Mass-spektrometriyaning kimyoda qo‘llanilishi - Химия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	43.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Химия

Mass-spektrometriyaning kimyoda qo‘llanilishi

Купить

Mass-spektrometriyaning kimyoda qo’llanilishi
Reja
1.Mass-spektrometriya usullari
2.Organik moddalarni analiz qilish
3.Mass-spektrlarni taqdim qilish shakllari

Tekshiriladigan modda bug' holiga o’tkaziladi va undan ionlar hosil qilinadi.
Hosil bo’ladigan ionlar ko’pincha musbat zaryadli bo’ladi. lonlarni ular
massasining (m) zaryadiga (z) nisbati bo’yicha bir-biridan ajratish mumkin.
Lonning zaryadi birga teng bo’lsa, m/z qiymati uning massasiga teng bo’ladi.
Ushbu qiymat massaning uglerod birligidagi massa soni deb yuritiladi. Ajratilgan
ionlar m/z qiymatlariga ko’ra ion qabul etgich yordamida qayd qilinadi, natijada
tegishli spektr hosil bo’ladi. Spektrdagi signallarning o’rni m/z qiymatga, ularning
intensivligi esa ionning chastotasiga to’g'ri keladi. Bu signallar cho 'qqilar deb
ataladi. Mass-spektrometriya usuli bug‘simon holatga o ’tadigan barcha element va
moddalami analiz qilish uchun ishlatiladi. Anorganik birikmalar va elementlar
analizi, ko’pincha, moddalar tarkibidagi izotoplarni aniqlashga, organik moddalar
analizi esa moddalami identifikatsiyalasiya va ulaming strukturasini aniqlashga
qaratiladi.
M ass-spektrometrik analiz asoslari.
Tekshiriladigan modda molekulalari (yoki atomlari) tezlashtirilgan elektronlar
dastasi bilan bombardimon qilinganda, ulardan bitta yoki ikkita elektron urib
chiqariladi
M +e→ M +e; M +e → M +e yoki ularga elektron birikadi: M+e → M'. Buning
natijasida molekulyar ionlar deb ataladigan ionlar hosil bo’ladi. Ko’pincha,
bombardimon natijasida bitta elektron urib chiqariladi. Manfiy zaryadlangan
ionlarning hosil bo’lishi juda kam (-0,1 %kuzatiladi). Keyingi yillarda manfiy
zaryadlangan ionlarni aniqlash uchun elektronni ushlash mass-spektrometriya
usuli yaratildi. Shuni ham aytish kerakki, analiz qilinadigan modda molekulasida
elektron urib chiqarishga mo’ljallangan elektronning kinetik energiyasi hech
bo’lmaganda tegishli molekulaning ionlanish potensialiga teng bo’lishi kerak. Bu
qiymat ko’pincha 8-15 eV ni tashkil etadi. Ammo aromatik birikmalami
ionlashtirish uchun ulardagi
π elektronlarni kamroq energiyali elektron yordamida
ham urib chiqarish mumkin. Bu birikmalardagi s bogMaming elektronlarini urib
chiqarish uchun esa katta energiya talab etiladi. To’qnashadigan elektronlaming
energiyasi qancha katta bo’ Isa, molekulyar ionlar hosil bo’ hsh unumi shuncha

