Mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar hisobi - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	25000UZS
Hajmi	77.2KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	11 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Mardon Jo'rayev

Ro'yxatga olish sanasi 26 Fevral 2026

0 Sotish

Mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar hisobi

Sotib olish

MAVZU: MAHSULOT TANNARXIGA KIRITILADIGAN XARAJATLAR
HISOBI
MUNDAREJA
KIRISH ...................................................................................................................... 1
1. Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ning ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan
xarajatlar tarkibi ......................................................................................................... 2
Ishlab chiqarish bilan bog‘liq moddiy xarajatlar ....................................................... 3
2. Ishlab chiqarish xarajatlarini asosiy va yordamchi ishlab ishlab chiqarishlar
bo’yicha hisobga olish. ............................................................................................ 12
3. Xarajatlar mazmuni tahlili maqsadi, va vazifalari: .............................................. 22
4. Ishlab chiqarish xarajatlarining iqtisodiy elementlari va kalkulyatsiya moddalari
bo‘yicha turkumlanishi ............................................................................................ 35
XULOSA ................................................................................................................. 42
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................. 44
KIRISH
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning izchil amalga
oshirilishi natijasida iqtisodiyot tarmoqlarida har tomonlama o‘sish sur’atlari
kuzatilmoqda. Bunda mahsulot ishlab chiqarish xo‘jaliklarining ham o‘ziga xos
o‘rni borligi, yetishtirilayotgan mahsulotlarning turi va hajmining yildan-yilga
1

oshib borishi bu tarmoq faoliyatining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilganligidan dalolat beradi.
Albatta har bir ishlab chiqarish jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari va faqat shu
tarmoqqa xos xarajatlar tarkibining mavjudligi ularda xarajatlarni hisobga olish va
nazorat qilishning o‘ziga xos yondashuvlarini talab qiladi. Korxonalarda ishlab
chiqarish jarayonini to‘g‘ri tashkil etish, xarajatlarni hisobga olish va nazorat
qilish, mahsulotlar tannarxini kalkulyatsiyalash masalalari dolzarbligini hisobga
olib, ularni o‘quv jarayonida talabalarning puxta o‘zlashtirishini ta’minlash
maqsadida 60410100 – “Buxgalteriya hisobi va audit” bakalavr yo‘nalishi
talabalari uchun asosiy bilishi kerak bo’lgan bilimlardan hisoblanadi. Talabalar
xarajatlar hisobining o‘ziga xos xususiyatlari, me’yoriy-huquqiy asoslari, ularnig
dastlabki, analitik va sintetik hisobi va tannarx hisoblash usullari bo‘yicha zarur
bilim, ko‘nikma va malakaga ega bo‘ladilar. Ushbu kurs ishi mahsulot tannarxiga
kiritiladigan xarajatlarni ochib beradi va unda mahsulot ishlab chiqarish tarmoqlari
bo‘yicha xarajatlar hisobini tashkil etish, yuritish, etishtirilgan mahsulot tannarxini
kalkulyatsiya qilishga doir nazariy ma’lumotlar keltirilgan.
1. Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ning ishlab chiqarish tannarxiga
kiritiladigan xarajatlar tarkibi
Mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish tannarxiga bevosita mahsulot (ishlar,
xizmatlar)ni ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan, ishlab chiqarish texnologiyasi
va uni tashkil etish bilan shartlangan xarajatlar kiritiladi. Ularga quyidagilar
tegishli bo‘ladi: bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar, bevosita va bilvosita
mehnat xarajatlari, boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab
chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan ustama xarajatlar.
Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ning ishlab chiqarish tannarxini hosil qiluvchi
xarajatlar ularning iqtisodiy mazmuniga ko‘ra quyidagi elementlar bilan
guruhlarga ajratiladi:
2

 Ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqitlar qiymati chiqarib
tashlangan holda);
 Ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lash xarajatlari;
 Ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar;
 Asosiy fondlar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan nomoddiy aktivlar
amortizatsiyasi;
 Ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan boshqa xarajatlar.
Ishlab chiqarish bilan bog‘liq moddiy xarajatlar
Moddiy xarajatlar xarajatlarning eng muhim va asosiy qatori hisoblanadi. Ularning
jami xarajatlar tarkibidagi salmog‘i ishlab chiqarish, faoliyat xususiyatlaridan kelib
chiqadi. Sanoat bo‘g‘inida moddiy xarajatlar salmog‘i 60-70 foizgacha tashkil
etadi.
Ishlab chiqarish bilan bog‘liq moddiy xarajatlarga quyidagilar tegishli bo‘ladi:
 Ishlab chiqariladigan mahsulotning asosini tashkil etib uning tarkibiga
kiradigan yoki mahsulot tayyorlashda (ishlarni bajarishda, xizmatlar
ko‘rsatishda) zarur tarkibiy qism hisoblangan chetdan sotib olinadigan xom
ashyo va materiallar.
 Normal texnologiya jarayonini ta’minlash va mahsulotlarni o‘rash uchun
mahsulot (ishlar, xizmatlar) yoki boshqa ishlab chiqarish ehtiyojlariga
sarflanadigan (asbob-uskunalar, binolar, inshootlar va boshqa asosiy vositalar
sinovini o‘tkazish, nazorat qilish, saqlash, tuzatish va ulardan foydalanish)
uchun ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan xarid qilinadigan
materiallar, shuningdek asbob-uskunalarni tuzatish uchun ehtiyot qismlar,
inventarlarning, xo‘jalik buyumlarining va asosiy vositalarga kirmaydigan
boshqa mehnat vositalarining qiymati.
3

 Sotib olinadigan, kelgusida ushbu xo‘jalik yurituvchi subyektda montaj
qilinadigan yoki qo‘shimcha ishlov beriladigan butlovchi buyumlar va yarim
tayyor mahsulotlar.
 Tashqi yuridik va jismoniy shaxslar, shuningdek xo‘jalik yurituvchi
subyektning ichki tarkibiy bo‘linmalari tomonidan bajariladigan faoliyatning
asosiy turiga tegishli bo‘lmagan ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan ishlar
va xizmatlar.
 Ishlab chiqarish xarakteriga ega bo‘lgan ishlar va xizmatlarga mahsulot
tayyorlash bo‘yicha ayrim operatsiyalarni bajarish, xom ashyo va materiallarga
ishlov berish, iste’mol qilinayotgan ashyo va materiallar sifatini aniqlash uchun
sinovlar o‘tkazish, belgilangan texnologik jarayonlarga rioya etilishi ustidan
nazorat qilish, asosiy ishlab chiqarish fondlarini tuzatish va boshqalar tegishli
bo‘ladi.
 Xo‘jalik yurituvchi subyekt ichida tashqi yuridik shaxslarning transport
xizmatlari (xom ashyo, materiallar, instrumentlar, detallar, tanavorlar,
yuklarning boshqa turlarini bazis (markaziy) ombordan sexga keltirish va
tayyor mahsulotni saqlash uchun omborga keltirish) ham ishlab chiqarish
xususiyatiga ega bo‘lgan xizmatlarga tegishli bo‘ladi.
 Tabiiy xom ashyo (yer rekultivatsiyasiga ajratmalar, ixtisoslashtirilgan yuridik
shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan yerni rekultivatsiya qilish ishlariga
haq to‘lash), ildizi bilan beriladigan daraxtga haq to‘lash, korxonalar tomonidan
suv xo‘jaligi tizimlaridan beriladigan iste’mol qilinadigan suv uchun haq
to‘lash. Sanoatning xom ashyo tarmoqlari uchun — yog‘och, taxta
materiallaridan yoki foydali qazilmalardan (rudadan) foydalanishga
huquqlarning amortizatsiya qilinadigan qiymati yoki atrof muhitni tiklash
xarajatlari.
 Texnologik maqsadlarga, energiyaning barcha turlarini ishlab chiqarishga,
binolarni isitishga sarflanadigan yonilg‘ining chetdan sotib olinadigan barcha
turlari, xo‘jalik yurituvchi subyektlarning transporti tomonidan bajariladigan
ishlab chiqarishga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha transport ishlari.
4

 Xo‘jalik yurituvchi subyektning texnologik, transport va boshqa ishlab
chiqarish va xo‘jalik ehtiyojlariga sarflanadigan barcha turdagi xarid
qilinadigan energiya. (Xo‘jalik yurituvchi subyektning o‘zi tomonidan ishlab
chiqariladigan elektr energiyasiga va energiyaning boshqa turlariga, shuningdek
xarid qilinadigan energiyani iste’mol joyigacha transformatsiya qilish va
uzatish xarajatlari xarajatlarning tegishli elementlariga kiritiladi).
 Ishlab chiqarish sohasida moddiy boyliklarning yaroqsizlanishi va kam
chiqishi.
 Xo‘jalik yurituvchi subyektning transporti va xodimlari tomonidan moddiy
resurslarni yetkazish bilan bog‘liq xarajatlar (yuklash va tushirish ishlari ham
shu jumlaga kiradi) ishlab chiqarish xarajatlarining tegishli elementlariga kirishi
kerak (mehnatga haq to‘lash xarajatlari, asosiy fondlar amortizatsiyasi, moddiy
xarajatlar va boshqalar).
 Xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan moddiy resurslarni yetkazib
beruvchilardan olinadigan idishlar ham moddiy resurslar qiymatiga kiritiladi.
 Mahsulot tannarxiga kiritiladigan moddiy resurslar xarajatlaridan qaytariladigan
chiqitlar qiymati va idish va o‘rash-joylash materiallari qiymati ularning amalda
sotilishi, foydalanilishi yoki omborga kirim qilinishi narxi bo‘yicha chiqarib
tashlanadi.
 “Moddiy xarajatlar” elementi bo‘yicha aks ettiriladigan moddiy resurslar
qiymati sotib olish narxidan, shu jumladan barter bitishuvlarida, qo‘shimcha
narx (ustama)dan, ta’minot, tashqi iqtisodiy tashkilotlar tomonidan to‘lanadigan
vositachilik taqdirlashlaridan, tovar birjalari xizmatlari qiymatidan, shu
jumladan brokerlik xizmatlaridan, bojlar va yig‘imlardan, soliqlardan (korxona
keyinchalik qarz surishish, masalan, qo‘shilgan qiymat solig‘i tarzida qaytarib
oladiganlardan tashqari), transportda tashishga haq to‘lashdan, tashqi yuridik
shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan saqlash va yetkazib berishga haq
to‘lashdan kelib chiqib shakllanadi.
5

