Mineral o`g`itlar. O`g`itlarning tarkibi va turlari. Kaliyli mineral tuzlar va ularning tabiiy manbalari - Химия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	88.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Mineral o`g`itlar. O`g`itlarning tarkibi va turlari. Kaliyli mineral tuzlar va ularning tabiiy manbalari

Купить

MUNDARIJA KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . I BOB . MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 Mineral o`g`itlar . O`g`itlarning tarkibi va turlari. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Kaliyli mineral tuzlar va ularning tabiiy manbalari . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3 Mineral o`g`itlarining xalq xo`jaligida ishlatilishi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . II BOB . TAJRIBALAR QISMI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 Mineral eritma tarkibidagi quruq qoldiq hamda erimaydigan qismini aniqlash. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 Eritma tarkibidagi xlor hamda

KIRISH. Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlari

Kaliy yer qobig`i massasining 2,5 % ni tashkil etadi. Tarkibida kaliy tutuvchi yuzlab minerallar ma’lum silvin KCl , karnalit KCl · MgCl 2 · 6 H 2 O , silvinit NaCl ·KCl , kainit KCl · MgSO 4 ·3H 2 O va boshqalar shular jumlasidandir. Uning eng keng tarqalgan minerali ortaklozdir K 2 O · Al 2 O 3 ·6SiO 2 bu mineral yer qobig`i massasining 18% ni tashkil etadi. Ortakloz suv bilan kuchsiz reaksiyaga kirishsa ham, kaliyning ko`p qismi tupuroqqa ortaklozdan o`tadi. Ortaklozning tabiiy suvlar, karbonat angidirid ta’sirida kimyoviy parchalanishi natijasida potash hosil bo`ladi u suvda yaxshi eriganligi uchun o`simliklar uni yaxshi o`zlashtiradi. Ko`pgina kaliy tuzlari suvda oson eriyd. Shu tufayli tuproqdan ko`piroq yuviladi (shuningdek uning bir qismi tuproqdan hosilga o`tib ketadi) shuning uc

sifatida tabiiy kaliy tuzlari yoki kimyoviy ishlash natijasida olingan tuzlar qo`llaniladi. Ularga silvinit ( KCl · NaCl ) , kaliy xlorid KCl , Kaliy sulfat ( K 2 SO 4 ) kiradi . Kaliy sulfat yuqoridagi uchta kaliyli o`gitlar ichida eng qimmatidir . Ba’zi o`simliklarga ortiqcha xlor ioni Clˉ zararli bo`lgani uchun kaliy sulfat ishlab chiqariladi va o`g`it sifatida qo`llaniladi . Tarkibida KCl bo`lgan o`g`itlar odatda tuproqqa kuzda sepiladi , chunki kuzgi yomg`ir va erigan qor suvlari xlor ionining bir qismini yuvib ketadi , kaliy ionlari esa tuproqda ushlanib qoladi . Kaliy o`simlikning uglevod va oqsil almashinuvida eng muhum fizologik rol o`ynaydi , azotning ammiyakli formada o`zlashtirilish sharoitini yaxshilaydi . O`simlikni kaliyli oziqlantirish – o`simlikning alohida organlarini riv

o`simliklar uchun ko`piroq , ayrimlari esa ozroq miqdorda talab etiladi . O`simliklar uchun ko`piroq miqdorda talab etiladigan elementlar makroelementlar , oziroq miqdorda kerak bo`ladigan elementlar esa mikroelementlar deb ataladi. Makroelementlarga esa uglerod , kislorod , vodorod , azot , fosfor , oltingugurt , magniy , kaliy va kalsiylarni , mikroelementlarga esa temir , marganes , bor , mis , rux , molibden va koboltlarni kiritish mumkun . Azot , fosfor va kaliy elementlari o`simliklar uchun muhum ahamiyatga ega bo`lib , ko‘p miqdorda kerak bo`ladi . Shuning uchun bu elementlarni o`simliklar o`zlashtira oladigan moddalar ko`rinishida ko`piroq ishlab chiqarish zarur. O`simliklarda azot yetishmaganda o`sishi kechikadi , bargi och – yashil bo’lib qoladi hatto sarg`ayib ketadi. Fotosintez

Bitiruv malaka ishining maqsadi va vazifalari. Kaliy elementi o`simliklarning hosildorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun kaliyning KCl, KNO 3 kabi birikmalari qishloq xo`jaligida mineral o`g`it sifatida ishlatiladi. Kaliyli o`g`it tarkibidagi oziqa elementi K 2 O bo`lib u tozalanmagan kaliyli o`g`itlar, silvinit - KCl · NaCl kainit MgSO 4 ·KCl ·3H 2 O, kabilar tarkibiga kiradi. Silvinit va kainit talqon holigacha maydalanib mineral o`g`it sifatida foydalaniladi. Bu o`g`itlarni ishlatishda o`simlik uchun zararli bo`lgan xlor ioni ham ajrab chiqishini hisobga olish zarur. Shuning uchun bu o`g`itlardan meyoridan ortiqcha foydalanish tavsiya etilmaydi. Bundan tashqari konsentrlangan kaliyli o`g`itlar ham movjut bo`lib, bu o`g`itlar kaliyning tabiiy birikmalarini qayta ishla

birikmalardan iborat bo`lib ularning molekulalari geteropolyar struktura xususiyatiga ega bo`ladi. Ular anion va kation yig`uvchilarga bo`linadi. Anion yig`uvchilarga yog` kislotalar ularning sovunlari, alkilserefatlar va boshqalar kiradi. Kation yig`uvchilarga uglerod atomi 7 dan 20 tagacha bo`lgan birlamchi aminlar va boshqalar kiradi. Yig`uvchilarning ba`zi birlari bir vaqtning o`zida ko`pik hosil qiluvchi ham hisoblanadi. Kaliy xlorid tuzini flotatsiya usulida ajratib olingandan so`ng hosil bo`lgan eritma tarkibi minerallarga boy bo`ladi. Ushbu bitiruv malakaviy ishining asosiy maqsadi ana shu mineral eritma tarkibidagi kaliy xlorid hamda kaliy sulfat tuzlarining miqdorini aniqlash va ularni yana ishlab chiqarishga qaytarish to`g`risida tegishli tavsiyalar berishdan iborat. Bitiruv mal

namlanishiga asoslangan. Ma`lumki modda zarrachalari o`zining suv bilan namlanishiga qarab ikki xil guruhga, ya`ni gidrofil (suv bilan namlanadigan) hamda gidrofob (suv bilan namlanmaydigan) zarrachalarga bo`linadi. Flotatsiya jarayonini tezlatishda flotoreagentlardan ham foydalaniladi. Flotoreagentlar silvinit mineralidan kaliy xlorid tuzini ajratib olishda keng qo`llaniladi. Flotoreagentlar ham organik birikmalardan iborat bo`lib, ularning molekulalari geteropolyar struktura xususiyatiga ega. Ularning bu xususiyatlaridan mineral tuzlarni jumladan kaliy xlorid tuzini ajratib olishda foydalaniladi. Kaliy xlorid tuzini flotatsion usulda ajratib olinishi natijasida hosil bo`ladigan mineral eritmalar tarkibi har xil tuzlar aralashmasidan iborat bo`ladi. Ana shunday eritmalar tarkibini o`rgani

