi suvlarning qushilishi natijasida ifloslanishdan saqlash ham juda muhimdir. 1.2 Suvning kimyoviy tarkibi va xossalari. Tabiatga antropogen omil kuchayganligi, ya&#39;ni ko&#39;plab sanoat korxonalari, qishloq xo&#39;jaligi ekinzorlari, kommunal xo&#39;jaliklari faoliyati natijasida har xil chiqitlar bilan atrof-muhitlar bulg&#39;anadi, shu jumlada qoldiqlari hamda gazlar bo&#39;ladi, deb qarash mumkin. Erimagan birikmalar ham juda ko&#39;p bo&#39;ladi. Erimagan moddalar xususida qisqa ma&#39;lumot beramiz. Faqat birligida soy va daryolardagi suvlar olib o&#39;tadigan erimagan moddalar miqdori - Rm, odatda rus tilida yuritilib, kg/sek deb balgilanadi. Suvdagi ularni konsentrasiyasi Cm (g/m 3 yoki mg/l) bilan belgilanib, suvning aralashmali ko&#39;rsatkichini ko&#39;rsatadi. Agar suvni umumiy sarf hajmi Q bilan ifodalansa , * 1000 Q R С м м tenglamani yozish mumkin. Bundan tashqari suv oqava bilan oqib o&#39;tadigan modda zarrachalari massasi (m)ning oqish tezligi (U) ga bog&#39;liqligi, Eri qonuniga binoan 6 *U A m  ifodasi bilan xarakterlanadi. Bunda, A - proporsionallik koeffisenti. Ko&#39;rinib turibdiki, daryo suvida jami erima М = К * Р Bu yerda , М – birlik hajmdagi gazning massasi . Р - atmosferadagi gazning partsial bosimi . К - konstanta . Suvning yuqori qismida kislorod bilan toyinish 97-105% ni tashkil etadi. Chuqurlik oshgan sari bu daraja kamayib boradi. Bu yerda temperatura va boshqa shart-sharoitlar muhim rol oynaydi. Masalan, suvning temperaturasi oshgan sari kislorodning eruvchanligi kamayib, suvning sho ’ rligi oshadi. Shuning uchun ham sovuq suvda erigan O 2 k o’ p b o’ ladi. Okeanning 1 km chuqurligida erigan O 2 miqdori minimal darajada bo’ladi. SO 2 gidrosferada muhim va murakkab rollardan birini oynaydi. U suvning yuqori qismida havo bilan almashinish protsessida qatnashib, suvning kimyosiga ta‘sir qiladi. RN ning o’zgarishi ham shunga bog’liq bo’ladi. Kimyoviy muvozanat, ion almashinishi va k Bizga ma‘lumki hamma suv havzalarida suvning tarkibida ko’pgina erigan gazlar,tuzlar hamda har-xil elementlar uchraydi. Bir qator gazlarning suvda, haroratga bog&#39;liq holda, eruvchanligini xarakterlaydigan (tajribada aniqlangan) ma&#39;lumot quyidagi jadvalda keltirilgan. 5-jadval Suv harorati Eruvchanlik, mg(l 0 С СО 2 О 2 Н 2 0 10 25 50 100 3350 2310 1450 700 0 69.5 53.7 39.3 26.6 0 7070 5110 3380 1680 0 Suvda erigan gaz konsentrasiyasi, ya&#39;ni erigan miqdori, shu gazning suv ustidagi gaz potensial bosimi bilan o&#39;zaro bog&#39;liqlikda (muvozanatda bo&#39;lishlikka intilishi sabab) gaz - suv sistemasida uzluksiz sorbsiya-desorbsiya jarayonlari amalga oshadi. Ular asosan suvning yuza qismida bo&#39;lib, so&#39;ngra diffuziya jarayoni natijasida pastki qatlamlarda erigan gaz molek Suvning ishqoriyligi. Suv tarkibidagi anionlar ОH - , HCО 3 - , CО 3 2- , PО 4 3- , SiО 3 2- ва kuchsiz organik kislotalarning ayrim tuzlarining umumiy konsentrasiyasi suvning umumiy ishqoriyligi (I u ) deyiladi va bir litrdagi millimol (mmol(l) larda ifodalanadi. Chunki barcha ko&#39;rsatilgan moddalar kislotalar bilan ta&#39;sirlashadi, demak, suvning umumiy ishqoriyligi metil sarig&#39;i indikatori bilan titrlashga sarflanadigan kislota miqdori bilan aniqlanadi. Ishqoriylikni ifodalaydigan anionlar turiga bog&#39;liq holda gidrokarbonatli I gk (HCО 3 - ), karbonatli I k (CО 3 2- ), silikatli I s (SiО 3 2- ), gidratli I g (ОH - ), fosfatli I f (Н 2 РО 4 - , НРО 4 2- , РО 4 3- ) ишqорийликка бўлинади. Умумий ишqорийлик I u  I gk  I k  I s  I g  I f bo&#39;ladi. Tabiiy suvlarda, odatd Tabiiy suvlar umumiy qattiqligi bo&#39;yicha: yumshoq (Q u  2); o&#39;rtacha qattiq (Q u  2  10) va qattiq (Q u  10) suvlarga bo&#39;linadi. Suvning oksidlanuvchanligi. Suvning oksidlanuvchanligi – suvdagi moddalar, asosan, organik maddalar va oz miqdordagi temir birikmalari, vodorod sulfid, nitritlarni oksidlash uchun talab etiladigan kislorod massasi (mg(l hisobida) bilan aniqlanadi. Uning kattaligi suvdagi organik qo&#39;shimchalar konsentrasiyasini qiyosiy tavsiflash uchun ishlatiladi. Artezan suvlarining oksidlanuvchanligi odatda 1-3 mg(l O 2 ni, toza ko&#39;l suvlariniki – 5-8, botqoqlik suvlariniki esa – 400 mg(l O 2 ni tashkil etadi. Daryo suvlarining oksidlanuvchanligi katta chegarada o&#39;zgaradi, 60 mg(l va undan katta miqdorni tashkil qiladi. Tabiiy suv sistemalarining kom simob) miqdori, neft