Maktab kimyo kursida noorganik birikmalarning asosiy sinflarini o’qitish metodikasi - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	169.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Maktab kimyo kursida noorganik birikmalarning asosiy sinflarini o’qitish metodikasi

Купить

Maktab kimyo kursida noorganik birikmalarning asosiy sinflarini o’qitish metodikasi MUNDARIJA KIRISH…................................................................................................. ... 3 1-BOB DARSLIK VA O’QUV ADABIYOTLARIDA ANORGANIK BIRILMALAR ENG MUHIM SINIFLARINING YORITILISHI .................................................................................. 5 1.1. Oksidlar……………………………………………………………. 5 1.2. Asoslar …………………………………………………………….. 8 1.3. Kislotalar ………………………………………………………….. 11 1.4. Tuzlar………………………………………………………………. 13 2-BOB ANORGANIK BIRIKMALARNING ENG MUHIM SINF - LARINI O’QITISH METODIKASI …………………………….. 1 8 2.1. Oksidlar mavzularini o’qitish metodikasi…………………………. 1 8 2.2. Asoslar mavzularini o’qitish metodikasi…………………………… 3 2 2.3. Kislotalar mavzularini o’qitish

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi» asosida amalga oshirilayotgan ta’lim sohasidagi islohotlarning birinchi va ikkinchi bosqichlarining vazifalari muvaffaqiyatli hal qilinib,uchinchi bosqichdagi o’zgarishlar davom etmoqda.Bu bosqichda o’quv-tarbiya ishlarini butunlay yangi asosda tashkil qilish,yuqori sifat ko’rsatgichga erishish talab qilinadi[1]. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida kimyo fani 7-sinfdan boshlab o’qitiladi.O’quvchilarda kimyo faniga bo’lgan qiziqishlrini shakllantirish va bilim berish davomida uni rivojlantirib borish darslarni uslubiy jihatdan to’g’ri tashkil etishni taqoza qiladi. Ma’lumki,maktab kimyo kursida «Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari» mavzulari alohida o’rin tutadi. Kimyoni keyingi bosqichlarda chuqur o’rganish albatta,o’qu

- - «Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari» mavzulari bo’yicha interfaol darslarning senariylari; Ishning ilmiy yangiligi: Umumiy o’rta ta’lim maktablarida «Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari» mavzularini o’qitishning o’ziga xos tomonlari,mavjud muammolar o’rganilib,ularni uslubiy jihatdan to’g’ri hal etishda noan’anaviy va interfaol darslarning senariylari ishlab chiqildi. Ishning amaliy ahamiyati: Ishlab chiqilgan metodik tavsiyalar o’quvchilarning «Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari»mavzularini chuqur o’zlashtirishlariga yordam beradi va ularning kimyo fanidan bilim olishga bo’lgan qiziqishini oshiradi.Bitiruv malakaviy ish materiallaridan maktab kimyo o’qituvchilari o’z faoliyatlarida foydalanishlari mumkin. Bitiruv malakaviy ish kirish, 2 ta bob, xulosa va foyd

1-BOB. DARSLIK VA O’QUV ADABIYOTLARIDA ANORGANIK BIRIKMALAR ENG MUHIM SINIFLARINING YORITILISHI 1.1.Oksidlar Moddalarning klassifikatsiyalash ularni o’rganishni osonlashtiradi. Birikmalar sinflarining o’ziga xos xususiyatlarini bilgan holda ular alohida vakillarining xossalarini ta’riflab berish mumkin. Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari oksidlar, kislotalar, asoslar va tuzlardir. Biri kislorod bo’lgan ikki elementdan tarkib topgan murakkab moddalar oksidlar deyiladi. Deyarli barcha kimyoviy elementlar oksidlar hosil qiladi. Hozirgi vaqtga qadar uchta elementning – nodir gazlardan neon, geliy va argonning oksidlari hali olinmagan. Oksidlarning nomlanishi. Xalqaro nomenklaturaga muvofiq oksidlarning nomi nisbiy elektromanfiyligi kamroq element nomi bilan nisbiy elektromanfiyligi ka

elementlarning oksidlanish darajasini to’g’ri aniqlay bilish lozim. Masalan, bariy peroksid BaO 2 da bariyning oksidlanish darajasi +2 ga, kislorodniki – 1 ga teng. Kimyoviy xossalariga ko’ra oksidlar uchta guruhga: asosli, kislotali va amfoter oksidlarga bo’linadi. Asosli oksidlar. Agar oksidlarga asoslar muvofiq kelsa, bunday oksidlar asosli oksidlar deyiladi. Masalan, Na 2 O, CaO, FeO, NiO asosli oksidlar hisoblanadi, chunki ularga asoslar NaOH, Ca(OH) 2 , Fe(OH) 2 , Ni(OH) 2 muvofiq keladi. Ba’zi asosli oksidlar suv bilan o’zaro ta’sir ettirilganda asoslar hosil bo’ladi. Masalan: Na 2 O+H 2 O=2NaOH CaO+H 2 O=Ca(OH) 2 Boshqa asosli oksidlar suv bilan bevosita o’zaro ta’sirlashmaydilar, ularga to’g’ri keladigan asoslar esa tuzlardan olinadi. Masalan: NiSO 4 +2NaOH=Ni(OH) 2 +Na 2 SO 4 Aso

oksidlar amfoter oksidlar deyiladi. Ularga ba’zi metallarning oksidlari: ZnO, Al 2 O 3 , Cr 2 O 3 va boshqalar kiradi. Amfoter oksidlar suv bilan bevosita birikmaydi, lekin ular kislotalar bilan ham, asoslar bilan ham reaksiyaga kirishadi. Masalan: ZnO+2HCl=ZnCl 2 +H 2 O ZnO+2NaOH=Na 2 [Zn(OH) 4 ] Al 2 O 3 ishqor yoki ishqoriy yer metallarning karbonatlari bilan birga suyuqlantirilganda metaaluminatlar (suvsiz alyuminatlar) hosil bo’ladi: Al 2 O 3 +2NaOH=2NaAlO 2 +H 2 O Al 2 O 3 +Na 2 CO 3 =2NaAlO 2 +CO 2 Oksidlarning xossalarini D. I. Mendelevning elenentlar davriy sismavzusidan foydalanib ko’rib chiqish qulay. Masalan, III davr elementlari oksidlarning Na 2 O, MgO, Al 2 O 3 , SiO 2 , P 2 O 5 , SO 3 , Cl 2 O 7 xossalari ular atomlarining tuzilishiga muvofiq ravishda asoslidan (Na 2 O, MgO

3. Kislorodli birikmalarning: karbonatlar, nitratlar, gidroksidlarni qizdirilganda parchalanishi. Masalan: CaCO 3 =CaO+CO 2 2Cu(NO 3 ) 2 =2CuO+4NO 2 +O 2 2Fe(OH) 3 =Fe 2 O 3 +3H 2 O Oksidlarning fizik xossalari turli-tumandir. Ulardan ba’zilari gazsimon moddalar (CO 2 , SO 2 , NO va boshqa),boshqalari – suyuqliklar (N 2 O 3 , N 2 O 4 , Cl 2 O 7 va boshqa), ayrimlari – qattiq moddalardir (barcha asosli va amfoter oksidlar, ba’zi kislotali oksidlar – P 2 O 5 , SiO 2 va boshqalar) [ 2,23,28 ]. Kimyoviy xossalari. Oksidlarning eng muhim kinyoviy xossalari ularning kislota va asoslarga munosabati bilan bog’liq. 1. Asosli oksidlar kislotalar bilan o’zaro ta’sirlashib, tuz va suv hosil qiladi. Masalan: FeO+H 2 SO 4 =FeSO 4 +H 2 O 2. Kislotali oksidlar asoslar bilan o’zaro ta’sirlashib, tuz va suv

bo’lsa, u holda asosning nomida element valentligi bilan ko’rsatiladi. Maslan: Fe(OH) 2 – temir (II) gidroksid, Fe(OH) 3 – temir (III) gidroksid [ 2,4,5 ]. Bu nomlardan tashqari, ba’zi eng muhim asoslar uchun odat bo’lib qolgan nomlar ham ishlatiladi. Maslan, NaOH – o’yuvchi natriy deyiladi; KOH – o’yuvchi kaliy; Ca(OH) 2 – so’ndirilgan ohak; Ba(OH) 2 – o’yuvchi bariy. Olinishi. Suvda eriydigan asoslar, ya’ni ishqorlar metallar yoki ularning oksidlarini suv bilan o’zaro ta’sir ettirib olinadi: 2Na+2H 2 O=2NaOH+H 2 Na 2 O+H 2 O=2NaOH Suvda kam eriydigan asoslar bilvosita yo’l bilan, chunonchi: tegishli tuzlarning suvdagi eritmalariga ishqor ta’sir ettirish yo’li bilan olinadi: FeSO 4 +2NaOH=Fe(OH) 2 ↓+Na 2 SO 4 AlCl 3 +3NaOH=Al(OH) 3 ↓+3NaCl Xossalari. Ishqorlarning eritmalari qo’lga surilg

o’zaro ta’sirlashib, kam dissotsilanadigan elektrolit – suv hosil qilishdan iborat. 2. Ishqorlar kislotali oksidlar bilan reaksiyaga kirishadi: Ca(OH) 2 +CO 2 =CaCO 3 ↓+H 2 O 2NaOH+SiO 2 =Na 2 SiO 3 +H 2 O Keyingi reaksiya faqat qizdirilagada boradi. Ishqorlar turli xil tuzlarni eritmalari bilan o’zaro ta’sirlashadi. Masalan: 2KOH+CuSO 4 =Cu(OH) 2 +K 2 SO 4 Elektrolitik dissotsilanish nazariyasiga ko’ra asoslarning barcha umumiy xossalari (qo’lga surilganda sovunga o’xshab tuyilishi, indikatorlarning rangini o’zgartirishi, kislotalar, kislotali oksidlar va tuzlar bilan o’zaro ta’sirlashuvi) gidroksid – ionlar OH – tufaylidir [ 21,22,28 ]. Amfoter gidroksidlar. Dissotsilanganda bir vaqtning o’zida vodorod kationlari H + ni ham, gidroksid – ionlar OH – ni ham hosil qiladigan asoslar amfoter

