Mochevina-furfurol smolasini olinishi va fizik-kimyoviy xossalari

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	195.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Химия

Mochevina-furfurol smolasini olinishi va fizik-kimyoviy xossalari

Купить

Mundarija KIRISH ………………………………………………………………… .. … … …..3 I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Polimer eritmalari nazariyasi.........................……………………..… … ….7 1.2. Polimer eritmalarini tayyorlash va tozalash..…………………….… ... .….10 1.3. Polimerlarni plastifikasiyalash…….……………………………..…… … .12 1.4. Polimerlarni kimyoviy xossalari………….………………………………17 II BOB. OLINGAN NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI 2.1.Amino-al’degid smolalarini olish va xossalarini o’rganish.…………........33 2.2. Plyonka hosil qiluvchi smolalarga erituvchilar tanlash………………......39 2.3. Mochevina-furfurol smolasining fizik-kimyoviy xossalari........................40 2.4. Smola olishning texnologik jarayonlarini o’rganish...................................42 III BOB. TAJRIBA QISMI 3.1. Mochevina-furfurol smolasining sintezi...........

KIRISH Hurmatli prezidentimiz Islom Karimov O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo`shma majlisida “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish ustivor maqsadimizdir” mavzusida fikrlarini bayon etdilar. Oliy Majlisning qonun ijodkorligi faoliyatida mamlakatimizda iqtisodiy sohada amalga oshirilayotgan tarkibiy o`zgarishlarni, qulay investission muhitini shakllantirish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash, bank moliya tizimini rivojlantirishni normativ huquqiy jihatdan ta`minlash masalalari alohida o`rin egalladi. Iqtisodiy islohatlarni qonuniy jihatdan ta`minlashga yo’naltirilgan bir qator tadbirlar 2009-2012-yillarga mo’ljallangan, jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini

Sintetik smola eritmasidan plyonka hosil qilishda mochivena va melamin formaldegid, epoksid, furfurol, akrilat moddalaridan foydalanib sintezlanadi. Melamin formaldegid, fenol formaldegid va mochivenadan olingan smolalardan tayyorlanadigan plyonkalarni ishlab chiqarish va ularni fizik-kimyoviy xossalarini o’rganish katta ahamiyatga egadir. Respublika kimyo sanoati potinsialining dunyo bo’yicha mavqiyi yuqori bo’lishiga qaramasdan, mebellar uchun yuqori sifatli laklar ishlab chiqish va avtomobil emallarini ishlab chiqarishga bo’lgan talab yil sayin oshib bormoqda. Bir qancha mamlakatlarda mochevina, akrilonitril, akrilatlar bilan bir qancha aldegidlar, furfurol, furil spirti, furanlar yordamida lak va emallar ishlab chiqarilmoqda. Hozirgi vaqtda texnologik ishlab chiqarishda yuqori sifatli

ishlarning kamligi, ular ustida texnologik ishlab chiqarish jarayonlarining kam o’rganilganligidan dalolat beradi. Shu maqsadda melamen-furfurol smolasi melamen-formaldegid va mochivena-furfurol, fenol-formaldegid smolalari ustida bitiruv malakaviy ish olib borishni maqsad qilib qo’ydik. Bitiruv malakaviy ishimizda bu smolalarni sintezlash va ularni sifatini o’rganish, ular yaxshi eriydigan erituvchilar topish hamda ularni sopolimerlab, sintetik lak olish maqsadida bir qancha ishlar olib borildi. Aminoaldegidli oligomerlar asosan aminlarni aldegidlar bilan kondensasiyasi natijasida olinadi. Bu olingan smolalar asosan mebillarda laklovchi kraska sifatida ishlatiladi. Daraxtdan tayyorlanga mebellarga yupqa plastinka hosil qilib, himoyalovchi vosita vazifasini bajaradi [6]. Hozirgi kunda bu s