Go`ng qanchalik to`g`ri saqlanmasin va qo`llanilmasin u tuproqqa o`z tarkibida yo`q narsani , ya’ni don , hayvon suyaklari , sut va hokazolar tarkibida olib ketilgan fosforning asosiy qismini tuproqqa qaytarib bera olmaydi ; shunday qilib , tuproq asta - sekin , lekin doimo tarkibidagi fosforni yo`qatib boradi . D. N. Pryanishnikov fosforni o`simlik hosili bilan tuproqdan olib chiqib ketiladigan uch asosiy kimyoviy elementning biri deb hisoblanadi . Bu uch elementning ichida fosfor eng ko`p yo`qoladi . Yo`qolgan fosfor o`rnini to`ldirish uchun tuproqqa mineral o`g`itlar qo`shiladi . Bunday o`g`itlarga fosforli o`g`itlardan tashqari azotli va kaliyli o`g`itlar ham kiradi: azot esa aminokislota va oqsillar tarkibida bo`ladi . Kaliy ionlari o`simliklardagi ko`pchillik biokimyoviy jaroyonlard

pretsipitat , ammofoska va ammiyak selitirasi bo`lib , ular bitta texnologik jaroyonda hosil bo`ladi : undan 35 - 52 % N , va P 2 O 5 va K 2 O bor . Zamonoviy agrokimyo uchun murakkab va mumkun qadar konsentirlangan o`g`itlarning qo`llanilishi xarakterlidir ; bu o`g`itlar tuproqqa o`simlik uchun kerak vaqitda va albatta , donador ko`rinishda , ya’ni ishlash va qo`llash uchun qulay shakilda qo`llaniladi . Albatta , O`simlikning normal o`sishi va taraqqiy etishi uchun oz miqdorda boshqa ko`p elementlar: temir , magniy , bor, aluminiy , brom , yod , kobalt , mis , rux ham kerak . Bularni mikroelementlar deyiladi [22]. Birinchi fosforli mineral o`g`it – oddiy superfosfat ( kalsiy digidrofosfat bilan kalsiy sulfat aralashmasi Ca( H 2 PO 4 ) 2 · 2CaSO 4 bo`lib 1839 -yilda ingliz kimyogari Lauz t

keraksiz jins minerallari aralashmalaridan hosil bo`lgan tuzli tog` jinslarini o`z ichiga oladi . 1- jadval Nomi Tuz tarkibi K 2 O , % Miqdori Zichligi , kg/m 3 Silvin Karnallit Kainit Shenit Langbeynit Poligalit Alunit Nefelinli konsentrat Leonit Kalunit Kaliborit Glazerit Leysit Glaukonit Kaliy minerallari KCl KCl · MgCl 2 · 6 H 2 O KCl · MgSO 4 · 3 H 2 O K 2 SO 4 · MgSO 4 · 6 H 2 O K 2 SO 4 · 2 MgSO 4 K 2 SO 4 · MgSO 4 · 2CaSO 4 · 2H 2 O (K,Na) 2 SO 4 · Al 2 (SO 4 ) 3 · 4Al(OH) 3 (K,Na) 2 O · Al 2 O 3 · 2SiO 2 K 2 SO 4 · 2MgSO 4 · 4H 2 O K 2 SO 4 · CaSO 4 · H 2 O K 2 O · 4MgO · 11B 2 O 3 · 18H 2 O 3K 2 SO 4 · Na 2 SO 4 K 2 O · Al 2 O 3 · 4SiO 2 (K,Na) 2 O·(Mg,Ca,Fe)O·(Fe,Al) 2 O 3 · 4SiO 2 · 2H 2 63 17 19 23 23 16 23 6 – 7 17,4 28,66 6,97 49,37 21,56 12,27 2000 1600 2100 2100 2800 2700

Yerning ustki qattiq qatlamida kaliy miqdori 1,5% ga yaqin . Kaliy ko`p jinslardan tarkib topgan alyumosilikatlar , dala shpatlari , granitlar , shenitlar , qattiq qazib olinadigan tuz qatlamlari va tuz eritmalari tarkibiga kiradi . Kaliy ma`danlari – ularda u yoki bu minerallar miqdorining ko`pligi bo`yicha aniqlanadi . Kaliy ma`danlarining qimmatli aralashmalari – brom , yod , rubidiy , mis , rux va boshqalar. Kaliyning muhim tuzlaridan – xlorid , sulfat va ulardan hosil bo`ladigan minerallar hisoblanadi. Kaliyning xloridi va boshqa galogenitlari NaCl turdagi suvli eritmalardan kristallanadi . 0ºC dan yuqorida ( KF · 2H 2 O dan tashqari ) suvsiz tuzlar kristal –lanadi . Evtektik harorati KCl · H 2 O + muz = -9,8ºC ga teng , - 5,3ºC da eriydigan , KCl · H 2 O kristallogidrat mavjuddir . K

Kaliy tuzlari , asosan , mineral o`g`itlar sifatida qo`llaniladi . Kaliy sanoati mahsulotining asosiy turlaridan biri kaliy xlorid hisoblanadi , uning 95% mineral o`g`itlar sifatida ishlatiladi , qolgan 5% o`yuvchi kaliy va kaliyning boshqa birikmalariga qayta ishlanadi . Kaliyli o`g`itsimon tuzlarining umumiy miqdoridan 8-10% , sifati xlor ioni ta’siri ostida yomonlashadigan xlorofob ekinlari ( tabak , sitrusli va boshqalar ) ekilgan tuproqni o`g`itlash uchun , kaliy sulfati va magniy sulfatining ikkilamchi tuzlari ( K 2 SO 4 · MgSO 4 ) , kaliymagneziya turida ishlab chiqiladi . Texnik maqsadlar uchun ishlab chiqariladigan kaliy xlorid – oqartiruvchi preparat sifatida va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda qo`llaniladigan – o`yuvchi kaliy , xlorat , kaliy perxloratni , farmasevtika va

qatlamlarini hosil qiladi: pastki – silvinitli va yuqori - silvinit- karnallitli. Pastki zonada tosh tuzi qatlam-qatlami bilan ajralgan silvinitning oltita qatlami bor . Silvinitli gorizantal qatlamning qalinligi 7-8 dan 30-40 m.gacha; kaliy miqdori – 55% . Miqdori ( % ) : KCl - 17,2 – 39,6 ; MgCl 2 - 0,2 – 0,3 ; eerimaydigan qoldiq (e.q.)- 1,0 – 1,4 . Yuqori silvinit – karnallitli gorizantal qatlamli ola – bula silvinitli karnallit jins bilan taxlangan to`qqiz qatlamni tashkil etadi . Gorizant qalinligi 20 dan 115 m. gacha, qatlam qalinligi 0,5 dan 25 m gacha va ko`piroq . Silvinit miqdori ( % ): KCl – 20 ,9 ... 38,7; MgCl 2 – 0,2 ... 1,2; erimaydigan qoldiq – 0,9 ... 6,3. Karnallit miqdori ( % ) : KCl – 13,4 ... 20,6; MgCl 2 - 14,6 ... 19,0; erimaydigan qoldiq – 1,4 ... 4,5 . Karnallit q