 «Moddiy xarajatlar» elementi bo‘yicha aks ettiriladigan moddiy resurslar
qiymati sotib olish narxidan, shu jumladan barter bitishuvlarida, qo‘shimcha
narx (ustama)dan, ta’minot, tashqi iqtisodiy tashkilotlar tomonidan to‘lanadigan
vositachilik taqdirlashlaridan, tovar birjalari xizmatlari qiymatidan, shu
jumladan brokerlik xizmatlaridan, bojlar va yig‘imlardan, soliqlardan (korxona
keyinchalik qarz surishish, masalan, qo‘shilgan qiymat solig‘i tarzida qaytarib
oladiganlardan tashqari), transportda tashishga haq to‘lashdan, tashqi yuridik
shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan saqlash va yetkazib berishga haq
to‘lashdan kelib chiqib shakllanadi.
Ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lash xarajatlari
Ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan mehnatga haq to‘lash xarajatlari
tarkibiga quyidagi moddalar kiritiladi:
 Xo‘jalik yurituvchi subyektda qabul qilingan mehnatga haq to‘lash shakllari va
tizimlariga muvofiq bajarilgan narxnomalar, tarif stavkalari va lavozim
maoshlaridan kelib chiqib hisoblangan amalda bajarilgan ish uchun ishlab
chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan hisoblangan ish haqi, shu jumladan xo‘jalik
yurituvchi subyektni mukofotlash to‘g‘risidagi nizomlarda nazarda tutilgan
rag‘batlantiruvchi tusdagi to‘lovlar.
 Kasb mahorati va murabbiylik uchun tarif stavkalariga va okladlarga ustamalar.
 Ish rejimi va mehnat sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lgan kompensatsiya tusidagi
to‘lovlar, shu jumladan:
 Texnologik jarayon jadvalida nazarda tutilgan tungi vaqtda, ishdan tashqari
vaqtda, dam olish va bayram (ishlanmaydigan) kunlarda ishlaganlik uchun
tarif stavkalari va okladlarga ustamalar va qo‘shimcha haq;
 Ko‘p smenali rejimda ishlaganlik, kasblarni birga qo‘shib olib borganlik va
xizmat ko‘rsatish zonalarini kengaytirganlik uchun ustamalar;
6

 Hukumat tomonidan tasdiqlangan kasblar va ishlar ro‘yxati bo‘yicha og‘ir,
zararli, alohida zararli mehnat va tabiiy-iqlim sharoitlarida ishlaganlik uchun
ustamalar, shu jumladan ushbu sharoitlardagi uzluksiz ish staji uchun
ustamalar;
 Aloqa, temir yo‘l, daryo, avtomobil transporti va katta yo‘llar xodimlarining
va doimiy ishi yo‘lda o‘tadigan yoki qatnov tusiga ega bo‘lgan boshqa
xodimlarning ish haqiga, xo‘jalik yurituvchi subyekt joylashgan joydan
jo‘nagan paytidan boshlab shu joyga qaytib kelgan paytigacha to‘lanadigan
yo‘lda o‘tgan har bir sutka uchun to‘lanadigan ustamalar;
 Qurilishda, rekonstruksiya qilishda va mukammal ta’mirlashda bevosita
band bo‘lgan, shuningdek qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda vaxta
usuli bilan ishlarni bajarishgan xodimlar uchun ishning ko‘chma va qatnov
xususiyati uchun ustama;
 Doimiy ravishda yer osti ishlarida band bo‘lgan xodimlarga ularning
shaxtada (konda) ish joyiga jo‘nab ketishlaridan va orqaga qaytishlarigacha
o‘tadigan normativ vaqt uchun qo‘shimcha haq;
 Mehnatga haq to‘lashning rayonlar bo‘yicha tartibga solinishiga, shu
jumladan rayon koeffitsiyentlari va amaldagi qonunchilikka muvofiq cho‘l,
suvsiz va yuqori tog‘ joylarida ishlaganlik uchun koeffitsiyentlar bilan
belgilangan to‘lovlar;
 Xo‘jalik yurituvchi subyekt joylashgan joydan (yig‘ilish punktidan) ish
joyiga va orqaga qaytadigan yo‘lda o‘tadigan kunlar uchun vaxtada ishlash
jadvalida nazarda tutilgan, shuningdek xodimlarning meteorologiya
sharoitlariga ko‘ra va transport tashkilotlarining aybi bilan yo‘lda tutilib
qolingan kunlar uchun tarif stavkasi, oklad miqdorida to‘lanadigan
summalar (vaxta usulida ishni bajarishda).
 Ish vaxta usulida tashkil etilganda, ish vaqti jamlanib hisoblanganda va
qonunchilik bilan belgilangan boshqa hollarda xodimlarga ularga ish vaqtining
normal davom etishidan ortiq ishlaganligi munosabati bilan beriladigan dam
olish (ortiqcha ishlangan ish vaqti uchun dam olish) kunlari uchun haq to‘lash.
7

 Ishlanmagan vaqt uchun haq to‘lash:
 Amaldagi qonunchilikka muvofiq navbatdagi (har yilgi) va qo‘shimcha
ta’tillar, navbatdagi (har yilgi) foydalanilmagan va qo‘shimcha ta’tillar
uchun kompensatsiyalar, o‘smirlarning imtiyozli soatlari, bolani
ovqatlantirish uchun onalar ishidagi tanaffuslar, shuningdek tibbiy
ko‘riklardan o‘tish bilan bog‘liq vaqt uchun haq to‘lash.
 Majburiy ta’tilda bo‘lgan xodimlarga, asosiy ish haqini qisman saqlab
qolgan holda, haq to‘lash;
 Donor xodimlarga qonni tekshirish, topshirish kunlari uchun va qon
topshirilgan har bir kundan keyin beriladigan dam olish kunlari uchun haq
to‘lash;
 Davlat vazifalarini bajarganlik uchun (harbiy yig‘inlar, favqulodda
vaziyatlar bo‘yicha yig‘inlar va boshqalar) mehnat haqi to‘lash.
 Xo‘jalik yurituvchi subyekt shtatida turmaydigan xodimlar mehnatiga ular
tomonidan fuqarolik-huquqiy tusdagi tuzilgan shartnomalar bo‘yicha ishlar
bajarilganligi uchun haq to‘lash, agar bajarilgan ish uchun xodimlar bilan
hisob-kitob xo‘jalik yurituvchi subyektning o‘zi tomonidan amalga oshirilsa
pudrat shartnomasi ham shu jumlaga kiradi.
 Belgilangan tartibga muvofiq ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchi
xodimlar mehnatiga haq to‘lash xarajatiga kiritiladigan to‘lovlarning boshqa
turlari.
Ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan ijtimoiy sug‘urtaga xarajatlar
Ijtimoiy sug‘urtaga xarajatlarga quyidagilar kiradi:
8

 Qonunchilik bilan belgilangan stavkalar bo‘yicha mehnatga haq to‘lash
tarzidagi daromadlarga ijtimoiy soliq.
 Nodavlat pensiya jamg‘armalariga ajratmalar va ixtiyoriy sug‘urtaga sug‘urta
mukofotlari (badallari)ga.
Asosiy vositalar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan nomoddiy aktivlar
amortizatsiyasi
Asosiy vositalar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan nomoddiy aktivlar
amortizatsiyasi bo‘yicha xarajatlar tarkibiga quyidagilar kiradi:
 Asosiy ishlab chiqarish vositalarining, shu jumladan moliyaviy ijara (lizing)
bo‘yicha olingan, buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq
hisoblangan amortizatsiya ajratmalari summasi.
 Ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo‘lgan nomoddiy aktivlar (Gudvill
(firmaning narxi)dan tashqari), buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunchilikka
muvofiq hisoblangan amortizatsiya ajratmalari summasi. Foydali foydalanish
muddatini aniqlash imkoni bo‘lmagan nomoddiy aktivlar (Gudvill (firmaning
narxi)dan tashqari) bo‘yicha eskirish normasi besh yil hisobiga belgilanadi,
biroq xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyati muddatidan ortiq emas.
Ishlab chiqarish tusidagi boshqa xarajatlar
Ishlab chiqarish tusidagi boshqa xarajatlarni hisobga olishning navbatdagi
kompleks moddalari quyidagi bandlarda keltirilgan xarajatlar elementlari bo‘yicha
ajratiladi.
 Ishlab chiqarish jarayoniga xizmat ko‘rsatish xarajatlari.
 Ishlab chiqarishni xom ashyo, materiallar, yonilg‘i, energiya, instrument,
moslamalar va boshqa mehnat vositalari va buyumlari bilan ta’minlash
xarajatlari.
 Asosiy ishlab chiqarish fondlarini ish holatida saqlash xarajatlari (texnik
ko‘rik va qarov, o‘rtacha, joriy va mukammal tuzatish xarajatlari). Asosiy
9

ishlab chiqarish vositalarini barcha turda (joriy, o‘rtacha, mukammal)
tuzatishlarni xo‘jalik yurituvchi subyektning o‘z kuchi bilan o‘tkazish ishlab
chiqarish xarajatlarining tegishli elementlari (moddiy xarajatlar, mehnat haqi
to‘lash xarajatlari va boshqalar) bo‘yicha mahsulot (ishlar, xizmatlar)
tannarxiga kiritiladi
 Yong‘indan saqlash va qo‘riqlashni hamda xo‘jalik yurituvchi
subyektlarning texnikaviy foydalanish qoidalari bilan nazarda tutilgan
boshqa maxsus talablarni ta’minlash, ular faoliyatini nazorat qilish
xarajatlari.
 Idoradan tashqari qo‘riqlash xarajatlari bunday qo‘riqlash mavjud bo‘lishini
talab qiluvchi mazkur ishlab chiqarishga maxsus talablar mavjud bo‘lgan
taqdirda mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritilishi mumkin.
 Ishlab chiqarish faoliyatiga tegishli bo‘lgan asosiy vositalarni joriy ijaraga
olish bilan bog‘liq xarajatlar.
 Tabiatni muhofaza qilish maqsadlaridagi fondlarni saqlash va ulardan
foydalanish xarajatlari, shu jumladan atrof tabiiy muhit ifloslantirilganligi va
chiqindilar joylashtirilganligi uchun kompensatsiya to‘lovlari.
 Ishlab chiqarish xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan va qonunchilikda
nazarda tutilgan mehnatning normal sharoitlarini va texnika xavfsizligini
ta’minlash xarajatlari.
 Xodimlarning ishlab chiqarish jarayonida bevosita qatnashishi bilan bog‘liq
bo‘lgan sog‘liqni muhofaza qilish tadbirlari.
 Tekin ko‘rsatiladigan kommunal xizmatlar, oziq-ovqat, ayrim tarmoqlar
xodimlariga oziq-ovqatlar qiymati, xo‘jalik yurituvchi subyekt xodimlariga
beriladigan tekin uy-joy haqini to‘lash xarajatlari (yoki uy-joy, kommunal
xizmatlar va boshqalar uchun pul kompensatsiyasi summasi).
 Amaldagi qonunchilikka muvofiq tekin beriladigan va shaxsiy foydalanishda
qoladigan buyumlar qiymati (shu jumladan formali kiyim-bosh, maxsus
ovqatlar) (yoki ular pasaytirilgan narxlar bo‘yicha sotilishi munosabati bilan
imtiyozlar summasi);
10