yuqori bo’ ladi. Biroq juda katta energiyali elektronlar bilan bombardimon
qilishning xavfli jihatlari ham bor. To’qnashadigan elektronlaming energiyasi juda
katta bo’lsa, ular molekulani ko’plab parchalarga bo’lib yuborishi mumkin.
Molekulyar va parchalangan ionlar hosil bo’lishi uchun sarflangan energiyaning
eng kam miqdori paydo bo'lish potensiali deyiladi. Bu potensial ionlanish
potensialidan uzilayotgan bog'lanishning dissotsilanish energiyasi qiymatiga teng
miqdor katta bo’lishi kerak. Atsetonning molekulyar ionlari o ’zining eng katta
chastotasi qiymatiga 30 eV energiyada erishadi. Atseton molekulasi kuchli
bombardimon natijasida CH2-CO- va CH3- parchalariga bo’linadi. Agar
ionizatsiya potensiali 10 eV bo’lsa, metil radikali (M=15) uzib chiqarilgandan
keyin parchalangan ionning (M-15)* paydo bo’lish potensiali ionizatsiya
potensialidan taxminan 2 eV katta bo’ladi .
Mass-spektrlar, odatda, to’g'ri chiziqli spektrlardan iborat bo’lib, spektrdagi
cho’qqilarning intensivligi hosil bo’luvchi ionlarning chastotasiga, o ’z navbatida,
bu chastota tekshiriladigan moddalarning parsial bosimiga mutanosibdir, Chastota
ionlarning hosil bo’lishi va parchalanishi natijasidagi energetik nisbatlar bilan
belgilanadi. Shuning uchun ham cho’qqilarning intensivligi struktur analizni o
’tkazishda muhim kattalik bo’lib hisoblanadi. Ion hosil bo’lishi uchun talab
qilingan energiya qancha kichik bo’lsa, uning nisbiy chastotasi va mass-pektridagi
cho’qqining intensivligi shuncha katta bo’ladi. Ikkinchi tomondan, ion qanchalik
barqaror bo’lsa, ya’ni uni parchalash uchun qancha ko’p energiya talab etilsa,
cho’qqining intensivligi shuncha katta bo’ladi. Massa soni 78 bo’lgan benzol
molekulyar ionining intensivligi eng katta bo’lib, uning hosil bo’lishi uchun kam
miqdor energiya talab etiladi. Benzolning parchalanishi natijasida hosil bo ’ladigan
parchalarning hissasi juda kam bo’ladi, chunki ularni hosil qilish uchun katta
energiya talab etiladi. Spektrdagi eng katta cho’qqi benzolning molekulyar
massasiga teng bo’lgan qiymatga mos keladi. Spektrdagi eng katta cho’qqi
tekshiriladigan modda yoki modda parchasining molekulyar massasini aniqlash
uchun xizmat qilishi mumkin.

Tekshiriladigan modda gaz holida bo’lsa, u kameraga bevosita kiritiladi. Bu
qurilmaga shuncha miqdor namuna kiritish kerakki, ionlashtirgichda uning bosimi
2*
10 − 4
-1,33*10 −2 - Pa atrofida bo’lsin. Yuqori bosim hosil qiladigan moddalar
(suyuqliklar, yengil uchadigan qattiq moddalar), avvalo, kiritish bailonida
bug'latiladi va so’ngra, zarariy bosimda ionlashtirgichga yuboriladi. Bailondagi
bosim harorat va namuna miqdorini o’zgartirish asosida boshqariladi.
Ionlashtirgichda bug’lanish tezligi va bosim namuna kiritish nayini isitish yoki
sovutish hisobiga boshqarilishi mumkin. Hozirgi vaqtda mass-spektrometrga
namuna xromatografdan yuboriladigan gibrid: xromato-mass-spektrometriya usuli
mavjud. Ionlashtirgichda qattiq qizdirilgan katoddan chiqqan elektronlar dastasi
anodga tomon harakat qiladi, bu harakat davomida u tekshiriladigan modda
molekulalariga urilib, ularni ionlashtiradi.
Ko’pincha, mass-spektrometr 70eV energiyada (optimal qiymat) ishlaydi.
Elektronlar dastasi bilan bombardimon qilish asosida ishlaydigan ionlashtirgichdan
tashqari fotoionlashtirgich, uchqunli, lazerli, kimyoviy, ionli va boshqa
ionlashtirgichlar ham mavjud. Ionlashgan modda ionlashtirgichdan chiqib, manfiy
zaryadli elektr maydoniga ega bo’lgan diafragmadan o’tishda tezlashtiriladi.
Fokuslovchi qurilma ionlar dastasi yo’nalishini mass-analizatorning kiritish
diafragmasiga to’g'rilaydi, neytral molekulalar esa vakuum-nasos yordamida
chiqarib yuboriiadi. Asbobning barcha qismlari zaruriy vakuum ostida bo’lib, uni
vakuum nasos ta’minlab turadi.
Mass-spektrometriya usuli organik va anorganik uchuvchan moddalarni analiz
qilishda ishlatiladi. Ko’pchilik organik moddalar 2*
10 −4 -1,33*
10 − 2
Pa bosimda bug’
holatiga o ’tadi. Yuqori molekulyar polimer moddalar va qutblangan gruppalarga
ega birikmalar termik parchalanadi. Shu bois, polimerlarni tekshirganda piroliz
reaksiyasi mahsulotlari bilan cheklanishga to’g ‘ri keladi. Analiz uchun, odatda, 1
mg atrofidagi modda yetarli. Agar analiz qilinadigan modda analizatorga bevosita
kiritilsa, uning mikrogramm miqdorlari ham yetarli bo’ladi. Analiz uchun
olinadigan moddalaming tozalik darajasi ham katta ahamiyatga ega. Agar tarkibida
kam miqdorda begona moddalar bo’lgan namunaning sifat tarkibi tekshirilayotgan