mahsulotlari, organik birikmalar (pestitsidlar, o’g’itlar, yuvish vositalari) va uglerod miqdorlari ham talab etiladi. Ifloslangan suvning holati va tarkibini bilish uchun undan analiz qilishga namuna olish e‘tiborga molikdir. Chunki oqova suvlarning turli joylaridan turlicha natijalar olinadi. Ba‘zi joylarda reaktsiyaga kirishish xususiyati kuchli b o’ lgan suvlar uchraydi. Shuning uchun bu suvlarga quyidagi k o’ rsatgichlarni tatbiq etish joyizdir: Suv yuzidagi yupqa plyonka – uning chuqurlik o’ lchami 50 dan 500mkm b o’ ladi. Hamma massa almashinish, ya‘ni suv bilan havo o’ rtasidagi jarayonlar mana shu sohada sodir b o’ ladi. Aniqlanishicha 200 mkm chuqurlikda suvning eng ifloslanish qismi b o’ lar ekan. Asosiy suv manbalari – uning chuqurligi b oy lab belgilanadi. - Suv havzalarini tabiiy eskirishiga olib keladigan moddalarni tushishi; - X o’ jalik chiqindi suvlarni tushishi; - Suv havzalarini qaynoq oqova suvlar bilan ifloslanishi; - Tarkibida turli xil tuzlar b ў lgan, neft qoldiqlari b o’ lgan, tarkibida organik sintetik moddalar b o’ lgan va h.k); - Tarkibida noma‘lum b o’ lgan turli xil radioaktiv chiqindilarni tushirish va h.k. Suv havzalariga tushgan hamma materiallar ham uni iflos qilavermaydi. Bizga ma‘lumki, suv universal erituvchi va uning o’ zi tarkibida erigan va suspenziya holidagi k o’ plab moddalardan iborat sistemadir. Ba‘zi moddalar esa shu darajada yig’ilib boraveradiki, ma‘lum vaqt o’ tgandan s ў ng shu moddaning miqdori r u xsat etilgan me‘yordan oshib ketadi va insonga yoki shu suvda yashovchi tirik: organizmlar uchun xavfli b Muallaq holdagi qattiq zarrachalar - bularning k o’ payishi bilan suvning nur o’ tkazishi kamayadi, fotosintez faolligi kamayadi, suvning tashqi rangi yomonlashadi. Issiqlik tasirlari - suvga issiq temperaturali suv tushganda sovuq suv bilan fiziologik o’ zgarishlarlar sodir b o’ ladi. Oqova suvga xarakteristika berishda k o’ pincha quyidagi fizik parametrlarga murojaat qilinadi: rangi, hidi, qattiq zarrachalarning tabiati va miqdori, tinish tezligi, temperatura, zichlik, oqimlar xarakteristikasi, aralashuvchanlik (gorizontal va vertikal b oy lab), diffuziya tezligi. Bundan tashqari vodorod ionlari kontsentratsiyasi (RN), tuzlar miqdori, erigan kislorod miqdori, BPK, XPK, nitrat miqdori, fosfat miqdori, metall (mis, q o’ rg’oshin, temir, r u x, nikel, kadmiy, simob) miqdori, neft mahsulot Suvning tubidagi suv massasida cho ’ kmaga tushish va yana qaytish jarayonlari, ya‘ni kuchish reaktsiyalari sodir b o’ ladi. Cho ’ kma – barcha erigan va erimaydigan moddalar, oqibatda suv tubiga cho ’ kadilar. Ba‘zi hollarda cho ’ kmanm analiz qilib, suv t o’ g’risida t o’ la ma‘lumot olish mumkin b o’ ladi . Organik birikmalar . Gidrosferani organik birikmalar bilan ifloslanishi h oh erigan holatda muallaq holatda b o’ lsin, uning tarkibi turlicha b o’ ladi. Ifloslangan suvlarda organik birikmalarning miqdori unchalik k o’ p b o’ lmaydi. Ifloslangan suvlarda ularning miqdori tashlangan organik chiqindilarning xarakteriga va u tushayotgan suvning fizik-kimyoviy xossalariga bog’liq b o’ ladi. Keyingi paytlarda suv havzalariga insektitsidlar, pestitsidlar, detergentlar, fenollar, uglevodlar 1.3. Tabiiy suvlarning xalq xo`jaligida ahamiyati Suv jahondagi eng tanqis va hisobli manbaga aylandi. Hozir er yuzidagi har bir kimsa qay yoʻl bilan boʻlsada bu boylikdan tejamkorlik bilan foydalanish ustida bosh qotirmoqda, bu hol ayniqsa qishloq xoʻjaligida koʻzga tashlanmoqda. Bunda sugʻorish polietilen plenka tushalgan egatlar boʻylab amalga oshiriladi. Paxtani anʼanaviy sugʻorishda joʻyaklar boʻylab ochilgan suvning 25-30 foizi yuzalab va chuqur singish hamda bugʻlanish natijasida yoʻqotiladi. Bundan tashqari sizot suvining erga yaqin boʻlganida bugʻlanish miqdori ortadi va tuproqning ildiz rivojlanadigan qismida zaharli tuzlarning yigʻilishi roʻy beradi. Bu hol paxtaning normal rivojlanishi va oʻsishiga taʼsir koʻrsatadi. Institut tomonidan taklif etilayotgan qishloq xoʻjaligi oʻsi Besh yillik tajriba natijasida hosildorlik gektariga 10 sentnerdan qoʻshilib gektariga 47 sentnerni tashkil etgan, 27 foizga oshgan. Bunda tagʻin suv 35 va undan koʻp miqdorda tejalgan. Oʻtgan yilda resursni tejashning yangi texnologiyasini keng sinovdan oʻtkazish Sirdaryo, Jizzax, Qashqadaryo, Andijon va Toshkent kabi viloyatlarida amalga oshirildi. Polietilen