qiyin. Sanoatning eng yirik tarmoqlarida rezina, plastmassa, kimyoviy tolalar, polimer pardalar, izaliasion materiallar, trubalar, turli xil kattalikdagi shlanglar va boshqa ko’plab tur polimer buyumlar dunyo miqyosida keng ko’lamda ishlab chiqarilsa-da, xalq xo’jaligining mebel hamda avtomobil ishlab chiqarish sanoatlari uchun turli xil xossa va xususiyatlarga ega bo’lgan lak, emal hamda buyoqlarga bo’lgan talablar kun sayin oshib bormoqda. Yuqori sifatli, hozirgi kun talablariga javob beradigan lak, emal hamda buyoqlar sintezlash, fizik-kimyoviy xossalarini o’rganish, qolaversa, xalq xo’jaligining turli sohalarini bu mahsulotlarga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish hozirgi kunda dolzarb hisoblanadi. Bitiruv malaka ishining maqsadi. Bitiruv malaka ishining asosiy maqsadi mochevina-furfurol s

I BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Polimerlar eritmalari nazariyasi Polimerlarning quyi molekulyar suyuqliklar bilan o’zaro munosabatini o’rganish yuqori molekulyar birikmalar sintez qilish, ularni qayta ishlash va ulardan tayyorlangan buyumlardan turli agressiv suyuqliklar muhitida foydalanish kabi jarayonlar uchun muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, polimerlarni qayta ishlash jarayonida plastifikator (ko’pincha organik suyuqlik)larning polimerlar bilan qo’shila olishiga moyilligi, ya’ni bir jinsli eritma hosil qila olish xususiyatiga bog’liq bo’ladi. Bundan tashqari, polimer eritmalarimakromolekulalarning shaklini aniqlash, ularning tarmoqlanish darajasi va xarakterini o’rganishda ham muhimdir. Polimer molekulyar massasini aniqlashning muhim usullari ham eritmalarning ba’zi xossalarini o’rgani

Yuqori molekulyar birikmalar eritmasi quyi molekulyar moddalar eritmasi kabi ionlarga ajraladigan elektrolitga hamda ionlarga ajralmaydigan elektrolitmas eritmalarga bo’linadi. Hozirgi vaqtda bir qator ionlarga ajraluvchi sintetik polielektrolitlar sintez qilingan. Ular erish paytida ionlarga ajralib, makromolekulada davriy ravishda qaytarilib turuvchi zaryadlanganionlarga ajraladi. Misol uchun poliakril kislota, polimetakril kislota va boshqalar. Bunday polimerlarning tuzlari suvda eriganda quyidagicha ionlarga ajralib turadi: ...- CH 2 – CH – CH 2 – CH - ...→ - CH 2 – CH – CH 2 – CH - ... │ │ │ │ COONa COONa COO - Na + COO - Na + o’rganiladi. Demak Polielektrolitlarning suvdagi eritmasi chin eritmalar namoyon qiladigan xossalarga ega bo’ladi. Biroq polimerlarning ion eritmasi o’ziga xos

emas. Shu sababdan ham eritmalarning muvozanat holati tenglamasi–Gibbsning fazalar qoidasini yuqori molekulyar birikmalar eritmalariga ham qo’llash mumkin. Malum’ki, ko’p fazali va ko’p komponentli sistemalar muvozanat holatining asosiy qonuni Gibbsning fazalar qoidasidir. Fazalar qoidasiga binoan eritmalardagi muvozanat shu sistemaning faza (F) va komponentlar soni (K) hamda erkinlik darajasi (E) ga bog’liq: E=K+2–F bunda: E–erkinlik darajasi, K–komponentlar soni, F–fazalar soni [3]. Termodinamik ta’limot nuqtai nazaridan har qanday geterogen sistema bir modda ichida boshqa bir moddaning ma’lum darajada maydalangan zarrachalar holida taqsimlanish hosilasi bo’lib, uni dispers sistema deb yuritiladi. Sistemaning boshqa qismlari bilan o’zaro chegaralangan, ulardan termodinamik xossalari va k