Uchunchi kaliy gorizanti yetarlicha katta qalinligi bilan ikkinchidan farq qiladi . Qalinligi – 7,5 m , joylashish chuqurligi 350 m. dan 1200 m. gacha va undan ortiqroq , KCl o`rtacha miqdori 22 ... 23% , erimaydigan qoldig`i- 5...12%. To`rtinchi kaliy gorizantining qalinligi 5 dan 35 ... 40 m . gachani tashkil qiladi , joylashish chuqurligi 525 dan 1500 m gacha o`zgaradi , gorizantda ikkita mahsulot qatlami kuzatiladi , birining qalinligi 3 ... 4,2 m ; KCl miqdori – 16 ... 24,5 % , MgCl 2 – 1,5 , erimaydigan qoldig`i - 3 ... 10,8 % . Ikkinchisi uncha ko`p bo`lmagan qalinlikka ( 0,8 m. gacha ) , KCl miqdori 24 dan 44% gacha. Kaliy tuzlarini qazib olish 260 , 420 ... 430 m. va 700 ... 800 m. chuqurlikda olib boriladi . Bu tuzlar ma’danida « Beloruskaliy » ishlab chiqarish birlashmasi faoly

o`rtacha miqdorda ( % ): KCl – 17,9 ... 24,9 da o`zgaradi ; NaCl – 69 ... 76; MgCl 2 – 0,1 ... 3,8; erimaydigan qoldig`i – 0,2 ... 1,2 . Nejinsk koni . Starobindan sharqda joylashgan , to`rtta kaliyli gorizantga ega, ularning ikkinchisi va uchunchisi sanoat ahamiyatiga ega . Ikkinchi kaliyli gorizant 520 ... 1000 m. chuqurlikda joylashgan . Gorizantning qalinligi 0,75 dan 2,6 m. gacha o`zgarib turadi . Qatlamda KCl miqdori – 27,3% , e.q, - 4,4% . qatlam galit qatlami bilan ajralgan ikkita silvinit qatlamlaridan tashkil topgan . Uchunchi gorizant 520 – 1100 m. chuqurlika joylashgan , shimolga tomon 1200 m va undan ortiqroq ko`payadi . Gorizantning qalinligi 2 ... 3 dan 5 ... 7 m. gacha o`zgaradi . Qatlamdagi KCl o`rtacha miqdori 27% va e.q. – 6,5% . Predkarpat ( Karpat oldi ) konlari Lvov v

qalinligi bir xil emas ; bir xil joylarda yorilishlar , qatlamning parchalanishlari va boshqa buzilishlar mavjud . Tyubegatan koni . O`zbekiston Respublikasida azotli va fosforli o`g`itlar ishlab chiqarish yo`lga qo`yilgan bo`lsa ham , kaliy o`g`itlarini ishlab chiqarish yo`lga qo`yilmagan . 2007 – yilning 1 – mayida O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I . A . Karimovning « Tyubegatan kaliy tuzlari koni bazasida Dehqonobod kaliyli o`g`it-lar zavodini qurishni tashkil etish chora – tadbirlari to`g`risidagi » gi Qarori chiqdi. Qarorga binoan yillik quvvati 700 ming t . kaliyli o`g`itlarni ishlab chiqarishga mo`ljallangan korxonani qurish ko`zda tutilgan . Kaliyli madan konlarining dunyo bo`yicha uchrashi . Uzoq chet el mamlakatlar orasida kaliy tuzlarini ishlab chiqarish va zahirasi bo`yicha

Kaliy tuzlari manbayi bo`lib, Kaliforniya shtatidagi Serles ko`li xisoblanadi Serlis ko`li tuzlarining qatlamlari galit, glazerit ( n K 2 SO 4 · m Na 2 SO 4 ) va bor minerallaridan iborat . Serls ko`lining sho`r suvini kompleks qayta ishlash yo`li bilan KCl va K 2 SO 4 olinadi . Germaniya ( Olmoniya ) kaliy tuzlarining katta zahiralari Janubiy va Shimoliy Gannaver rayonlari , Pastki va Yuqori Reyn havzalari , shuningdek Vera-Vulfa va Janubiy Garts okruglari chegaralarida to`plangan . Gannover va Reyn konlarining tuzli qatlamlari 350 ... 1100 m . chuqirlikda joylashgan silvinit va karnalitdan iborat ; ishchi gorizant qalinligi 1,5 ... 30 m . Vera-Vulf va Janubiy Gartsning kaliyli ma`danlari tarkibida karnalit bilan birgalikdagi xartzalts uchraydi. Kaliy ma`danlarining asosiy konlari Fransi

shuningdek Polsha , Kongo, Marokko va boshqa mamlakatlarda mavjuddir. 1.3 Mineral o`g`itlarining xalq xo`jaligida ishlatilishi . Kaliyning ko’p qismi o’simlik hujayrasining shirasida bo’ladi. O’simlikning tunasida engil harakatchanlikka ega bo’lib, ildizdan kechasi ajraladi va kunduzi yana singadi. O’simliklarning eski qari bargidan yomg`ir suvlari kaliyni ko’plab yuvadi. O’simlikda kaliy bir tekis tarqalmagan, uning ko’p qismi modda almashinivi va hujayraning bo’linishi intensiv ravishda ketayotgan organlarida mirestemasida, yosh novdalarida bo’ladi. Kaliy o’simlik ning changdonida ham ko’p bo’ladi. Makkajo’xorining changdonida 35,5% gacha bo’ladi. Kaliy o’simlik larning tovar bo’lmagan qismida ko’p bo’ladi[24]. Kaliy o’simliklarda fotosintez jarayonini normal o’tishini ta`minlaydi. Ferme

Ko’pgina qishloq xo’jaligi ekinlarida kaliy azotga nisbatan ancha kam bo’ladi. Lekin hamma o’simliklar va mikroblar kaliyni fosforga nisbatan ko’p istemol qiladi. Kaliy etishmaganda o’simlik barglarining qirralari qizil-qo’ng`ir tusga kiradi.U larning rivojlanishi va xosilning etilishi kechikadi. O’simliklar o’zlaring har xil o’suv davrlarida kaliyni har xil miqdorda qabul qilmaydilar. Masalan, zig`ir gullashdan oldin 25,1 % gullash boshlanganda 73,7%, to’la gullaganda 98,7% qabul qiladi. Qishloq xo’jaligi ekinlari kaliyni birday talab qilmaydilar. Kaliyni nisbatan ko’p talab qiladigan qishloq xo’jalik ekinlariga qand lavlagi, karam kartoshka ildiz mevalilar, beda, kungaboqar, grechixa, don dukkakli ekinlar va makkajo’xori kiradi.Arpa, tariq, bug`doy,javdarlarning donida kaliyni miqdori ka

no’xat doni/ poxol 1,46/0 ,60 G` o’za tolasi 1,00 q and lavlagi il.mev a/o’s. 1,0/3, 0 yo’n g` i r ch q a pichan 1,80 ozu q a lavlagi il.mev a/o’s. 3,5/2, 63 beda pichan 1,80 kartoshk a kartos hka/ o’s 2,40/3 ,70 vika pichan 1,20 karamda bosh 4,60 timofelk a pichan 2,42 sabzida ild.me va 3,20 Tuproq tarkibidagi kaliyning birikmalari va shakllari. Yer qobig`idagi kaliyning miqdori 2,14%ni tashkil etadi. Ko’pgina tuproqlarni ona jinsi hisoblangan qo’kindi jinslar tarkibida bo’ladi. Tuproq tarkibidagi kaliyni miqdori azor va fosforning birgalikdagi miqdoridan hamma vaqt ko’p bo’lgan. Kaliy og`ir mexanik tarkibli tuproqlarda ko’p bo’ladi. Loyli va soz mexanik tarkibli tuproqlarda kaliyning miqdori 2% bazi hillarda esa 3% gacha bo’ladi. Tuproq tarkibidagi kaliyning ko’p qismi suvda erimaydigan

Tuproq tarkibidagi kaliy birikmalari o’simliklarda o’zlasha olishi bo’yicha 4 guruxga bo’linadi. 1. Barqaror alyumoslikat minerallar asosan dala shpatlarihamda slyudalar tarkibiga kiruvchi kaliy , bu minerallar kam eruvchanligi va o’simliklar yaxshi o’zlashtira olmaganligi bilan xarakterlanadi. Dala shpatlardagi kaliyni o’simliklar qiyin o’zlashtiradi. Lekin suv va unda erigan karbonat angidrid gazi taosirida tuproq temperaturasining o’zgarishi va tuproqdagi mikroorganizmlarning faoliyati taosirida bu minerallar asta sekin parchalanadiva kaliyning eruvchan tuzlaring hosil qiladi. Slyudalar tarkibidagi kaliyni o’simliklar birmuncha oson o’zlashtiradi. 2. Almashinuvchi ,tuproq kolloidlariga yutilgan kaliy. Bu elementlarning tuproqdagi umumiy miqdorining ko’pi bilan 0,5-1,5%ni tashkil etadi.