o’xshashlarda kislotali muhitda muvozanat aluminiy tuzlari hosil bo’lish tomoniga, ishqoriy muhitda – gidroksokomplekslar hosil bo’lish tomoniga siljiydi. Ravshanki, suvdagi eritmada muvozanat mavjud bo’ladi, uni ushbu tenglama bilan ancha aniq ifodalash mumkin: Al 3+ +3OH - ↔Al(OH) 3 +3H 2 O↔[Al(OH) 4 (H 2 O) 2 ] - +H + 1.3.Kislotalar Dissotsilanganda kationlar sifatida faqat vodorod kationlari hosil bo’ladigan elektrolitlar kislotalar deyiladi. Kislotalarning dissotsilanish tenglamalariga doir o’sha o’rnida keltirilgan misollarni ionlarning gidratlanishini hisobga olgan holda ancha aniq yozish mumkin: HCl(gaz)=H + (suvda)+Cl – (suvda) CH 3 COOH (suvda)=H + (suvda) +CH 3 COO – (suvda) Ko’rinib turibdiki, kislotalar suvda vodorod ionlari bilan kislota qoldig’i ionlariga – anionlarga dissot

Kislotalarning nomlanishi. Kislotalar nomi ular hosil qiladigan tuzlarning nomidan olinadi, masalan: HClO 4 – perxlorat kislota; H 3 AsO 4 – arsenat kislota H 3 PO 4 – fosfat kislota; HNO 3 – nitrat kislota H 2 SiO 3 – silikat kislota; H 2 SO 4 – sulfat kislota HCl – xlorid kislota; H 2 CO 3 – karbonat kislota Agar element bir xil oksidlanish darajasida bir necha xil kislotalar hosil qiladigan bo’lsa, u holda molekulasida kislorod atomlari kam bo’lgan kislota nomiga “meta” old qo’shimcha, kislorod atomlari soni eng ko’p bo’lganda esa “orto” old qo’shimcha qo’shiladi [ 2,3,21,28 ]. HBO 2 – metaborat kislota; H 2 (SiO 3 ) n – polimetasilikat kislota H 3 BO 3 – ortaborat kislota; H 4 SiO 4 – ortasilikat kislota Kislorodsiz kislotalarning nomi metallmas nomiga “id” qo’shimcha qo’shish yo’li bi

kislotalar suvda yaxshi eriydi. Ularning eritmalari nordon ta’mli bo’ladi, o’simlik va hayvon to’qimalarini yemiradi, lakmusning ko’k rangini qizilga o’zgartiradi. Quyidagi kislotalarning eng muhim kimyoviy xossalari birma – bir aytib o’tilgan: 1.Metallar bilan o’zaro ta’siri (tuz hosil bo’ladi hamda vodorod ajralib chiqadi). Masalan: 2HCl+Fe=FeCl+H 2 ↑ Bunda metallarning atomlari oksidlanadi, vodorod ionlari esa qaytariladi. Standart elektrod potensiallar qatorida vodoroddan o’ngda turgan metallarni uni kislotalardan siqib chiqara olmaydi. Metallar konsentrlangan nitrat va sulfat kislotalar bilan o’zaro ta’sir ettirilganda ham vodorod ajralib chiqmaydi. Bu holda N +4 va S +4 holatida qaytariladi (oksidlanish darajasi pasayadi) [ 21,22,28 ]. 2.Asosli oksidlar, asoslar va tuzlar bilan o’zar

Tarkibiga qarab tuzlarning quyidagicha turlari bo’ladi: o’rta tuzlar, nordon tuzlar, asosli tuzlar (gidroksituzlar), qo’sh tuzlar va kompleks tuzlar. Har qanday tuzni kislota bilan asosning o’zaro ta’sirlashish, ya’ni neytrallanish reaksiyasi mahsuloti sifatida tasavvur qilish mumkin [ 2,4,5 ]. O’rta tuzlar kisloya tarkibidagi vodorod atomlari metalga to’liq almashinishidan hosil bo’ladi. Masalan: 2NaOH+H 2 SO 4 =Na 2 SO 4 +2H 2 O Na 2 SO 4 ning dissotsilanish tenglamasini quyidagicha yozish mumkin: Na 2 SO 4 ↔2Na + +SO 4 2- Agar sulfat kislotani to’liq neytrallash uchun talab qilingandan kam asos olinsa, u holda eritma bug’latilganda nordon tuz kristallari cho’kmaga tushadi: NaOH+H 2 SO 4 =NaHSO 4 +H 2 O Nordon tuzning dissotsilanishini ushbu tenglama bilan ifodalasa bo’ladi: KHSO 4 ↔K +

Qo’sh tuzlar ikkita turli xil metall ionlari bilan kislota qoldig’i ionlardan tarkib topgan bo’ladi. Masalan, KAl(SO 4 ) 2 , (NH 4 )Fe(SO 4 ) 2 . Bunday tuzlarning dissotsilanishini ushbu tenglamalar bilan ifodalash mumkin. KAl(SO 4 ) 2 ↔K + +Al 3+ +2SO 4 2- (NH 4 ) 2 Fe(SO 4 ) 2 ↔2NH 4 + +Fe 2+ +2SO 4 2- Qo’sh tuzlar metallarning ionlari bilan kislota qoldig’i ionlariga dissotsilanadi. Kompleks tuzlar tarkibiga murakkab (kompleks) ionlar kiradi (formulalarda ular o’rta qavs ichiga olib yoziladi); tuz dissotsilanganda kompleks ion shundayligicha ajraladi. Masalan: K 4 [Fe(CN) 6 ]↔4K + +[Fe(CN) 6 ] 4- [Ag(NH 3 ) 2 ]Cl↔[Ag(NH 3 ) 2 ] + +Cl – O’z navbatida murakkab (kompleks) ionlar juda oz darjada yana dissotsilanadi: [Fe(CN) 6 ] 4 - ↔Fe 2+ +6CN – [Ag(NH 3 )] 2+ ↔Ag + +2NH 3 Shunday qilib,

Asosli tuzlarning nomi tegishli o’rta tuz anionnining nomiga “gidrokso” old qo’shimchani qo’shib hosil qilinadi. Al(OH)SO 4 - aluminiy gidroksosulfat, Al(OH) 2 Cl - aluniniy digidroksoxlorid. Olinishi. Tuzlar turli sinflar birikmalari bilan oddiy moddalarning kimyoviy o’zaro ta’siridan olinadi. Tuzlarni olinishning eng muhim usullarini qayd qilib o’tamiz [ 2,21,28 ]. 1. Neytrallanish reaksiyasi: KOH+HNO 3 =KNO 3 +H 2 O 2. Kislotalarning asosli oksidlar bilan o’zaro ta’siri: H 2 SO 4 +CuO=CuSO 4 +H 2 O 3. Kislotalarning tuzlar bilan o’zaro ta’siri: H 2 S+CuCl 2 =CuS↓+2HCl 4. Ikkita turli tuzning o’zaro ta’siri: Na 2 SO 4 +BaCl 2 =BaSO 4 ↓+2NaCl 5. Asoslarning kislotali oksidlar bilan o’zaro ta’siri: Ca(OH) 2 +CO 2 =CaCO 3 ↓+H 2 O 6. Ishqorlarning tuzlar bilan o’zaro ta’siri: 3KOH+FeCl 3 =3

Nitrat va sirka kislotalarining barcha tuzlari suvda eriydi. Xlorid kislotaning AgCl, Hg 2 Cl 2 va PbCl 2 dan boshqa tuzlari suvda eriydi Tuzlarning kimyoviy xossalari ularning metallarga, kislota va tuzlarga munosabati bilan belgilanadi [ 2,4,5 ]. 1. Standart elektrod potensiallar qatorida har qaysi metall o’zidan keyingi metallni tuzlarining eritmalaridan siqib chiqaradi. Masalan: Zn+Hg(NO 3 ) 2 =Zn(NO 3 ) 2 +Hg 2. Tuzlar ishqorlar bilan o’zaro ta’sirlashadi: CuSO 4 +2NaOH=Cu(OH) 2 ↓+Na 2 SO 4 3. Tuzlar kislotalar bilan ta’sirlashadi: CuSO 4 +H 2 S=CuS↓+H 2 SO 4 4. Ko’pchilik tuzlar bir – biri bilan reaksiyaga kirishadi: CaCl 2 +Na 2 CO 3 =2NaCl+CaCO 3 ↓ 1 – 4 – reaksiyalarni o’tkazishda odatda tuzlarning eritmalari olinadi. Hosil bo’ladigan mahsulatlardan biri reaksiya doirasidan chiqi

2-BOB.ANORGANIK BIRIKMALARNING ENG MUHIM SINFLARINI O’QITISH METODIKASI 2.1.Oksidlar mavzularini o’qitish metodikasi Oksidlar mavzularini o’qitish masalalariga bag’ishlangan ishlar quyidagi ilmiy-metodik adabiyotlarda o’z aksini topgan [ 12-20,29 ]. Mavzu.Oksidlarning olinishi va kimyoviy xossalari. Darsning maqsadi: a) O’quvchilarga oksidlarning kimyoviy xossalari va olinishi haqida tushunchalar berish; b) kimyo haqidagi bilimlarini rivojlantirish, o’uvchilarni kimyoning hayotiy jarayonlar bilan bog’liqligi asosida tarbiyalash; s) O’quvchilarning kimyoviy savodxonligini oshirish, o’zi egallagan kasb- hunar yo’nalishi bo’yicha kimyoviy bilimlarni boyitish. Mustaqil fikrlash va shu asosda ishlashga o’rgatish. Kimyogarlik kasbiga yo’naltirish, fanga nisbatan qiziqishlarini uyg’otish. Mavzuga