stabilizatorsiz ham turg`un bo`la oladilar, ya`ni polimerlar ma`lum sharoitda chin eritmalar qilqadilar [4], [5]. Erish nima? Erish-bir komponentning ikkinchi komponentda tarqalishining hususiy holidir. Erish davrida hosil bo`ladigan chin eritmalar uchun quyidagilar xarakterlidir. 1) Komponentlar orasidagi moyillikning mavjudligi; 2) Erish jarayonining o`z-o`zicha borishi; 3) Vaqt o`tishi bilan eritma konsintratsiyaning o`zgarmasligi; 4) Bir jinslik; 5) Termodinamik barqarorlik va boshqalar. 1.2. Polimer eritmalarini tayyorlash va tozalash Og’zi mahkam yopiladigan probirkaga maydalangan polimer namunasidan 1gr va erituvchidan 10 ml solinib, uy temperaturasida 2 soat saqlanadi. Bu vaqt ichida ba’zan probirkani chayqatib turish kerak. Oradan 2 soat o’tgach, probirkadagi o’zgarishga qarab, po

Tajriba o’tkazish tartibi: konussimon kolbaga maydalangan polimerdan 1gr solinib, 10 ml erituvchida eritiladi, eritma ustiga byuretkadan cho’ktiruvchi tomiziladi (kolbani doimo chayqatib turish zarur). Kolbadagi tiniq eritma loyqalangandan so’ng, cho’ktiruvchi modda tomizish to’xtatiladi va 1ml erituvchiga to’g’ri keladigan cho’ktiruvchi miqdori (ml) hisoblab topiladi [34]. 2-Jadval Ba’zi polimerlar uchun tavsiya etilgan erituvchi va cho’ktiruvchilar Polimer Erituvchi Cho’ktiruvchi Poliizobutilen Polivinilxlorid Perxlorvinil smolasi Polistirol Polivinil spirt Polimetilmetakrilat Polibutilmetakrilat Polivinilasetat Polivinilbutiral Poliuretanlar Poliefirlar Poliamidlar Fenol-formal’degid smolasi Mochevina–formal’degid smolasi Benzol Dixloretan Atseton, ammiak eritmasi Benzol Suv, formamid B

tasir ko’rsatadi. Polimer bu qo’shimchalardan qayta cho’ktirish yo’li bilan tozalanadi. 3-5 gr og’irlikdagi namuna 50 ml erituvchida eritiladi. Hosil bo’lgan eritma boshqa kolbadagi 100 ml cho’ktiruvchi ustiga qo’yiladi. Polimerning to’la cho’kganligini aniqlash uchun tinigan eritma va cho’ktiruvchi aralashmasiga cho’ktiruvchidan yana bir necha ml quyiladi. Bu vaqtda loyqa hosil bo’lmasa, polimer to’la cho’kkan bo’ladi. Cho’ktirilgan polimer ajratib olingach, u erituvchi va cho’ktiruvchi moddalar aralashmasi bilan bir necha marta yuviladi-da, vakuum ostida og’irlik o’zgarmay qolguncha quritiladi [7], [8]. 1.3. Polimerlarni plastifikasiyalash Polemerlarni plastifikatsiyalashda, yani polemer birikmaga quyi molekular moddalar qo’shib, uning xususyatini o’zgartirishni, polemerni quyi molekular

kauchik uchun neftni yuqori temperaturada qaynaydigan maxsulotlari (vazelin, gudron va x.k.); polixlorpren uchun dimetilftalat, dibutilsebasinat va shunga o’xshashlar, nitroselluloza va asetilsellyuloza uchun esa ftalatlar, trikrezilfosfat kabi quyi molekulyar plastifikatorlar ishlatiladi [9]. Plastifikator polemerga ma’lum temperaturada aralashtirib yoki qalandarlab qo’shiladi. Agar plastifikatorning polemerda erishi temperatura pasayishi bilan kamaysa, plastifikatsiyalangan maxsulot sovutilganda ortiqcha plastifikator polimer sirtiga tepadi. Shunday bo’lmasligi uchun avvalo polimer bilan plastifikatorning bir- birida eruvchanlik darajasini bilib, uni polimerda eriy oladigan miqdorda qo’shish zarur. Bunda polimer eritmasi qovushqoqligi kattaligidan polimer-plastifikator eruvchanlik diagra