bo’lsa, begona modda bunday analizga xalaqit bermaydi. Agar namunaning
ifloslanish darajasi yuqori bo’lsa, bunday moddani analiz qilishda spektrlami talqin
qilish qiyinlashadi. Tekshiriladigan namunaning tozalik darajasini ham mass-
spektrometrik usulda baholash mumkin. Buning uchun moddani analizatorga
kiritishning boshi va oxiridagi spektrlari solishtiriladi. Spektrlarning farq qilishi
moddaning ko’p tarkibligini ko’rsatadi. Mass-analizatordagi turli gazlar (kislorod,
azot, argon va boshqa), oldingi analizdan qolgan moddalar namuna kiritilmagan
vaqtda ham tegishli spektrlami hosil qilishi mumkin. Shuning uchun ham, avvalo,
fonning spektri tushiriladi. Tekshiriladigan modda tarkibidagi iflosliklarning va
fonning ta’sirini y o ’qotish uchun erituvchi va tekshiriladigan namunadan ko’proq
olish, ayrim hollarda analizni boshlashdan oldin bir necha soat davomida ishlab
turgan nasos bilan mass-analizatorni yuqori haroratda saqlab turish zarur bo’ladi.
Spektral chiziqlaming massa sonlariga to’g'ri kelishini aniqlash uchun tegishli
standart moddalarning spektrlaridan foydalaniladi. Massspektrometriya usuli
izotoplarni, uglevodorodlar gomologlarini, moddalarning molekulyar massalarini,
ulaming struktur formulalarini aniqlash uchun ishlatiiadi.
Mass-spektroskopiya, mass spektrometriya — modda tarkibidagi atom va
molekulalar spektri bo yicha ularning massasini tekshirish usullari. Atom vaʻ
molekulalari ionlashgan har bir modda t/q nisbat bilan bir-biridan farq qiladi, bu
nisbat (bunda t – massa, q – ion zaryadi) mass-spektrometrlar bilan o lchanadi.
ʻ
Olingan spektrga ko ra, modda massasi va jism tarkibidagi boshqa moddalar
ʻ
miqdori topiladi. Mass-spektroskopiya tatbikiy fizika, kimyo, biol. tibbiyot,
geologiya va texnikada asosiy analitik usullardan biri hisoblanadi. Jism (yoki
suyuqlik) tarkibidagi modda massasini aniqlashning har xil usullari bor.
Mas-dublet usuli bilan dispersion chiziqlar orasidagi masofa anikdanadi va shu
masofa bo yicha massalar farqi topiladi. Ionlar tokini o lchash usuli bilan
ʻ ʻ
moddalar massasi aniqlanadi.Gaz tarkibini aniqlash uchun ham
Mass-spektroskopiyadan foydalaniladi. Gazlar to liq bug latish, izotopga ajratish,
ʻ ʻ
vakuumda uchqunlatish va ionlar bilan bombardimon qilish usullari orqali
tekshiriladi. Ma lum miqdordagi moddani Mass-spektroskopiya bilan tekshirib,
ʼ