Nazorat; Og’zaki nazorat, savol-javoblar, kuzatish, o’z-o’zini nazorat qilish. Baholash: Rag’batlantirish, “ 5 ” balli tizim asosida baholash. Kutilgan natija: a)o’qituvchi; mavzuni qisqa vaqt ichida barcha o’quvchilar tomonidan o’zlashtirilishiga erishadi. O’quvchilar faolligini oshiradi. O’quvchilarga darsga nisbatan qiziqish uyg’otadi. Bir mashg’ulot davomida o’quvchilarni baholaydi. O’z oldiga qo’ygan maqsadlariga erishadi. Yangi bilimlarni egallaydi. Yakka holda va guruh bo’lib ishlashni o’rganadi. Nutqi rivojlanadi va eslab qolish qobiliyati kuchayadi; b) o’z-o’zini nazorat qilishni o’rganadi. Qisqa vaqt ichida ko’p ma’lumotga ega bo’ladi. Kelgusi rejalar: O’qituvchi; a) yangi pedagogik texnologiyalarni o’zlashtiradi va darsga tatbiq etadi, takomillashtiradi. O’z ustida ishlaydi. Ma

O’qituvchi bugungi kun mazmunini yoritib bera oldimi, o’zi tanlagan shiorga to’xtalib o’tadi. Shiorning mazmuni mavzu bilan bog’langan holda bo’lishi, o’qituvchi maqsadlarni ochib berishi lozim. II. O’tilgan mavzuni mustahkamlash. (10 minut) 1. “Topqirlar” usuli. (2 minut) O’qtuvchi o’quvchilardan o’tilgan mavzu bo’yicha malumotlar aytishni so’raydi. 2.“Kimyoviy diktant”. (3 minut) O’tilgan mavzu bo’yicha 10 ta atamali kimyoviy diktant olinadi. 1. Li2 O 2. K 2 O 3. Na 2 O 4. BaO 5. MgO 6. CaO 7. H 2 O 8. CuO 9. NO 2 10. SO 2 O’quvchilar partadoshlari bilan daftarlarni almashib, kimyoviy diktantini tekshirib baholaydilar. Olingan natijaga qarab o’quvchilar guruhlarga bo’linadi va nomlanadi: ”Zukkolar”, ”Bilimdonlar”, “Chaqqonlar”. O’qituvchi har bir qator uchun alohida “g’aznachi”larni tay

7. Amfoter oksidlar deb nimaga aytiladi? 8. Befarq oksidlar deb nimaga aytiladi? 9. Kislota angidridlari deb nimaga aytiladi? 10. Oksidlar xalqaro nomenklaturada qanday nomlanadi? 4. “Blits so’rovi”. (2 minut) Oksidlarning nomi Asosli oksid Kislotali oksid Amfoter oksid Befarq oksid CaO Al2 O 3 Na 2 O Cr 2 O 3 NO 2 SiO 2 Har bir guruhdan bittadan o’quvchilar jadvalni to’ldiradilar. III. Yangi mavzu bayoni. (30 minut) Reja: 1. Oksidlarning olinishi. 2. Oksidlarning kimyoviy xossalari. 3. Xulosa. Yangi mavzuni bayon etish usullari: O’qituvchi yangi mavzu bo’yicha qisqacha fikr bildirgach, o’quvchilarga berilgan reja bo’yicha mavzuni yoritib beradi. 1. “Klaster” . O’qituvchi doskaga doira rasmini chizadi va unga “Oksidlarning olinishi” deb yozadi. O’quvchilar kislorodning birikmalarini doira

3.“Sirli so’zlar” Ekranda mavzuga oid kimyoviy terminlar ko’rsatiladi va o’quvchilar tomonidan izohlash talab etiladi. 4.“Lotolar” Bu usulga ko’ra turli shakllarda yozilgan savollar va ularning aralashtirilgan javob variantlari o’quvchilarga tarqatiladi. To’g’ri javoblarning tegishli joylarga qo’yish talab qilinadi. Bunda har bir qatordan bir nafar vakil doskadagi vazifani bajarayotganida o’qituvchi qolgan o’quvchilar bilan mavzu yuzasidan savol-javob qiladi. IV. Darsni yakunlash va xulosa chiqarish. (2 minut) O’quvchi g’aznachilar yordamida o’quchilar to’plangan balini hisoblab, ularning javoblarini izohlagan holda baholaydi. O’quvchilar o’zlarga yoqqan, hayratlantirgan va o’rgangan ma’lumotlarni rangli qog’ozga qisqacha yozib, “Sehrli qopcha”ga joylashtiriladi. Shundan so’ng o’qituvchi

Dars tipi: Yangi bilim, tushuncha hosil qiluvchi. Darsning maqsadi: Ta’limiy: O’quvchi-yoshlarga pedagogik texnologiyalar asosida bilim, ko’nikmalar berish. O’quvchilarga oksidlarning olinishi va kimyoviy xossalari haqida ilmiy tushunchalar berish. Tarbiyaviy; O’quvchilarni estetik ruhda tarbiyalash. Rivojlantiruvchi: Fanni amaliyot bilan qo’shib olib borish. O’quvchilarda kasb-hunarga mehr uyg’otish, uni puxta bilishga undash. Yosh avlod ongiga milliy g’oyani singdirish. Darsda o’quvchilar egallashi lozim bo’lgan BKMlar: Oddiy va murakkab moddalarning kislorod bilan o’zaro ta’sirlashuvidan, moddalarning parchalanishidan oksidlar olish, ularni ishqorlar va kislotalar bilan reaksiyalari (bilim); oksidlarning formulalarini va bu asosida nomlash (ko’nikma); oksidlarning ishqorlar, kislotalar

II. O’tilgan mavzuni so’rab, baholanadi. (5 daqiqa) O’tilgan mavzuni qanchalik o’zlashtirganini quyidagi tarqatma orqali bilib olamiz. ZnO Cr 2 O 3 Al 2 O 3 NO SO 2 MgO P 2 O 5 CaO CO 2 Guruh ushbu tarqatma orqali oksidlarning toifalanishi va nomlarini aytishi zarur . Javoblar: Asosli oksidlar: MgO, CaO, Na 2 O Kisoatali oksidlar: CO 2 , P 2 O 5 , SO 2 Amfoter oksidlar: Cr 2 O 3 , Al 2 O 3 , ZnO Befarq oksidlar: NO, P 2 O 3 , CO III . O’tilgan mavzuni mustahkamlash. (5 daqiqa) Yozuv taxtasi 3 ga bo’lib olinadi. Uchala guruh o’quvchilari birma-bir quyidagi mashqlarni bajaradilar: quyidagi elementlarning oksidlarining formulalarini va nomlarini yozing. 1) kalsiy, 2) rux, 3) kremniy (IV), 4) xrom (III), 5) xlor (III), 6) simob (II). Formulalari yozib bo’lingach, javoblar tekshirilib rag’batl

1) oksidlarning oddiy moddalarga kislorod ta’sir ettirib olinishi; 2) ba’zi boshqa reaksiyalar natijasida olinishi; 3) metallar oksidlari va kislotalar bilan tuz va suv hosil qilish. 2-guruh: 1) murakkab moddalarning kislorod bilan ta’sirlashishidan oksid hosil bo’lish; 2) ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining oksidlari suv bilan ta’sirlashib ishqor hosil qilishi; 3) metallmaslar oksidlarining asoslar bilan ta’sirlashuvi. 3-guruh: 1) murakkab moddalarning parchalanishidan oksid olish; 2) ba’zi metallmaslarning oksidlari suv bilan ta’sirlashuvi; 3) metall oksidlari metallmas oksidlari bilan ta’sirlashuvi. Guruhlar savollarga navbatma-navbat javob berishadi. O’qituvchi tajribalarni ko’rsatib borish barobarida o’quvchilarning xato va kamchiliklarini to’ldirib boradi. Guruhlarning 1-savollarg

Masalan : 2H 2 S+3O 2 =2SO 2 +2H 2 O 2-o’quvchi: Uyda yoqiladigan tabiiy gaz yonganda oksidlar hosil bo’ladi. CH 4 +2O 2 =CO 2  +2H 2 O 3-guruh. 1-o’quvchi: murakkab moddalar masalan, asoslarning parchalanishidan ham oksidlar hosil bo’ladi. Cu(OH) 2 =CuO+H 2 O (reaksiya o’tkaziladi). 2-o’quvchi: kislotalarning parchalanishidan ham oksidlar hosil bo’ladi. H 2 SiO 3 =H 2 O+SiO 2 3-o’quvchi: Tuzlarning parchalanishidan ham oksidlar olish mumkin. CaCO 3 =CaO+CO 2  Guruhlarning 2-savolga javoblari. 1-guruh. 1-o’quvchi: Oksidlar ba’zi boshqa reaksiyalar natijasida ham olinadi. Na 2 CO 3 +SiO 2 =Na 2 SiO 3 +CO 2 2-guruh. 1-o’quvchi: Ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining oksidlari suv bilan ta’sirlashib, gidroksidlar suvda eriydigan asoslar, ya’ni ishqorlar hosil qiladi. Na 2 O+H 2 O=2NaOH 2-