temperaturasini quyi temperaturaga tushirish maqsadida polimerga plastifikator qo’shiladi [10]. Polimerni qovushqoq-oquvchanlikka o’tish temperaturasini pasytirish maqsadida unga plastifikator qo’shiladi. Natijada polimerni qayta ishlash yengillashadi. Polimer egiluvchanlik, bukuluvchanlik xossalarini oshirish maqsadida ham plastifikatsiyalanadi. Ba’zi polimerlar shishasimon holatda ishlatiladi. O’z-o’zidan ma’lumki, bunday hollararda polimerda yuqori elastiklik, va demak, oquvchanlik oz bo’lsa ham bo’lmasligi kerak. Polimerlarni toza shishasimon holatda ishlatish ko’pincha ko’ngilsiz oqibatlarga olib keladi, chunki bunda polimer mo’rt bo’ladi. Polimer plastifikatsiyalash yo’li bilan ko’ngilsiz hodisalar oldini olish mumkin. Bunda polimerga qo’shiladigan plastifikatorning miqdori shunday b

molekula shakli va o’lchamidan qat’iy nazar, unga yutilgan plastifikatorning miqdoriga to’g’ri proporsional ekan; ∆T sh = k(C/M) =kn Bunda; n - yutilgan molekulalar soni; k - mazkur polimerga ta’luqli, plastifikator tabiatiga bog’liq bo’lmagan turg’un son. Qutblanmagan polimerlar uchun T sh ning o’zgarishi murakkab. Ular uchun tenglamadagi k-turg’unmas, u yutilayotgan quyi molekulyar modda tabiatiga bog’liq; u plastifikator molekulasi uzunligi ortishi bilan kattalashadi [11], [12]. Tajribalardan olingan ma’lumotlar asosida polimerlarning plastifikatsiyalanish mexanizmi ustida quyidagicha mulohaza yuritish mumkin; ma’lumki, qutblanmagan zanjirsimon makromolekulalar polyar qismlari orasida makromalekulalararo ta’sir kuchi mavjudligidan polimerda fazoviy to’rlanish vujudga keladi. Fazoviy to’

Kargin va Slonimskiy o’z ishlarida T sh ning molekulalararo ta’sir natijasidagina emas, balki molekulalar ichra ta’sir hisobiga ham kamayishini ko’rsatdilar. Shuning uchun polimerda T sh ning pasayishi umuman makromalekula xalqalari xarakatchanligiga, boshqacha aytganda, sistemaning mikroqovushqoqligiga bog’liq. Polimerga quyi molekulyar birikmalar qo’shilganda sistemaning mikroqovushqoqligi kamayadi. Sistema mikroqovushqoqligining kamayishi va mikromolekula zanjirli xalqalari xarakatchanligi ortishi faqat molekulalararo va ular ichra ta’sir kamayishi hisobiga bo’lmay, balki makromolekulalar orasidagi o’rtacha masofaning ortishi natijasida xalqalarning fazoviy siljishiga ham bog’liq. Qayd etilgan faktorlarning roli polimer va plastifikator xiliga qarab turlicha bo’ladi. Qutblangan polimerg

Endi plastifikatorning chiziqsimon polimer deformatsiyasiga ta’sirini ko’rib chiqaylik. Agar egiluvchan makromolekulali polimer plastifikatsiyalansa egiluvchanlik yanada oshadi va bu hol T sh va T oq ning kamayishiga olib keladi. Polimerga plastifikator qo’shilishi bilan polimerning yuqori oquvchanlik holati quyi temperatura tomon siljiydi va natijada bu holatning kengligi kamayadi. Polimerga qo’shiladigan plastifikator miqdorini yanada orttirib boraverilsa, polimer qaytadan yuqori elastik holatni egallaydi, bu hol polimerning plastifikatsiyalangan holatidan plastifikatordagi eritma holiga aylanganligini bildiradi. Agar makromolekula dag’al bo’lsa plimerda plastifikator miqdorining ortishi bilan sistemada yuqori elastiklik yangidan namoyon bo’lmaydi. Plastifikator qo’sha borish polimerni s