 Ishlab chiqarish jarayoniga tegishli bo‘lgan boshqaruvning texnik
vositalarini, aloqa uzellarini, signalizatsiya vositalarini, boshqaruvning
boshqa texnik vositalarini, hisoblash markazlarini saqlash va ularga xizmat
ko‘rsatish xarajatlari.
 Qonunchilikka muvofiq ishlab chiqarishda band bo‘lgan xodimlarni tibbiy
ko‘rikdan o‘tkazganlik uchun tibbiy muassasalarga haq to‘lash.
 Ishlab chiqarish xodimlarini ishlab chiqarish jarayoniga tegishli bo‘lgan xizmat
safarlariga yuborish bo‘yicha xarajatlar.
 Ishlab chiqarish xodimlarini va ishlab chiqarish aktivlarini majburiy va
ixtiyoriy sug‘urta qilish xarajatlari.
 Brak tufayli kelib chiqadigan yo‘qotishlar.
 Ishlab chiqarishning ichki sabablariga ko‘ra bekor turishlar tufayli yo‘qotishlar.
 Kafolatli xizmat muddati belgilangan buyumlarni kafolatli tuzatish va ularga
kafolatli xizmat ko‘rsatish xarajatlari.
 Mahsulot (xizmatlar)ning majburiy sertifikatsiya qilish xarajatlari.
 Ishlab chiqarish jarohatlari tufayli mehnat qobiliyati yo‘qolishi munosabati
bilan tegishli vakolatli organlarning qarorlari asosida va qarorlarisiz
to‘lanadigan nafaqalar.
 Umumiy foydalaniladigan yo‘lovchilar transporti xizmat ko‘rsatmaydigan
yo‘nalishlarda xodimlarni ish joyiga olib borish va olib kelish bilan bog‘liq
xarajatlar.
 Obyektlarni davlat kapital qo‘yilmalari hisobiga qurishda qurilish
tavakkalchiliklarini sug‘urta qilish bilan bog‘liq xarajatlar.
 Gudvill (firma narxi)ning nomoddiy aktivi summasini hisobdan chiqarish bilan
bog‘liq xarajatlar, ishlab chiqarish maqsadida bo‘lmagan mol-mulk yuzasidan
belgilangan tartibda.
 Qazib oluvchi tarmoqlarda tayyorgarlik ishlari bo‘yicha xarajatlar, agar ular
kapital xarajatlarga tegishli bo‘lmasa (ya’ni asosiy vositalar sifatida
kapitallashtirilmasa). Ushbu xarajatlar “Kelgusi davrlar xarajatlari” sifatida
qaraladi va ularni qaytarishning belgilangan muddati mobaynida teng ravishda
11

ishlab chiqarish tannarxiga yoki qazib olingan mahsulotning hajmi va
miqdoriga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi. Kelgusi davrlar
xarajatlarini hisobdan chiqarishning tanlangan metodi xo‘jalik yurituvchi
subyektning hisobga olish siyosatida aks ettirilishi kerak.
 Ishlab chiqarish jarayonida qatnashadigan xodimlarga vaqtincha mehnatga
layoqatsizlik, homiladorlik va tug‘ish nafaqalari to‘lash bilan bog‘liq xarajatlar
qonunchilikda belgilangan tartibga muvofiq.
2. Ishlab chiqarish xarajatlarini asosiy va yordamchi ishlab ishlab
chiqarishlar bo’yicha hisobga olish .
Korxona faoliyatining muhim va unga baho beradigan mezon ko‘rsatkichlaridan
biri foyda va rentabellikdir. Foydaga ta’sir etuvchi omil bu tannarxdir.
«Xarajat - xo‘jalik yurituvchi sub’ekt maqsadiga erishish uchun mahsulot ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatishdagi moddiy, nomoddiy, mehnat va boshqa
sarflarning puldagi ifodasidir».
«Tannarx - bir birlik ishlab chiqarilgan mahsulot, bajarilgan ish va ko‘rsatilgan
xizmatlar uchun qilingan jami joriy xarajatlarning puldagi ifodasidir».
Tannarx tahlili orqali har bir xo‘jalik yurituvchi subyektni ishlab chiqarish, ish
bajarish, xizmat ko‘rsatish yuzasidan qilingan xarajatlarini maqsadga muvofiqligi,
samaradorligi va natijaviyligi baholanadi.
Mahsulot tannarxi ishlab chiqarish yoki qayta ishlash jarayonida ishlatilgan tabiiy
resurslar, xomashyo, materiallar, yoqilg‘i, energiya, asosiy vositalar
(amortizatsiya), mehnat resurslari va boshqa ishlab chiqarish bilan bog‘liq
xarajatlarning qiymat ko‘rinishini ifodasidir.
Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi xarajatlarini hisobga olish va nazorat qilish,
mahsulot bahosini shakllanishi va korxonaning foyda va rentabelligini aniqlash,
12

korxonaning boshqaruv va investitsiya faoliyatlari bo‘yicha qarorlarni qabul qilish,
resurslardan foydalanish, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etish, ishlab
chiqarishni boshqarish va tashkil etish tizimini takomillashtirishdan ko‘rilgan
samaradorlikni ifodalaydi.
Mahsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish tannarxiga bevosita mahsulot (ishlar,
xizmatlar)ni ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan, ishlab chiqarish texnologiyasi
va uni tashkil etish bilan shartlangan xarajatlar kiritiladi. Ularga quyidagilar
tegishli bo‘ladi: bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar, bevosita va bilvosita
mehnat xarajatlari, boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab
chiqarish xususiyatiga ega bo‘lgan ustama xarajatlar.
Xo‘jalik yurituvchi subyekt faoliyatining rentabelligini va bozor
raqobatbardoshliligini aniqlash uchun mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab
chiqarish va sotish davomida xo‘jalik yurituvchi subyektda paydo bo‘ladigan
barcha xarajatlar to‘g‘risida buxgalteriya hisobi schyotlarida to‘liq va aniq axborot
shakllantirilishi soliq solinadigan bazani to‘g‘ri aniqlash maqsadida belgilanadi.
Agar bir xil mahsulot ishlab chiqarish bilan bog‘liq xarajatlarning jami summasini
ishlab chiqarilgan mahsulot soniga taqsimlasak ishlab chiqarilgan bir birlik
mahsulotning tannarxini topamiz.
Kalkulyatsiya - bu bir birlik mahsulot (ish, xizmatlar) tannarxini hisoblash
(hisoblash jarayonining yig‘indisi) usulidir
Tannarx ko‘rsatkichi korxona faoliyatida muhim sifat ko‘rsatkichlaridan biri
hisoblanadi. U kancha past bo‘lsa, ishlab chiqarish rentabelligi shuncha yuqori
bo‘ladi. Tannarxga korxonaning hamma xarajatlari qo‘shilmaydi, ba’zi xarajatlari
boshqa manbalar hisobidan qoplanadi. Masalan, foyda hisobidan davr xarajatlari
qoplanadi.
13

Korxonaning ishlab chiqarish xarajatlari deb, mahsulotni ishlab chiqarish bilan
bog‘liq xarajatlarga aytiladi. Ularga xom-ashyo, material, yokilg‘i, amortizatsiya
ajratma ishchi-xizmatchilarga ish haqi va mahsulot ishlab chiqarish bilan bog‘liq
boshqa xarajatlar kiradi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda xarajatlar
alohida o’rin tutadi.
Xarajatlar mahsulotlarni ishlab chiqarish, tovarlar sotish, ishlar bajarish va
xizmatlar ko’rsatish bilan bog’liq bo’lgan sarflarning puldagi ifodasidir.
Korxonalarda xarajatlar turlari va moddalarining yuzaga kelishi ularning asosiy,
moliyaviy va investitsiya faoliyatidan kelib chiqadi. Ishlab chiqarish
korxonalarining xarajatlari asosan xomashyo, materiallar, yoqilg’i va mehnatga
haq to’lash xarajatlari kabilardan iborat bo’ladi.
Respublikamizda xarajat moddalari O’zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54-sonli qarori bilan tasdiqlangan (O’z.R.
VM.ning 2003 yil 25 dekabrdagi 567-sonli qarori bilan bilan o’zgartirishlar
kiritilgan) «Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining
tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida»gi Nizomga
asoslanadi.
Mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar:
a) bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar;
b) bevosita va bilvosita mehnat xarajatlari;
c) boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab chiqarish
xususiyatiga ega bo‘lgan ustama xarajatlar;
Ishlab chiqarish xarajatlarini asosiy ishlab chiqarishlar bo’yicha hisobga olish -(2010)
14

Korxonalarning ishlab chiqarish jarayonida sodir bo’ladigan har bir muomalaning
buxgalteriya hisobini yuritishda quyidagi schetlar guruhidan foydalaniladi:
2010-«Asosiy ishlab chiqarish»;
2310-«Yordamchi ishlab chiqarish»;
2510-«Umumishlab chiqarish»;
2610-«Ishlab chiqarishdagi brak»;
3110-«Oldindan to’langan ijara haqi»;
3120-«Oldindan to’langan xizmat haqi»;
3190-«Boshqa bo’nak xarajatlari»;
8910-«Kelgusi xarajatlar va to’lovlar rezervi».
Ishlab chiqarish xarajatlarini elementlari va kalkulyatsiya moddalari bo’yicha
hisob yuritishni ta’minlash maqsadida asosiy ishlab chiqarishning barcha
xarajatlari 2010-«Asosiy ishlab chiqarish» schetida tayyorlanayotgan mahsulot
turlari bo’yicha guruhlanadi.
2010-«Asosiy ishlab chiqarish» schetidan xarajatlarni hisobga olishda quyidagi
korxona va tashkilotlar foydalanadi:
mahsulot ishlab chiqarish bo’yicha sanoat va qishloq xo’jaligi korxonalari;
qurilish-montaj, geologiya-qidiruv ishlarini bajarish bo’yicha pudrat, geologiya va
loyiha qidiruv tashkilotlari;
xizmatlar ko’rsatish bo’yicha transport va aloqa korxonalari;
ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik ishlarini bajarish bo’yicha ilmiy-tadqiqot
korxonalari;
avtomobil yo’llarini asrash va ta’mirlash bo’yicha yo’l xo’jaliklari.
15

