Минерал ўғитлар ишлаб чиқаришда ишлатиладиган хом ашёлар материаллари

Минерал Минерал ўғўғ итлар ишлаб итлар ишлаб чичи ққ аришда ишлатиладиган аришда ишлатиладиган хом ашёлархом ашёлар материаллари материаллари Азотли Азотли ўғўғ итлар ишлаб чиитлар ишлаб чи ққ аришдаги хом аришдаги хом ашёларашёлар Фосфорли Фосфорли ўғўғ итларитлар хом ашёларихом ашёлари Калийли Калийли ўғўғ итлар хом ашёлари хаитлар хом ашёлари ха ққ ида ида маълумотлар маълумотлар Азотли ўғитларАзотли ўғитлар Азотли ўғитлар ишлаб чиқариш йўлга қўйилгунга қадар фақатгина Чили Азотли ўғитлар ишлаб чиқариш йўлга қўйилгунга қадар фақатгина Чили селитраси – селитраси – NaNONaNO 3 қишлоқ хўжалигида ўсимликлар учун минерал 3 қишлоқ хўжалигида ўсимликлар учун минерал озуқа сифатида ишлатиб келинган.озуқа сифатида ишлатиб келинган. Хозирги пайтда кимё саноати кархоналарида турли хилдаги Хозирги пайтда кимё саноати кархоналарида турли хилдаги азотли ўғитлар ишлаб чиқарилмоқда.азотли ўғитлар ишлаб чиқарилмоқда. Азотли ўғитларнинг асосий турлари: аммиакли (аммиак), Азотли ўғитларнинг асосий турлари: аммиакли (аммиак), аммонийли (аммоний тузлари –фосфат, сульфат, хлорид ва аммонийли (аммоний тузлари –фосфат, сульфат, хлорид ва бошқалар), аммоний нитратли (бошқалар), аммоний нит Карбамид (мочевина)Карбамид (мочевина) Олим А.И.Бозаров тамонидан 1968 йилда аммиакнинг карбонат Олим А.И.Бозаров тамонидан 1968 йилда аммиакнинг карбонат ангидрид билан ўзаро таьсирида содир бўладиган қайтар ангидрид билан ўзаро таьсирида содир бўладиган қайтар жараён кашф этилган:жараён кашф этилган: Натижада аммоний карбонат ва унинг парчаланиши натижасида Натижада аммоний карбонат ва унинг парчаланиши натижасида карбамид, ҳалқ тили билан айтилганда мочевина деб карбамид, ҳалқ тили билан айтилганда мочевина деб аталадиган модда хосил бўлади.аталадиган модда хосил бўлади. Хозирги пайтда бу жараёндан бутун дунё амалиётидан Хозирги пайтда бу жараёндан бутун дунё амалиётидан фойдаланилади.фойдаланилади. Карбамиднинг хоссалариКарбамиднинг хоссалари Карбамид – карбонат кислотанинг диамид туз CC уюқ азотли ўғитларуюқ азотли ўғитлар Суюқ азотли ўғитлар сифатида суюлтирилган Суюқ азотли ўғитлар сифатида суюлтирилган аммиак, аммиакли сув ва аммоний нитрат, аммоний аммиак, аммиакли сув ва аммоний нитрат, аммоний карбонат ва бошқа компонентларнинг суюқ ёки карбонат ва бошқа компонентларнинг суюқ ёки аммиакли сувдаги эритмалари кўринишидаги суюқ аммиакли сувдаги эритмалари кўринишидаги суюқ амминлар ишлатилади. Шунингдек, аммиаксиз азот амминлар ишлатилади. Шунингдек, аммиаксиз азот бўлган сувли эритмали моддалар – аммоний нитрат, бўлган сувли эритмали моддалар – аммоний нитрат, карбамид ва бошқалар хам ишлатилади, суюқ карбамид ва бошқалар хам ишлатилади, суюқ ўғитлар олишда уларнинг кристалланиш (музлаш) ўғитлар олишда уларнинг кристалланиш (музлаш) хароратларининг паст бўлишини, Фосфор оксидлариФосфор оксидлари Фосфор кислород билан актив боғланади ва бир қатор оксидлар хосил Фосфор кислород билан актив боғланади ва бир қатор оксидлар хосил қилади. Бу оксидлардан 3 таси: фосфор (қилади. Бу оксидлардан 3 таси: фосфор ( IIIIII )- оксид ёки фосфит )- оксид ёки фосфит ангидрид (ангидрид ( PP 44 OO 6), фосфор (6), фосфор ( IVIV ) –оксид ёки дифосфор тетроксид () –оксид ёки дифосфор тетроксид ( PP 22 OO 4) 4) ва фосфор (ва фосфор ( VV ) –оксид ёки фосфат ангидрид () –оксид ёки фосфат ангидрид ( PP 22 OO 5) ни яхши 5) ни яхши ўрганилган.