Kaliyning eriydigan tuzlari o’simliklarning oziqlanishida eng yaxshi manba xisoblanadi. O’simliklar ildizlarining qoldiqlari va mikroorganizmlarning xalok bo’lishi, chirishi natijasida xosil bo’lgan kaliydan yaxshi foydalanadi. Umumiy kaliy o’zining tarkibida kaliyli birikmalarning har xil shakllarining birlashtiradi va quyidagilarga bo’linadi: 1. Suvda eruvchan kaliy. 2. Almashinuvchi kaliy. 3. Xarakatchan kaliy. 4. Almashinmaydigan, gidrolizlangan kaliy. 5. Kislatada eriydigan kaliy. 6. Almashinmaydigan kaliy. Kaliy bilan oziqlanish qishloq xo’jalik ekinlarining hosili va uning sifatiga sezilarli taosir ko’rsatadi. Kaliy etishmasa o’simliklarda yangi hujayralar kam xosil bo’ladi. O’simliklar o’sishdan orqada qoladi. Moddalar almashinuv jarayni buziladi. Buning natijasida esa barglarda xo

Qishloq xo’jalik ekinlarining kaliy bilan yaxshi taminlamaslik ularning har xil kasalliklarga chalinuvchan qilib qo’yadi,buning narijasida xosilni yig`ishtirib olgandan so’ng xosil uzoq vaqt saqlanishini yo`qotadi, tez buziladi. Kaliy etishmaganda o’simliklarda quyidagicha tashqi belgilar paydo bo’ladi: o’simliklarning pastki yaruslaridagi eski barglari tezda sarg`ayadi, keyinchalik barglar uchlarigacha qo’ng`ir tusga kiradi. Bazi xollarda qizil zangsimon doglar paydo bo’ladi, barllarning chekkalari qurib qoladi. Qishloq xo’jaligida kaliyning aylanishi azot va fosforni aylanishidan ancha farq qiladi. Donli ekinlarda doniga qaraganda somonida kaliy ko’p bo’ladi. Shu sababli somonning hammasi yem xashaklar va mollarning tagiga to’shama uchun ishlatilganda kaliyning ko’p qismi go’ng bilan bi

xashaki ovqatga ishlatiladigan ildizmevalar bazi sabzavot ekinlari uchun foydalidir. Silvinit ular uchun yaxshi o’g`it xisoblanadi. v) Kainit - ko’p miqdorda natriy xlor aralashgan, tarkibida 10-12% kaliy oksid, 8% atrofida magniy oksidi, 40-% ga yaqin xlor va 35% nariy oksidi bo’ladi. Kainitli yoki kalnitli -langbonitli jinsni maydalashdan olinadi. Kainit ham asosiy o’g`it sifatida ishlatiladi. 2. Konstentrlangan kaliyli o`g`itlar. A) kaliy xlorid tarkibida 58 % dan 62 % gacha kaliy oksidi bo’ldi. Silvinitldan kaliy xloriddan natriy xloridni ajratish orqali olinadi. Ularni ajratish harorat ko’tarilishi bilan bu tuzlarning eruvchanligi turlicha bo’lishga asoslangan. Ҳ arorat 20 S dan 100 S gacha ko’tarilganda kaliy xloridning eruvchanligi 2 marta ortadi, natriy xloridning eruvchanligi deya

3. sanoat chiqindilari. A) xlor - kaliy - elektrolit - solinamen karnalitdan magniy ishlab chiqarishda olinadigan chiqindi, tarkibida 32 % dan 45 % gacha kaliy oksidi, 6-8 % magniy oksidi, 6-8 % natriy oksidi va 50 % gacha xlor bo’ladi. Asosiy o’g`it sifatida foydalaniladi va kuzgi haydov ostiga solinadi hamda barcha ekinlarga solish mumkin. B) kaliy karbonat, tarkibida 52-55 % kaliy oksidi bo’ladi. Nefelindan alyuminiyni ishlab chiqarishda chiqindi sifatida olinadi, ishqoriy reakstiyaga ega, kuchli gigroskopik, suyuqlanib ketadi yoki kuchli qotib qoladi, sochiluvchanligi yomon. Tuproqqa solishdan oldin uni 1:1 nisbatda quruq torf bilan aralashtirish tavsiya etiladi. V) stement changi - tarkibida karbonatlar, bikarbonatlar va kaliy sulfat holida 14 % dan 35 % gacha kaliy oksidi, 19 % kals

Kaliy yutilgan holatga o’tishi natijasida uning tuproqdagi harakatchanligi kamayadi va yuqilib ketishi to’xtaydi, singdirish sig`imi kichik bo’lgan qumli hamda qumloq tuproqlar bundan mustasnodir. Barcha kaliyli o`g`itlar - fiziologik kislotali tuzlardir, lekin ularning fizikologik kislotaliligi ammoniyli o’g`itlarnikidan kam bo’lib, u ko’p miqdorda kaliy isteomol qiladigan ekinlarga kungaboqar, grechixa, ildizmevalar, kartoshka, sabzavotlarga uzoq vaqt sistemali ravishda solib turilgandagina namoyon bo’ladi. Asoslarga to’yingan qora va bo’z tuproqlarda kaliyli o’g`itlarning salbiy taosiri kuzatilmaydi. Kaliyli o’g`itlar yengil qumli va qumloq mexanik tarkibli tuproqlarda eng yaxshi samara beradi. Tarkibida kaliy kam bo’lgan bunday tuproqlarda barcha qishloq xo’jalik ekinlariga kaliyli o’g

bug`lanib ketguncha qizdiriladi . Shundan so`ng suvsizlantirilgan qoldiq quritish shkafida 105°C temperaturada quritiladi va og`irligi texnik tarozida o`lchab olinib , uning miqdori quydagi formula yordamida hisoblab topiladi :  8g 51 50 100 898 25 50 100 179 63 077 89 V 100 1 m 2 m X , , , , ) (          m 1 - quruq chashkaning og`irligi 63,179 g m 2 -chashkaning quruq qoldiq bilan og`irligi 0,7 g v - tahlil uchun olingan eritmaning hajmi 50 ml Demak quruq qoldiqning miqdori 51,8 g ekan. 2. Suvda erimaydigan qismini aniqlash . Buning uchun „ Ko`k lentali ” filtr qog`ozi olishi u 105ºC temperaturada quritish shkafida quritildi va uni eksikatorda sovutilgandan so`ng og`irligi analitik tarozida o`lchab olinadi . Quritilgan filtr qog`ozi shisha voronkaga joylashtirilib shtativga jo