Ushbu schetning debetida mahsulotlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar
ko’rsatish bilan bevosita bog’liq bo’lgan to’g’ri xarajatlar, shuningdek, yordamchi
ishlab chiqarish xarajatlari, brakdan ko’rilgan yo’qotishlar va asosiy ishlab
chiqarishni boshqarish va xizmat ko’rsatish bilan bog’liq bo’lgan egri xarajatlar
aks ettiriladi.
2010-«Asosiy ishlab chiqarish» schetining kreditida ishlab chiqarilgan tayyor
mahsulot, bajarilgan ish va ko’rsatilgan xizmatlarning haqiqiy tannarxi summasi
aks ettiriladi.
Ishlab chiqarish xarajatlarini yordamchi ishlab chiqarishlar bo’yicha hisobga olish-
(2310)
Yordamchi ishlab chiqarishdagi mahsulot (ish, xizmatlar) tannarxini aniqlash
uchun tegishli xarajatlar 2300-«Yordamchi ishlab chiqarish hisobi» schetlarida
guruhlanadi.
2300-«Yordamchi ishlab chiqarishlar hisobi» schetlaridan quyidagi yordamchi
ishlab chiqarishlarni hisobga olishda foydalaniladi:
energiyaning har xil turlari (elektroenergiya, gaz va boshqalar) bilan yordam
ko’rsatish;
transport xizmatlarini amalga oshirish;
asosiy vositalarni ta’mirlash;
instrumentlar, shtamplar, qurilish detallari, konstruktsiyalarni tayyorlash;
tosh, shag’al, qum va boshqa rudasiz materiallar qazib olish;
yog’och materiallarini tayyorlash va ularga ishlov berish;
qishloq xo’jali mahsulotlarini tuzlash, qoqi qilish va konservalash (asosan savdo
korxonalarida);
maxsus kiyimlar va poyafzallarni ta’mirlash, tikish va boshqalar.
16

Shuningdek, mazkur schetlarda 21-sonli BHMSga muvofiq, xo’jalik yurituvchi
sub’ektlar balansida turgan ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik bo’linmalari
xarajatlari ham hisobga olinishi mumkin.
2300-«Yordamchi ishlab chiqarishlar hisobi» schetlarining debetida mahsulotlar
ishlab chiqarish, xizmatlar ko’rsatish va ishla bajarish bilan bog’liq bo’lgan
bevosita xarajatlar, shu bilan birga yordamchi ishlab chiqarishga xizmat ko’rsatish
bilan bog’liq bo’lgan egri xarajatlar hamda brakdan ko’rilgan yo’qotishlar
xarajatlari aks ettiriladi.
2300-«Yordamchi ishlab chiqarishlar hisobi» schetlari debetlanganda quyidagi
schetlar kreditlanadi:
0200-«Asosiy vositalarning eskirishi hisobi»;
0500-«Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi hisobi»;
1000-«Materiallar hisobi»;
1100-«O’stirishdagi va boquvdagi hayvonlar hisobi»;
1610-«Materiallar qiymatidagi og’ishishlar»;
2510-«Umumishlab chiqarish xarajatlari»;
2610-«Ishlab chiqarishdagi brak»;
2810-«Ombordagi tayyor mahsulotlar»
3100-«Kelgusi davrlar xarajatlari hisobi»;
3200-«Muddati uzaytirilgan xarajatlar hisobi»;
4860-«Da’volar bo’yicha olinadigan schetlar»;
6010-«Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lovlar»;
6500-«Sug’urta bo’yicha qarzlar va davlat maqsadli fondlariga to’lovlar hisobi»;
6710-«Mehnat haqi bo’yicha xodimlar bilan hisoblashishlar»;
17

6970-«Hisobdor shaxslarga qarzlar»;
6990-«Boshqa majburiyatlar»;
6110-«Alohida balansga ajratilgan bo’linmalarga to’lanadigan schetlar»;
9390-«Boshqa operatsion daromadlar».
2300-«Yordamchi ishlab chiqarishlar hisobi» schetlarining kreditida ishlab
chiqarilgan tayyor mahsulot (ko’rsatilgan xizmat, bajarilgan ishlar)ning haqiqiy
tannarxi ko’rsatiladi.
Ishlab chiqarish xarajatlarini umum ishlab chiqarishlar bo’yicha hisobga olish -
(2510)
Ishlab chiqarish bilvosita xarajatlarini umumkorxona miqyosidataqsimlash
usulining mohiyati shundaki, bunda mazkur xarajatlar
2510-«Umumishlabchiqarish xara jatlari» schetining debetida yig’ib boriladi hamda
hisobot davri oxirida ular yagona taqsimot bazasi asosida mahsulot tur lari bo’yicha
taqsimlanadi.
Shuningdek, bu usulning afzalligi uning soddaligi va kam mehnattalabligida
bo’lsa, asosiy kamchiligi esa, mahsulotlarning xilma-xil turlari haqiqiy tannarxini
aniqlash paytida jiddiy xatoliklarga olib kelishidir.
Odatda, boshqaruv hisobi tizimida hisobot davri ichida umu mishlab chiqarish
xarajatlari smetasi tuzilib, unga asosan smeta dagi xarajatlar haqiqatda erishilgan
mahsulot hajmi va haqiqiy xarajatlar bilan taqqoslanib, tuzatilib boriladi.
Umumishlab chiqarish xarajatlari O’zbekiston Respublikasi 21-conli BHMSga
binoan tasdiqlangan xarajat mod dalariga bo’lib hisobga olib boriladi va korxonada
qabul qilingan hisob siyosatiga muvofiq alohida hisob ob’ektlari o’rtasida
taqsimlanadi.
18

O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevral 54-sonli
qarori (2003 yil 25 dekabrdagi 567-sonli qaror asosidagi o’zgartirishlar bilan) bilan
tasdiqlangan «Mahsulot (ish va xizmat)lar tannarxiga kiritiladigan, mahsulot (ish
va xizmat)larniishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natija -
larni shakllantirish tartibi to’g’risida»gi Nizomga ko’ra umumishlab chiqarish
xarajatlari quyidagilardan iborat:
m ashina va uskunalarni asrash va ishlatish xarajatlari;
i shlab chiqarish xususiyatiga ega bo’lgan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar -
ning amortizatsiya ajratmalari;
i shlab chiqarishga tayinlangan aso siy vositalarni ta’mirlash xarajatlari;
i shlab chiqarishdagi mulklarni sug’urtalash xarajatlari;
i sitish, yoritish va ishlab chiqarish binolarini asrash xarajatlari;
i shlab chiqarishda foydalaniladi gan binolar, mashina va uskunalar, ija raga olingan
boshqa mulklarning ijara to’lovlari;
i shlab chiqarishga xizmat ko’rsa tishda band bo’lgan xodimlarning ish haqi;
i shlab chiqarish tusidagi boshqa xarajatlar.
Umumishlab chiqarish xarajatlarini taqsimlash jarayonida xarajatlarni hisobdan
chiqariladigan ob’ektlar tanlanib, aniq tsex, mahsulot, shartnoma turiga tegishli
xarajatlar tanlab oli nadi va yig’iladi. Bu sharoitda umumishlab chiqarish xarajatla -
rini taqsimot bazasini tanlab olish muhimdir.
Bo’linmalar darajasidaishlab chiqarishning bilvosita xa rajatlarini taqsimlash usuli
ancha mehnat talabdir, biroq, u ol dingi usulga nisbatan mahsulotlar alohida turlari
bo’yicha tan narxni to’liqroq aniqlash imkonini beradi. Bu usulda mazkur xarajatlar
alohida subschyotlar ochish yo’li bilan bo’linmalar darajasida hisobga olinadi.
Korxonalarda hisobot davri yakunida mahsulotlar alohida turlari bo’yicha ishlab
chiqarish bilvosita xarajatlarining taqsimoti har bir subschyot uchun amalga
19

oshiriladi. Bunda har bir subschyotga bo’linma texnologik jarayoni xususiyatini
ifodalovchi o’z taqsimot bazasi mos keladi. Masalan, korxona avtomat lashtirilgan
bo’linmasining ishlab chiqarish bilvosita xarajatlari unda ishlab chiqarilayotgan
mahsulotlar turlari bo’yicha asbob-uskunalar ish soat lariga binoan, o’o’lda yig’ish
tsexining ishlab chiqarish bilvosita xarajatlari esa mehnatning bevosita
xarajatlariga ko’ra taqsim lanadi.
Ishlab chiqarish bilvosita xarajatlarini hisobga olishda bu usulni qo’llab
xatoliklarni batamom bartaraf etib bo’lmaydi, chunki birinchidan, umumkorxona
ishlab chiqarish bilvo sita xarajatlari taqsimotida, ikkinchidan, alohida bo’linma
ichidagi turli ishlab chiqarish tizimlari bo’yicha ishlab chiqarish bilvosita
xarajatlari taqsimotida xatolar bo’lishi mumkin.
Korxona alohida bo’linmalari, tsexlarining texnologik ja rayonlari mehnat, kapital
va materialtalabligi darajalari bilan farq qiladi.
Agar bo’linma faoliyati xarajatlari ichida ish haqining hissasi yuqori bo’lsa, shu
bo’linma,tsex,brigadaning umumishlab chiqarish xarajatlarini mehnat resurslarini
iste’mol qilish bi lan bog’liq ko’rsatkichlarni asos qilib olinib, ular mahsulot tur lari
bo’yicha taqsimlanadi
Ushbu jadvaldan kelib chiqib, bilvosita xarajatlar taqsimotining asosi sifatida
quyidagilardan foydalanish mum kin:
asosiy ishlab chiqarish xodimlarining mehnat haqi xarajatlari;
mehnatning me’yoriy bevosita xarajatlari;
korxonadagi muayyan texnologik jarayonda qatnashuvchi xodim lar soni.
Masala
«Buxorosut» qo’shma korxonasining 2017 yil uchun umumishlab chiqarish
xarajatlarini taqsimlash (taqsimlash bazasi – asosiy ishlab chiqarish xodimlarining
ish haqi xarajatlari)
20