2-o’quvchi: Bariy oksidga nitrat kislota ta’sir ettirsak, tuz va suv hosil qiladi. BaO+2HNO 3 =Ba(NO 3 ) 2 +H 2 O 2-guruh. 1-o’quvchi : Metallmaslar oksidlari asoslar bilan ta’sirlashib, tuz va suv hosil qiladi. SO 2 +2NaOH=Na 2 SO 3 +H 2 O. 2-o’quvchi: Fosfor (V) oksidga kalsiy gidroksid ta’sir ettirganimizda kalsiy ortofosfat tuzi va suv hosil bo’ladi. P 2 O 5 +3Ca(OH) 2 =Ca 3 (PO 4 ) 2 +3H 2 O 3-guruh. 1-o’quvchi: Metallarning oksidlari metallmaslar bilan ta’sirlashib, tuz hosil qiladi. MgO+SO 2 =MgSO 3 . 2-o’quvchi: Bariy oksidga karbonat angidrid ta’sir ettirsak, bariy karbonat hosil bo’ladi. BaO+CO 2 =BaCO 3 . IV. Yangi mavzuni mustahkamlash. (7 daqiqa) Darslik 110-sahifasidagi 2-mashq guruhlarga beriladi: quyidagi o’zgarishlarni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan reaksiya tenglama

Cu(OH) 2 =CuO + H 2 O 3. Ba’zi bir boshqa reaksiyalar natijasida ham oksidlar olish mumkin: Na 2 CO 3 +SiO 2 =Na 2 SiO 3 +CO 2  b) Kimyoviy xossalari. 1. Ishqoriy va ishqoriy-yer metallarining oksidlari suv bilan ta’sirlashadi. Na 2 O+H 2 O=2NaOH CaO+H 2 O=Ca(OH) 2 2. Ba’zi metallmas oksidlari suv bilan ta’sirlashib, kislota hosil qiladi. SO 2 +H 2 O=H 2 SO 4 3. Metall oksidlari kislotalar bilan ta’sirlashib, tuz va suv hosil qiladi. CaO+2HCl=CaCl 2 +H 2 O 4. Metallmas oksidlari bilan metallar oksidlari reaksiyaga kirishib, tuz hosil qiladi. MgO+SO 2 =MgSO 3 5. Metallmas oksidlari asoslar bilan reaksiyga kirishadi. SO 2 +2NaOH=Na 2 SO 3 +H 2 O VII. Uyga vazifa. (1,5 daqiqa) Darslikda 42-paragrafni o’qish. 110-sahifadagi savol va topshiriqlar. 16 g mis (II)-oksid normal sharoitda o’lchan

Darsning borishi: 3 ta sandiqcha olib kiriladi. Topishmoq orqali ichiladigan moddalar aniqlanadi. 1 – savol. U yomg’irdir, udir qor, Tuman hamda yaxmalak, Yaxshilikni keltirar Muz bo’lar u, kamalak. (suv) Sandiqchadan idishda suv olinadi. O’quvchilar moddani aniqlaganlaridan keyin formulasi doskaga yoziladi. Ekranda suv haqida slayd namoyish etiladi. Suv yer yuzining 71% maydoni yoki 361 mln. km 2 ni egallaydi. Planetadagi suvning hajmi 1,5 mlrd. km 3 ga teng. O’quvhcilar suv haqida qisqa savollarga javob berishadi. 2 – savol. Fotosintezning asosiy mahsuloti va nafas olganda ajraladigan gaz nima? O’quvchilar javob berishadi. Bu CO 2 karbonat angidirid. Idishda karbonat angidirid borligini qanday aniqlaymiz? Yonib turgan cho’p idishga tiqilsa, olov o’chadi. Slayd namoyish etiladi. Atmosfer

Ko’zni quvontirardi Javobi – mis oksid CuO Doskada uchchala moddaning formulasi va nomlari yoziladi. Ular o’rtasidagi umumiy o’xshashlik aniqlanadi. Bu moddalar oksidlar bo’lib, ular binar birikmalardir. Binar birikmalar ikki oddiy moddadan tashkil topgan murakkab moddalardir. Ta’rif berilgandan so’ng o’yin o’ynaladi “Zanjirni uzib yubormang” – har bir qatordan bittadan o’quvchi chiqariladi. O’quvchilarga oksidlarga yozilgan kartochkalar beriladi. Ularni oksidlarning toifalarga ajratib sxemaga joylashtirish kerak. CaO, BaO, K 2 O, CO, CO 2 , N 2 O 3 , N 2 O 5 , P 2 O 5 , MnO 2 , Al 2 O 3 , CuO, Cu 2 O, N 2 O, SO 2 , SO 3 , SiO 2 , FeO, Fe 2 O 3 , ZnO, Li 2 O, MgO, NO, TiO 2 . Masalan, asosli, kislotali, amfoter befarq CaO, CO 2 , Al 2 O 3 , CO. Mashq doskada bajariladi. Javoblar tekshiril

4. Al+O 2 =Al 2 O 3 tenglamada O 2 oldiga qo’yiladigan koeffisent. A. 2 B. 3 D. 4 5. H 2 SO 4 bilan reaksiyaga kirishadi. A. MgO B. SO 2 D. N 2 O 5 2 – variant 1. kislotali oksid formulasi. A. CO 2 B. CaO D. K 2 O 2. Natriy oksid va suv ta’sirlashganda hosil bo’ladigan modda. A. Tuz B. Ishqor D. Kislota 3. Suv bilan ta’sirlashadi. A. CuO B. FeO D. BaO 4. Natriy oksid bilan ta’sirlashadi. A. CuO B. P 2 O 5 D. CaO 5. Ca+O 2 =CaO tenglamada kalsiy oldiga qo’yiladigan koeffisent. A. 1 B. 3 D. 5 Test uchun doskada javob kaliti rasmi ko’rsatiladi. O’quvchilar doskadagi chizmalardan moddalarni aniqlashadi. O’qituvchi ularni rag’batlantiradi. So’ng yana didaktik materiallar orqali bilimlar tekshiriladi: 1. Mos bo’lmagan moddani aniqlang. A. CaO, CH 4 , N 2 O B. SiO 2 , O 2 , H 2 O D. KOH, PbO, CO

2.2.Asoslar mavzularini o’qitish metodikasi Asoslar mavzularini o’qitish masalalariga bag’ishlangan ishlar quyidagi ilmiy-metodik adabiyotlarda o’z aksini topgan [ 3,6-9,15,17-19,26 ]. Mavzu.Asoslarning olinishi va xossalari.Eng muhim asoslarning ishlatilishi. Darsning maqsadi: a) ta’limiy maqsadi: asoslarning olinishi va xossalari haqida tushuncha hosil qilish. b) tarbiyaviy maqsad: o’quvhilarning kimyo faniga bo’lgan qizishini orttirish . c) rivojlantiruvchi maqsad: o’quvchilarning kimyoviy moddalar bilan ishlaganda ehtiyot bo’lishga o’rgatish. Uslubi: tushuntirish, savol-javob, amaliy. Kerakli reaktivlar: K, Na metali, CaO, suv, CuSO 4 , NaOH, CuCl 2 , indikatorlar, HCl, Kerakli jihozlar: shisha nay, probirkalar. Darsning borishi: I. Tashkiliy qism. a) o’quvchilardan davomat, tozalik, s

Mn : O : H = 55 8, 61 : 1 22,2 : 16 36 Mn : O : H = 1,11 : 2,22 : 2,22 Mn : O : H = 11,1 11,1 : 11,1 22,2 : 11,1 22,2 Mn : O : H = 1 : 2 : 2 demak Mn(OH) 2 IV. Yangi mavzu bayoni. Sinf o’quvchilari 2 guruhga bo’linadi. Ularga topshiriqlar beriladi. Olinishi: 1-guruh a) ishqoriy va ishqoriy-yer metallar suv bilan reaksiyaga kirishganda asoslar hosil bo’ladi. 2Na+2H 2 O  2NaOH+H 2  Ca+2H 2 O  Ca(OH) 2 +H 2  2K+2H 2 O  2KOH+H 2  1-guruh b) Ishqoriy va ishqoriy-yer metallar oksidlari suv bilan ta’siridan asoslar hosil bo’ladi. Na 2 O+H 2 O  2NaOH CaO+H 2 O  Ca(OH) 2 K 2 O+H 2 O  2KOH c) Suvda erimaydigan asoslarni ularning tuzlaridan ishqor tasir ettirib olinadi. NiSO 4 +2NaOH  Ni(OH) 2  +Na 2 SO 4 CuSO 4 +2KOH  Cu(OH) 2  +K 2 SO 4 2-guruh. Asoslarning fizik xossalari qanday? Aso

Metilzarg’aldoq (sabzi rang) O’zgarmaydi Fenolftalein (oq) Pushti 2-guruh. Asoslar kislotalar bilan ta’sirlashib tuz va suv hosil qiladi (neytrallanish reaksiyasi) NaOH+HCl NaCl+H 2 O Mg(OH) 2 +2HCl  MgCl 2 +2H 2 O KOH+H 2 SO 4  Ca(OH) 2 +H 3 PO 4  1-guruh. Asoslar kislotali oksidlar bilan ta’sirlashadi. Ca(OH) 2 +CO 2  CaCO 3  +H 2 O KOH+CO 2  NaOH+SO 3  2-guruh. Tuzlar bilan almashinish reaksiyasiga kirishadi. CuCl 2 +2NaOH  Cu(OH) 2  +2NaCl Al(NO 3 ) 3 +NaOH  Eng muhim asoslar qanday maqsadlarda ishlatiladi? 1-guruh. Neftni qayta ishlash, mahsulotni tozalash, NaOH sovun olishda. Qog’oz ishlab chiqarishda KOH To’qimachilikda sun’iy tola olishda. Qurilish materiallari. Qishloq xo’jaligi zararkunandalariga qarshi kurashishda, CO 2 ni aniqlashda. V. Mustahkamlash. 14,8 gr so’ndir