plenkalar bilan ekranlashtirilgan egatlarda sugʻorish texnologiyasini tekshirish natijalari asosida Sirdaryo viloyatidagi sinov maydonida hosildorlik 50,2 foizga oshib, sugʻoradigan suv miqdori 52,7 foizga qisqardi, bu koʻrsatkich Qashqadaryo viloyatida 20,9X48,5 foiz, Andijon viloyatida 21,9X40 foiz, Toshkent viloyatida 19,5X10,8 foizni tashkil qildi. Mutaxassislarning fikriga koʻra shu beshta obʼekt boʻylab koʻrsatkichlar umumlash Bu muammo butun insoniyatni oʻylantirib, 22 mart kuni Butun jahon suv kuni deb eʼlon qilingani bejizga emas. Umuman olganda, dunyo miqyosida ichimlik suvi taʼminoti kelajakda qanday boʻlishi boʻyicha mutaxassislar quyidagi ikki taxminni bildirmoqdalar (eng qizigʻi, har ikkala taxminda Xitoy bilan Hindiston omili bor. Aynan shu ikki davlat aholisi eng koʻp boʻlishi bilan birga, rivojlanish surʼati boʻyicha ham etakchilik qilishmoqda). Yirik shaharlardagi qashshoqlik va suv tanqisligi, Afrikadagi qurgʻoqchilik. Hozirdanoq dunyodagi aholisi 10 mln. kishidan ortiq 22 megapolisli ichimlik suvi tanqisligi va oqava tizimlar etishmasligidan aziyat chekmoqda. Eng murakkab vaziyat Xitoyda yuz berayapti. Mamlakatdagi 600 shahardan 550 tasi yuqoridagi muammoga ozmi-koʻpmi duch kelgan. Hindisto bois suvning, yaʼni erdagi obi hayotning bir qatrasini ham uvol qilmaslik, uni behuda narsalarga sarflamaslik barchamizning zimmamizdagi ulkan masʼuliyatdir. O‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 6-mayda qabul qilingan &#34;Suv va suvdan foydalanish to&#34;g&#34;risida&#34;gi qonunning 3-moddasiga asosan, &#34;Suv O‘zbekiston Respublikasining davlat mulki - umummilliy boylik hisobla nadi, suvdan oqilona foydalanish lozim bo‘ lib, u davlat tomonidan qo‘riqlanadi.&#34; Mazkur qonunning 101-moddasida, yer osti suvlarini muhofaza qilish tartibi ifodalangan. Yer osti suvlari chiqarish va undan foydalanish bilan shug‘ullanuvchi idoralar suv chiqarilayotgan uchastka va unga tutash hududlarda yer osti suvlariga doir rejimlarga rioya etilishini kuzatib borishlari, shuningdek foydalanilayotgan suvni O б -h а yot да n foy да l а nish даг i б osh б osh д oqlik ва m а s’uliyatsizlik yomon oqi ба tl а r га oli б k е lishini O‘rt а Osiyo да t а shkil top га n must а qil дав l а tl а r h а m да Qozog‘iston R е spu б lik а si m е lior а siya ва su в xo‘j а li г i xizm а ti r а h ба rl а ri o бд on muloh а z а qili б ko в r д il а r. Б u m а s а l а nin г а h а miyati ва mur а kk аб likl а rini tushini б е t д il а r. 1992-yilinin г 18-f ев r а li да Qozog‘iston R е spu б lik а si poyt а xti Olm а ot а sh а hri да mint а q адаг i дав l а tl а r а ro su в z а hir а l а rini б ir га lik да б oshq а rish ва muhof а z а qilish yuz а si да n а h д l а shu вга k е lishil д i. А h д nom а hujj а tini O‘rt а Osiyo r е spu б lik а l а ri h а m да Qozog‘iston R е spu б lik а si M е lior а siya ва su в muzlikl а r да n i б or а t д ir. Дав l а tl а r а ro да ryol а r - А mu да ryo, Sir да ryo, Z а r а fshon да ryosi, Orol де n г izi ва б oshq а su в l а r да n foy да l а nish huquqi дав l а tl а r а ro б itiml а r да бе l г il аб бе ril ад i. (4-mo дда tutil д i. H а r б ir r е spu б lik а o‘z hu д u д i да а h д nom ага а sos а n а m а l qilish m а j б uriyatl а rini ol д i. Shunin где k, qonun да дав l а t hokimiyati ва б oshq а ru в or га nl а rinin г su вга д oir munos аба tl а rni t а rti бга solish soh а si даг i ва kol а tl а ri h а m а niqko‘rs а til д i. Juml ада n qonunnin г 5-mo дда si да O‘z бе kiston R е spu б lik а si Oliy M а jlisinin г su вга д oir munos аба tl а rni t а rti бга solish soh а si даг i ва kol а t l а ri quyi даг ich а ko‘rs а til д i: Su в ва su вда n foy д foy да l а nish, en г muhimi - su в m а n ба l а rini iflosl а nish да n ва ortiqch а min е r а ll а nish да n s а ql а sh t а l аб qilin ад i. Б un да n t а shq а ri ush б u qonunnin г 22-mo дда si га а sos а n, su вда n foy да l а nish tori ikki xil деб ko‘rs а til га n . Su вда n foy да l а nish ва uni muhof а z а qilish usti да n дав l а t n а zo-. r а tinin г ва zif а si su вда n foy да l а nish б or а si да бе l г il аб qo‘yil га n t а rti б i ба rch а ва zirlikl а r, дав l а t qo‘mit а l а ri ва i д or а l а r, mulkchiliknin г ба rch а sh а kll а ri даг i korxon а l а r, mu а ss а s а l а r, t а shkilotl а r, де hqon xo‘j а likl а ri ва fuq а rol а r rioya qilishl а ri, su в ni muhof а z а