Polimerlarning kimyoviy o’zgarish reaksiyasi uch xil yo’nalishda boradi: 1) polimerlanish darajasi o’zgarmasdan ko’zatiladigan reaksiyalar– polimeranalogik o’zgarishlar va ichki molekulyar reaksiyalar; 2) polimerlanish darajasi ortishi bilan boradigan reaksiyalar – choklanish, payvand va blok – polimerlanish; 3) polimerlanish darajasi kamayishi bilan boradigan reaksiyalar – destruksiyalanish. Polimer funksional guruhlarining reaksiyaga kirishish qobiliyati bilan quyimolekulyar birikmalarning reaksiyaga kirishish qobiliyati orasida tabiatan hech qanday farqi yo’q. Flori prinsipiga muvofiq, polimerlarning reaksiyaga kirishish qobiliyati ularning molekulyar massasiga bog’liq emas. Bu prinsipga binoan karboksil va gidroksil guruhlarning reaksiyaga kirishish tezligi polimer zanjirining o’lchami

3) quyi molekulyar analog iloji boricha polimer zvenosiga o`xshash bo`lishi kerak. Polimerlarning kimyoviy xossalarining o`ziga xosligi. Yuqorida polimerlarning kimyoviy reaksiyalari tabiati jihatidan quyimolekulyar birikmalar reaksiyasidan keskin farq qilmasligini ko`rdik. Ammo makromalekulaning katta o`lchami va uning polifunksiyonalligi polimerlarning kimyoviy reaksiyalariga faqat polimerga xos bo`lgan qator xususiyatlarni kiritadi. Avvalo, polimer zanjiridagi funksional guruhlar reaksiyasi oxirigacha bormaydi. Bu makromolekuladagi sterik noqulaylik tufayli yuz beradi. Masalan, polivinil spirti va etil spirti etirifikasiyasini o`rganish (PVS) makromolekulasida to`la o`zgarish amalga oshmasligini ko`rsatadi. Quyimolekulyar birikma – etil spirtida etirifikasiya reaksiyasi to’liq bormasa,

2. Konfigurasion va konformasion effektlar polimerlarga o’ziga xos xususiyatlar bag’ishlaydi. 3. Konsentrasion effekt yoki eritmada makromolekula yaqinida reaksiyaga kirishayotgan funksional guruhlarning konsentrasiyasini o’zgarishi va uning natijasida reaksiya tezligining o’zgarishi bilan bog’liq effektlar. 4. Reaksiyaga kirishayotgan zarrachalar bilan zaryadlangan makromolekulalar o’rtasida o’zaro elektrostatik ta’sir bilan bog’liq effektlar. 5. Qattiq fazada va eritmada reaksiyaga kirishayotgan zarrachalarning agregasiyasi va assosiasiyasi bilan bog’liq bo’lgan ustmolekulyar effektlar. Shu makromolekulalargagina xos bo’lgan xususiyatlardan ba’zilarini ko’ramiz. Zanjir effekti. Polimerlarda hosil bo’ladigan ba’zi reaksiyalar quyimolekulyar birikmalarda bo’lmaydi. Bunday reaksiyalar makro