undagi elementlar miqdori – gaz aralashmalaridagi komponentlari miqdori nazorat
qilinadi va aniqlanadi, izotoplar olinadi. Kimyo sanoatida mass-spektroskopiya
bilan texnologik jarayonlar boshqariladi, atom yuqori qatlamining tarkibi
o rganiladi, zaryadli zarralarning to qnashishidagi jarayonlar kuzatiladi, kimyoviyʻ ʻ
reak-siyalar kinetikasi tekshiriladi. Mass-spektroskopiya ko p sohalarda yagona
ʻ
usul hisoblanadi. Mass-spektroskopiya yordamida Yer yuqori atmosferasining
neytral va ion tarkibi o lchangan (boshqa sayyoralarning atmosfera tarkibini ham
ʻ
shu usulda o lchash mumkin
ʻ
Massa analizatori
Ion manbasida hosil bo'lgan va tezlashtirilgan ionlar massa analizatorida ajratiladi
va keyin detektor tomonidan qayd qilinadi.Ajratish uchun hal qiluvchi omil
ionlarning massa / zaryad nisbati hisoblanadi. Shuning uchun bu miqdor har doim
massa spektrlarining abssissalarida topiladi.
Ionlarni ajratish turli fizik printsiplarga asoslanadi:
Elektr yoki magnit maydonlarda ion nurlarining egilishi (sektor maydon
qurilmalari)Har xil massali ionlarni o'zgaruvchan elektr maydonlarida filtrlash
(massa filtri to'rt qutbli, ion tutqich, siklotron rezonans analizatori)dalasiz fazoda
ionlarning turli parvoz vaqtlari (parvoz vaqti analizatorlari)
Maxsus o'lchovlar uchun bir nechta analizatorlarni ketma-ket ulash
mumkin.Buning natijasida yo tanlangan ionlarning massasini yuqori aniqlik bilan
aniqlash mumkin bo'lgan yuqori aniqlikdagi sektorli dala qurilmalari yoki
strukturani yoritishda muhim rol o'ynaydigan tandem massa spektrometrlari paydo
bo'ladi. Mass-spektrometriya, Mass-spektroskopiya, Zaryadlangan
zarrachalarning massasi va chastotasini aniqlash usuli. M. prinsipi atom yoki
molekulalardan mos ionlanish jarayonlari orqali ionlarni hosil qilishdir, bu ionlar
ularning massa / zaryad nisbatiga ko'ra (m / z) va ro'yxatga olish moslamasi
yordamida massa spektri yozib olinadi.

O rganik va noorganik birikmalarning tuzilishini aniqlashda izlarni tahlil qilish,
atom massalari va izotop chastotalarini aniq aniqlash, ionlanish, hosil bo lish va
ʻ

dissotsilanish energiyalarini aniqlash, organik birikmalarning elementar tarkibini
aniqlash uchun ishlatiladi .
asoslari. A massa spektrometriyasi to'rtta funktsional qismdan iborat kirish tizimi,
ion hosil qilish (ion manbai), ionlarni ajratish va ionni aniqlash.
1) Kirish tizimi. Namuna taxminan 10 000 Pa bosim ostida gaz holatida bo'lishi
kerak. Bunday sharoitda ionlarning o'rtacha erkin yo'li 10 dan 100 m gacha, massa
spektrometridagi yo'l esa taxminan 1 m ni tashkil qiladi. Bu hosil bo'lgan ionlar
yoki neytral zarralar o'rtasidagi to'qnashuvlardan qochadi, bu esa aniq massa
ajratishni oldini oladi. Kirish tizimi yordamida bu g’ fazasiga shunchalik ko'p
modda yuboriladiki, ion hosil bo'lishida belgilangan bosimga erishiladi. Oson
uchuvchi moddalar birinchi navbatda saqlash idishida bug'lanadi, u erdan ular
nozul orqali ion generatoriga oqishi mumkin. Ko'proq uchuvchan moddalar, ammo
parchalanmasdan 10-4 Pa bug' bosimiga etib boradi, to'g'ridan-to'g'ri ion
manbasiga kiritiladi. Bug'lanishi mumkin bo'lmagan moddalarni bug'lanadigan
hosilalarga aylantirish yoki maxsus ionlash usullari (qattiq holatdagi massa
spektroskopiyasi, pastga qarang) yordamida tekshirish mumkin.
2) ichida Ion manbai namuna ionlashtiriladi, hosil bo'lgan ionlar tezlashadi va
nurga to'planadi. Ionlanish odatda elektron ta'sirli ionlanish, kimyoviy ionlanish,
maydon ionlash yoki fotoionlash orqali sodir bo'ladi. Asos sifatida, ham ijobiy,
ham manfiy ionlar hosil bo'lishi mumkin, ular ham bir yoki bir necha marta
zaryadlanishi mumkin:
Yagona musbat zaryadlangan ionlar barcha ionlash usullari ichida eng keng
tarqalgan va eng ko'p o'rganilgan. Salbiy ionlarning massa spektrometrik
tekshiruvi (Elektron biriktiruvchi massa spektrometriyasi) faqat maxsus maqsadlar
uchun muhim (masalan, tabiiy moddalarning molekulyar og'irligini aniqlash).
Qayd etilgan ionlash usullaridan Elektron ta'sirining ionlanishi eng keng tarqalgan.
Elektron gazsimon namunadan uni shisha katoddan chiqarilgan elektronlar bilan
bombardimon qilish orqali urib tushiriladi, shuning uchun musbat zaryadlangan
ion hosil bo'ladi. Bombardimon elektronlarining energiyasi har xil bo'lishi
mumkin, lekin odatda 70 eV ga o'rnatiladi, chunki bu bitta musbat zaryadlangan