Asoslarning olinishi va xossalariga oid bir saotlik dars ishlanmasi. I. Darsning maqsadi: Ta’limiy: o’quvchilarning asoslar to’g’risidagi bilimlarini oshirish, ko’nikma va malaka hosil qilish. Tarbiyaviy: “Ko’rsam eslab qolaman, bajarsam tushunaman” tuyg’usini tarbiyalash. Rivojlantiruvchi: Mustaqil fikrlash, kimyoviy jihoz va reaktivlar bilan ishlash ko’nikmalarini rivojlantirish. II. Darsning turi: noan’anaviy. III. Darsning usuli: aqliy hujum, interfaol usul. IV. Dars jihozlari: Doska, bo’r, kartochkalar, darslik, kodoskop, davriy jadval, magnit doska, magnitli elementlar. Karakli laboratoriya jihozlari: shtativ, probirkalar, shpatel, Petri kosachasi, tarozi. Reaktivlar: Na, H 2 O, CaO, NaOH, Ca(OH) 2 , CuCl 2 , FeCl 3 , HCl, H 2 SO 4 , lakmus qog’ozi, fenolftalein eritmasi. V. Dars re

2. Asoslarning umumiy formulasini yozining. 3. Asoslar kimyoviy xossasiga ko’ra qanday guruhlarga bo’linadi? 4. Asoslar fizik xossasiga ko’ra qanday guruhlarga bo’linadi? 5. Amfoterlik nima? 6. – OH guruhining nomi? 7. – OH guruhining valentligi? 8. Amfoter asoslar deb nimaga aytiladi? Misol keltiring. 9. Suvda eriydigan asoslarga misol keltiring. 10. Asoslar qanday nomlanadi? 11. Suvda erimaydigan asoslarga misol keltiring. 12. Nima uchun asoslarning ba’zilari o’yuvchi ishqorlar deyiladi? “Sizning omadli raqamingiz” mashqi Bunda har bir o’quvchi o’zi yaxshi ko’rgan raqamini aytadi va davriy jadvaldan foydalanib shu raqamdagi elementni topadi va gidroksidini yozadi. “Anogramma” mashqi Bunda o’quvchilarga kartochkalar tarqatiladi, kartochkada metallarning nomlari chalkashtirib beriladi, o’

Asoslarning kimyoviy xossasiga doir reaksiyalar bajariladi va yoziladi.Hosil qilingan NaOH ga fenolftalein tomiziladi, so’ngra HCl suyultirilgan eritmasidan tomiziladi. O’quvchilar bu laboratoriya ishini ham mustaqil bajarishadi. O’quvchilarga shu o’rinda bu reaksiya neytrallanish reaksiyasi ekanligi aytib o’tiladi. 1. NaOH+HCl=NaCl+H 2 O 2. Ca(OH) 2 +CO 2 =CaCO 3 +H 2 O 3. CuCl 2 +NaOH=Cu(OH)Cl+NaCl 4. Cu(OH) 2 =CuO+H 2 O “Ha – Yo’q” o’yini 1. Metall atomi va kisloroddan iborat modda asoslar. 2. Asoslar tarkibidagi OH guruhi soni metall valentligini bildiradi. 3. Asoslar funksional guruhli moddalar. 4. Asoslarda H bo’lmaydi. 5. “NH 4 ioni + gidroksid” asosmi? 6. “Bariy (II) – gidroksid” to’g’rimi? 7. Asoslar faqat fizik xossasiga ko’ra toifalanadi. 8. Zn(OH) 2 amfoter asos. 9. NaOH – o’y

Dars maqsadi: 1. Ta’limiy (o’quv): mavzu asosida nazariy bilim berish. 2. Tarbiyaviy: o’quvchilarning nutq va tafakkurini rivjlantirish. 3. Rivojlantiruvchi: o’quvchilarning fanga bo’lgan qiziqishlarini o’stirish. Dars turi: amaliy, nazariy Dars uslubi: og’zaki bayon etish, guruhlarda ishlash, “3x4” texnologiyasi. Darsning jihozlanishi: kodoskop, slayd, davriy sismavzu, Na, xlorid kislota, H 2 O, CuSO 4 , FeCl 3 , universal indikator qog’oz, NH 4 OH, Zn, NaOH, fenolftalein, stakan, probirka, shisha tayoqcha, himoya oynasi, ko’rgazmali qurollar va tarqatmalar, plakatlar, “oltin kalitcha”. Darsning borishi va mazmuni: 1. Tashkiliy qism – 3 daqiqa 2. O’tilgan darsni mustahkamlash – 15 daqiqa Darsning borishi va ta’lim maqsadlari bilan tanishtirish – 2 daqiqa Yangi mavzuni bayon qilish - 20 d

1. O’qituvchi darsni tashkiliy qismidan so’ng o’tilgan mavzu bo’yicha “Aqliy hujum” tarzida yuqorida ko’rsatilgan savollarni beradi va oksid formulasini tuzish bo’yicha quyidagi topshiriqlarni beradi: Topshiriq: Har bir o’quvchi sinf jurnalidagi o’zining tartib raqami bilan bir xildagi tartib raqamli elementni davriy jadvaldan topib, shu element oksidi formulasini tuzsin va nomini yozib qo’ysin. (Inert gazlar bundan istesno). Agar dars davomida 1 ball yetmay qolsa shu formula bo’yicha molekular massa ulush toppish topshiriqlari berilishi mumkin. Tegishli javoblar olingandan so’ng o’qituvchi “3x4” texnologiyasini qo’llash maqsadida sinfdagi o’quvchilar sonini 4 dan bo’lib guruhlashtiradi (6 – 7 guruhga). Keyin har bir guruhga bittadan “oltin kalitcha” ko’rgazmasini tarqatadi va ularga ko’r

Mendan o’g’it olarlar. Yondirsalar yonaman, Oddiy suvni beraman. 2 – guruh nomi “Kislorod”: Kisloroddir nomim mening. Tabiatdir konim mening, Mensiz hayot ham bo’lmas, Hatto o’simlik o’smas. 3 – guruh nomi “Uglerod”: Olmosning tarkibida, Ko’mirning suyagida. Grafitning mag’zida, Mening asl nusxam bor. 4 – guruh nomi “Azot”: Meni derlar azotjon O’simlik bo’lsa nimjon, Bo’larman unga qon jon, Xursandir mendan dehqon. 5 – guruh nomi “Oltingugurt”: O’zim kukun olitn rang, Suvda eriyolmay garang. Issiqlikda eriyman, Rezinani beraman. 6 – guruh nomi “Alyuminiy”: Alyuminiy mening nomim, O’zim oq rangli yaltiroq Massam uncha og’irmas, Tok o’tadi yaxshiroq. Shuning uchun yasalur Mendan ulkan tayyora 42

Hatto sayr qildim men, Uzoq – uzoq sayyora. 7 – guruh nomi “Natriy”: Men natriyman faol metall, Yasamaslar mendan detall. Chunki tanim juda bo’sh, Suvga juda o’ch. Ovqatingiz mazasi, Uy ro’zg’orga juda kerak Ichimlik va kir sodasi. Har bir guruh o’z nomi haqida ma’lumotlar berib bo’lishgach “oltin kalitcha” savollariga javob beriladi va bu bilan ular 5 ta imkoniyatdan 3 tasini egallaganliklari qayd qilinadi (har savolga 1 ball). Bahosini “5” ballga to’ldirish uchun ular yangi mavzu savollariga javob yozib kelishlari va yangi dars topshiriqlaridan faol ishtiroki bilan to’ldiriladi. O’qituvchi yanigi mavzu haqida qisqa bayon etadi: Asoslar deb metall atomi va bir yoki bir nechta gidroksid guruhlaridan tashkil topgan murakkab moddalarga aytiladi. (NH 4 OH ham shu moddalar guruhiga kiradi). A

keyin chiziqcha qo’yiladi hamda gidroksid so’zi yoziladi: “metall atomi nomi + (metall atomi valentligi rim raqamda) + [ - chiziqcha ] + gidroksid”. Masalan: temir(III)-gidroksid–Fe(OH) 3 , mis(II) – gidroksid – Cu(OH) 2 . Asoslar fizik xossalari, ya’ni suvda erishi va erimasligiga qarab suvda eriydigan (ishqorlar) va erimaydigan asos, hamda kimyoviy xossalariga ko’ra amfoter asoslarga ham bo’linadi. Suvda eriydigan asoslar teri va to’qimalarni o’yish xossasiga ega bo’lgani uchun o’yuvchi ishqorlar deb ataladi. Masalan: KOH – o’yuvchi kaliy, NaOH – o’yuvchi natriy. Suvda eriydigan asoslarni I va II asosiy guruhchasidagi metallar hosil qiladi (Be va Mg dan boshqa), shuning uchun bu guruhchani ishqoriy va ishqoriy yer metallari deb aytamiz. Qolgan asoslar suvda erimaydi. (Fe(OH) 2 , Cu(OH) 2

Metilzarg’aldog’i To’q sariq Qizil 1. Ishqoriy va ishqoriy – yer metallarning suv bilan ta’sirlanishi natijasida olinadi. a) 2Na+2H 2 O=2NaOH+H 2 b) Ca+2H 2 O=Ca(OH) 2 +H 2 2. Ishqoriy va ishqoriy – yer metallari oksidlarining suv bilan ta’sirlaqnishi natijasida olinadi: a) Na 2 O+H 2 O=2NaOH b) CaO+H 2 O=Ca(OH) 2 3. Suvda erimaydigan asoslar tuzlarning suvdagi eritmasining ishqor bilan ta’siri natijasida olinadi. (11 – laboratoriya) a) CuSO 4 +2NaOH Cu(OH) 2  +2Na 2 SO 4 havo rangli cho’kma 11 – laboratoriya ishining tartibiga ko’ra biz bugungi darsimizda suvda erimaydigan asoslarning kislotalar bilan o’zaro ta’sirini kuzatishimiz kerak. Shuning ko’ra: 1. 3 – a,b reaksiyalarda ko’rsatilgan mis (II) – gidroksidni hosil qilib, ularning biroz miqdorini probirkalarga solib, 3 – 4 ml dan suv