qilish, su в nin г z а r а rli t а ’sirini ol д ini olish ва ба rt а r а f qilish ва zif а l а shkafida 110°C temperaturada quritiladi va og`irligi texnik tarozida o`lchab olinib , uning miqdori quydagi formula yordamida hisoblab topiladi : X = ( m 2 * m 1 ) * 1 0 0 V = ( 4 0 , 3 0 0 - 3 5 , 1 5 9 ) * 1 0 0 5 0 = 5 05 , 1 4 1 * 1 0 0 = 1 0 , 2 8 2 g m 1 - quruq chashkaning og`irligi 35,159 g m 2 -chashkaning quruq qoldiq bilan og`irligi 40,300 g v - tahlil uchun olingan eritmaning hajmi 50 ml Demak quruq qoldiqning miqdori 10,282 g ekan. 2.1. S izot suvlari tarkibidagi xlor ionlarining miqdorini aniqlash Xlorid ionining taxlil usuli GOST 23268.17-78 standarti orkali xlorid ioni argentometrik va merkurimetrik usul asosida aniklanadi. 1. Namuna olish GOST 23268.0-78 orkali olib boriladi. Xlorid ioni taxlili uchun kami bilan 250 ml bulishi kerak. Argentometrik usulda xlorid ionini anik - Kumush nitrat, Kaliy bixromat, Sulfat fiksanali 0.1 n, Natriy gidroksid fiksanali 0.1 n, Kaliy margansovka fiksanali 0.1 n, Distillangan suv, Etil spirti, Fenolftalin. Taxlilga tayyorgarlik - 0.1n Kumush nitrat eritmasini tayyorlash: - 16.9873 gramm kumush nitrat tortib olib uni 1 l ulchov kolbasiga solib unga kolbani metkasiga kadar distillangan suv solamiz . - 0.02 n kumush nitrat eritmasini tayyorlash uchun 200 ml 0.1 n eritmasidan olib 1 l ulchov kolbasiga solib kolbani metkasiga kadar distillangan suv solamiz . Eritma korongi joyda rangli idishda saklanadi. - 5 % Kaliy xromovokisliy eritmasini tayyorlash; 5 gramm Kaliy xromovokisliy tuzidan tortib olib 100 ml stakanga solamiz va ustiga 95 ml distillangan suv solib yaxshilab aralashtiramiz - 0.1n H 2 S0 4 ( Sulfat kislota) eritmasini Taxlilni borishi; _250 ml konussimon kolba olib 10-100 ml namuna suv idan solamiz. Xlor ioni miqdori 2-40 mg oraligda bulishi mumkin . Kolbaga yana distillangan suv solamiz. Jami suv mikdori 100 ml bulishi kerak. Namunada pH miqdori 7-10 ga teng bulishi shart. Ishkor yoki kislota orkali ya’ni 0,1n H 2 SO 4 yoki 0.1 n KOH orkali fenolftalin tomizib neytrallaymiz. Keyin 5 tomchi 5% kaliy xromovokisliy solib 0.02n kumush nitrat eritmasi orqali sarik rangdan kaxrabosimon rangga kelguncha titrlaymiz . Taxlilni xisoblab toppish; Xlor ionini konsentratsiya ogirligi mg/l VH*35.5*1000 X= V 1 V – Kumush nitrat bilan titrlashda ketgan eritmaning hajmi ml. H- Kumush nitrat eritmasining normal eritma miqdori. - 35.5- xlor ionini gramm ekvivalentligi V I - taxlil uchun olingan namuna miqdori V H *35.5* 2.2 Kalsiy ionining taxlil usuli : Kalsiy ionining taxlil usuli GOST 23268.5-78 standarti orkali kalsiy va magniy ionlarini titrlash usuli orkali aniklanadi. Qo’llanmada asosan kompleks III orkali ishqor urtaligida pH 12-13 kalsiy ioni tahlil qilib olinadi. pH 10 dan past bo’lsa kalsiy va magniyni summa xolatida bo’ladi. Bu usulda namunadagi kalsiy va magniy miqdori 1 mg ga teng bulishi kerak. 1. Namuna olish. GOST 23268.0-78 orqali olib boriladi. Kalsiy va magniy ioni taxlili uchun kami bilan 250 ml bulishi kerak. Kerakli jihoz va eaktivlar Hajmi 100; 500;1000 ml bo’lgan o’lchov kolbasi, Hajmi 50 ; 100 мл bo’lgan silindr Sig’imi 250 ml bo’lgan konussimon kolba Sig’imi 1;2;5:10;25;;50 bo’lgan pipetkalar; Sig’imi 10: 25 ml bo’lgan byuretkalar Tog’ri va teskari sovutgichlar Konsentrasiyasi 0 Qizil metil indikatorini tayyorlash. 0.1 gramm qizil metil indikatoridan tortib olamiz va uning ustiga qaynoq distillangan suvdan 110 ml solib stakanda eritib yaxshilab aralashtiramiz. 2 n IaON ( natriy gidroksid) eritmasini tayyorlash. 80 gramm natriy gidroksid tortib 1 l o’lchov kolbasiga solib yaxshilab aralashtiriladi so’ngira metkasiga kadar distillangan suv solinadi. Gidroksilamin solyannokisliy eritmasini tayyorlash. 4.5 gramm gidroksilamin solyannokisliy tortib olib hajmi 100 ml bo’lgan ulchov kolbasiga solamiz va uning ustiga metkasiga kadar etil spirti solamiz 0.025 % kalkonkarbonoviy kislota tayyorlash . 0.025 gramm kalkonkarbonoviy kislota tortib olib unga 100 ml suv-gletsirin aralashmasi 1:1 solamiz. Suv- gletsirin 1:1 tayyorlash. 150 ml stakan olib ichiga 50ml suv + 50ml gle Tahlilni xisoblab topish. Kalsiy ionining konsentratsiya ogirligi mg/l bo’ladi. * N *20.04*1000 X = V 2 V 1 V I - kompleks III bilan titrlashda ketgan ml mikdori N- kompleks III normal eritma mikdori. 