1. Bidistillangan suv – kerakli reaktivlarni tayyorlash uchun . 2. Trilon „ B” ning 0,05 N eritmasi . Bunday eritmani tayyorlash uchun 9,8g trilon „ B” olinib uni hajmi 1000 sm 3 bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi va uning ustiga 500 – 800 sm 3 distillangan suv solinadi . Agar eritma loyqa bo`lsa unda u filtirlanadi va eritmaning hajmi 1000 sm 3 gacha yetkaziladi . Eritmaning pH 5 atrofida bo`lishi kerak . 3. Gost 4919 77 bo`yicha tayyorlangan ammiakli bufer eritma . Bunday eritmani tayyorlash uchun hajmi 1000 sm 3 bo`lgan o`lchov kolbasiga 67 g ammoniy xloriddan solinib uning ustiga 200 sm 3 distillangan suv solinadi . Hosil bo`lgan aralashmaga 570 sm 3 ammiakning 25 % eritmasidan qo`shiladi va eritmaning hajmi distillangan suv bilan 1000 sm 3 gacha yetkaziladi . Eritmaning pH – 10,0 – 10

X = V · 0,05 · 1,0 · 40 = 0,4 · 0,005 · 1,0 · 10 = 0,2 mg/ dm 3 · 3,45 = 6,9mg/dm 3 Bu yerda, V – trilon „ B ” ning titirlash uchun ketgan hajmi 0,05 N - trilon „ B ” ning normalligi 1,0 - to`g`irlash koeffitsenti 40 - litrga aylantirish koeffitsenti . Xlor ionlarining miqdorini aniqlash . Kerakli reaktivlar va asboblar . 1. Bidistillangan suv - tegishli reaktivlarni tayyorlash uchun . 2. Kaliybixromatning 5% li eritmasi . Buning uchun kaliybixromatdan 5 g olinib hajmi 100 ml bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi va eritmaning hajmi 100 ml yetguncha distillangan suv qo`shiladi . 3. Natriy xloridning titir eritmasini tayyorlash uchun 1,6490 g natriy xlorid olinib , 1 l o`lchov kolbasiga solinadi va uning ustiga eritmaning hajmi 1 l ga yetguncha bidistillangan suv qo`shiladi . 4. Kumush nitrat

200 ml konik kolba olinib , 100 ml dan tahlil uchun keltirilgan suv namunasidan solinadi . Ikkala kolbaga ham 1 ml dan 5% li kaliy bixromat eritmasidan solinadi . Shundan so`ng bitta kolbadagi namuna kumush nitratning titir eritmasi bilan eritmaning rangi kuchsiz aronjivoy rangga kirguncha titirlanadi ikkinchi kolba esa nazorat belgisi sifatida foydalaniladi. Kumush nitrat eritmasining titirlash uchun ketgan hajm qayd qilinib , natija quydagicha formula yordamida hisoblab topiladi . X= V· K · N · 40 = 32,3 · 0,5 · 1 · 40 = 646 mg/dm 3 · 34,5 = 22,257mg/dm 3 Sulfat ionlarining miqdorini aniqlash . Kerakli reaktivlar va asboblar . 1. konsentirlangan xlorid kislotasi . 2. Bariy xloridning 0,05 N eritmasi . Bunday eritmani tayorlash uchun bariy xloriddan 0,6108 g o`lchab olinib hajmi 100 ml bo

7. Magniy xloridning 0,05 N eritmasi . Bunday eritmani tayyorlash uchun magniy xloriddan 0,5085 g o`lchab olinib hajmi 100 ml bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi . Shundan so`ng kolbaning chizig`iga yetguncha distillangan suvdan qo`shiladi . 8. Indikator eritmasini tayyorlash . Indikator eritmasini tayyorlash uchun erioxrom cherniy „ T ” dan 0.5 g o`lchab olinib , hajmi 100 ml bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi va uning ustiga 20 ml bufer eritmadan qo`shib , eritmaning hajmi 100 ml ga yetguncha etil spertidan qo`shiladi . 9. Ammiakning bufer eritmasini tayyorlash . Bu eritmani tayyorlash uchun ammoniy xloriddan 2,0 g o`lchab olinib 100 ml o`lchov kolbasiga solinadi va unga 10 ml 25% ammiakli eritmasidan qo`shib , eritmaning hajmini distillangan suv bilan 100 ml gach yetkiziladi . Tahlil o`t

qo`shib , trilon „ B ” ning 0,05 N eritmasi bilan titirlanadi . Natija quydagi formula yordamida hisoblab topiladi .  3 /g 2760 ,5 34 3 / 80 100 1000 4 2 5 6 100 4 2 ) ( dm m dm mg V B A              x A - trilon „ B ” ning birinchi qo`shilgan hajmi B - trilon „ B ” ning petirga ketgan hajmi 2 – sulfat ionlarining ekvivalenti 4 – to`g`irlash koefitsenti V - eritma hajmi . Kaliy ionlarini aniqlash . Kerakli reaktivlar va asboblar . 1. Natriy tetrafenilboratning 3 % li eritmasi . Bunday eritmani tayyorlash uchun natriy tetrafenilboratdan 3 g olinib hajmi 100 ml o`lchov kolbasiga solinadi va uning ustiga kolbaning chizig`iga yetguncha distillangan suv solinadi . Hosil bo`lgan eritmaga ammoniy sulfatning 10 % eritmasidan 2 ml qo`shilib , aralashma 12 – 14 soat davomida tindirili

5. Aluminiy sulfatning 10 % eritmasi . Bu eritmani tayyorlash uchun ammoniy sulfatdan 19 g olinib , uni 81 ml distillangan suvda eritiladi . 6. Shisha filtrni tayyorlash . Buning uchun shisha filtir konsentirlangan sulfat kislotaga solib qizdiriladi va distillangan suv bilan yuviladi . Shundan so`ng quritish shkafiga doimiy og`irlikka kelguncha quritiladi . 7. Metiloranjning 0,1 % li eritmasi . Buning uchun 0,05 g metiloranjdan olinib , hajmi 50 ml bo`lgan o`lchov kolbasiga solinadi va uning ustiga kolbaning chizig`iga yetguncha distillangan suv solinadi . Tahlil o`tkazish . Tahlil o`tkazish uchun keltirilgan mineral eritmadan 100 ml o`lchab olinib, hajmi 200 ml bo`lgan stakanga solinadi va unga o`yuvch natriyning 25 % eritmasidan 10 ml qo`shib , eritmaning hajmi 1/3 qismga kamayguncha qay

m - cho`kma og`irligi 0,109 – kaliy uchun qayta hisoblash koeffitsenti . 1000 - litirga hisoblash uchun V – tahlilga olingan eritma hajmi . 2.3 Mineral eritma tarkibidagi kaliy xlorid hamda kaliy sulfat miqdorini aniqlash . 1. Sulfat ionining miqdori : ( 51,8 g quruq qoldiqdagi ) 3 dm mg 2760 5 34 3 dm 80mg 100 1000 4 2 5 6 X / , / ) (         2. xlor ionlari : X = 32,3 · 0,5 · 1 · 40 = 64,6 mg / sm 3 · 34,5 = 22,257 mg/ dm 3 3. Kaliy ionlarining miqdori : 3 150mg/dm 34,5 3 4,36mg/dm 25 1000) 0,109 (1 X       Foizdagi miqdori : % g/mol 1. sulfat ionlari - 0,276 % 48,03 g/mol 2. xlor ionlari - 22,257 % 35,45 g/mol 3. kaliy ionlari - 0,015 % 39,07 g/mol g/mol dagi qiymatlari : 1. xlor ionlari : mol g X / 788, 62 45, 35 100 257, 22    2. sulfat ionlari : mol g X / 572,0 48,0