ionlarning qulay hosilini beradi. Yaratilgan ionlar bir necha kilovoltlik potentsial
bilan tezlashadi va asosiy e'tibor elektrostatik linzalar yordamida ionlarni
ajratishning kirish yorig'iga qaratiladi.

3) I chida Ionlarni ajratish ionlar ularning massa / zaryad nisbati bilan belgilanadi m
/ z statik yoki dinamik usullar yordamida ajratiladi. Hozirgi vaqtda magnit sektori
qurilmalari eng ko'p qo'llaniladi, ularda ionlarni ajratish kuchli magnit maydonda
ularni burish orqali amalga oshiriladi (statik usul). anglatadi dinamik
usullar Ionlarni ajratish parvoz vaqtidagi massa spektrometrlarida, bunda ajratish
ionlarning massaga bog'liq tezligiga asoslanadi yoki ion nurlari to'rtta novda
shaklidagi qutblar orasidan boshqariladigan to'rt kutupli massa spektrometrlarida
amalga oshiriladi. o'zgaruvchan elektr maydoni. Faqat o'zgaruvchan maydon bilan
vaqt o'tishi bilan yo'nalishini o'zgartiradigan ionlar massa filtridan o'tishi mumkin.
4) Kimga Ionni aniqlash asosan uch xil qabul qiluvchilar ishlatiladi: a) Im Faraday
to'xtatuvchisi u erda ionlar chiqaradigan zaryad yuqori ohmli qarshilik orqali erga
yo'naltiriladi. Rezistorda paydo bo'ladigan kuchlanish pasayishi ionlar miqdori
bilan mutanosib bo'lib, tegishli kuchaytirilgandan so'ng mos yozuvlar qurilmasi
(masalan, kompensatsiya yozuvchisi) tomonidan o'lchanadi. Yorug'lik nuqtalarini
qayd qiluvchilar yordamida spektrlarni bir necha soniya ichida yozib olish
mumkin. b) ichida Ikkinchi elektron multiplikatori Dinodga urilgan ionlar bir
nechta ikkilamchi elektronlarning emissiyasini keltirib chiqaradi va ular yanada
kuchayadi. c) a dan foydalanish Fotosurat plitasi qabul qiluvchi sifatida har xil
massali ionlar bir tekislikda yo'naltirilgan deb taxmin qiladi. Buning uchun
ishlatiladigan asboblar massa spektrograflaridir.
Mass-spektrometrdagi katta hajmdagi ma'lumotlarni osongina raqamlashtirish
mumkinligi sababli, baholash va qurilmalarni boshqarish uchun massa
spektrometrlarini kompyuterlar (kompyuter bilan integratsiyalashgan tizimlar)
bilan to'g'ridan-to'g'ri ulash tobora ommalashib bormoqda.
Massa spektrlarining ifodalanishi. Ommaviy spektrda juda xilma-xil
intensivlikdagi cho'qqilar paydo bo'lishi mumkinligi sababli, ko'pincha sezgirlik