20.04- kalsiy ionini gramm ekvivalenti V 2 - tahlil uchun olingan namuna miqdori * N*20.04*1000 X= V2 V1 = 1.6*0.1*20.04*100 24.048 10 = 38 2.3 Sizot suv ari i tarkibidagi xlor ionining miqdorini aniqlash Kerakli reaktiv va jihozlar GOST 23268.17-78 standarti orkali xlorid ioni argentometrik va merkurimetrik usul asosida aniklanadi. 1. Namuna olish GOST 23268.0-78 or q ali olib boriladi . -Xlorid ioni taxlili uchun eritmaning hajmi kami bilan 250 ml bulishi kerak. - Argentometrik usulda xlorid ionini aniklash. - Mineral suvda xlorid ioni 20 mg/l dan kup mikdorda buladi. Bu usulda neytrallash yoki рН 7-10 kumush xlopidning eritmasi asosida kilinadi. Titrlash oxirida eritma -kaxrabosimon xolatga keladi. Bu usulda namuna 2-40 mg/l xlorid ioni bo’lishi talab kullaniladi. 2.Kerakli jixoz va reaktivlar -O‘lchov kolbasi hajmi 100; 1000 ml, silindr 50 ; 100 ml -Кonussimon кolba hajmi: 100 ; 200 ;250 ml -Pipetka lap: 5 , 10;25;;50; 2.3 Tahlilga tayyorgarlik. 2.3.1 0.1n kumush nitrat eritmasini tayyorlash 16.9873 gramm kumush nitratdan tortib olib hajmi 1 l bo‘lgan ulchov kolbasiga solinadi ва kolbani metkasiga kadar distillangan suv solamiz . 2.3.2 0.02 n kumush nitrat eritmasini tayyorlash 200 ml 0.1 n eritmasidan olib 1 l ulchov kolbasiga solib kolbani metkasiga kadar distillangan suv solamiz . Eritma korongi joyda rangli idishda saklanadi. 2.3.3 5 % Kaliy xromovokisliy eritmasini tayyorlash 5 gramm Kaliy xromovokisliy tuzidan tortib 100 ml stakanga solamiz va ustiga 95 ml distillangan suv solib yaxshilab aralashtiramiz 2.3.4 0.1n H 2 SO 4 ( Sulfat kislota ) eritmasini tayyorlash. Hajmi 1l bo‘lgan ulchov kolbasi olib ogziga voronka va shisha tayokcha kuyib H 2 SO 4 ampulasini yorib ulchov kolbasiga yuvib tushiramiz 4. Taxlilni borishi 250 ml konussimon kolba olib unga 10-100 ml namuna suvidan solamiz . Keltirilgan oltingugurtli buloq suvida хlor ioni mtkdori 2-40 mg oraligda bulishi mumkin . Kolbaga yana distillangan suv solamiz. Jami suv mikdori 100 ml bulishi kerak. Namunada pH mikdori 7-10 ga teng bulishi shart. Ishkor yoki kislota orkali ya’ni 0.1n H 2 SO 4 yoki 0.1 n NaOH orkali fenolftalin tomizib neytrallaymiz. Keyin 5 tomchi 5% kaliy xromovokisliy solib 0.02n kumush nitrat eritmasi bilan eritmaning rangi sarik rangdan kaxrabosimon rangga kelguncha titrlaymiz. 2.5 Taxlilni xisoblab topish Xlor ionini konsentratsiya ogirligi mg/lX= VH *35 .5*1000 V1 Kanday : V - kumush nitrat eritmasi bilan titrlashda ketgan ml mikdori N- kumush nitratning normal eritma mikdori. 35.5- xlor ionini gramm ekvival II. BOB. NATIJALAR TAHLILI 3.1 Kalsiy hamda xlorning fizik – kimyoviy xususiyatlari T/n Xossalari Xlor(Chlorum). Kalsiy / Calcium (Ca) 1 Belgisi Cl Ca 2 Atom raqami 17 20 3 Koʻrinishi Sargʻish-yashil zaharli gaz Oqish-kumush rangli qattiq metall 4 Atom massasi ( molyar massasi ) 35.4527 m. a. b. ( g / mol ) 40,078 m. a. b. ( g / mol ) 5 Atom radiusi 193 pm 197 pm 6 Ionlashish energiyasi (birinchi elektron) 1254.9(13.01) kJ / mol ( eV ) 589,4(6,11) kJ / mol ( eV ) 7 Elektron konfiguratsiyasi [Ne] 3s 2 3p 5 [Ar] 4s 2 8 Kovalentlik radiusi 99 pm 174 pm 9 Ion radiusi (+7e)27 (-1e)181 pm (+2e)99 pm 10 Elektrmanfiylik (poling boʻyicha) 3.16 1,00 11 Elektrod potensiali 0 -2,76 В 12 Oksidlanish darajasi 7, 5, 3, 1, −1 2 13 Zichlik (при −33.6 °C)1.56 g Kalsiy (lot. Calx, Calcis — ohak soʻzidan olingan; Calcium), Ca — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Ishqoriy-yer metallariga kiradi; tartib raqami 20, at m. 40,08. Tabiiy Kalsiy oltita barqaror izotopdan tuzilgan: 40Ca (96,94%), 44Ca (2,09%), 42Ca(0,67%), 48Ca (0,187%), 43Ca (0,135%) va 46Ca (0,003%). Oksidlanish darajasi +2, goho + 1; ionizatsiya energiyasi Ca°—> Ca+—&#34; Ca 2+ , tegishlicha 6,11308 va 11,8714 eV ga teng; Poling boʻyicha elektromanfiyligi 1,0; atom, radiusi 0,197 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyasi son keltirilgan) Ca 2+ 0,114 nm (6), 0,126 nm ( , 0,137 nm (10), 0,148 nm (12). Yer poʻstida tarqalganligi jihatidan beshinchi oʻrinda (O, Si, Al, Fe dan keyin) turadi, massasi jihatidan 3,38%ni tashkil qiladi. Tabiatda yopiluvchi idishda saqlanadi. Suv va kislotalar b-n reaksiyaga kirishib vodorod ajratib chiqaradi. Havoda qizdirilganda CaO (soʻndirilmagan ohak), suv taʼsirida Ca(OH) 2 (soʻndirilgan ohak) hosil boʻladi. Vodorod b-n bevosita birikib, Kalsiy gidrid CaH 2 , azot b-n Kalsiy nitrid (Ca 3 N 2 ), uglerod b-n Kalsiy karbid-CaC 2 hosil qiladi, galogenlar