1-Jadval
Mahsulot turlari Asosiy ishlab chiqarish
xodimlarining mehnat
haqi xarajatlari Umumishlab
chiqarish
xarajatlari,
ming so’mda
ming so’mda % da
1 2 3 4
Sariyog’, kiloli 13786 0,28 129982
Brinza, yog’li 7059 0,14 64914
Pishloq «Turist» 23441 0,47 170612
Sut, 2,5% 2180 0,05 20953
Qatiq 3201 0,06 29748
Jami 49667 100 416209
Agar bo’linma faoliyati kapitaltalab bo’lsa, umumishlab chiqarish xarajatlarini
asosiy vositalardan foydalanish bilan bog’liq ko’rsatkichlari asos qilib olinib
taqsimlanadi. Bunda ishlab chiqarish bilvosita xarajatlari taqsimoti ba zasi sifatida
asbob - uskunalarning haqiqiy ish soatlari , mahsulot turlari bo ’ yicha amortizatsiya
ajratmalari yoki ma ’ lum texnik jarayonda foydalanilgan asosiy vosita larning
qoldiq qiymati olinadi .
Korxona bo ’ linmasi faoliyati materialtalab bo ’ lsa ya ’ ni unda mahsulotlar
tannarxiga qo ’ shiladigan xarajatlarning asosiy qismini xomashyo va materiallar
xarajatlari tashkil qilsa , taqsimot bazasiga xomashyo va materiallarning haqiqiy
bevosita xarajatlari hamda ularning rejali tannarxi kiritiladi .
Agar bo ’ linma faoliyati natijasi qandayligini ( mehnattalab , kapitaltalab yoki
materialtalab ) aniq belgilash im koni bo ’ lmasa , taqsimotning aralash bazasidan
21

foydalaniladi . Bunda taqsimot bazasi to ’ liq bevosita moddiy xarajatlar ( xomashyo ,
materiallar va asosiy vositalar mahsulotlarning ishlab chiqarish tannarxida katta
salmoqqa ega bo ’ lsa ) dan iborat bo ’ ladi .
Taqsimot bazalari korxona funktsional xizmatlari ya ’ ni boshqaruv apparati uchun
ham ishlab chiqiladi . Bunda taqsimotning asosiy bazalari quyidagilardan iborat
bo’ladi:
ombor xo’jaligi uchun bir birlik mahsulotni bir kun saqlashning normativ
xarajatlari ombordagi mahsulotlarning o’rtacha qoldig’iga ko’paytirilgani;
dispetcherlik xizmati uchun tashib ketiladigan tayyor mahsulotlar tonna-
kilometrda;
yuklarni jo’natish bo’limi uchun tayyor mahsulotlarni yuklab jo’natish bo’yicha
shartnomalar miqdori.
Ishlab chiqarish bilvosita xarajatlarining eng mos taqsimlash bazasini hisoblash
uchun ma’lum joriy xarajat lar talab qilinadi. Shu sababli, korxonalarda uncha
mehnattalab bo’lmagan boshqa qo’shimcha taqsimot bazalaridan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. Ularga mahsulotlarni ishlab chiqarish va sotish hajmi, ishlab
chiqarilgan va sotilgan mahsulotlar tannarxi, xomashyo va materiallarni sotib olish
tannarxi, marjinal daromad, xodimlarning o’rtacha ro’yxatdagi soni kabilarni
kiritish mumkin.
Ishlab chiqarish bilvosita xarajatlari taqsimotining samarali tizimini tadbiq etish
masalalariga e’tiborsizlik ko’p hollarda ishlab chiqarish dasturi, sotishlar va
korxona baho siyosatida jiddiy xatoliklarga sabab bo’ladi, bu esa o’z navbatida,
korxona moliyaviy faoliyatini sal biy natijalariga olib keladi.
3. Xarajatlar mazmuni tahlili maqsadi, va vazifalari :
O‘zgaruvchan va o‘zgarmas xarajatlar tahlili
22

Xalqaro amaliyotda ishlab chiqarish xarajatlari ikkita toifaga bo‘linadi. Ya’ni,
o‘zgaruvchan va o‘zgarmas xarajatlar. O‘zgaruvchan xarajatlar mahsulot ishlab
chiqarish hajmiga mos ravishda o‘zgarib boradi. O‘zgarmas xarajatlar mahsulot
ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq bo‘lmagan holda barqaror qoladi. Ushbu
tarkiblash, xarajatlarni boshqarish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning
zaruriy sharti hisoblanadi. O‘zgaruvchan xarajatlarni hisoblash metodologiyasini
bilish biznesning daromadli bo‘lishiga erishish maqsadida ishlab chiqarish
birligiga sarflangan xarajatlarni kamaytirishga yordam beradi. O‘zgaruvchan
xarajatlarni tarkiblash va ularni hisobga olish birinchi bor AQShda ishlatilgan
bo‘lib, uning nomi “direkt-kost”, Yevropada esa “marjinal-kost” deb nomlangan.
Ularning farqi shundaki, ular to‘g‘ri va o‘zgaruvchan xarajatlar kalkulyatsiyasi
sifatida nomlanishidadir.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari bo‘yicha o‘zgaruvchan xarajatlarning
to‘g‘ri va egri turlari tarkiblanadi. Shuningdek, o‘zgaruvchan xarajatlarning
proporsional, degressiv, progressiv turlari guruhlanadi. Ularning
o‘zgaruvchanligini quyidagi chizmalarda tavsiflash mumkin.
Proporsional Degressiv Progressiv
Proporsional, degressiv, progressiv o‘zgaruvchan xarajatlar
Ishlab chiqarish xarajatlarini o‘zgaruvchan va o‘zgarmas xarajatlarga to‘g‘ri
tarkiblash va hisoblash tahlil natijasiga muhim ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ularni
23

tarkiblashda ya’ni turkumlashda aniqligiga muhim e’tibor qaratish lozim.
O‘zgarmas xarajatlar mahsulot ishlab chiqarilmagan hollarda ham majburiyatlarni
yuzaga keltirishini hisobga olsak, bu tarkiblash juda muhim hisoblanadi. Yalpi
natijaga ta’sir etmagan birlik oxir-oqibatda xarajatlarni boshqarish va ishlab
chiqarish samaradorligini to‘g‘ri baholamaslikka olib keladi.
Ishlab chiqarish xarajatlarining o‘zgaruvchan va o‘zgarmas xarajatlar tarkibi va
ularning mahsulot birligiga nisbatan o‘zgarishi.
2-Jadval
Mahsulot
ishlab
chiqarish
miqdori,
dona Doimiy
xarajatlar,
ming
so‘m O‘zgaruv
c han
xarajatlar,
ming
so‘m Jami
xarajatlar,
ming
so‘m Mahsulot
birligiga
to‘g‘ri
keladigan
o‘zgaruvch
a n xarajat,
ming so‘m Maxsulot
birligiga
to‘g‘ri
keladiga
n
o‘zgarma
s xarajat,
ming
so‘m Bir
birlikka
jami
xarajatla
r, ming
so‘m
10000 125000 361200 486200 36,12 12,50 48,620
11000 125000 414920 539920 37,72 11,36 49,083
12000 125000 477360 602360 39,78 10,41 50,196
13000 125000 533260 658260 41,02 9,615 50,635
14000 125000 600600 725600 42,90 8,928 51,828
15000 125000 675300 800300 45,02 8,333 53,353
24

16000 125000 769600 894600 48,10 7,812 55,912
Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan
o‘zgaruvchan xarajatlar ishlab chiqarish miqdorining o‘zgarishiga mos ravishda
oshib borganligini, o‘zgarmas xarajatlarning esa tushib borganligini ko‘rish
mumkin.
Bir birlik mahsulotga to‘g‘ri keladigan xarajat o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarni
tahlil qilish xarajatlarini boshqarishda eng muhim usul hisoblanadi. Bir birlikka
xarajatlarning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarga: o‘zgaruvchan xarajatlar,
o‘zgarmas xarajatlar, ularning jami xarajatlar tarkibidagi salmog‘ining o‘zgarishi,
tarkib elementlardagi o‘zgarishlar kiradi:
Si = Fi / Qi + Vi
Bunda:Si – i-mahsulot birligini tannarxi;
Fi – i-mahsulot birligiga doimiy xarajatlar;
Qi – i-mahsulot birligini ishlab chiqarish hajmi; Vi – i-mahsulot birligiga
o‘zgaruvchan xarajatlar.
Mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan jami xarajatlar o‘zgarishining tahlili
3-Jadval
Ko‘rsatkichlar O‘lchov birligi Reja Haqiqatd a Rejadan farqi
1. Ishlab chiqarish hajmi dona 16 000 15 478 -522
2. Doimiy xarajatlar ming so‘m 255 000.0 269 600.0 +14 600,0
25

3. O‘zgaruvchan xarajatlar ming so‘m 718 400.0 845 098,8 +126
698,8
4. Jami ishlab chiqarish xarajatlari ming so‘m 973 400.0 1 114
698,8 +141
298,8
5. Mahsulot birligiga o‘zgaruvchan xarajatlar ming so‘m 44,90 54,60 +9,70
6. Mahsulot birligiga doimiy xarajatlar ming so‘m 15,94 17,42 +1,48
7. Mahsulot birligining jami tannarxi ming so‘m 60,84 72,02 +11,18
Bir birlik mahsulot tannarxi rejaga nisbatan 11,18 (72,02-60,84) ming so‘mga
o‘sgan.
Sr = (Fr/Qr)+Vr=(255000/16000)+(973400/16000)=15,94+44,90=60,84
Ssh1 = (Fr/Qx)+Vr=(255000/15478)+(973400/16000)=16,47+44,90=61,37
Ssh2 = (Fx/Qx)+Vr=(269600/15478)+(973400/16000)=17,42+44,90=62,32
Sx = (Fx/Qx)+Vx=(269600/15478)+(845098/15478)=17,42+54,60=72,02
Omillar ta’siri:
1. Ishlab chiqarish hajmining o‘zgarishi ta’siri = 61,37-60,84=0,54 ming so‘m.
2. Doimiy xarajatlar o‘zgarishi ta’siri = 62,32-61,32=0,94 ming so‘m
3. O‘zgaruvchan xarajatlar o‘zgarishi ta’siri = 72,02-62,32=9,70 ming so‘m
Jami o‘zgarish = 0,54+0,94+9,70=11,18 ming so‘m.
Xarajatlarni umumiy hajmi va ularni asosiy elementlari bo‘yicha baholash, tahlil
qilish
26