3. kaliy ionlari : mol g X / 0384,0 02, 39 100 015,0    Katiyonlar summasi : g/ mol da . mol g K K 2 Mg 2 Ca / 0184,0 015,0 0034,0 ) (          Anionlar summasi : g/mol da . mol g Cl SO A 24 / 829, 22 257, 22 572,0 ) (        KCl % = m ( Cl  ) – m ( K  ) = 62,788 – 0,0384 = 62, 7462 KCl % = 0286,0 100 543, 74 0384,0   III BOB Natijalar tahlili 3.1 Silvinitdan kaliy xloridni ajratib olinishi Flotatsiya ( ingilizcha so`zdan – suv yuziga ko`tarilmoq ) – foydali qazilmalarni boyitishni eng ko`p tarqalgan usulidir . 37

Agar mineral yuzasiga suv tomchisi qo`yilsa , ma`lum bir vaqt o`tgandan so`ng sistema muazanatga keladi . Suyuqlik tomchisi va mineral yuzalarining sirtida suyuqlik tomonga yo`nalgan holda ho`llanish burchagi hosil bo`ladi ( O ) . Cos O = q 1.3 –q 2.3 / q 1.2 Bu yerda , q 1.3; q 2.3 / q 1.2; qattiq – havo , qattiq suv , suv – havo ajratuvchi yuzalarda mos ravishda yuza birikishlaridir . Eng yaxshi namlanish chegara burchagining kichik ko`rsatgichi bilan tavsiflanadi . Agar chegara burchagi 0º ga teng bo`lsa mineral yuzasi to`liq namlanadi , 180° bo`lsa mineral yuzasi suv bilan namlanmaydi . Flotatsiya jarayonida boyitiladigan ruda bo`tqasi orqali havo pufakchalari yuboriladi . Namlanmaydigan mineral zarrachalari pufakchalarga yopishib yuzaga qalqib chiqadi , va minerallashgan ko`pik ko`ri

xususiyatlidir . Ular anion va kation yig`uvchilarga bo`linadi . Anion yig`uvchilarga yog` kislotalar ularning sovunlari , alkilsulfatlar , ksantogenatlar, ditiofosfat va boshqalar kiradi . Kation yig`uvchilarga uglerod atomi 7 dan 20 tagacha bo`lgan birlamchi alifatik aminlar , C 14 , C 16 , C 18 birlamchi aminlarni aralashmalari . Yig`uvchilarning ba`zi birlari bir vaqtning o`zida ko`pik hosil qiluvchi ham hisoblanadi . 2. Ko`pik hosil qiluvchilar – juda ko`p ko`pik va turg`un havo pufaklarini hosil bo`lishiga ta`sir qiluvchi moddalardir . Barcha ko`pik hosil qiluvchilar gidroksil , karboksil , amin yoki nitril ko`rinishidagi polyar gruppasiga ega . Ularga sosna moyi , krezollar va boshqalar kiradi . 3. Depressorlar – ( ili podaviteli ) yig`uvchini mineral yuzasiga adsorbtsiyalanishini k

3. Flotatsiyalanadigan mineral zarrachasi – pufak kompleksini hosil bo`lishi. 4. Havo pufaklarini ularga yopishgan mineral zarrachalari bilan birgalikda yuzaga ko`tarilib chiqishi . 5. Flotatsiyalangan ko`pikni parchalanishi va konsentratni ajrashi . Kaliyli rudalarni flotatsiyali boyitishda yig`uvchilarni ta`siri . Yig`uvchini flotatsiyalanadigan mineral yuzasiga yutilishi umumiy flotatsiya jarayoning eng asosiy aniqlovchi bosqichi hisoblanadi . Keyingi bosqichlar havo pufaklarini mineral yuzasiga birikishi , minerallashgan pufaklarni yuzaga qalqib chiqishi va ularni ko`piksizlanishi flotatsiya jaroyonining birinchi bosqichga uzviy ya`ni funksiyonal bog`liqdir . Yig`uvchilar sifatida molekulalari polyiar – apoliyar strukturali organik moddalar ishlatiladi . Poliyar gruppa kristal reshyotk

ammoniyli tuzlari . Ionegen yig`uvchilarga apolyar uglevodorodlar , kerosin , transformator moylari va boshqalar . Kaliyli tuzlarni flotatsiyalash uchun kationaktiv yig`uvchilar uglerod atomlari 16-22 tagacha bo`lgan yog` qatoridagi alifatik aminlar eng ko`p ahamiyatlidir . Qisqa radikalli aminlar suvda yaxshi eriydi , ammo uglevodorod zanjiri ortishi bilan eruvchanligi keskin kamayadi . Aminlar suvdagi eritmalarida quyidagi reaksiya bo`yicha kompleks ionlar hosil qilishga moyldir . RNH 2 +H 2 O=RNH 3 + +OH ˉ Bu yerda R uglevodorod radikali . Bu aminlar suvli eritmalarida ishqoriy reaksiya berishini ta`minlaydi . Aminlar- bu organik asoslar bo`lib mineral va organik kislotalar bilan tuz hosil qillish xususiyatiga egadir . RNH 2 +HCl=RNH 2 ˙HCl ( yoki RNH 3 HCl ) Demak ushbu tuzlar suvda ya

olib borilgan tadqiqotlar shuni ko`rsatadiki , bir xil sharoitda natriy xlor kristali yuzasiga , kaliy xlor yuzasiga nisbatan bir necha bor kam adsorbtsiyalanadi . Silvinitdan kaliy xlorning flotatsiya usulda olishning texnologik sxemasi Hozirgi vaqtda kaliyli rudalarni flotatsion boyitish kation tipidagi yig`uvchilardan foydalanib ko`pikli maxsulotga kaliy xlorni o`tkazish yo`li bilan amalga oshirilmoqda . Boyitish texnologik sxemasi quyidagi asosiy bosqichlarni o`z ichiga oladi : 1. Galit va silvin zarrachalarini ochish maqsadida rudani maydalash ; 2. Tuproqsimon shlamni rudadan oldindan chiqarib tashlash yoki asosiy flotatsiya jarayonida uni cho`ktirish ; 3. Silvinitni asosiy flotatsiyasi va olingan konsentratni qayta tozalash ; 4. Loy shlamlarini qayta tozalash ; 5. Shlam konsentratlar

Shlamli flotatsiyaning ko`pikli maxsuloti qo`shimcha reagentlarsiz 7 chi flotamashinada qayta tozalashga beriladi . Ko`pikli maxsulot quyiltirish uchun 11 chi quyiltirgichda tindiriladi . Tindirilgan to`yingan eritma siklga qaytariladi , quyiltirilgan shlamlar qarama qarshi yuvilgandan so`ngra chiqindi sifatida chiqarib tashlanadi . Silvinitdan kaliy xlorni galurgik usulda ishlab chiqarish Silvinit bu galit va silvin kristallarining mexanik aralashmasidan iborat bo`lib ularni fizik kimyoviy usullar bilan ajratish mumkin . Eritish va aloxida kristallash usuli bilan ajratish galurgik yoki kimyoviy usul deb ataladi . Ushbu usulning mohiyati kaliy xlorni silvinitdan qaynoq 105-115ºC natriy xlorning to`yingan aylanma eritmasi yordamida eritib eritmaga o`tkaziladi , erimagan galit chiqindi sifa