bo’ladi; v) hosil bo’lgan – COOH guruhlar – COOCH 3 guruhlar bilan vodorod bog’lar hosil qiladi, natijada gidroliz tezlashadi [17]. CH 3 CH 3 | | - CH 2 – C – CH 2 – C - | | C=O O=C – OCH 3 | … OH Sindiotaktik polimetilmetakrilatda konfigurasion effekt namoyon bo’lishi qiyin, shuning uchun uning gidrolizi sekin boradi. O – CH 3 | CH 3 C=O CH 3 | | | - CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – C - | | | C=O CH 3 C=O | | O – CH 3 O – CH 3 Agar reaksiyaga kirishish kerak bo’lgan yon guruhlarni “A” bilan, reaksiyaga kirishib ulgurgan guruhlarni “B” bilan belgilansa, “B” guruhlar “A” guruhlarni reaksiyaga kirishish qobiliyatini oshirishi yoki susaytirishi mumkin. –CH 2 –CH–CH 2 –CH–CH 2 –CH– –CH 2 –CH–CH 2 –CH–CH 2 –CH– –CH 2 –CH–CH 2 –CH–CH 2 –CH– | | | | | | | | | A A A A B A B B B “Qo’shni effekti” namoy

CH2-C-CH2-C- CH3 CH3 C=O C=O O O- NO2 -CH2-C-CH2-C- CH3 CH3 C C O- O O O NO2 -C- CH3 C O -CH2-C-CH2 CH3 C O O + O- NO2Quyimolekulyar efirda dissosiyalangan karboksil guruhiga ega zveno bo’lmagani uchun “qo’shni effekti” namoyon bo’lmaydi. Shuning uchun reaksiya oddiy kislotali gidroliz mexanizmi bo’yicha boradi. Muxidning PH 3 dan 6 gacha o’zgarganda gidroliz tezligi zaryadlangan karboksil guruhining zaryadlanish darajasiga to’g’ri proporsionalligi ko’rsatildi. Reaksiyaga kirishib ulgurgan qo’shni guruh, reaksiyaga kirishishi kerak bo’lgan guruhning reaksion qobiliyatini kamaytirishi ham mumkin. Masalan, polimetakrilamidning ishqoriy gidrolizi ikki zaryadlangan qo’shni karboksil guruhlarini birlamchi amid guruhini qo’rshab olishi tufayli reaksiya oxirigacha bormaydi. CH 3 CH 3 CH 3 CH 3 CH

makromolekula zvenosi o’z atrofida quyimolekulyar reagentlarni to’plab, o’ziga xos mikrofaza rolini o’ynashi tufayli reaksiya tezligi oshadi. Bu effektlar B.A.Kabanov tomonidan polistirolsul’fokislotasi ishtirokida boradigan organik molekulalarning murakkab efiri (etilasetat) gidrolizi misolida ko’rsatilgan: - CH 2 – CH – | C 6 H 4 SO 3 H Murakkab efirlarning gidrolizlanish tezlik konstantasi polimer katalizatori ishtirokida uning quyimolekulyar analogi toluolsul’fokislotaga qaraganda ancha yuqori. Agar polikislota konsentrasiyasi keng oraliqda o’zgartirilsa, etilasetatning gidrolizlanish tezligi 1000 martagacha ortadi. Gidroliz tezligining oshish sababi polimer zvenolari yaqinida gidroksid ionlari konsentrasiyasining ko’payishi natijasida etilasetatning zaryadlangan shaklini stasionar kon

buralib olishi tufayli reaksiya tezlashadi. Polivenilatetatning gidrolizi (1), uning quyimolekular analoglari etilasetat yoki 1,3- diasetookbutanlarning (2) farq qilib, reaksiya tezligining ortishi bilan ketadi [21], [22]. H2O 1. –CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – -------→ –CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – | | - CH 3 COOH | | OCOCH 3 OCOCH 3 OH OCOCH 3 2H2O 2. CH 3 OCO – CH 2 – CH 2 – CH – OCOCH 3 – -------→ HO - CH 2 – CH 2 – CH – OH | - 2CH 3 COOH | CH 3 CH 3 Zanjirdagi gidroksil guruhlar ko’payishi bilan tezlik orta boradi va o’zgarish darajasi 20%ga yetganda quyimolekular efirning gidroliz tezligiga tenglashadi. Bu sharoitda o’ralma (klubok) to’g’rilanib olishi tufayli gidrolizlovchi agentga nisbatan funksional guruhlarning imkoniyati tenglashadi. Birgina konformatsion effektlar umuman kam uchr