ўрганилган. фосфор (фосфор ( IIIIII )- оксид )- оксид PP 44 OO 6 -2,135 г/см3 зичликка эга бўлган ва 22,3 оС 6 -2,135 г/см3 зичликка эга бўлган ва 22,3 оС да суюқланадиган қорсимон оқ монокилиник кристаллдир. да суюқланадиган қорсимон оқ Фосфатли хом ашёларФосфатли хом ашёлар Фосфор Фосфор –табиатда кенг таркалган элементдир. Унинг ер –табиатда кенг таркалган элементдир. Унинг ер кобикоби ғғ идаги миидаги ми ққ дори одори о ғғ ирлик буйича 0,08 -0,12 % ни ёки ер ирлик буйича 0,08 -0,12 % ни ёки ер кобикоби ғғ идаги атомларнинг умумий сони буйича 0,07 % ташкил идаги атомларнинг умумий сони буйича 0,07 % ташкил ққ илади.илади. Элементар фосфор ва унинг оксидлари юкори кимёвий Элементар фосфор ва унинг оксидлари юкори кимёвий активликка эга бактивликка эга б ўў лганлиги сабабли у ер кобилганлиги сабабли у ер коби ғғ ида кимёвий ида кимёвий барбар ққ арор, сувда ва тупроарор, сувда ва тупро ққ эритмаларида эримайдиган эритмаларида эримайдиган минераллар шаклида бминераллар шаклида б ўў лади. Бу минераллар тарлади. Бу минералл Минераллар Миқдори % CaO P 2 O 5 , o/.=. CaO P 2 O 5 , o/.=. F P 2 O 5 , o/.=. P 2 O 4 CaO F(Cl) CO Фторапатит (Ca 5 PO 4 ) 3 F 42,24 55,58 3,77 - 1,32 - 0,09 Хлорапатит Ca 5 (PO 4 ) 3 Cl 40,91 55,72 6,81 - 1,39 - - Гидроксилапатит Ca 5 (PO 4 )OH 42,40 55,88 - - 1,32 - - Карбонатаит Ca 10 P 5 CO 23 (OH) 3 35,97 56,79 - 4,46 1,59 0,12 - Франиколит Ca 10 P 5,2 CO, sO 23,2 F 1,s OH 37,14 56,46 3,44 3,54 1,52 0,09 - Курскит Ca 10 P 4,s C 1,2 O 22,s F 2 (OH) 1,2 34,52 56,86 3,85 5,35 1,64 0,16 0,11 Калийли тузлар хомашёсиКалийли тузлар хомашёси Калийли тузлар олишда калийнинг хлоридли ва сулфидли Калийли тузлар олишда калийнинг хлоридли ва сулфидли тузларига бой бўлган чўкинди минераллар ва табиий туз тузларига бой бўлган чўкинди минераллар ва табиий туз эритмалари асосий хомашёлар хисобланади. Калий хлорид, эритмалари асосий хомашёлар хисобланади. Калий хлорид, асосан силвинит рудасидан олинади. У силвин KCl ва галит асосан силвинит рудасидан олинади. У силвин KCl ва галит NaCl аралашмасидан иборатдир. Яна бир турдаги хомашё – NaCl аралашмасидан иборатдир. Яна бир турдаги хомашё – карналлит KCl ∙ МgCl2∙ 6H2O ҳисобланади. Унинг таркибида карналлит KCl ∙ МgCl2∙ 6H2O ҳисобланади. Унинг таркибида қўшимча сифатида NaCl ҳам бўлади. қўшимча сифатида NaCl ҳам бўлади. Калий сулфат ишлаб чиқ Табиатда калий сулфатли конлар калий хлоридли конларга Табиатда калий сулфатли конлар калий хлоридли конларга нисбатан камроқ учрайди. Океан сувларида 0,05% атрофида нисбатан камроқ учрайди. Океан сувларида 0,05% атрофида калий ионлари бўлади. Улар қуруқликдаги калийли тузлар калий ионлари бўлади. Улар қуруқликдаги калийли тузлар захирасидан ўн миллиондан зиёдроқ кўп ҳисобланади. Сув захирасидан ўн миллиондан зиёдроқ кўп ҳисобланади. Сув ҳавзаларида денгиз сувларини буғлатилиб калий тузлари ҳавзаларида денгиз сувларини буғлатилиб калий тузлари олиниши мумкин. Худди шу усул билан юқори олиниши мумкин. Худди шу усул билан юқори минераллашган минераллашган ЎликЎлик денгиз сувидан калий хлорид тузи денгиз сувидан калий хлорид тузи олинади. Айрим турдаги саноат корхоналарининг олинади. Айрим ту Силвинит ва карналлит рудаларидан калий хлорид Силвинит ва карналлит рудаларидан калий хлорид қуйидаги усулларда олинади:қуйидаги усулларда олинади: хомашёни механик усул билан ишлов бериш ёки кўпинча хомашёни механик усул билан ишлов бериш ёки кўпинча (80% дан кўпроқ) флотациялаш усули билан KCl (80% дан кўпроқ) флотациялаш усули билан KCl олинади;олинади; рудадаги тузларнинг эриш ҳарорат коэффитсиентларига рудадаги тузларнинг эриш ҳарорат коэффитсиентларига асосланган бўлиб, эритиш ва кристаллантириш йўли