3. Kaliy xlorni yo`qolishini kamaytirish uchun qayta ishlangan silvinit rudasiga ishlov berish ; 4. Kaliy xlor va natriy xlor bilan to`yingan qaynoq nomokobdan muaalaq holatdagi tuz va tuproq shlamlarini ajratish ; 5. Kaliy xlorni ajratib olish uchun tuproqsimon shlamni qaynoq suv bilan yuvish ; 6. Qaynoq eritmani issiqligidan foydalangan holda tindirilgan qaynoq nomokobni kaliy xlorni kristalga tushirish maqsadida sovitish ; 7. Aylanma eritmadan kaliy xlor kristallarini ajratish ; 8. Kaliy xlor kristallarini quritish ; 9. Aylanma eritmani isitish va silvinitni qayta ishlash bosqichiga qaytarish ; 10. Ishlab chiqarish chiqindilarini chiqarib tashlash yoki yo`q qilish ; Shaxtadan keladigan silvinit rudasida 500 mm gacha bo`lgan bo`laklar mavjud . 5 mm dan yirik silvinit zarrachalari to`liq

erituvchiga o`rnatilgan kovushli elivator yordamida amalga oshiriladi . Namakobni kiritish va chiqarish erituvchining yon devorida joylashgan maxsus tirqish yordamida amalga oshiriladi . Silvinitdan kaliy xlor tarkibida 110-130 g/l kaliy xlor va 240 g/l natriy xlor bo`lgan ( 105-115°C ) qaynoq namakob yordamida eritib ajratib olinadi . Ushbu parametrlarga ega bo`lgan namakob ikkinchi erituvchi ( 5 ) ga yuboriladi uyerda u ruda yo`nalishiga qarama qarshi harakatlanadi va birinchi erituvchi ( 4 ) ga o`tadi . Chiqindi ikkinchi erituvchidan shnekli meshalka deb ataladigan uchinchi erituvchi ( 6 ) ga beriladi , u yerga eritib ajratib olish uchun 70ºC aylanma namakob , shlamni yuvgan suvlar va 12 planfiltirning filtrati beriladi . Shnekli meshalkaning vazifasi kaliy xlorni qo`shimcha ajratib oli

Hosil bo`lgan tuz ayniqsa loy shilami katta miqdordagi to`yingan eritmani o`zi bilan ushlab qolish xususiyatiga ega , shuning uchun kaliy xlor yo`qolishini kamaytirish maqsadida ularga tegishli ishlov beriladi . Tuzli shlam uzliksiz ikkinchi erituvchiga yuboriladi , loyli shlam esa uzlukli 9 chi meshalka tushiriladi u yerdan u qaynoq suv bilan Q : C 1:4 o`zaro nisbatda qarama qarshi yuvish uchun 2-4 tagacha quyiltirgichi bo`lgan Dorra uskunasiga yuboriladi . Yuvuvchi suvlar 6 chi shnekli meshalkaga qaytariladi , yuvilgan loy shilami esa chiqindi sifatida chiqarib tashlanadi . Qarama qarshi yuvish usilidan foydalanish kaliy xlorni ioy shlani bilan yo`qolishini 4-5 barobar kamaytiradi . To`yingan qaynoq eritma tindirilgandan so`ngra eritmadan kaliy xlor kristallarini ajratish uchun u 90°C da

Kristallar o`lchami , mm +0,42 +0,30 +20,21 +0,15 -0,15 Fraktsiyalar miqdori , % 5,7 9,0 50,6 17,8 16,9 VKU ning ichida to`yingan eritma o`z o`zidan bug`lanish hisobiga sovitilganda kaliy xlorning kristallanishi sodir bo`ladi , ammo qisman natriy xlor ham kristallanishi mumkin . Kaliy xlorni natriy xlor kristallari bilan aralashishini oldini olish maqsadida namakobga birinchi to`rtta bosqichda kondensat qo`shiladi . So`ngi 14 chi bosqichda sovitilgan eritma kristalga tushirilgan kaliy xlor kristallari bilan barometrik truba orqali 20 bakka yig`iladi . 3.2 Kaliy xlorid hamda kaliy sulfat tuzlarining fizik – kimyoviy xususiyatlari . Kaliy xlorid - kub shaklidagi panjarali rangsiz kristallardan iborat bo`lib , erish temperaturasi - 771ºK , qaynash temperaturasi 1500ºC ga yaqin , zichligi 1.98

Kaliy xlorid - asosiy kaliyli o`g`itdir . K 2 O ning konsentratsiyasi toza kaliy xloridda 63,1% . Kaliy xlorid o`z ichiga - 53,7 0,6 dan 60  0,6 % gacha K 2 O olgan o`g`itdir ( ilova , jadvalga qaralsin ) . Jadval ma’lumotlariga qo`shimcha qilib quyida kaliy xloridning donadorlik tarkibiga ( % larda ) texnik shartlar keltirilgan . 6- jadval Zarrachalar o`lchami Presslangan Yirik donalari 1 – nav 2-nav - 4 + 1 mm, kam emas 60 50 55 - 1 mm, ko`p emas 30 50 45 Kaliy xloridning fizik – kimyoviy xossalari : 1 mol og`irligi , kg/mol - 74,56 Zichligi , kg/m 3 - 1990 25ºC dagi solishtirma issiqlik sig`imi , J/kg - 691,3 Erish issiqligi , kJ/mol - 26,8 Sublimatsiya temperaturasi , ºC - 223,6 erish - 768,0 qaynash - 1417,0 Kaliy xlorid kub shaklida , ko`pincha o`tmas burchakli kristallar shaklida

10 23,80 60 31,40 150 40,50 20 25,60 70 32,60 200 44,90 25 26,45 80 33,80 250 49,50 30 27,20 90 34,90 300 54,00 20ºC da KCl ning suvli eritmalari zichligining konsentratsiyasi ( C ) ga bog`liqligi quyida keltirilgan : 8- jadval C,% ( og`ir. ) 2 10 20 24 p, kg/m 3 1011 1063 1323 1623 KCl suvli eritmalarining qaynash temperaturasining kontsentratsiyaga bog`liqligi . 9- jadval C,% ( og`ir. ) 9,1 20 33,3 T, ºC 101,1 103,3 107,7 18°C da KCl suvli eritmalarini hosil qilishda entalpiyaning ( Δ H, kJ/molda ) o`zgarishi quyida ( kontsentratsiya – KCl ning 1 moliga suvning mol sonida ifodalanadi ) . 10- jadval Δ H 18,43 18,53 18,61 18,64 18,67 18,67 18,62 n ∞ 6400 3200 1600 800 400 200 H 18,38 17,90 17,10 16,75 16,23 15,84 - n 100 50 25 20 15 12 - 49