Elektrostatik effektlar. Quyimolekulyar reagent bilan zaryadlangan makromolekulaning ta’sirlashishi tufayli reaksiya tezligining o’zgarishi elektrostatik effekt bilan bog’liq. Misol tariqasida 3-nitro-4- asetoksibenzolsulfonatning poli-4-vinilpiridin katalizatori ishtirokida gidrolizlanishini ko’rish mumkin. Katalizator rolini nuklieofil reagent – zaryadlanmagan piridin halqasi o’ynaydi, ammo shu bilan birga qisman zaryadlangan polivinilpiridin polikationiga manfiy zaryadlangan anion substatining tortilishi tufayli ham reaksiya tezlashadi. Reaksiya tezligining zaryadlangan piridin zvenosi miqdoriga bog’liqligi egri chizig’i 75% zaryadlanmagan guruhlarga to’g’ri kelganda maksimum orqali o’tadi. Bu guruhlarning ionlashuviga musbat zaryadlangan zanjir zvenosi xalaqit qiladi. Reaksion qobilyat

$PVA PVS O = C C = O O = C C = O | | \\ / H 2 C___CH 2 C 6 H 4 Polivinilsuksinimid Polivinilamin Polivinilftalimid Bu reaksiyalar jarayonida makromolekulaning polimerlanish darajasi “n” o’zgarmaydi. 2. Kimyoviy o’zgarishlar tufayli yangi xossaga ega bo’lgan polimerlar olish. Polimeranalogik o’zgarishlar reaksiyasiga, ikki funksional guruhning o’zaro birikib, siklik strukturaga ega bo’lgan makromolekula hosil bo’lish reaksiyasini ham kiritish mumkin. Masalan, polivinil spirtini asitillash shular jumlasidandir. O || –CH 2 – CH – CH 2 – CH – + R – C – H → –CH 2 – CH – CH 2 – CH – + nH 2 O | | | | OH OH O O \\ / CH | R Polimeranalogik o’zgarishlar reaksiyasi polimerlarni modifikatsiyalash usullaridan biri bo’lib, u yangi polimer materiallar olishga, jumladan qiyin yoki sintez qilish mumkin bo’l$

Shuning uchun ham ko’pchilik polimeranalogik o’zgarishlar oxirigacha bormaydi. Polimeranalogik o’zgarishlar mahsulotning miqdori 100% dan kam bo’lgani uchun reaksiyaga kirishgan va kirishmagan zvenolardan tuzilgan sopolimerni eslatadi. Bu sopolimer zanjirida zvenolarning taqsimlanishi sopolimerlanish mahsuloti zvenolarning taqsimlanishidan tubdan farq qiladi. Misol tariqasida ayrim polimeranalogik o’zgarishlar natijasida polimerning kimyoviy va mexanik xossalarining o’zgarishini ko’rib chiqamiz: Poliolefinlarni xlorlash reaksiyasi polimerlarni modifikatsiyalash usullaridan hisoblanadi. Bu usuldan foydalanib, turli xossalarga ega bo’lgan, polimerning molekular massasi, tarkibi va strukturasiga, xlorlash darajasi va usuliga bog’liq bo’lgan yangi mahsulotlarni olish mumkin. Polietilen (PE) va