diapazonlari (masalan, 1: 10: 100) bo'lgan magnitafonlardan foydalanish kerak.
Shu tarzda ro'yxatga olingan spektrlar juda chalkash bo'lganligi sababli, qayta
ishlash va saqlash uchun massa spektrlarini jadvallar yoki chiziqli spektrlar
shaklida ko'paytirish odatiy holdir. Siz ularni chiziqlar spektrida
kiyasiz m/zIonlarning ularning nisbiy chastotasiga nisbatan qiymatlari, eng qizg'in
cho'qqisi, asosiy cho'qqi, o'zboshimchalik bilan 100% ga teng .
1) Strukturani tushuntirish. M irikmaning nisbiy molekulyar og irligi, yig indisiʻ ʻ
formulasi va tuzilish formulasi haqida ma lumot bera oladi. Molekulalar deyarli
ʼ
istisnosiz juft sonli elektronlarni o'z ichiga olganligi sababli, elektron urilganda, M
+ juftlashtirilmagan elektronga ega radikal kation hosil bo'ladi. Bu molekulyar ion
hosil bo'lish jarayoni elektron ta'sir qilish energiyasi molekulaning ionlanish
energiyasiga mos kelishi bilanoq boshlanadi, uni shu tarzda aniqlash mumkin.
Molekulalarning ionlanish energiyalari odatda 6 dan 15 eV gacha. Agar to'qnashuv
jarayonida ionlanish uchun zarur bo'lganidan ko'proq energiya o'tkazilsa, molekula
qisman bo'laklarga parchalanadi
Fragment ionlarini hosil qilish uchun minimal energiya talab qilinadi Ishlash
energiyasi, zarur. U ionlanish energiyasidan uzilgan aloqaning dissotsilanish
energiyasidan oshib ketadi. Parchalanish jarayonida hosil bo'lgan zaryadsiz
bo'laklar (radikallar va neytral zarralar) vakuum hosil qiluvchi diffuziya nasoslari
tomonidan massa spektrometridan chiqariladi.
Molekula massasini aniqlash. oddiygina ionlangan molekula (molekula) cho'qqisi
M + Â · odatda faqat izotop cho'qqilari M +1, M +2 yoki undan ham yuqori
massalari hamrohlik iborat massa spektri, oxirgi katta cho'qqisi hisoblanadi. Agar
uni aniq aniqlash mumkin bo'lsa, u tekshirilayotgan birikmaning nisbiy molekulyar
og'irligini ta'minlaydi. Yagona fokusli massa spektrometrlarida bu aniqlash bitta
massa birligi (nominal massa) aniqligi bilan amalga oshiriladi. Molekula
cho'qqisini tanib olishda qiyinchiliklar, agar molekula juda beqaror bo'lsa va tezda
parchalanib ketadi, shuning uchun u faqat juda past intensivlik bilan namoyon
bo'ladi yoki massa spektrida umuman bo'lmaydi.

Izotop cho'qqilari va Molekulyar formula. Molekulyar cho'qqilar (shuningdek,
parcha cho'qqilari) ko'pincha massa spektrida pastroq intensivlikdagi cho'qqilar,
izotop cho'qqilari bilan birga keladi. Ular molekulalardagi elementlarning
ko'pchiligi bir nechta izotoplardan iborat bo'lganligi sababli paydo bo'ladi .
Elementlarning izotop nisbati bu tepaliklarning intensivlik nisbatini aniqlaydi.
Uglerodni o'z ichiga olgan barcha yakka zaryadlangan ionlar izotop cho'qqisiga
ega bo'lib, u massa birligidan bir kattaroqdir, bu uglerod tarkibidagi 13 C (1,1%)
tabiiy tarkibdan kelib chiqadi. Bu cho'qqining intensivligi bilan ion hosil
bo'ladi n Uglerod atomlari ham n Â · 12 C cho'qqisining 1,1%. Shunday qilib,
benzolning massa spektrida molekula yonida paydo bo'ladi . I zotopning eng yuqori
nuqtasi m/z = 79, bu 12 C cho'qqisining 6,6% intensivligini tashkil qiladi. Boshqa
tipik izotop cho'qqilari, ammo molekulyar cho'qqisidan 2 massa birligi yuqoriroq
ko'rinadi, natijada xlor, brom va oltingugurt hosil bo'ladi Shunday qilib, yuqori
aniqlikdagi bilan aniqlana olmasa, yig'indi formulasini o'rnatish uchun muhim
maslahatlar beradigan ma'lum elementlarning mavjudligi va soni to'g'risida izotop
cho'qqilaridan bayonotlar berilishi mumkin. Azot borligi haqidagi bayonotlarni
izotop taqsimotidan emas, balki Azot qoidasi, unga ko'ra toq sonli N atomli
molekulalar toq molekulyar og'irlikka ega.