KCl suvli eritmalarining solishtirma issiqlik sig`imi C r , ( J/kg · K larda ) kosentratsiya n ( KCl ning 1 moli suvning mol soni bilan ifodalangan ) bog`liqligi . 11- jadval C r , 3,46 3,78 3,97 4,06 n 25 50 100 200 KCl suvli eritmalarining issiqlik o`tqazuvchanlik doimiysining ( λ ) konsentratsiya ( C ) ga bog`liqligi quyida keltirilgan . 12- jadval C, % ( og`ir. ) 9,1 20 33,3 λ , Vt/m·K 2,586 2,550 2,405 KCl suvli eritmalarining dinamik qovushqoqligi ( MPa · с ) 13- jadval Konsentratsiya , og`ir. % Temperatura , ºC 0 10 20 30 40 50 60 70 80 5 10 15 20 25 1,7 1,6 3 1,5 8 - - 1,2 7 1,2 5 1,2 4 1,2 5 - 0,9 9 0,9 9 1,0 0 1,0 2 - 0.80 0,81 0,83 0,85 - 0,66 0,67 0,69 0,72 - 0,56 0,67 0,59 0,62 - 0,48 0.49 0,52 0,54 - 0,4 2 0,4 4 0,4 6 0,4 9 0,5 2 0,58 0,40 0,42 0,44 0,47 KCl to`yingan eritma

t, ºC 24,5 32,3 41,8 55,4 95,5 100 P, kPa 2,67 4,00 6,67 26,66 66,65 75,7 K 2 SO 4 texnik mahsulot, tarkibidagi K 2 O ning miqdri 45-52% K 2 SO 4 - kristallari rangsiz rombik singoniyada; Zichligi 2,66 g/sm 3 , 584ºCdan yuqori geksoganal modifikatsiyasi turg`un; Δ H o`tishi 8,0 kJ/mol, erish temperaturasi - 1074ºC, qaynash temperaturasi - 2000ºC. Issiqlik sig`imi s 0p =131,4 J/(mol·K); ΔH er =36,3kJ/mol; Δ H xos.b =1437,7 kJ/mol; S° 298 =175,56 J/(mol·K). Suvda eruvchanligi (100 g.da g.): 7,35 (ºC), 11,1 (20ºC), 14,8(40ºC),24,2 (100ºC). Evtektikaning erish temperaturasi ( 7,1 g . K 2 SO 4 100 g H 2 O da ) – 101,4ºC zichligi : 15- jadval C, % 5 8 10 D 10ºC 1,0393 1,0658 1,0817 K 2 SO 4 ikkilanma tuzlarni hosil qiladi ( achchiqtosh ) 3K 2 SO 4 · NaSO 4 – glazerit K 2 SO 4 · MgSO 4 · 6H 2 O

i K 2 SO 4 ning qaynash temperaturalari 17- jadval T, º C eruvchanligi 100 102 103 105 11 K 2 SO 4 eritmasining konst- sentratsiya ( 100g eritmada K 2 SO 4 g .) 14,5 30 31,6 * - - * to`yingan eritma 760 mm.simob ustuni bosimida K 2 SO 4 suvli eritmasining maksimal temperaturasi to`yingan holatda eritma konsentratsiyasi C = 31,6 g K 2 SO 4 100g suvda 102,1°C ni tashkil etadi. 20ºC da suvli eritmalarning zichligi ( g/sm 3 ) 18- jadval C , % (og`ir.) 2 10 20 30 d 1,015 1,082 - - 3.3 Kaliyli mineral tuzlarining ahamiyati . Kaliy ( K ) - o`simlikning uglevod va oqsil almashinuvida eng muhim fiziologik rol o`ynaydi , azotning ammiakli formada o`zlashtirilish sharoitlarini yaxshilaydi . O`simlikni kaliyli oziqlantirish – o`simlikning alohida organlarining rivojlanishining kuchli omili hisoblanadi

birmuncha harakatchan bo`lib , o`simlik uni yaxshi o`zlashtiradi . G`o`za sug`orilganda , shuningdek yog`ingarchilik ta`sirida tuproq eritmasiga o`tadigan almashinadigan kaliyning bir qismi pastki qatlamlariga shimiladi va yer osti suvlariga qo`shiladi . Kaliyli o`g`itlar ko`pincha tuproqqa singadi , ya`ni kolloidlarining kristall zanjiriga joylashadi yoki takroriy mineral o`g`itlar hosil bo`lish jaroyonida kimyoviy yo`l bilan bog`lanadi . Kaliy kartoshka tugunaklarida kraxmal miqdorini qandlovlagi ildizlarida shakar miqdorini oshiradi . Kaliydan , sabzovot ekinlari , paxta tolasi , kanop va zig`ir tolasining sifati va turli mevalar ( uzum , shaftoli , apelsin va olmalar ) ning ta`mini yaxshilaydi . Kaliyning yetishmasligi uning sifatiga salbiy ta`sir ko`rsatadi . Kaliy yetishmaganda o`sim

2 . Tahlil uchun keltirilgan mineral eritmadan 50 ml olinib , u qurutish shkafida 105° С temperaturada qurutildi va quruq qoldiqning miqdori 51,8 g ekanligi aniqlandi . 3 . Namuna uchun keltirilgan mineral eritmadan 50 ml olinib , « ko`k lentali » filtir qog`oz yordamida filtirlab olindi va filtir qog`oz kumush nitratning 0,5 % eritmasi bilan xlor ioniga reaksiya bermaguncha distillangan suv bilan yuvib , quritib olindi . Suvda erimaydigan qismi esa 14% ekanligi aniqlandi . 4 . O`tkazilgan tahlil natijalariga mineral eritma tarkibidagi xlor ionlarining miqdori 22,257 mg/dm 3 , sulfat ionlarining miqdori esa 27,60 mg/dm 3 ekanligi aniqlandi . 5 . Amalga oshirilgan tahlil natijalariga ko`ra Dehqonobod kaliyli o`g`itlar zavodi mineral eritmalari tarkibidagi kaliy xloridning miqdori 0,0286 %

2. Каримов И.А „ Жаҳон молиявий- иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг йўллари ва чоралари” Тошкент, „Ўзбекистон” 2009-й. 3. Позин М.Е „ Технология минеральн ых удобрений ” Ленинград „ Химия ” 1989-г. 4. Кашкаров О.Д , Соколов И.Д „ Технология калийных удобрений ” Ленинград „ Химия ” 1978-г. 5. Мельников Е.Я, Салтанова В.П, Наумова А.М, Блинова Ж.С „ Технология неорганических вещелтв и минеральных удобрений ” Москво „ Химия ” 1988-г. 6. Соколовский А.А , Яшке Е.В „ Технология минеральн ых удобрений и кислот ” Москво „ Химия ” 1971-г. 7. Соколовский А.А,Унанянц Т.П „ Краткий справочник по минеральн ым удобрениям ” Москво „ Химия ” 1977-г. 8. Xe чланин А.А ,,Теортические осноы и практика флотации калийных солей ” Ленинград „ Химия ” 1973-г. 9. А.И Радионов, В.Н Киуши

14. Рублев В.И „ Техника сомременной химии ” Москво ,, Знание ” 1971- й. 15. Авербул А.Я ,, Комплексное использование химического сверья ” Москво ,, Знание ” 1975- й. 16. Қ. Ғофуров , И. Шамсиддинов ,, Минерал ўғитлар ва тузлар технологияси ” Тошкент ,, Фан ва технология ” 2007- й. 17. Ё. Қодиров, А. Ибодов ,, Формацевтик химия ” Тошкент ,, Медицина” 1971- й. 18. Y. Qodirov, A. Ibodov Formatsevtik ximiya T “Meditsina” 1971. 19. А.А. Иванов “Минералный соли в ндрах зимлей” Москва 1973. 20. Q.G‘afurov, I. Shamsiddinov “Mineral о‘g‘itlar va tuzlar texnologiyasi” Toshkent “Fan va texnologiya ” 2007 y. 21. Yosh ximik ensiklopedik lug‘ati. Toshken t . 1990 y. 22. www.ziyonet.uz 23. www.kasu.uz 24. www.ref.uz 25. www.google.uz 56

Купить

Похожие документы
17-guruh elementlari galogenlar
Oltinchi guruh p-elementlari
Bufer eritmalar, bufer eritmalarda pHni aniqlash, tuzlar gidrolizi, tuz effekti
3-guruh d-elementlari
Argos test javoblari