b-n shiddatli reaksiyaga kirishadi. Birikmalarda II-valentli. Kuchli qaytaruvchi, metallarning oksidlari, sulfidlari va galogenidlaridan tegishli metallarni siqib chiqaradi. K, Al, Ag, Cu, Li, Mg, Pb, Sn va b. metallar b-n intermetall birikmalar hosil qiladi. Sanoatda Kalsiy CaCl2 (75-85%) + KC1 (15- 25%) aralashmasini elektroliz qilib olinadi.Metallurgiyada U, Th, Ti, Zr, Cs, Rb va baʼzi lantanoidlarni ularning birikmalaridan ajratib olishda, po Xlor — oʻtkir hidli, sargʻishyashil tusli gaz. Havoga nisbatan 2,5 marta ogʻir. Suyuqlanish trasi — YUG, kaynash trasi 34,G, zichligi 3,214 kg/m3. Suvda yaxshi eriydi. Tra koʻtarilishi bilan Xlorning suvda eruvchanligi pasayadi (100° li suvda Xlor amalda erimaydi). Xlor oʻz birikmalarida — 1, +1, +3, +4, +5 va +7 valentli. U kimyoviy jihatdan juda faol boʻlgani uchun koʻpchilik elementlar bilan bevosita birikadi, uglevodlardagi vodorod oʻrniga almashinadi. Tuyinmagan birikmalar SO, S2N4 va boshqa Xlorni biriktirib olishi mumkin. Kislorod, azot, uglerod va inert gazlar Xlor bilan bevosita reaksiyaga kirishmaydi. Namgarchilik bulmagan muhitlarda Xlor temir bilan birikmaganligi bois un poʻlat ballonlarda tashish mumkin. l. vodorod bilan shiddatli reaksiyaga kirishib vodorod xlorid NS1 hosil Kalsiy birikmalari . Kalsiy gidroksid, soʻndirilgan ohak, Ca(OH) 2 — kuchli asos. Rangsiz kristall modda. Zichligi 2,34 g/sm 3 . Tabiatda portlantid minerali holida uchraydi. 1 va 0,5 molekula suvli kristallogidratlari maʼlum. Qizdirilganda suvini yoʻqotib, kalsiy oksid (CaO) ga aylanadi. Nam havoda karbonat angidrid b-n birikib kalsiy karbonat hosil qiladi. Qurilishda, kimyo sanoatida (xlorli ohak, soda olishda), metallurgiyada, qand va teri (koʻn) i.ch.da, q.x.da suvni tozalashda va b.da ishlatiladi. Kalsiy karbid, CaC 2 — kalsiyning uglerod b-n hosil qilgan birikmasi. Kimyoviy sof holdagi Kalsiy — rangsiz kristall modda, texnikada qoʻllaniladigani kulrang yoki qora rangli. Suyuqlanish t-rasi 2160°, qaynash t-rasi 2300°; zichligi 2,22 g/sm3. Suv b-n shiddatli reaksiyaga kirishib atsetile Kalsiy oksid so‘ndirilmagan ohakning, kalsiy gidroksid esa so‘ndirilgan ohakning tarkibiy qismi hisoblanadi.Kalsiy oksidini suv bilan reaksiyasi ohakni so‘ndirish deb ataladi. Kalsiy oksid, asosan, so‘ndirilgan ohak olish uchun ishlatiladi. Kalsiy gidroksid Ca(OH) 2 amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. U so‘ndirilgan ohak, ohak suti va ohakli suv sifatida ishlatiladi. So‘ndirilgan ohak mayda g‘ovak kukun, odatda kulrang tusli Ca(OH) 2 , suvda bir oz eriydi (20° C da, 1 l suvda 1,56 g eriydi). So‘ndirilgan ohakning sement, suv va qum bilan xamirsimon aralashmasi qurilishda ishlatiladi. Aralashma asta-sekin qotadi. Ohak suti —sutga o‘xshash loyqa (suspenziya). U mol miqdordagi so‘ndirilgan ohak suvga aralashtirilganda hosil bo‘ladi. Ohak suti xlorli ohak tayyorlashda, qa Kalsiy sulfat, CaSO 4 — sulfat kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Tabiatda digidrat CaSO 4 *2H 2 O (gips, alebastr) va angidrit CaSO 4 holida uchraydi. Suyuqlanish t-rasi 1460°; zichligi 2,98 g/sm3. Ikkita bekaror geksagonal panjarali modifikatsiyasi maʼlum (a-va r-CaSO 4 a — CaSO 4 ning zichligi 2,587 g/sm3. (3CaSO 4 niki 2,484 g/sm3. Ikkala modifikatsiya ham suvda eriydi, gigroskopik, 0,5 va 2 molekula suvli kristallogidratlar hosil qiladi. Tabiiy suvlar tarkibida Kalsiy miqdori ortishi b-n ularning qattiqligi ham ortib boradi. Koʻmir b-n birga qizdirilganda CaS gacha qaytariladi. Kalsiy kalsiy xloridga kaliy sulfat taʼsir ettirish yoʻli b-n olinadi. Tabiiy Kalsiy boglovchi materiallar, sunʼiy usulda olingan Kalsiy esa termolyuminissent materiallar olishda qoʻllaniladi. K yumshoq abraziv sifatida qoʻllaniladigan, yuvuvchi vositalar, tish sementlarining komponenti boʻlgan pirofosfat Ca 2 P 2 O 7 olinadi. Digidroortofosfat Ca(HPO 4 ) 2 — gigroskopik modda. Uning monogidrati Ca(H 2 PO 4 ) 2 *H 2 O suvda oz (30° da 100 g da 1,8 g) eriydi. Xlorli ohak katta amaliy ahamiyatga ega. U so‘ndirilgan ohakning xlor bilan reaksiyasida hosil bo‘ladi: 2Ca(OH) 2 +2Cl 2 →Ca(ClO) 2 +CaCl 2 +2H 2 O Kalsiy gipoxlorit.Xlorli ohakning ta’sir etuvchi tarkibiy qismi kalsiy gipoxloritdir.Gipoxloritlar gidrolizga uchraydi. Bunda gipoxlorit kislota ajralib chiqadi. Gipoxlorit kislotani uning tuzidan, hatto karbonat kislota ham siqib chiqaradi: Ca(ClO) 2 +H 2 O+CO 2 → CaCO 3 ↓ +2HClO Gipoxlorit kislota mustahkam emas, u oson parchalanadi: 2HClO → 2HCl+O 2 ↑ Xlo tabiiy gips kuydirilgan gips Alebastr kukuni suv bilan aralashtirilsa, yarim suyuq plastik massa hosil bo‘ladi va u tez qotadi. Qotish jarayoni suv biriktirilishi natijasida sodir bo‘ladi: 2(CaSO 4 ) 2 ·2H 2 O+3H 2 O → 2 [CaSO 4 · 2H 2 O] Kuydirilgan gipsning qotish xossasidan amalda foydalaniladi.Chunonchi, alebastr bilan qum va suv aralashmasi suvoqchilikda ishlatiladi. Т oza alebastrdan bezak buyumlari, tibbiyotda esa gipsli bog‘lamlar quyishda foydalaniladi. Agar tabiiy gips CaSO 4 ·2H 2 O ancha yuqori temperaturagacha qizdirilsa, bunday holda suvning hammasi yo‘qoladi: CaSO 4 ∙ 2H 2 O t 1 8 0 0 C CaSO 4 + 2H 2 O Hosil bo‘lgan suvsiz gips CaSO 4 endi suv biriktirish xossasiga ega bo‘lmaydi va shuning uchu n uni „o‘lik gips“ deb ataladi. 50 3.2. Kalsiyli h a m da xlorli su v l a rnin g xalq xo’jaligidagi ahamiyati . Suv rеsurslаrini qaytа tiкlаnish vа tоzаlаnish qоbiliyatigа qаrаmаsdаn, qishlоq хo’jаligi vа sаnоаtni jаdаl rivоjlаnishi chuchuк suv rеsurslаri sifаtigа sеzilаrli tа’sir кo’rsаtdi. Аgаr 1900 yildа jаhоndа suv sаrfi 579 кm. кubni tаshкil qilgаn bo’lsа, Bugungа кеlib bu кo’rsаtкich 9 bаrоbаrgа оshdi. 1940 yildаn qishlоq хo’jаligidа suv sаrflаnishi каmayyb bоrmоqdа vа акsinchа sаnоаtdа uning hаjmi 2 bаrоbаrgа оshdi. Hоzirgi zаmоngа кеlib umumiy suv istе’mоlining 65 foizi (yoкi qaytmaydigаn suvning 85 foizi) qishlоq хo’jаligigа sаrflаnmоqdа, chunкi 1900 yildа so’g’оrilаdigаn еrlаrning maydоni 47 mln. gа.ni tаshкil etgаn bo’lsа, bugungа кеlib u 347 mln. gа.ni tаshкil etdi.Yer кurrаsidа suvning bеto’хtоv aylаnishi nаtij sаnоаtdа, коmmunаl-mayshiy хo’jаliкdа vа bоshqа sоhаlаrdа gidrоsfеrаning fаqаt 2 foizini yoкi 28.25 mln. кm кubni tаshкil etuvchi chuchuк dаryo, кo’l, акtiv suv аlmаshinish zоnаsidаgi еr оsti suvlаri, muzliкlаrdаgi suvlаrdаn foydаlаnilmоqdа, хоlоs. Birоq chuchuк suv rеsurslаrining 85 foiz (24 mln m кub) hоzirchа insоn judа каm foydаlаnаyotgаn muzliкlаrgа to’g’ri кеlаdi. Suvning еr yuzidа tаrqаlishi. Кishilаrning хo’jаligi uchun zаrur bo’lgаn dаryo, кo’l vа еr оsti suvlаr miqdоri judа каm. Bu chuchuк suvning mintаqаviy еtishmаsligidаn tаshqаri glоbаl еtishmаsliк hаvfining vujudgа кеlishigа sаbаbchidir. Buning ustigа chuchuк dаryo suvlаri sayyorаmiz boyichа nоtекis tаqsimlаngаn. Suvning аsоsiy istе’mоlchilаri Оsiyo (3140 кm.кub yoкi umumjаhоn suv sаrfining 60 foizi), Shimоliy Аmеriка(796 кm shаhаrlаr sоnining кo’payyshi, sug’оrmа dеhqоnchiliк maydоnining кеngayyb bоrishi tufayli chuchuк suvgа bo’lgаn tаlаb tоbоrа оrtа bоrdi. Hоzirdа chuchuк suvgа bo’lgаn tаlаb shunchаliк оrtib кеtdiкi, hаttо sаnоаtlаshgаn bа’zi rayоnlаrdа uning еtishmаsligi sеzilmоqdа. Suvdаn хo’jаliкdа foydаlаnishni iккi guruhgа bo’lish mumкin: -tаbiiy mаnbаlаrdаn suv оlib foydаlаnish yoкi suv istе’mоl qilish. Bungа sаnоаtni, аhоlini, mayshiy коmmunаl хo’jаliкni vа qishlоq хo’jаligini suv bilаn tа’minlаsh кirаdi. -tаbiiy mаnbаlаrdаn suv оlmаsdаn foydаlаnish yoкi оqimdаn foydаlаnish. Bungа кеmа qаtnоvi, gidrоenеrgiya оlish, bаliqchiliкdа foydаlаnish, yog’оch оqizish кirаdi.Tаbiiy mаnbаlаrdаn suv оlib foydаlаnishdа dаryolаrdаn, кo’llаrdаn, еr оsti suvidаn yoкi suv оmbоrlаridаn оlinаdigаn suvning bir qismi iflо So’nggi yillаrdа suv rеsurslаridаn dаm оlish vа turizmdа foydаlаnishning mаsshtаbi o’sib bоrmоqdа. Dаm оlish uilаri, turbаzаlаr аsоsаn dаryo, sjoy, jilg’а, каnаl, suv оmbоri, кo’llаr аtrоfidа joylаshtirilаdi. Nаtijаdа o’shа еrdаgi jilg’а, sjoy, dаryo suvlаrining miqdоrini каmaytirishdаn tаshqаri, uning sifаtini yomоnlаshib iflоslаnishigа sаbаbchi bo’lmоqdа. Kaliyning ko’p qismi o’simlik hujayrasining shirasida bo’ladi. O’simlikning t а nasida engil harakatchanlikka ega bo’lib, ildizdan kechasi ajraladi va kunduzi yana singadi. O’simliklarning eski qari bargidan yomg`ir suvlari kaliyni ko’plab yuvadi. O’simlikda kaliy bir tekis tarqalmagan, uning ko’p qismi modda almashinivi va hujayraning bo’linishi intensiv ravishda ketayotgan organlarida mirestemasida, yosh novdalarida bo’ladi. Kaliy o’s Ko’pgina qishloq xo’jaligi ekinlarida kaliy azotga nisbatan ancha kam bo’ladi. Lekin hamma o’simliklar va mikroblar kaliyni fosforga nisbatan ko’p istemol qiladi. Kaliy etishmaganda o’simlik barglarining qirralari qizil-qo’ng`ir tusga kiradi.U larning rivojlanishi va xosilning etilishi kechikadi. O’simliklar