Strukturaviy formula. Murakkabning tuzilishi haqida xulosalar massa spektridan
mumkin, chunki strukturaga qarab parchalanishning ma'lum qonuniyatlari ma'lum.
Energetik jihatdan ma'qul bo'lgan parchalanishlar ustunlik bilan sodir bo'ladi.
Shunday qilib, z shakli. B. tropiliy ioni yoki ioni kabi fragment ionlarini afzal
ko radiʻ tert-musbat zaryad mezomer yoki induktiv ta'sir bilan barqarorlashgan butil
kationlari yoki past energiyali neytral zarrachani (masalan, CO yoki HCN) yo'q
qilish orqali hosil bo'lishi energetik jihatdan foydali bo'lganlar. Bundan tashqari,
parchalanish paytida uzilishi kerak bo'lgan aloqaning mustahkamligi muhim rol
o'ynaydi. C-C aloqalari C-H aloqalariga qaraganda osonroq parchalanadi. Bu va
boshqa qonuniyatlar ko'p yoki kamroq ketma-ket empirik parchalanish
qoidalari strukturaviy tushuntirish uchun ishlatilishi kerak. Dastlabki molekulada

mavjud bo'lgan bog'lanishlar buzilgan oddiy parchalanishlarga qo'shimcha
ravishda, parchalanishlar ko'pincha dastlabki molekulada mavjud bo'lmagan
qismlarga olib keladigan qayta tartibga solish bilan bog'liq. Shunday qilib, siz z ni
topishingiz mumkin. B. izobutanning massa spektrida (CH3)2CH-CH3 etil
kationning eng yuqori nuqtasi C2H5 +, bu faqat qayta tartibga solish orqali
yaratilgan. Strukturaviy yoritish uchun massa spektrini baholashda birinchi qadam
pastroq massa diapazonidagi bo'laklarni izlashdir . B u ko'pincha muayyan
strukturaviy elementlarning mavjudligini ko'rsatadi . z ham shunday. B. CH
ionining paydo bo'lishi OH + massa soni 31 spirtlar va efirlar uchun xosdir.
Kattaroq massa oralig'ida bo'lingan radikallar yoki neytral zarrachalarning
massalarini ikkita cho'qqi orasidagi massa farqidan olish mumkin . Buzilgan kalitlar
va ommaviy farqlardan olingan ma'lumotlar odatda tizimli taklifni tuzish uchun
etarli. Ma'lum bo'lgan parchalanish qoidalaridan foydalangan holda, keyin taxmin
qilingan struktura uchun kutilayotgan parchalanish eksperimental ravishda topilgan
massa spektriga olib kelishi mumkinmi yoki yo'qligini tekshirish kerak .
Bu magnit analizator yordamida ma'lum bir metastabil ion filtrlangan va
elektrostatik analizatorda keyingi parchalanishi kuzatiladigan modifikatsiyalangan
yuqori aniqlikdagi massa spektrometrlari bilan mumkin. Bu turdagi M.ni uchinchi
yoki hatto to rtinchi analizator (MS/MS) qo shish orqali yanada takomillashtirishʻ ʻ
harakatlari davom etmoqda.
2) mikro va iz usuli sifatida, nanogramma diapazonidagi moddalar miqdori va 1:
10 6 gacha bo lgan konsentratsiyalar farqi bevosita qayd etilishi mumkin bo lgan
ʻ ʻ
sifat va miqdoriy tahlil uchun katta ahamiyatga ega. Sifatli tahlil namunaning
massa spektrini taqqoslash namunasi bilan solishtirishga asoslanadi, bunda doimiy
apparat sharoitlari kuzatilishi kerak. Miqdoriy massa-spektroskopik tahlil
o'lchangan ion oqimining mutanosibligiga asoslanadi. B. ion manbaidagi
namunaning parsial bosimi bilan tepalik balandligi shaklida o'lchanadi .
Aralashmalar bo'lsa, tepalik balandligi o'rnatiladi I. massa sonida k qo'shimcha
ravishda alohida komponentlarning birgalikdagi hissalaridan kelib chiqadi, shuning
uchun aralashmani tahlil qilish ham amalga oshirilishi mumkin: I.k = Σ E.ikpi.