Ishlab chiqarish xarajatlarining analitik va sintetik hisobida analiz va sintez
qoidasiga asoslaniladi. Shu sababli ham “analitika”, “sintetika” so‘zlari
buxgalteriya hisobining muhim tushunchalariga aylangan.
Ularning mazmuniga e’tibor qaratsangiz “analitika” – butunni bo‘laklarga bo‘lish,
“sintetika” bo‘laklarni birlashtirish, umumlashtirish ma’nosini anglatadi va bu
analitik va sintetik hisobning to‘liq mazmunini ifoda etadi.
Xarajatlarni umumiy hajmda o‘rganish moliyaviy hisob obyektiga kiradi. Uning
birlik elementlari, kalkulyatsiya moddalari bo‘yicha o‘rganish boshqaruv hisobi
obyektiga kiradi.
Xarajatlarning umumiy hajmi bo‘yicha o‘rganishda quyidagi muhim jihatlarga
ahamiyat qaratiladi:
jami xarajatlarning umumiy o‘zgarishlari tahliliga;
jami xarajat o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillar tahliliga;
bir so‘mlik ishlab chiqarilgan, sotilgan mahsulotga to‘g‘ri keladigan xarajat
tahliliga.
Jami xarajatlarning umumiy o‘zgarishi rejaga va o‘tgan yillarga nisbatan mutlaq va
nisbiy o‘zgarishlarni aniqlash orqali baholanadi.
Jami ishlab chiqarish xarajatlarining o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillar sifatida
doimiy xarajatlarning o‘zgarishi, mahsulot birligiga o‘zgaruvchan xarajatlarning
o‘zgarishi ta’siri, mahsulot ishlab chiqarish miqdorining o‘zgarishi ta’sir etadi.
Xarajatlar o‘zgarishiga albatta ichki birliklar sifatida sarf normalari va
baholarining o‘zgarishi ham tarkiblanadi. Bu kabi omillar xarajat elementlari
bo‘yicha farq qiladi.
Jami ishlab chiqarish xarajatlari va ularning omilli tahlili
4-Jadval
O‘tgan yil Hisobot yili Farqi (+/-), O‘sish darajasi,
27

Ko‘rsatkichlar ming so‘m %summasi,
ming so‘m. tarkibi,
% summasi,
ming so‘m. tarkibi,
%
1.Ishlab chiqarish xarajatlari
jami
shu jumladan: 541 131 100,00 686 079 100,00 +144
948 126,79
1.1.
O‘zgaruvchan xarajatlar 464 070 85,76 579 800 84,51 +115
730 124,94
1.2. O‘zgarmas
xarajatlar 77 061 14,24 106 279 15,49 +29 218 137,92
2. Ishlab
chiqarish hajmi 572 661 - 717 416 - +144
755 125,30
Mahsulot ishlab chiqarish tannarxini o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillar ta’sirini
quyidagi hisob-kitoblarda ko‘rib o‘tish mumkin.
Ishlab chiqarish xarajatlarining jami o‘zgarishi: 686 079–541 131=+144 948 ming
so‘m (o‘sish).
Joriy davr mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarini qayta hisoblash:
o‘zgaruvchan xarajatlar:
464 070*1,253=581 479,7 ming so‘m. (mahsulot hajmining o‘zgarishiga mos
o‘zgaradi);
o‘zgarmas xarajatlar:
77 061 ming so‘m (bazaviy miqdorda qoladi). Jami: 581 479,7+77 061=658 540,7
ming so‘m
Joriy davr mahsulot hajmining o‘tgan davr bahosi va ta’rifi bo‘yicha hisob-kitobi:
541 131/572 661*717416=677 916 ming so‘m
28

Omillar ta’siri:
Ishlab chiqarish hajmi:
658 540,7–541 131=+117 409,7 ming so‘m (o‘sish) yoki
581 479,7–464070=+117 409,7 ming so‘m (o‘sish)
Baho va ta’riflar o‘zgarishi:
686 079–677 916=+8 163 ming so‘m (o‘sish)
v) tarkib va jami xarajatlar summasi:
677 916–658 540,7=+19 375,3 ming so‘m (o‘sish)
Jami o‘zgarish: 117 409,7+8 163+19 375,3=+144 948 ming so‘m Mahsulot (ishlar,
xizmatlar)ning ishlab chiqarish tannarxini hosil qiluvchi xarajatlar ularning
iqtisodiy mazmuniga ko‘ra: ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan
chiqitlar qiymati chiqarib tashlangan holda); ishlab chiqarish xususiyatiga ega
bo‘lgan mehnatga haq to‘lash xarajatlari; ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan
ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar; asosiy fondlar va ishlab chiqarish ahamiyatiga ega
bo‘lgan nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi; ishlab chiqarish ahamiyatiga ega
bo‘lgan boshqa xarajatlar.
Ishlab chiqarish xarajatlarini turi, tarkibi, dinamikasi bo‘yicha tahlil qilish‚ ularni
nazorat qilish, maqsadli boshqarish imkonini beradi.
Iqtisodiy elementlari bo‘yicha ishlab chiqarish xarajatlari tahlili
5-Jadval
Ko‘rsatkichlar O‘tgan yil Hisobot yili O‘sish darajasi,
% Farqi (+ , -)
summa, ming
so‘m. tarkibi,
summa, ming tarkibi, summa, ming tarkibi,
29

% so‘m % so‘m. %
Moddiy xarajatlar 434
236 80,25 539
694 78,66 124,29 +105 458 -1,59
Mehnat haqi xarajatlari 63 014 11,64 79 500 11,59 126,16 +16 486 -0,05
Yagona ijtimoiy
to‘lov 22 641 4,18 28 012 4,08 123,72 +5 371 -0,10
Amortizatsiya 7 194 1,33 9 214 1,34 128,08 +2 020 +0,01
Boshqa xarajatlar 14 046 2,60 29 659 4,33 211,16 +15 613 +1,73
Jami xarajatlar 541
131 100,00 686
079 100,00 126,79 +144 948 -
Ishlab chiqarish hajmi 572
668 - 717
416 - 125,30 +144 748 -
Bir so‘mlik mahsulotga,
(sotilgan mahsulotga) to‘g‘ri
keladigan ishlab chiqarish
xarajatlari 0,9449 - 0,9563 - 101,2 +0,0114 -
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, korxonada ishlab chiqarish xarajatlarining jami
o‘zgarishi 144 948 ming so‘mga yoki 26,79%ga o‘sganligini ko‘rish mumkin.
Eng yuqori o‘zgarishlar moddiy xarajatlar (10 548 ming so‘m yoki 24,29%),
mehnat haqi xarajatlari (16 486 ming so‘m yoki 26,16%) qatoriga to‘g‘ri keladi.
Albatta ish haqidan ajratmalar qatoriga ham mehnat haqi o‘zgarishiga mos
ravishda oshib boradi.
Ishlab chiqarish xarajatlarining vertikal tahlilidan ko‘rinadiki, jami ishlab chiqarish
xarajatlari tarkibida moddiy xarajatlar salmog‘i eng yuqori o‘rinni tashkil etgan.
30

Bir so‘mlik mahsulotga qilingan ishlab chiqarish xarajatlari o‘tgan yilga nisbatan
1,2%ga yoki 1,14 tiyinga o‘zgargan.
Xarajatlarni faoliyat turlari, javobgarlik markazlari kalkulyatsiya moddalari
bo‘yicha tahlili
Faoliyat turlari bo‘yicha xarajatlar quyidagi turlarga ajratiladi:
ishlab chiqarish (ish bajarish, xizmat ko‘rsatish) xarajatlari;
tijorat xarajatlari;
boshqaruv xarajatlari.
Asosiy faoliyat turi sifatida mahsulot ishlab chiqarish va tushumning eng yuqori
ulushiga ega bo‘lgan faoliyat turi belgilanadi.
Ishlab chiqarish xarajatlarini faoliyat turlari bo‘yicha tahlili
6-Jadval
Ko‘rsatkichlar O‘tgan yil Hisobot yili
Farqi (+/-),
ming so‘m O‘sish darajasi,
%summasi, ming
so‘m. tarkibi,
% summasi, ming
so‘m tarkibi,
%
Umumxo‘jalik faoliyati
bo‘yicha jami xarajatlar Shu
jumladan: 752016 100,00 988669 100 236653 131.46
1. Jami ishlab chiqarish
xarajatlari 541131 71.95 686079 69.39 +144948 126.78
2. Tijorat
xarajatlari, ming so‘m 125640 16.72 186540 18.87 +60900 148.47
3. Boshqaruv
xarajatlari, ming so‘m 85245 11.33 116050 11.74 +30805 136.13
31

2. Sotilgan mahsulot hajmi,
ming so‘m 572661 - 717416 - +141755 125.27
4. Bir so‘mlik sotilgan
mahsulotga to‘g‘ri keladigan
ishlab chiqarish
xarajatlari 0.9449 - 0.9563 - +0.0114 101.2
5. Bir so‘mlik sotilgan
mahsulotga to‘g‘ri keladigan
tijorat
xarajatlari 0.2193 - 0.2600 - +0.0407 118.5
6. Bir so‘mlik
Sotilgan mahsulotga to‘g‘ri
keladigan
boshqaruv xarajatlari 0.1488 - 0.1617 - +0.0129 108.6
Javobgarlik markazlari bo‘yicha xarajatlar tahlili. Javobgarlik markazlarining
odatda foydaga, xarajatga va investitsiyaga nisbatan turlari tarkiblanadi.
Foyda bo‘yicha javobgarlik markazlari daromad va xarajatlarni o‘rganish va
foydani maksimallashtirishni, xarajatlarni o‘rganish esa faqat xarajatlarni
minimallashtirishga qaratilgan. Investitsiyaga nisbatan esa nafaqat daromad va
xarajatlar, balki foydaning ishlatilishi ham baholanadi.
Ishlab chiqarish hisobi bo‘yicha javobgarlikning quyidagi markazlari belgilanadi:
ta’minot; ishlab chiqarish; sotish va boshqaruv.
Korporativ boshqaruv nazariyasi va amaliyotiga ko‘ra korxonalar tarkibiy
birliklari, bo‘limlar, do‘konlar, xizmatlar yoki guruhlar moliyaviy javobgarlik
markazlari hisoblanadi. Ularning rahbarlari muayyan yo‘nalish va menejment
vazifalarini bajarish uchun mas’uldirlar.
32