$Polivinilxlorid (PVX) va polivinilspirti (PVS) ni qizdirsak yoki y-nurlari bilan nurlatilsa, degidroxlorlash va degidrolanish reaksiyalari ketib, o’zida to’yinmagan bog’lar tutuvchi yarim o’tkazgich va magnet xossalariga ega bo’lgan polivinilenlar hosil bo’ladi. [ C H 2 C H C l C H 2 C H C l ] n [ C H = C H C H = C H ] n1 5 0 - H C l [ C H 2 C H O H C H 2 C H O H ] n - H 2 O1 0 0 2. O’zida siklik (halqa) guruhlar tutgan makromolekulalarning hosil bo’lishi. Bularga o’zida qisqa bog’li yon o’rin bosarlar tutgan va uning ochilishi natijasida zanjirdagi qo’shni guruhlar bilan yangi kimyoviy bog’lar hosil qilib, hech qanday quyimolekulali birikmalar ajralib chiqmaydigan reaksiyalar kiradi. - CH 2 CH 2 CH 2 270 0 CH 2 CH 2 500 0 CH CH \\ / \\ / \\ / ---- → \\ / \\ / \\ / ---- → \\ // \\ // \\ /$

Ma’lum bo’lishicha, makromolekular reaksiyani keltirib chiqaruvchi kimyoviy reagentlar polimer zanjiri tarkibiga kirmasligi, tsikl hosil bo’lishi bilan boradigan polimernalogik o’zgarishlar reaksiyasidan farq qiladi (masalan, poliatsetallarning hosil bo’lishi). Polimerlanish darajasining ortishi bilan boradigan reaksiyalar Makromolekulalararo reaksiyalar. Makromolekulalararo reaksiyalar ikki yoki undan ortiq makromolekulalarni kimyoviy bog’lar ishtirokida choklanishi natijasida sodir bo’ladi. Bu reaksiyalar - qo’shimcha birikma kiritmasdan yoki kiritish yo’li bilan olib boriladi. Makromolekulalararo reaksiyalarga kauchuklarni vulqonlash yaqqol misol bo’ladi. Bunda chiziqsimon makromolekula choklangan shaklga aylanadi. Vulqonlash oltingugurt ishtirokida, oltingugurtsiz va turli nurlar tasir

- CH 2 – CH – CH 2 – CH 2 – - CH 2 – CH – CH 2 – CH 2 – | ZnO | Cl --- → O - CH 2 – CH – CH 2 – CH 2 – -ZnCl2 | | - CH 2 – CH – CH 2 – CH 2 – Cl Ikki makromolekula bufunsional birikma bilan o`zaro birikib, makromolekulalararokimyoviy bog`lar hosil qilganda zanjirlar o`zaro choklanib, chiziqsimon polimer fazoviy strukturali polimerga aylanadi. Masalan, poliakril kislatasiga ikki atomli spirtlar ta’sir ettirib, molekulalari bir-biri bilan murakkab efir bog`lari orqali birikkan tarmoqlangan polimer olish mumkin. Polimer chiziqsimon holatdan tarmoqlangan holatga o`tganda, eruvchanligi va suyuqlanish harorati yo`qoladi, polimerning hamma fizik-kimyoviy va mexanikaviy xossalari o`zgaradi.Tarmoqlangan polimerning xossalari uning kimyoviy tuzilishiga va molekulalar aro bog`larning soniga bog`liq.

$Ko`pin cha reaksiya bir vaqtning o`zida ikki yo`nalishda boradi.Jumladan, N- mmitakrilamid polimerlanishda o`zida metakrilamid zvenosi tutgan chiziqsimon polimer bilan birga tarkibida siklik imid bog`i hosil bo`ladi: CH 3 CH 3 CH 3 CH 3 | | | | - CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – C – | | | | C=O O=C C=O C=O | \\ / | NH 2 NH NH 2 Polimerlanishning so`nggi bosqichida moleko`lalararo imid bog`lari tutgan tarmoqlangan, erimaydigan polimerhosil bo`lishimumkin: CH 3 CH 3 CH 3 CH 3 | | | | - CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – C – | | | | C=O O=C O=C C=O | \\ \\ / NH NH NH / / C=O C=O CH 3 | | | - CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – C – CH 2 – | | | CH 3 CH 3 C=O | NH | Payvandli va blok polimerlanish polimerlarni kimyoviy modifikasiyalash va xossalarini takomillashtirish maqsaddida keng qo`ll$