асосланган бўлиб, эритиш ва кристаллантириш йўли билан тузлар кетма-кет ажратиб олинади. Бу усул билан тузлар кетма-кет ажратиб олинади. Бу усул иссиқлик ёки галургик (лотинча – “туз иши”) ёхуд иссиқлик ёки галургик (лотинча – “туз иши”) ёхуд кимёвий усул дейилади;кимёвий усул дейилади; Силвинитли рудаларни қайта Силвинитли рудаларни қайта ишлашнингишлашнинг физик – кимёвий асослари физик – кимёвий асослари Силвинит таркибидаги калий хлорид билан натрий хлоридни Силвинит таркибидаги калий хлорид билан натрий хлоридни ажратиш, уларни ҳар хил ҳароратдаги эрувчанлигига ажратиш, уларни ҳар хил ҳароратдаги эрувчанлигига асосланган. 00С да 1000С интервалда натрий хлориднинг асосланган. 00С да 1000С интервалда натрий хлориднинг амалий эрувчанлиги ҳароратга деярли боғлиқ эмас. Калий амалий эрувчанлиги ҳароратга деярли боғлиқ эмас. Калий хлориднинг эрувчанлиги эса ҳарорат ортиши билан хлориднинг эрувчанлиги эса ҳарорат ортиши билан сезиларли даражада ортади. 260С да KCl билан NaCl нинг сезиларли даражада ортади. 260С да KCl билан NaCl нинг эрувчанлик эгри чизиғи ўзаро тўқнашади (4 Силвинит рудасини қайта ишлаш Силвинит рудасини қайта ишлаш принсипиал схемасида қуйидаги асосий принсипиал схемасида қуйидаги асосий босқичлар амалга оширилади:босқичлар амалга оширилади: 1) майдаланган силвинитни KCl нинг 1) майдаланган силвинитни KCl нинг кристалланишидан қолган эритма билан кристалланишидан қолган эритма билан ишланади; бунда силвинитдан эритмага KCl ишланади; бунда силвинитдан эритмага KCl ўтади, NaCl эса деярли тўла чиқиндида қолади;ўтади, NaCl эса деярли тўла чиқиндида қолади; 2) 2) иссиқ шелокни иссиқ шелокни чўкиндидан ажратиш ва чўкиндидан ажратиш ва қаттиқ моддалар (тузли қуйқум ва б.) дан қаттиқ моддалар (тузли қуйқум ва б.) дан тиндириш; чиқиндини ва тупроқли қуйқумни тиндириш; чиқиндини ва тупроқли қуйқумни ювиш;ювиш; 3) 3) шелокни шелокни вакуумли совитиш – Қоратоғ фосфорити асосидаги Қоратоғ фосфорити асосидаги суперфосфат.суперфосфат. Қоратоғ фосфоритидан суперфосфат олиш жараёни Қоратоғ фосфоритидан суперфосфат олиш жараёни – унда доломит ва магнезиал силикатлар – унда доломит ва магнезиал силикатлар қўшимчаларининг бўлишлиги туфайли ўзига ҳос қўшимчаларининг бўлишлиги туфайли ўзига ҳос хусусиятга эгадир. Магний бирикмалари иштирок хусусиятга эгадир. Магний бирикмалари иштирок этадиган фосфатларнинг сулфат кислота билан этадиган фосфатларнинг сулфат кислота билан парчаланиши учта босқичда амалга ошади. Биринчи парчаланиши учта босқичда амалга ошади. Биринчи босқичда қуйидаги реакциялар содир бўлади:босқичда қуйидаги реакциялар содир бўлади: Ca5(PO4)3F + 5H2PO4 + 5CaSO4 + HFCa5(PO4)3F + 5H2PO4 + 5CaSO4 + HF CaMg(CO3)2 + 2H2SO4 = MgSO4 + CaS Суперфосфат ишлаб чиқаришСуперфосфат ишлаб чиқариш Суперфосфат цехига: фосфатли хомашё омбори ва сулфат кислота Суперфосфат цехига: фосфатли хомашё омбори ва сулфат кислота сақлагич; фосфатни сулфат кислотали парчалаш амлга ошириладиган сақлагич; фосфатни сулфат кислотали парчалаш амлга ошириладиган хизмат бўлинмаси (худди шу ерда ажраладиган фторли газларни хизмат бўлинмаси (худди шу ерда ажраладиган фторли газларни юттириш ҳам амалга оширилади); суперфосфат омбори, у ерда юттириш ҳам амалга оширилади); суперфосфат омбори, у ерда маҳсулотни бир қанча муддат етилтирилади ва пишитилган маҳсулот маҳсулотни бир қанча муддат етилтирилади ва пишитилган маҳсулот ҳосил қилинади. Узлуксиз усулда суперфосфат ишлаб чиқариш ҳосил қилинади. Узлуксиз усулда суперфосфат ишлаб чиқариш схемаси (3.19-расмд Эътиборингиз Эътиборингиз учун рахматучун рахмат