Xarajatlar bo‘yicha javobgarlik markazlari – xarajatlarni byudjetlash bo‘yicha
vazifalarni bajarish uchun mas’ul bo‘lgan bo‘linma (birliklar to‘plami)dir.
Korxonada xarajatlar bo‘yicha javobgarlik markazlari quyidagi bo‘limlarda tashkil
topadi:
boshqaruv faoliyati;
marketing faoliyati;
informatsion texnologiyalar;
logistika;
ombor faoliyati;
ta’minot;
ishlab chiqarish.
Daromad markazlari javobgarlik markazlari:
sotish (tovarlar turlari bo‘yicha);
filiallar, bo‘limlardan iborat.
Xarajatlar bo‘yicha javobgarlik markazlari – sex, uchastka, brigada va
bo‘limlardan iborat.
Javobgarlik markazlari bo‘yicha xarajatlar tahlili (mln so‘m)
7-Jadval
Nazorat qilinadigan xarajatlar Xarajatlar Xarajatlarning o‘zgarishi, (+,-)
Smeta bo‘yicha Haqiqa tda Oy davomida Yil boshidan
№1-bo‘lim masteri hisoboti
1. Materiallar 100,0 98,0 -2,0 -1,0
2. Ish haqi 50,0 51,0 +1,0 +0,5
33

3. Xizmat ko‘rsatuvchi
tarkib ish haqi 22,0 22,5 +0,5 +0,3
4. Yoqilg‘i va elektr
energiya 18,0 19,0 +1,0 +0,7
5. Uskunalar ishlatish va ta’mirlash
xarajatlari 20,0 19,5 -0,5 -0,5
6. Boshqa xarajatlar 10,0 10,5 +0,5 -0,3
7. Jami xarajatlar 220,0 220,5 +0,5 -0,3
№1 sex boshlig‘i hisoboti
1. Sex boshqaruvi
apparatini saqlash xarajatlari 40,0 41,0 +1,0-
2. Boshqa sex tarkibini
saqlash xarajatlari 30,0 29,0 -1,0 -2,0
3. Bino, inshoot va inventarlarni joriy
saqlash xarajatlari 100,0 102,0 +2,0 -1,0
4. Samaradorlikka
ta’sir etmaydigan xarajatlar
X 2,0 +2,0 +5,0
5. Sexning boshqa
xarajatlari 30,0 29,0 -1,0 -3,0
6. Sex bo‘yicha jami
xarajatlar 200,0 203,0 +3,0 -1,0
Bo‘limlar bo‘yicha xarajatlar
№1 bo‘lim 220,0 220,5 +0,5 -0,3
№2 bo‘lim 200,0 205,0 +5,0 +7,0
№3 bo‘lim 280,0 278,0 -2,0 -3,0
7. Bo‘limlar bo‘yicha
jami xarajat 700,0 703,5 +3,5 +3,7
8 Sex bo‘yicha barcha 900 906,5 +6,5 +2,7
34

xarajatlar
Iqtisod bo‘yicha direktor o‘rinbosari hisoboti
1. Korxonani
boshqaruvi xarajatlari 200,0 206,0 +6,0 +10,0
2. Umumxo‘jalik
xarajatlari 200,0 195,0 -5,0 -7,0
3. Soliqlar, yig‘imlar
va ajratmalar 100,0 100,0- +1,0
4. Samaradorlikka ta’sir qilmaydigan
xarajatlar
x 50,0 +50 100
5. Jami (korxona
bo‘yicha barcha) xarajatlar 500,0 551,0 +51 104
6. Sexlar bo‘yicha
xarajatlar
№1 Sex 900,0 906,5 +6,5 +2,7
№2 Sex 800,0 790,5 -9,5 -2,7
№3 Sex 1000,0 1005,0 +5 10
Sexlar bo‘yicha jami: 2700,0 2702,0 +2 10
7. Korxona bo‘yicha
barcha xarajatlar 3200,0 3253,0 +53 114
Kalkulyatsiya moddalari bo‘yicha tahlil. Mahsulotlarning ishlab chiqarish bilan
bog‘liq bo‘lgan xarajatlari tarkibini iqtisodiy elementlari va kalkulyatsiya
moddalari bo‘yicha quyidagi tarkibda berish mumkin .
4. Ishlab chiqarish xarajatlarining iqtisodiy elementlari va kalkulyatsiya
moddalari bo‘yicha turkumlanishi
8-Jadval
Xarajatlarning iqtisodiy Mahsulot tannarxini kalkulyatsion
35

elementlari moddalari
1 2
Ishlab chiqarish xarakteridagi bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar Xomashyo
Yoqilg‘i
Elektr quvvati
Ehtiyot qismlar
Idishlar va hokazo
Ishlab chiqarish xarakteridagi bevosita va bilvosita mehnat haqi
xarajatlari Asosiy ish haqlari
Qo‘shimcha ish haqlari
Ish haqiga ustamalar
Ishlab chiqarishga taalluqli mehnat haqidan ajratmalar Ijtimoiy ta’minot bo‘limiga
Mehnat birjasiga
Kasaba uyushmasiga
Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi, eskirish
xarajatlari Asosiy vositalarning eskirishi
Nomoddiy aktivlarning eskirishi
Asosiy vosita va nomoddiy aktivlarni
ijara haqlari
Ishlab chiqarish xarakteridagi boshqa
xarajatlar Turli ishlar va xizmatlar
Soliqlar, yig‘imlar va hokazo.
Korxona bo‘yicha jami xarajatlar faqat iqtisodiy elementlari bo‘yicha o‘rganiladi.
Mahsulotlar turi va turkumi bo‘yicha ishlab chiqarish xarajatlari kalkulyatsiya
moddalari bo‘yicha o‘rganiladi. Tahlil etishda ishlab chiqarish xarajatlarining jami
o‘zgarishi va uning tarkibi bo‘yicha o‘zgarishlari mutlaq va nisbiy jihatdan
o‘rganiladi.
36

Korxonada moddiy xarajatlar reja tannarxiga nisbatan 7 794 ming so‘mga, nisbiy
ifodada 12,2%ga kam sarflangan, jami reja tannarxida moddiy xarajatlar
o‘zgarishining salmog‘i 3,38%ga teng bo‘lgan.
Ish haqi va ish haqidan ajratmalar reja tannarxiga nisbatan 6 752 ming so‘mga,
nisbiy ifodada 3,32%ga kam sarflangan.
Mahsulotning reja tannarxi 11 424 ming so‘mga kam bo‘lgan, nisbiy ifodada
mahsulotning to‘liq tannarxi 12,2%ga arzonlashtirishga erishilgan. Bu
o‘zgarishlarni albatta ijobiy deyish mumkin.
Xarajatlarni moddalari bo‘yicha tahlili
9-Jadval
№ Xarajat moddalari Haqiqatda ishlab chiqarilgan
mahsulot hajmi, ming so‘m Farqlanishi (+,-)
Reja tannarxi
bo‘yicha Haqiqiy
tannarx i
bo‘yich a Ming so‘m % da
Rejaga nisbata
n Jami reja tannarxiga
nisbatan
A B 1 2 3 4 5
1 Xomashyo va materiallar 43 456 37 865 -5 591 -12,9 -2,75
2 Qaytarilgan chiqitlar -96 -107 -11 +11,5 -0,01
3 Xomashyo va materiallar sarfi 43 360 37 758 -5 602 -12,9 -2,75
chiqitlar qaytarilgan holda (1-2)
4 Korxona va tashkilotlardan sotib olingan buyumlar,
yarim fabrikatlar va ishlab chiqarish xarakteridagi
xizmatlar 19 344 17 134 -2 210 -11,4 -1,09
5 Texnologik maqsadlar uchun elektr energiya va
yoqilg‘i sarfi 1 006 1 024 +18 +1,8 +0,01
6 Moddiy xarajatlar jami 63 710 55 916 -7 794 -12,2 -3,83
37

7 Ishchilarning asosiy ish haqi 46 783 42 424 -4 359 -9,3 -2,14
8 Ishchilarning qo‘shimcha ish haqi 8 561 8 545 -16 -0,2 -0,01
9 Ijtimoiy sug‘urta xarajatlari 23 730 21 353 -2 377 -10,0 -1,17
10 Ish haqi va ajratmalarga xarajatlar jami 79 074 72 322 -6 752 -8,5 -3,32
11 Ishlab chiqarishga tayyorlash va o‘zlashtirish
xarajatlari 2 561 2 549 -12 -0,5 -0,01
12 Uskunalarni saqlash va ishlatish xarajatlari 10 716 10 329 -387 -3,6 -0,19
13 Sex xarajatlari 13 170 12873 -297 -2,3 -0,15
14 Umumxo‘jalik xarajatlari 18 420 18 515 +95 +0,5 +0,05
15 Ishlab chiqarishni tayyorlash va o‘zlashtirish
xarajatlari jami 44 867 44 266 -601 -1,3 -0,30
16 Brakdan yo‘qotishlar X 72 +72 X +0,04
17 Boshqa ishlab chiqarish xarajatlari 15 903 19 554 +3 651 +23,0 +1,79
18 Tovar mahsulotining jami ishlab chiqarish tannarxi 203 554 19 2130 -11
424 -5,6 x
2010 «Asosiy ishlab chqarish»
2310 «Yordamchi ishlab chqarish»
2510 «Umumishlab chqarish xarajatlari»
94 «Davr xarajatlari» va boshqa schyotlar Ishlab chqarish jarayoni quyidagicha
bo’ladi:
1-Korxonaga materiallar keltirish uchun mol yetkazib beruvchilar bilan shartnoma
to’ziladi.
2.To’zilgan shartnomaga asosan materiallar puli mol yetkazib beruvchilaga hisob
kitob schyotidan pul o’tkazish yo’li orqali to’lanadi.
3.Mol yetkazib beruvchilardan omborga materiallar qabul qilinadi.
38