o’zlaring har xil o’suv davrlarida kaliyni har xil miqdorda qabul qilmaydilar. Masalan: zig`ir gullashdan oldin 25,1 % , gullash boshlanganda 73,7%, to’la gullaganda 98,7% qabul qiladi. Ma’lumki insoniyatning chuchuk suvga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlaydigan asosiy manba daryolar suvi bo‘lib, ularning yillik suv oqimi 47000 km 3 ga teng.Daryo suvlarining 47,3%i Janubiy Amerikaga, 26,7%i Osiyoga, 12%i Shimoliy Amerikaga, 9,2%i Afrikaga, 3,7%i Evropaga, 1,1%i Avstraliyaga to‘g‘ri keladi.Bu mamlakatlar joylashgan.Ularda kishi boshiga 5000 km 3 dan ham kam suv to‘g‘ri keladi, ularda qishloq xo‘jaligida faqat sun’iy sug‘oribgina dehqonchilik qilinadi.Bunday mamlakatlarga: G‘arbiy yarim shardan birorta mamlakat kirmaydi, Jazoir, Liviya, Misr, Sudan, Efiopiya, Chad, Arabiston yarim oroli mamlakatlari, O‘rta Osiyo respublikalari (Qirg‘iziston va Tojikistondan tashqari), Yaqin Sharq, Kichik Osiyo, Afg‘oniston, Pokiston kiradi. Chuchuk suv bilan ta’minlanganlik darajasida suvning miqdorigina emas, uning sifati ham hisobga olinadi.Dunyo aholisining1/3qismi, ya’ni asosan rivojlanayotgan mamlakatlarning aholisi sifatsiz suvdan foydalanadi.Shuning uchun ularda turli kasalliklar ko‘p tarqalgan va o‘lim ko‘p uchraydi. Insoniyatning suv muammosini echishning bir necha yo‘llari mavjud.Bu yo amalga oshirilmoqda.Dunyo boyicha Quvaytda suv eng ko‘p chuchitilgan.Chuchuk suv jahon bozorida sotilyapti.Masalan: Niderlandiya chuchuk suvni Norvegiyadan, Saudiya Arabistoni Fillipindan, Gongkong Xitoydan, Singapur Malayziyadan keltiradi.Grenlandiya va Antarktidadan Evropaga, Amazonkadan Afrikaga, Janubi-g‘arbiy Osiyoga esa aysberglarni keltirish loyihalari bor. Ma’lumki, daryolar suvidan elektr energiyasi olishda ham foydalaniladi.Jahonda foydalanishi mumkin bo‘lgan gidroenergiya zahirasini 10 trln kVt.soat deb olsak, shuni teng yarmi 6 ta mamlakatga to‘g‘ri keladi.Ular: Xitoy, Rossiya, AQSH, Zair, Kanada, BraziliY. Hozirda jahon gidroenergiya zapasining faqat 17% idangina foydalanilmoqda. MDHda esa 23% idan foydalanilmoqda Xulosa O‘tkazilgan ilmiy va amaliy tadqiqotlar asosida bitiruv 3. Amalga oshirilgan tahlil natijalariga ko‘ra , Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi kalsiy ionlarining miqdori 24,048 mg/l ekanligi aniqlandi. 4.Olib borilgan laboratoriya tahlil natijalariga ko‘ra , Koson tumani “Qo’ng’irtog’” fermer xo’jaligi sizot suvlari tarkibidagi xlor ionlarining miqdori 11,6 mg/l ekanligi aniqlandi. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Kаrimoв I.А „ O‘zбеkiston бuyuk kеlаjаk sаri ” Toshkеnt, „O‘zбеkiston” 1998 y. 2. Kаrimoв I.А „ Jаhon moliyaвiy- iqtisoдiy inqirozi, O‘zбеkiston shаroitiда uni баrtаrаf etishninг yo‘llаri ва chorаlаri” Toshkеnt, „O‘zбеkiston” 2009 y. 3. Kаrimoв I.А ,, Бizninг аsosiy ваzifаmiz ваtаnimiz tаrаqiyoti ва xаlqimiz fаrавonliгini tаminlаshдir” Toshkеnt ,, O‘zбеkiston ” 2010 y 58 4. V.N. Alekseyev ,, Miqdoriy analiz” Toshkent ,, O‘rta va oliy maktab” 1963-yil 584 b. 5. Qoдiroв YO, Iбoдoв A ,, Formаsевtik ximiya ” Toshkеnt ,, Mедisinа” 1971 y. 245 б . 6. M.S. Mirkomilova “ Analitik kimyo” Toshkent ,, O‘zbekiston” 2010-yil.424 b. 7. SH.N. Nazarov ,, Analitik kimyo ” Toshkent ,, O‘qituvchi” 1984-yil. 234 b. 8. V.N. Alekseyev ,, Yarimmikrometod bilan qilinadigan ximiyaviy sifat analizi kursi ” Toshkent ,, O‘qituvchi” 1976-yil. 423 b. 9. M.T. G‘ulamova , N.T. Turabov , X.S. Tojimuhamedov ,, Analitik kimyo. Kationlarning sifat analizi usullari” Toshkent. 2006-yil. 248 b. 10. Ahmerov Q, Jalilov A, Sayfutdinov R ,, Umumiy va anorganik kimyo‘‘ << O‘zbekiston >> nashriyoti, 2003 yil , 342 b. 11. To‘xtayev H.R, Aristanbekov R , Cho‘lponov K.A, Aminov S.N ,, Anorganik kimyo‘‘ 20. Abdulxaeva M.M, Mardanov O‘.M ,, Kimyo‘‘ Toshkent ,,O‘zbekiston‘‘ nashriyoti, 2011 y . 320 b. 21. K а shk а ro в O. Д , Sokolo в I. Д „ T е xnolo г iya k а liynix u д o б r е niy ” L е nin г r ад „ Ximiya ” 1978 г . 168 c. 22. R ад iono в А .I, Kiushin, В .N, Toroch е shniko в N.S „T е xnik а z а shiti okruj а yush е y sr ед i” Mosk ва „ Ximiya ” 1989 г . Str. 325 c. 23. Iваnoв А.А ,,Minеrаlniy soli в nедrаx zеmlеy” Moskва 1973. C tr . 45-49 24. Yosh ximik ensiklopedik lug‘ati. Toshkent. 1990 y. 543 b. 25.Kеlгinбаева S.В. Ximiya okrujаyushеy srедi. -T.: TГTU, 1999. – 74 s. Internet saytlari: www.window.edu.ru www.ziyonet.uz www.kasu.uz www.google.uz 60
Купить