3. Suvda erimaydigan asoslar qanday olinadi? 4. Amfoter asoslar haqida nima bilasiz? 5. Qanday moddalar asoslar deb ataladi va ular qanday nomlanadi? 6. Quyidagi oksidlarga mos keluvchi asoslarning formulalarini yozing: CaO, Li 2 O, Al 2 O 3 Anogramma – 5 daqiqa 1. Tanriy Natriy Na 2. Yibar Bariy Ba 3. Siykal Kalsiy Ca 4. Rimet Temir Fe 5. Mulainiy Aluminiy Al 6. Sim Mis Cu Bu anorgramma mavzuga doir bo’lib, 1 – ustuni magnit doskaga yozilib turadi, shunga ko’ra 2 – ustuni bo’r bilan yoziladi, 3 – ustunga magnitli element belgilari qo’yilib chiqiladi. Uyga vazifa: 116 – bet 3 – 4 mashqlarni yechib, yangi mavzuni o’qib kelish. 2.3.Kislotalar mavzularini o’qitish metodikasi Kislotalar mavzularini o’qitish masalalariga bag’ishlangan ishlar quyidagi ilmiy-metodik adabiyotlarda o’z aksini topg

- O’quvchilarga mavzuga nisbatan qiziqish utg’otish, ularda mavzu asosida bilim va ko’nikmalarini shakillantirish va kengaytirish; - Mavzuga oid laboratoriya ishlarini o’tkazib tahlil qilish hamda tarqatma materiallardagi vazifalar qay darajada o’zlashtirilganligini nazorat qilish, ularning bilimini baholash. I. Darsni tashkil etish texnologiyasi Uslub: Og’zaki bayon qilish, “Zinama – zina”, “Bumerang” texnologiyasi. Shakl: Suhbat – munozara, amaliy mashg’ulot, kichik guruh va jamoada ishlash. Vosita: Multimediya vositasi, kopyuter, magnit doska, o’quv filmi, tarqatma materiallar: jadval va topshiriq matnlari. Usul: Og’zaki, yozma, ko’rgazmali, amaliy. Nazorat: Og’zaki nazorat, kimyoviy didaktik, kuzatish. Baholash: Rag’batlantirish, 5 balli tizim asosida baholash. Kerakli laboratoriya ji

7. Uyga vazifa berish – 1 daqiqa. III. Dars mazmuni IV. 1. Darsning borishi. O’qituvchi tomonidan dars davomida yig’iladigan ballar tushuntiriladi: 1. Kimyoviy diktant – 1 ball 2. “Bumerang” – 1 ball 3. Yangi mavzuga oid laboratoriya ishi – 1 ball 4. “Sinkveyn” – 1 ball 5. Konseptual xarita – 1 ball IV. 2. O’tilgan mavzuni so’rash. Har bir o’quvchiga “Kimyoviy diktant” matni tarqatiladi. O’quvchilar nuqtalar o’rniga mos javoblarni 2 daqiqa ichida yoziladi. Vaqt tugagach, matn materiali juftliklarda almashtirib, proyektorda namoyish etiladigan kalit so’zlar asosida tekshiriladi. 5 ta mos kelgan javob uchun 1 ball qo’yiladi. Kimyoviy diktant matni: 1. Kimyoviy hodisalarda bo’linmaydigan moddaning eng kichik zarrasi … deyiladi. 2. … so’zi qadimgi yunon tilida “bo’linmas” degan ma’noni anglat

“Bumerang” texnologiyasi bo’yicha tarqatma matn tarqatiladi. Ikki daqiqadan matn kaliti multimedia vositasida namoyish etiladi. 5 ta to’g’ri javob egasi 1 ball bilan baholanadi. “Bumerang” jadvali Mazmuni kislorod vodorod suv havo Uning allotropik shakldoshi ozon deyiladi + Uning grekcha “suv tug’diruvchi” nomini Lavuazye bergan + U 100 0 C da qaynab, 0 0 C da muzlaydi + Uni 1774 yilda Pristli tajribalar orqali oldi. + U haqida Ibn Sino:“Agar unda chang bo’lmasa insonlar 1000 yil yashar edilar” degan. + IV. 3. Yangi mavzu nomi doskaga yozib qo’yilib o’quvchidan daftariga sana, mavzu nomi va rejasini yozib qo’yish so’raladi. IV.4. Yangi mavzu rejasi: 1. Kislotalarning kimyoviy tuzilishi 2. Ularning fizik xossalari 3. Kislotalarning kimyoviy xossalari Videoproyektor orqali “Kislotalar, kimy

3. Kislotalarning metallarga ta’siri: a) H 2 SO 4 + Zn  b) H 2 SO 4 + Fe  c) H 2 SO 4 + Cu  4. Metall oksidi bilan tasiri: CuO + H 2 SO 4  5. Tuzlar bilan ta’siri: Na 2 CO 3 + H 2 SO 4  Barcha o’tkazilgan tajribalar daftarga va doskaga o’quvchilar tomonidan yoziladi. To’g’ri yozilgan o’quvchi rag’batlantiriladi. IV. 5. Yangi mavzuni mustahkamlash. 1. Buning uchun “Sinkeyn” mashqi bajariladi. “Sinkeyn” sharti: Mavzu (ot) – 1 ta so’z Mavzu sifati – 2 ta so’z Mavzu fe’li – 3 ta so’z Ibora - 4 ta so’z Mavzuga ma’nodosh so’z – 1 ta so’z Eng original Sinkveyn egasi 1 ballga ega bo’ladi. 2. Amaliy ishni mustahkamlash uchun “Konseptual xarita” to’ldiriladi. Kislota formulasi Kislota nomi Universal indikator bilan ta’siri Metallar bilan ta’siri Na 2 CO 3 bilan ta’siri CuO bilan ta’siri H 2 SO

Darsning maqsadi: Ta’limiy: o’quvchilarga eng muhim kislotalarning ishlatilishi haqida nazariy bilimlar berish. Tarbiyaviy: o’quvchilarga darsni xalq xo’jaligi, qishloq xo’jaligi va turmush bilan bog’lab kimyo faniga bo’lgan qiziqishini orttirish. Rivojlantiruvchi: o’quvchilarning amaliy va nazariy kimyoga oid bilimlarini rivojlantirish. Darsda o’quvchilar egallashi lozim bo’lgan BKMlar: sulfat, xlorid, nitrat kislotalarning ishlatilish sohalari ( bilim ); kislotalarning xossalari, ishlab chiqarish va ishlatilishi sohalarini ayta olish ( ko’nikma ); sulfat, xlorid, nitrat kislotalarning xalq xojaligida va kundalik turmushda ishlatilish sohalari haqida rasmli illyustratsiyalar tayyorlay olish ( malaka ). Dars usuli: interfaol, guruhlarda ishlash. “Zukkolar bahosi”, “Klaster”, “Taqdimot”, “

1 – guruh: “Kimyogarlar” 2 – guruh: “Tadqiqotchilar” 3 – guruh: “Mo’jizakorlar” II. O’tilgan mavzuni so’rab baholash (5 daqiqa). O’qituvchi: Darsimizni “Zukkolar bahosi” bilan boshlaymiz. O’tilgan mavzular yuzasidan berilgan formulalarning nomlarini topmog’ingiz lozim. Sharti: kislotalar formulalarining nomini aniqlash. 1 – guruhga: Formula Nomi H 3 PO 3 H 2 CO 3 HCl HClO 3 HBr HNO 3 2 – guruhga: Formulasi Nomi HF CH 3 COOH HClO H 2 SO 4 H 2 SO 3 HNO 2 3 - guruhga: Formula Nomi H 3 PO 4 H 2 SiO 3 HCN H 2 S HF H 2 Cr 2 O 7 Guruh natijalari e’lon qilinadi. Rag’batlantiradi. O’qituvchi: Endi yangi mavzuni yozamiz. 52

III. Mavzu: Eng muhim kislotalarning ishlatilishi (20 daqiqa). Reja: 1.Sulfat kislota ishlatilishi. 2. Xlorid kislota ishlatilishi. 3. Nitrat kislota ishlatilishi. 1 – guruh topshirig’i: Sulfat kislotaning xalq xo’jaligidagi ishlatilishi haqida ma’lumot bering? 2 – guruh topshirig’i: Xlorid kislotaning xalq xo’jaligidagi ahamiyati. 3 – guruh topshirig’i: Nitrat kislotaning xalq xo’jaligidagi ishlatilishi. 1 – guruh taqdimot: 1 – o’quvchi: Sulfat kislota moysimon suyuqlik, rangsiz, suvdan deyarli ikki marta og’ir, suvda yaxshi eriydi (sulfat kislotani ko’rsatadi). 2 – o’quvchi: Sulfat kislota havo va har xil gazlarni quritishda, shuningdek, turli moddalar tarkikbidagi suvni tortib olishda qo’llaniladi (sulfat kislotaning yog’ochga ta’siri). 3 – o’quvchi: Konsentrlangan sulfat kislota terig

kislotani suyiltirish ko’rsatiladi). O’qituvchi nazorati ostida sulfat kislota eritmasi tayyorlanadi. 5 – o’quvchi: “Klaster usuli”da sulfat kislotani xalq xo’jaligidagi ishlatilishini izohlamoqchiman. Guruhlar taqdimoti tugagach, o’qituvchi yozuv taxtasi 3 ga bo’lib, har qaysi guruhdan bittadan o’quvchini takif qiladi va tarqatma material beradi. Sharti: reaksiyani tugallang. 1 – tarqatma: SiO 2 +H 2 O 2 – tarqatma: H 2 SO 4 +CuO  3 – tarqatma: HCl+CaO  IV. Mustahkamlash ( 10 daqiqa). Topshiriqlar bajarilgach, har bir guruh o’zi ta’rif bergan kislotaning molekula modelini ko’rgazmali magnit doskada ifodalash lozim (to’g’ri bajarilganiga qarab baholanadi). 54H H H HO O S O O C lH O N O