4.Ombordan materiallar asosiy va yordamchi ishlab chqarishlarga qayta ishlash
uchun beriladi.
5.Ishlab chqarishda materiallarni tayyor mahsulot xoliga keltirish uchun ishchi
kuchi sarflanadi.
6.Ishlab chqarishdan omborlarga tayyor mahsulotlar olinadi.
Ishlab chqarish jarayoni va xo’jalik operatsiyalariga quyidagicha buxgalteriya
provodkasi beriladi.
10-Jadval
№ Mazmuni Debet Kredit
1. Mol yetkazib beruvchyalarga shartnomaga
asosan oldindan materiallar puli to’landi 6010 5110
2. Mol yetkazib beruvchilardan omborga
materiallar qabul qilindi 1000 6010
3. Materiallar asosiy ishlab chiqarishga berildi 2010 1000
4. Asosiy ishlab chiqarishda qatnashuvchi
ishchilarga ish haqi hisoblandi 2010 6710
5. Hisoblangan ish haqiga nisbatai 40% 2010 6520
39

ijtimoiy sug’urta ajratmalari ajratildi
6. Asosiy ishlab chiqarishdan taysr
mahsulotlar olindi. 2810 2010
7. Asosiy vositalarga eskiirish hisoblandi.
ishlab chik.arishda foydalanilgan asosiy
vositalarga
idora asosiy vositalariga 2010 94 02 02
8. Korxona rahbariga xizmat safari uchun
kassadan naqd pul berildi. 6870 50
9. Korxona rahbari xizmat safaridan
qaytgandan so’ng hisobot topshirdi. 94 6870

Korxonalarda tayyor mahsulotlarni sotish jarayoni hisobi.
Tayyor mahsulot deb,barcha ishlov operatsiyalaridan ugib,tayyor xoliga
keltirilgan, belgilangan davlat standarta yoki texnik talablarga javob beradigan,
korxona texnik nazorati xodimlari tomonidan qabul qilingan mahsulotga aytiladi.
Uning tarkibiga buyurtmachilar korxonalar uchun bajarilgan ish, xizmatlar hamda
ushbu korxonaga qarashli ishlab chqarishdan tashqari xo’jaliklar uchun bajarilgan
ish va xizmatlar kiritiladi.
Ombordan tayyor mahsulotlar xaridorlarga korxonaning sotish bo’limi buyrugiga
asosan junatiladi. Mahsulotni sotish xaridor korxonalar bilan to’zilgan shartnoma
va junatish grafigiga asosan amalga oshiriladi.
Korxonaning moliya bo’limi yoki buxgalteriya xaridor korxona nomiga schyot-
to’lov- talabnoma hujjatini yozib.tovar sotuvchi korxonaga xizmat ko’rsatadigan
bankka topshiradi.
To’lov talabnoma mol yetkazib beruvchining schyot fakturaga mos ravishda ortib
junatilgan mahsulot qiymati uchun xaridorning hisob kitob raqamidan pulni
o’tkazib berish to’q’risida bankga bergan buyrugidir.
40

Schyot-faktura yoki to’lov talabnomasining alohida bulinmasida idish va
kadoklash qiymati hamda xaridor tomonidan to’lanadigan temir yo’l tarifi bo’yicha
summa ko’rsatiladi.
Franko-ombor mol yetkazib beruvchi. Bunda mahsulot ortib junatish bilan bogliq
bo’lgan barcha xarajatlarni mol yetkazib beruvchi korxona to’lov talabnomasiga
kushadi. (ombordagi ortish tushirish xarajatlarining qiymati,temir yo’l ta'rifi va
yetkazib berish xarajatlari).
Franko-stantsiya junatish shunday narxki.u mol yetkazib beruvchi to’lov
talabnomasining summasi, temir yo’l ta'rifi va mahsulotni vagonga ortish
xarajatlari yig’indisidan iboratdir.
Belgilangan stantsiyagacha franko-vagon shunday narxki,bunda mol yetkazib
beruvchi to’lov talabnomasiga faqat temir yo’l tarifi summasini kushadi.
Belgilangan stantsiyagacha franko Bunda junatish bo’yicha barcha xarajatlar temir
yo’l ta'rifi qo’shilgan holda mol yetkazib beruvchi tomonidan to’lanadi.
Franko-ombor xaridor turida mol yetkazib beruvchi ko’rsatilgan xarajatlardan
tashqari xaridorning stantsiyadagi ortib tushirish ishlari,uning ombordagi va
omborga yetkazib berish ishlari bo’yicha xarajatlarni tulaydi.
Xaridorlarga sotilayotgan tayyor mahsulotlarga qo’shilgan qiymat solig’i kushib
sotiladi. Qo’shilgan qiymat solig’i hujjatlarda alohida qayd etiladi. Xaridorlarga
sotilgan tayyor mahsulotlarga quyidagi buxgalteriya provodkasi to’ziladi:
Debet 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» Kredit 2810
«Tayyor mahsulotlar»
Qo’shilgan qiymat solig’i summasiga Debet 4010 «Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» Kredit 6410 «Byudjetga to’lovlar
bo’yicha qarzlar». Xaridorlar olgan yoki sotib olayotgan mahsulotlariga pul
o’tkazib, korxonaning bankdagi hisobvarag’iga kirim qilinganda Debet 5110
«Hisob-kitob schyoti»
41

Kredit 9010 «Tayyor mahsulotni sotishdan tushgan daromadlar» Korxonalar
sotilgan va qiymati tulangan mahsulotlariga to’q’ri keladigan qo’shilgan qiymat
solig’i summasini davlat byudjetigi o’tkazishlari lozim. Bunda quyidagi
buxgalteriya provodkasi to’ziladi.
Debet 6410 «Byudjetga to’lovlar bo’yicha qarzlar»
Kredit 5110 «Hisob-kitob schyoti»
Korxonalarda sotilgan tayyor mahsulotlarga xaridorlardan olingan summa bilan bu
mahsulotlarning tannarxi o’rtasidagi farq (qo’shilgan qiymat soliqsiz) yalpi foyda
sifatida 99»yakuniy moliyaviy natija» schyotiga o’tkaziladi.
XULOSA
Ishlab chiqarish xarajatlari va mahsulot tannarxini tahlili tahlilda eng murakkab,
qiyin va ko‘p mehnat talab qiladigan jarayon hisoblanadi. Uning buxgalteriya
xizmati xodimlari mehnat sig‘imidagi hajmi ham eng yuqori normani tashkil etadi.
Mahsulot (ish, xizmat)larning tannarxi ishlab chiqarishning eng muhim
samaradorlik ko‘rsatkichi hisoblanadi. Ishlab chiqarishning muhim samaradorlik
ko‘rsatkichi bu ishlab chiqarish tannarxidir. Korxonaning moliyaviy natijasi va
moliyaviy ahvoli avvalo ushbu samaradorlik ko‘rsatkichiga bog‘liqdir. Xarajatlar
boshqarish tizimining samaradorligi avvalo ularni tahlil etishni tashkil etilganligiga
bog‘liq. O‘z navbatida bu quyidagilarga bog‘liq:
 korxonada qo‘llanilayotgan hisob shakli va usullariga;
42

 hisob ishlarining avtomatlashtirish darajasiga;
 operatsion xarajatlarni rejalashtirish va normalash holatiga;
 soatlik, kunlik, dekadalik, oylik xarajatlar yuzasidan hisobotlarning
shakllantirilganlik holatiga;
 real holat va natijani chuqur tahlil qilishda malakali mutaxassislarning
mavjudligiga va h.k. omillarga bog‘liq.
Ishlab chiqarilgan va sotilgan mahsulotlar tannarxi tahlili obyekti sifatida
quyidagilar tarkiblanadi:
 ishlab chiqarilgan va sotilgan mahsulotning to‘liq tannarxi va xarajat
elementlari bo‘yicha tahlili;
 bir so‘mlik ishlab chiqarilgan va sotilgan mahsulotga to‘g‘ri keladigan
xarajat tahlili;
 alohida tur mahsulotlarning ishlab chiqarish tannarxi;
 xarajatlarning alohida moddalari bo‘yicha tahlili;
 javobgarlik markazlari bo‘yicha tahlili.
Mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar ishlab chiqarilayotgan mahsulot
yakuniy narxini shakllantirishda muhim ahamiyatga egadir. Mahsulot ishlab
chiqarish uchun sarflangan moddiy resurslar, mehnat resurslari, boshqa turdagi
resurslar vamajburiyatlar mahsulotning haqiqiy tannarxini tashkil qiladi. Bu esa,
o‘z navbatida, foyda olish, narx belgilash va
shu kabi iqtisodiy qarorlarni qabul
qilishda asosiy omil hisoblanadi. Tannarxga kiritiladigan xarajatlar to‘g‘ri va asosli
tarzda hisobga olinishi, moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va boshqaruv
qarorlarining samaradorligini oshiradi. Shuningdek, bu hisobotlar asosida korxona
ichki rezervlarini aniqlash, tejamkorlik chora-tadbirlarini ishlab chiqish va
xarajatlarni optimallashtirish imkoniyati yaratiladi.
43

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
2. SH. Ismoilov ., S.Xudayberganova .“Buxgalteriya hisobi nazariyasi” fani
bo’yicha o’quv-uslubiy majmua.– Termiz davlat universitet, 201 9 yil.
3. O’zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to’g’risida”gi qonuni
13.04.2016-yildagi O’RQ-404-son
4. Buxgalteriya hisobi: Darslik / A.A. Karimov, J.E. Kurbanbayev, S.A.
Jumanazarov; - Т.:“Iqtisod-Moliya”, 2019.
5. “Moliyaviy hisob” I. K. Ochilov, J.E. Qurbonboyev. O’quv qo’llanma. –T.:
“IQTISOD–MOLIYA”, 2007-y.
6. A.A.Abdullayev, M.B.Yusupova “Buxgalteriya hisobi” darslik 2019-yil.
7. Raximov M. Iqtisodiyot sub`ektlari moliyaviy holatining tahlili. O‘quv
qo‘llanma. T.; Iqtisod-Moliya, 2015. -392 b.
8. (21-son BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarnin moliya-xo‘jalik faoliyati
buxgalteriya hisobi schotlari rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ni
tasdiqlash to‘g‘risidagi 27.12.2024-y
9. Pardayev M.Q., Isroilov J.I., Isroilov B.I. Iqtisodiy tahlil. O‘quv qo‘llanma.
T.:Print Line Group, 2017.-533 b.
FOYDALANILGAN SAYTLAR
1. www.lex.uz - O’zbekiston Respublikasi Milliy qonunchilik tizimining veb-sayti.
2. www.wikipedia.org - global internet tarmog’i ensiklopediyasi
3. https://lex.uz/docs/-264422 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori, 05.02.1999 yildagi 54-son
44

Mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar hisobi

Sotib olish