Bu E.ik komponentning kalibrlash qiymati i massa sonida k va pikomponentning
qisman bosimi i.
Sof kimyodan tashqari, massa spektrometrik tahlil biokimyo, klinik kimyo,
toksikologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va boshqa sohalarda ham qo'llaniladi,
bunda izlarni aniqlash muammolari birinchi o'rinda turadi. Murakkab moddalar
aralashmalarini aniqlashda ham keng qo llanilgan, masalan. B. uglevodorodlarʻ
tahlilida. Ko'p hollarda bu erda alohida shaxslarni aniqlashga emas, balki guruh
tahliliga e'tibor qaratiladi.
3) Qattiq jismning massa spektrometriyasi. Gazsimon yoki bug lanishi mumkin
ʻ
bo lgan namunalar hozirgacha ta riflangan usullar bilan ionlashtirilgan bo lsa-da,
ʻ ʼ ʻ
M.ning filiali va ularning massa spektrometrik tekshiruvi qattiq holatdagi massa
spektrometriyasi deb ataladi. Bunday chegaralanish asosli ko'rinadi, chunki qattiq
birikmadan atomlar yoki molekulalarni chiqarish va ionlashtirish uchun maxsus
ion manbalari talab qilinadi. An'anaviy texnikalar - bu termal ionlanishyuqori
haroratlarda noorganik qattiq jismlardan ionlarning chiqishiga olib keladi va
qaysi Uchqun ionlanishi, unda ionlar ikkita elektroddan birida joylashgan tahlil
qilinadigan namunani uchqun qilish natijasida hosil bo'ladi. In Ikkilamchi ion
massa spektrometriyasi (Qisqa. SIM kartalar) ionlar birlamchi ion manbasida sof
gazdan (zo'r gazlar yoki kislorod) hosil bo'ladi, ular keyin tezlashadi va namunaga
yo'naltiriladi. Ushbu ion bombardimoni ikkilamchi ionlarni ishga tushiradi, ular
massa spektrometrida tekshiriladi. In Lazerli massa spektrometriyasi Lazer nuri
qattiq namunalarni ionlashtirish va bug'lash uchun ishlatiladi. In Dala desorbsion
massa spektrometriyasi tekshiriladigan namuna to'g'ridan-to'g'ri anodga
joylashtiriladi. Kuchli elektr maydoni qo'llanilganda anoddan musbat ionlar
chiqariladi.
4) Maxsus ilovalar. Gaz xromatografiyasi bilan bog'langan holda (GC/MS
ulanishi) M.ni sezilarli darajada kengaytirish mumkin edi. Gaz xromatografida
ajratilgan moddalar aralashmasining komponentlari xromatografik kolonkadan
chiqishi bilanoq gaz xromatografiga bevosita ulangan massa-spektrometr
yordamida tahlil qilinadi. Aralashmada mavjud bo'lgan juda oz miqdordagi

moddalarni aniqlash (ppb oralig'igacha) bu usulning eng muhim qo'llanilishidir.
Suyuq xromatografiyaning massa spektrometriyasi bilan bog'lanishi (LC/MS
ulanishi) qo'llaniladi. Ayniqsa, yuqori polimerlarni tekshirish uchun Piroliz massa
spektrometriyasi isbotlangan. Yuqori polimerlar birinchi navbatda pirolizlanadi va
ularning bo'laklari mass-spektrometriya bilan tekshiriladi. M. element izlarini tahlil
qilish uchun ham mos keladi: ICP-MSda induktiv bog langan plazma massa-ʻ
spektrometriya yordamida tahlil qilinadigan ionlarni hosil qilish uchun ishlatiladi
Adabiyotlar
1.О с н о в ы а н а л и т и ч е с к о й х им и и. В 2 кн . /П о д
ред.Ю .А .Золотова. - М.: Высшая школа, 1999.
2.О сновы аналитической химии. В 2 кн. Серия «Классический
университетский учебник». /Под ред.Ю .А.Золотова. - М.; Высшая школа,
2004. т.
3. Общие вопросы. М етоды разделения, т. 2. М етоды химического анализа.
М.Отто. Современные методы аналитической химии. В 2-х томах. — М.;
Мир, 2003.
4.Основы аналитической химии. Практическое руководство. / Под ред.
Ю.А.Золотова. — М.: Высшая школа, 2003.
5.О сн о вы аналитической химии. Задачи и в о п р о с ы . /П од
ред.Ю .А.Золотова. — М.: Высшая школа, 2002. 6.В.П.Васильев. Аналитик
кимё. /Русчадан А.Тош хужаев таржимаси. - Узбекистон, 1999.
7.A.П.Крешков. Основы аналитической химии. В 3 к н . - М.: Химия, 1977.
B.Н .А лексев. Ярим микрометод билан 1^илинадиган химиявий сифат
анализи курси. - «Ук;итувчи», 1975
Internet saytlari
http :// www . anchem . ru — Ж урнал аналитической химии (РФ).
http://www. chemport.ru — Kimyo b o ‘yicha barcha jurnallar r o ’yxati.

Mass-spektrometriyaning kimyoda qo‘llanilishi

Купить