O’qituvchi: Guruh sardorlari, marhamat, davraga tashrif buyuring va mana bu topshiriqni bajaring. HCl HNO 3 H 2 SO 4 H 3 PO 4 HClO 3 H 3 PO 3 Ushbu tarqatmadagi kislotalarni guruhlarga ajrating. 1- asosli: 2- asosli: 3- asosli: Qaysi guruh oldin va to’g’ri bajarsa, o’sha g’olib bo’ladi. O’qituvchi: Hurmatli o’quvchilar endi “Xotira mashqi” ni o’tkazamiz. Hozir men 3ta guruhlardan bittadan o’quvchini yonimga chorlayman. Qolgan o’quvchilar o’zini daftarda sinab ko’radi. Masalan: nitrat kislota, ftorit kislota, sulfat kislota, sirka kislota, ortofosfat kislota, xlorid kislota. Javoblar olingach , “Kimyodan masala va mashqlar yechish” kitobidan 215 – masala bajariladi. Shart: Oltingugurtning massa ulushi sufid kislotada ko’pmi yoki sulfat kislotadami? Yechish: Mr(H 2 S)=34gr Mr(H 2 SO 4 )=98g

Xlorid kislota oshqozon shirasi tarkibida bo’ladi. Kislota ortib ketsa oshqozon devorini yallig’laydi, kam bo’lsa ovqat yaxshi hazm bo’lmay, og’izdan qo’lansa hid keladi. Nitrat kislota oltin, platina, tantal, rodiy, iriydiydan boshqa metallar bilan reaksiyaga kirishadi. Sulfat kislota xlor ishlab chiqarishda, tuzlar, kislotalar, dori – darmonlar, portlovchi moddalar, sellyuloza, bo’yoqlar, akkumulyatorlar, neft mahsulotlari, mineral og’itlar ishlab chiqarishda, qora metallarni xurushlashda ishlatiladi. Xlorid kislota plastmassalar, bo’yoqlar, dori – darmonlar, xloridlar ishlab chiqarishda va metallarni xurushlashda ishlatiladi. Nitrat kislota nitroza usulida sulfat kislota ishlab chiqarish, portlovchi moddalar, dori – darmonlar, azotli o’g’itlar, organik azotli birikmalar ishlab chiqarish

Darsning maqsadi: O’quvchilarning tuzlarning tarkibi, tuzilishi va nomlanishi haqida nazariy tushunchalar berish. Dars quyidagi reja asosida tashkil etiladi: 1. Tuzlar qanday moddalar? 2. Tuzlarning tarkibi va tuzilish formulasi. 3. Tuzlarning nomlanishi. 4. Tuzlarning formulalarini tuzish.  Tuzlar deb metall atomlari (yoki ammoniy NH 4 ) va kislota qildig’idan iborat bo’lgan yoki murakkab moddalarga aytiladi.  Tuzlar kislota vodorodining metall atomiga yoki asos gidroksilining kislota qoldig’iga almashishidan hosil bo’ladi.  Tuzlar funksional guruhli moddalar toifasiga mansubdir.  Tuzlarning umumiy formulasi M n K m tarzida ifodalanadi: bu yerda M – metall atomi (yoki ammoniy NH 4 ); K – kislotqa qoldig’i; n – kislota qoldig’ining valentligi; m – metall atomining valentligi.  Tuzlar

valentli bo’lsa “metall atomi nomi+(metall atomi valentligi rim raqamida)+[- chiziqcha]+kislota qoldig’i nomi” shaklida yasaladi. Dars davomida quyidagi savollarga o’quvchilar bilan birgalikda javoblar topiladi: Sulfat kislota qoldig’ini tutgan 10 ta tuzning formulasini yozing va nomlang. Fosfat kislota qoldig’i yoki nitrat kislota qoldig’i tutgan 10 ta xil tuz formulasini yozing va nomlang. Tuzlarning toifalanishi: O’rta, nordon, va asosli tuzlar.Kompleks tuzlar. Darsning maqsadi: O’quvchilarga tuzlarni toifalash uchun zarur bo’lgan ilmiy ma’lumotlar berish. O’rta, nordon, asosli tuzlar haqida nazariy tushunchalarni o’quvchilarga singdirish. Dars quyidagi reja asosida tashkil etiladi: 1. Tuzlarni toifalash. 2. O’rta tuzlar. 3. Nordon tuzlar. 4. Asosli tuzlar. 5. Kopleks tuzlar haqida dast

K 2 CrO 4 , kaliy permanganat – KMnO 4 , natriy atsetat – CH 3 COONa, kaliy oksalat – K 2 C 2 O 4 ).  Nordon tuz - metall atomi kislota tarkibidagi vodorodning bir qismini o’rnini olgan va metall atomi hamda vodorod va kislota qoldig’idan iborat murakkab modda. Kilota tarkibidagi vodorodlar metallga chala almashgan holda hosil bo’ladi (natriy gidrokarbonat – NaHCO 3 , kaliy gidrosulfid – KHS, litiy gidrosulfat – LiHSO 4 ).  Asosli tuz – tarkibida metall atomi va kislota qoldig’i bilan birga gidroksid gruppasi tutgan murakkab modda. Asos tarkibidagi gidroksid kislota qoldig’iga chala almashgan holda hosil bo’ladi (magniy gidroksobromid – Mg(OH)Br, alyuminiy gidroksosulfat – Al(OH)SO 4 ). Mavzu.Tuzlarning olinishi va xossalari. Darsning maqsadi: tuzlarning olinishi va xossalari haqida o’qu

Jadval asosida tuzlarni 14 xil usullarda olinishi haqida batafsil to’xtalib o’tiladi. Tuzlarning kimyoviy xossalarini bayon etishda o’quvchilarda mavjud tushunchalarga asoslanib, dars davom ettiriladi. Darslik matnida bayon qilingan nazariy bilimlar asosida quyidagi savollarga javob topish maqsadga muvofiqdir: 1. Mis gidrosi tuzi mavjud. Natriy gidroksikarbonat tuzi ham mavjudmi? Asosli javob bering. 2.Qaysi o’zgarishni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan reaksiyalarning tenglamalarini yozing: Fe→FeSO 4 →Fe(OH) 2 →FeO→Fe Cu→CuO→Cu(NO 3 ) 2 →Cu(OH) 2 →Cu(OH)NO 3 3.Tarkibida 1moldan fosfat kislota tutgan eritmalarga: 1) 1 mol NaOH; 2) 2 mol NaOH; 3) 3 mol NaOH tutgan eritmalar quyiladi. Har qaysi holda qanday tuz hosil bo’ladi. Reaksiya tenglamalarini yozing. Mavzu.Eng muhim tuzlarning ishla

mahsulotlarni iste’mol qilish xohishi paydo bo’ladi. Yoki turli xil sabablarga ko’ra organizm tez suyuqlik yo’qotadigan bo’lib qolganda, tuz suyuqlik bilan chiqib ketib qoladi, shuning uchun bunday holatlarda turli fizologik tuz eritmalari beriladi. Kalsiy, temir, kaliy, natriy va boshqa ko’plab metallar tutgan tuzlar tibbiyotda turli kasalliklarga qarshi dori vositalari sifatida qo’laniladi. Azot, fosfor, kaliy, oltingugurt, kalsiy, natriy va mikroelementlar deb nomlanuvchi metallar guruhini tutgan tuzlar qishloq xo’jaligidagi o’g’itlar, ba’zi zararkunandalarga qarshi kurash vositalari, unuvchanlik va hosildorlikni oshiruvchi, o’stiruvchi vositalar siftida keng qo’llanadi. Natriy xlorid NaCl. Osh tuzi turmushda qanday maqsadlarda ishlatilishini esa hammamiz juda yaxshi bilamiz. Osh tuzi s

2.5.Kimyo darslarida Oksidlar, kislotalar, asoslar va tuzlar mavzularini umumlashtirish Oksidlar, kislotalar, asoslar va tuzlarning tarkibi, nomlanishi hamda klassifikatsiyalanishi. Bu mavzudagi darsni boshlashda atom – molekulyar nazariyaning asosiy qoidalarini, shuningdek, “atom”, “element”, “oddiy va murakkab modda”, “oksidlar”, “asoslar”, “kislotalar”, “tuzlar” tushunchalarini esga tushurish lozim. Ish umumiy suhbat tarzida o’tkaziladi. O’qituvchi quyidagi savollarga javob berishini taklif qiladi: 1.“Element”, “atom” tushunchalariga ta’rif bering. 2.Barcha moddalarni qanday ikki gruppaga ajratish mumkin? 3.Qanday moddalar oddiy moddalar deyiladi? Stolingizgada turgan oddiy moddalarning nomini ayting. 4. Barcha oddiy moddalar qanday ikki guruhga bo’linadi? 5. Metallar metallmaslardan ni

Moddalar Oddiy Murakkab Metallar metallmaslar oksidlar kislotalar tuzlar Ca, Cu, S, P, C, O Zn Asosli kislotali kislorodli kislorodsiz CaO, CuO CO 2 , P 2 O 5 H 2 SO 4 , HCl, HNO 3 H 2 S Asoslar Eruvchan erimaydigan NaOH, Cu(OH) 2 , KOH Fe(OH) Shundan keyin o’quvchilar 15 minutga mo’ljallangan topshiriqni mustaqil bajaradilar. 1 – topshiriq. Ushbu moddalarni birikmalarning sinflari bo’yicha ajrating va ularning nomini ayting: CuSO 4 , Ca 3 (PO 4 ) 2 , Cu(OH) 2 , H 3 PO 4 , KOH, Fe, Cu, CO 2 , HNO 3 , S, Fe 2 O 3 , KNO 3 , Fe(OH) 3 , Ca(OH) 2 , SO 2 , NaCl, MgO, P 2 O 5 , O 2 , CuO, Zn(OH) 2 . Daftarga quyidagicha yozib qo’yish kerak: Oddiy moddalar: kislotali oksidlar: S, O 2 , Fe, Cu CO 2 – uglerod (IV) – oksid P 2 O 5 – fosfor (V) – oksid SO 2 – oltingugurt (IV) – oksid Topshiriqni teks

Quyidagi moddalardan: a) oksidlar, b) kislotalarni, v) asoslar, g) tuzlarni ko’chirib yozing va ularni nomini ayting: RbOH, N 2 O 5 , HClO 4 , MgCl, Ba(OH) 2 , B 2 O 3 , SeO 3 , Cl 2 O 7 , HJ, SiO 2 , H 2 SiO 3 , H 3 BO 3 , HBr, H 2 AsO 4 . Oksidlar, asoslar, kislotalar va tuzlar orasidagi genetik bog’lanish. (7 – sinf uchun bir soatlik dars ishlanmasi) Darsning maqsadi: o’quvchilarga oksidlar, asoslar, kislotalar, tuzlar orasidagi genetik bog’lanishni tajriba va mustaqil ishlar bilan tushuntirish. Dars uslubi: noan’aviy Dars jihozi: magnit doska, atomlar modellari, oksidlar, asoslar, kislotalar namunalari, probirkalar va shtativ. Darsning borishi: Birinchi bosqich: o’quvchilar 3 guruhga bo’linadi. Har bir guruhga savollar yozilgan varaqlar topshiriladi. 1 – guruh: “Oksidlar” mavzusiga jav

Sulfat kislota – H 2 SO 4 Nitrat kislota – HNO 3 Karbonat – H 2 CO 3 Bu bosqichda har bir guruh javoblarini daftariga yozadilar. Har bir guruh ishi tekshirib chiqiladi va to’g’ri javobga 5 balldan qo’yiladi. 2 – bosqichda o’quvchi tomonidan “Tuzlar” haqida bilimlarni mustahkamlanib, quyidagi reaksiya tenglamalari tushuntiriladi. Ca→CaO→Ca(OH) 2 →CaCl 2 2Ca+O 2 =2CaO CaO+H 2 O=Ca(OH) 2 Ca(OH) 2 +2HCl=CaCl 2 +H 2 O S→SO 2 →H 2 SO 4 →K 2 SO 4 S+O 2 =SO 2 SO 2 +H 2 O=H 2 SO 4 2KOH+H 2 SO 4 =K 2 SO 4 +2H 2 O 3 – bosqichni “Musobaqa” deb atadik va qaysi guruh birinchi bo’lib to’g’ri yozish shartini qo’ydik. Doskaga quyidagicha shart yoziladi. Metallar 1 – guruh 2 – guruh 3 – guruh HNO 3 H 2 SO 4 H 2 SO 4 K – I Na – I Mg – II Al – III Ba – II Ca – II Fe – III Fe – III O’quvchilar ushbu jadvalni t

H 2 SO 4 H 2 SO 4 KNO 3 K 2 SO 4 K 2 SO 4 NaNO 3 Na 2 SO 4 Na 2 SO 4 Mg Mg(NO 3 ) 2 MgSO 4 MgSO 4 Al Al(NO 3 ) 3 Al 2 (SO 4 ) 3 Al 2 (SO 4 ) 3 Ba Ba(NO 3 ) 2 BaSO 4 BaSO 4 Ca Ca(NO 3 ) 2 CaSO 4 CaSO 4 Fe Fe(NO 3 ) 3 Fe 2 (SO 4 ) 3 Fe 2 (SO 4 ) 3 Fe Fe(NO 3 ) 3 Fe 2 (SO 4 ) 3 Fe 2 (SO 4 ) 3 Yana quyidagi jadval asosida guruhlar bellashadi: Element Oksid Asos Kislota Tuz S SO 2 ___ H 2 SO 4 ___ Ca CaO Ca(OH) 2 ___ CaSO 4 C CO 2 ___ H 2 CO 3 ___ Na Na 2 O NaOH ___ Na 2 SO 4 Mg MgO Mg(OH) 2 ___ MgSO 4 N NO 2 ___ HNO 3 ___ Cu CuO Cu(OH) 2 ___ CuSO 4 Fe FeO Fe(OH) 2 ___ FeSO 4 Zn ZnO Zn(OH) 2 ___ Zn 3 (PO 4 ) 2 P P 2 O 5 ___ H 3 PO 4 ___ 4 – bosqichda Quyida test savollariga kim oldin javob bersa, baholanadi. Har bir guruh 3 tadan savolga javob beradilar. 1– guruh: 1)Normal sharoit 8gr kislorod

2 – guruh : 1)Proton … zariyadli zarracha. (musbat zariyadli zarracha) 2)Al 2 (SO 4 ) 3 ning molekulyar massasi … gr/molga teng. (342 gr/mol) 3) 3 gramm uglerod … ta atom bor. (1,505*10 23 ) 3 – guruh: 1)0,602*10 23 ta vodorod atomi sharoitiga … grammga teng. (0,1 g) 2)3,6 gramm fosfin PH 3 normal sharoitda … hajmga teng. (2,24 l) 3)Yadrosi protonlar soni bir xil, ammo atom massalari bilan farq qiluvchi atom turlari … deyiladi. (Izotoplar) Har bir guruhga tajribalar bo’lib beriladi. 1 – guruh. Natriyning suv bilan reaksiyasini bajaradi. 2 – guruh. Qora rangli mis oksidini xlorid kislota bilan reaksiyasini bajaradi. 3 – guruh. Kalsiy gidroksid bilan sulfat kislotaning neytrallanishi reaksiyasini bajarib, reaksiya tenglamalari doskaga yoziladi. Mustahkamlash. Darsda o’rganilgan tushunchalar

2. Umumiy o’rta ta’lim maktablarida «Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari» mavzularini o’qitish samaradorligini noan’anaviy va interfaol usullardan foydalanish orqali oshirish mumkinligi aniqlandi. 3 . O’quvchilarning kimyoga bo’lgan qiziqishlarini oshirishga mo’ljallangan mavzuga oid noan’anaviy va interfaol darslarning senariylari ishlab chiqildi. 4.Maktab kimyo kursinining «Anorganik birikmalarning eng muhim sinflari» mavzulari bo’yicha o’tkaziladigan noan’anaviy va interfaol darslar , o’quvchilarning fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga,mustaqil o’quv-bilish faoliyatini kuchaytirishga yordam beradi. 5. Taklif qilinayotgan ushbu metodik tavsiyalarning amaliy ahamiyati juda katta bo’lib, ungan uzluksiz ta’limning barcha sohalarida ishlayotgan kimyo fani o’qituvchilari o’z fao

2.Asqarov I.R.,To’xtaboyev N.X.,G’opirov K. Kimyo.7-sinf. Umumiy o’rta ta’lim maktablari uchun darslik.-Toshkent:Sharq,2009.-160 b. 3.Asqarov I.R.,To’xtaboyev N.X.,G’opirov K. Umumiy o’rta ta’lim maktablarining 7-sinf Kimyo darsligidan foydalanish uchun metodik qo’llanma.- Toshkent:2003.-128 b. 4. Ахметов . Н. С. Неорганическая химия-7 / Н. С. Ахметов, Л. М. Кузнецова. – М.: Просвещение, 1978. 5. Ахметов Н. С. Химия. 8 класс / Н. С. Ахметов. – М., 1998. 6. Батина Е. В. Об использовании дидактической карточки при контроле знаний / Е. В. Батина // Химия в школе. – 2005. – № 5. – С. 40-41. 7. Бердоносов С. С. Химия: Методические рекомендации для учителей / С. С. Бердоносов Е. А. Менделеева, М. Н. Коробкова. – М.: Просвещение, 2004. 8. Васильева П. Д. Обучение химии / П. Д. Васильева, Н. Е. Ку

16. Исаев Д. С. К изучению темы «Важнейшие классы неорганических соединений» // Химия в школе. – 2007. – № 9. – С. 50-53. 1 7 .Кирюшкин Д.М., Полосин B.C. -Методика обучения химии: Учеб. пособие для пед. ин-тов. -М.: Просвещение, 1970. - 495 с. 18.Кузнецова Н.Е. Методика обучения химии: учеб. для студентов педагогических вузов. Л., 1987. – 320с. 19. Maktabda kimyo jurnali. 2011-2013 yil sonlari. 20. Обучение химии в 7 классе: Пособие для учителя / А. С. Корощенко П. Н. Жуков М. В. Зуева и др.; Под ред. А. С. Корощенко. – М.: Просвещение, 1988. 21. Потапов В.М.,Хомченко Г.П. Химия.-Тошкент : Ўқитувчи,1985. 22.Рудзитис Г.Е., Фельдман Ф.Г. Умумий кимё асослари.- Тошкент : Ўқитувчи,1991. 23.Рудзитис Г.Е., Фельдман. Ф.Г. Химия. Анорганик химия. 8-синф учун дарслик. -Тошкент:Ўқитувчи,1994 . 24.

Internet ma’lumotlari: 1. www.chemport.ru . 2. www.subscribe.ru . 3. www.chemexpress.fatal.ru . 4. www.twirpx.com/files/abit/chemistry/ 5. www.ziyonet.uz. 71

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari