Монохлорсирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакциясини ўрганиш

Монохлорсирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакция с и ни ўрганиш Мундарижа КИРИШ .................................................................................................................... 3 I. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ ..................................................................................... 7 I.1. Монохлорсирка кислота этил эфиринининг учламчи аминлар билан реакцияси ................................................................................................. 7 II БОБ. ТАЖРИБА НАТИЖАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ ....... 27 II .1. Монохлорсирка кислотадан монохлорсирка кислота этил эфирини олиш реакцияси ................................................................................................ 28 II.2. Монохлорсирка кислота этил эфирининг трибутиламин билан реакцияси .................................................................. КИРИШ Мавзунинг долзарблиги. Ҳозирги кунда барча фанларни ўқитиш мақсад и ва мазмунида янгиланиш рўй бермоқда. Бунга сабаб, илм-фан ва техника шиддат билан ривожланишидир. Ушбу ривожланиш органик кимёдаги янгиликларда ҳам ўз аксини топиб бормоқда. Бугунги кунда қишлоқ ҳўжалиги ва медицина соҳасининг биологик фаол моддаларга бўлган эҳтиёжи кундан кунга ошмоқда. Мамлакатимизнинг биологик фаол моддаларга бўлган эҳтиёжини тўлдириш, ҳамда импорт ўрнини босувчи янги бирикмаларни синтез қилиш ва амалиётга тадбиқ қилиш кимёгарлар олдида турган долзарб вазифалардан биридир. Органик бирикмаларни синтез қилишда янги катализаторларнинг, янги усулларнинг қўлланилиши жараёнларнинг янада соддалашишига, қулай усулларнинг ишлаб чиқилишига, маҳсулот унумининг ортишига, реакцияларнинг тезлашишига олиб келади вазифаларини қўяди. Монохлосирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакцияси маҳсулотларидан шундай фаолликка эга бўлган доривор моддалар олиш мумкин. Учламчи аминлар билан монохлорсирка кислотанинг этил эфири ва амидининг реакциялари асосида кўплаб бирикмалар синтез қилинган бўлиб, олинган бирикмаларнинг сувда эрувчанлик хоссаси юқори бўлиши ҳисобига улар юқори биологик фаолликни намоён қилади. Монохлосирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакцияси системали равишда ўрганишнинг долзарблиги реакция маҳсулотлари ичида қишлоқ хўжалигида ишлатиладиган моддаларнинг мавжудлигидир. Уларни эмульгаторлар, стабилизаторлар, намловчилар, дизенфекцияловчилар (тозаловчи) воситалар сифатида ҳам қўллаш мумкин. Тадқиқот обекти ва предмети. Тадқиқот обекти Илмий янгилиги: Монохлосирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар (трибутиламин, триэтламин, мети-диэтанол) билан янги реакцияларини ўрганилди ва шу аминлар иштирокида янги бирикмалар олинди. Янги турдаги бирикмаларни олишнинг муқобил шароитлари топилди. Уларнинг тузилиши ИҚ-спектри ёрдамида тасдиқланди. Тадқиқотнинг асосий масалалари ва фаразлари. Учламчи аминларнинг монохлорсирка кислота этил эфири ва амиди билан олинган тузларни юқори унум билан синтез қилиш. Олинган тўртламчи аммоний тузлари биологик фаол моддалар деб фараз қилиш мумкин Адабиётлар шарҳи. Адабиётларда уламчи аминларнинг турли бирикмалар билан тўртламчи тузлар ҳосил қилиши ҳақида маълумотлар берилган. Ушбу ишларда асосан турли эритувчилар иштирокида алкилгалогенидларнинг учламчи аминлар билан реакциялари ў Олиб борилган илмий тадқиқотнинг амалий аҳамияти шундан иборатки, монохлосирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакцияси асосида синтез қилинган янги моддаларнинг биологик фаоллиги ўрганишга берилди ва улардан тиббиётда қишлоқ хўжалигида аҳамиятга эга препаратлар олиш мумкин. Ҳимоя қилинади: Монохлосирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакциялари натижалари. Диссертация ишининг муҳокамаси ва илмий журналларда эълон қилинганлиги: Диссертация мавзуси бўйича олинган натижалар 2014 йил 25 май куни ўтказилган М. Улуғбек номидаги ЎзМУ кимё факультети профессор- ўқитувчилари ва ёш олимларининг илмий-амалий анжуманида, 2013 йил Гулистон Давлат Университети Табиатшунослик факультетининг 25 йиллигига бағишланган “Табиий бирикмалардан қишлоқ ҳўжали I. АДАБИЁТЛАР ШАРҲИ I.1. Монохлорсирка кислота этил эфиринининг учламчи аминлар билан реакцияси Алкиллаш ва ациллаш реакциялари органик кимёда ўзининг назарий ва амалий аҳамиятига эгалиги жиҳатдан бошқа реакциялардан ажралиб туради ва органик кимёда олиб бориладиган реакцияларнинг энг кўп қисмини ташкил этади. Алкиллаш ва ациллаш реакциялари натижасида молекуланинг таркибига алкил ва ацил гуруҳлар киритилади ва бунинг натижасида таркибида электрон зичлик қайтадан тақсимланади ва молекула физик- қимёвий хоссаларининг ўзгаришига сабаб бўлади. Монохлорсирка кислотанинг этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакцияси нуклеофиль алмашиниш реакциялари қаторига киради ва бу реакцияларнинг боришига деярли барча омиллар таъсир қилади. Бу омиллар реакцияга киришаётган субстрат ва реагент, эр Реакция одатда қутбли эритувчиларда олиб борилади, масалан ацетонда. Реакциянинг тезлиги R ва галоген табиатига боғлиқ. Галоид атоми ядрода бўлган ароматик галогенидлардан Меншуткин реакциясига фақат 2,4─(NO 2 ) 2 C 6 H 3 Hal кириша олади. Реакцияга учламчи галоидалкиллар олинса, қўшимча реакциялар содир бўлиши мумкин:R 3N +( C H 3) 3 C H al R 3N + HH al- +( C H 3)2C C H 2 Реакцияни гомоген муҳитда олиб бориш кам ўрганилган бўлиб, реакция олди дан реагентларни нг ассоциатив ўзаро таъсирини эътиборга олиш зарур . Шунга ўхшаш жараёнларнинг боришида ассоциатив ўзаро таъсирларни ҳисобга олмай туриб адекват (тенглик) ёзиб бўлмайди [4]. Аммиак ва аминларни диалкилсульфатлар таъсирида алкиллаб, бирламчи, иккиламчи, учламчи ҳамда тўртламчи аммоний тузларини олиш мумкин: H3N + CH3 O CH3 O S O O +NH N N R R 1 R 2 .. .. R 2 R R 1 инверсияАммо жуда тез борадиган инверсия туфайли бир конфигурация иккинчисига осон ўтиб туради. Шунинг учун оптик фаол антиподларни ажратиб олиш мумкин эмас. Молекуляр массаси бир хил бўлган алифатик қатор аминобирикмаларда қуйидаги қонуният кузатилади. Учламчи аминларнинг суюқланиш ва қайнаш ҳарорати иккиламчи ва бирламчи аминларга нисбатан паст. Бу ҳодисани бирламчи ва иккиламчи аминларда молекулалараро водород боғларининг ҳосил бўлиши билан тушунтириш мумкин: R N H H .....: N H.....: N R R H H H R N H .....: N H.....: N R R H R R R Учламчи аминларда бундай водород боғлар йўқ. [ 8,9 ]. Аминлардаги азот атомининг электрон жуфти жуда ҳаракатчан бўлиб, электронодонор хоссага эгадир. Аминларнинг электронодонор хоссасини ионланиш энергияси билан характерлаш мумки С ( sp 3 ) – N боғи тутган алкиламинлар нисбатан кучли асослар бўлиб, протон ва Льюис кислоталарни бириктириб олади:(C2H5)3N : (C2H5)3N + +HO H H + O H- (C2H5)3N: (C2H5)3N+ + H + HX X- (C2H5)3N:+AlCl3 (C2H5)3N: AlCl3 ёки AlCl3 (C2H5)3N+ Аминларнинг асослик хоссасини характерлаш учун аммоний ионларининг кислоталик константасидан фойдаланиш мумкин [ 10 ]. Амин рК вн + (Н 2 О) NH 3 9.25 C 2 H 5 NH 2 10.5 (C 2 H 5 ) 2 NH 11.0 (C 2 H 5 ) 3 N 10.8 Бу қийматларни таққослаш, аминларнинг асос хоссасига эга эканлигидан ва айниқса, диалкиламинларни кучли асос эканлигидан дарак беради. Аминлар кучли нуклеофиллар бўлиб, турли электрофиллар билан осон таъсирлашади. Аминлар органик асослар бўлиб, уларнинг сувли эритмалари лакмус қоғозни кўкартиради. Айниқса тўйинган аминлар аммиакка нисбатан кучли асосл Ароматик аминлар алифатик аминларга қараганда кучсиз асослардир. Ароматик ва алифатик аминларнинг аммоний ионларининг кислоталик константасини солиштирсак буни яққол кўриш мумкин: Амин рКвн + (Н 2 О) СН 3 – NH 2 10 . 6 C 6 H 5 - NH 2 4 . 6 ( C 6 H 5 ) 2 NH 0 .78 (C 6 H 5 ) 3 N 0 Демак, анилиннинг асослик хоссаси метиламинга нисбатан миллион марта кичик. Азотнинг тақсимланмаган электрон жуфти бензол ҳалқасининг  - электронлари билан таъсирлашганлиги сабабли делокаллашгандир[13]. Аминогуруҳ кучли электронодонор бўлганлиги учун + М – эффектга эга. Шуни айтиш лозимки, молекулада фенил радикали сони ортса, азотнинг электронодонорлик хоссаси ортади. Агар турли ароматик аминларнинг ионланиш энергиясини солиштирсак буни кузатиш мумкин: Амин ЭИ, Эв C 6 H 5 - NH 2 7.7 C 6 H 5 N(C 2 H 5 ) 2 7.1 (C 6 (CH 3 ) 2 NH ( диметиламин ) + H + → (CH 3 ) 2 N + H 2 ; (C 6 H 5 ) 2 NH ( дифениламин ) + H + → (C 6 H 5 ) 2 N + H 2 . Учламчи : (C 2 H 5 ) 3 N ( триэтиламин ) + H + → (C 2 H 5 ) 3 N + H. Тўртламчи тетраалкил аммоний катиони асосан учламчи аминларни алкиллаш орқали олинади [1 7 ]. C 6 H 5 CH 2 Cl + (C 2 H 5 ) 3 N → [C 6 H 5 CH 2 N + (C 2 H 5 ) 3 ]Cl - . Триметиламин эпихлоргидрин ҳамда 1,1,2,2-тетрахлорэтаннинг реакциясидан 3-хлоро-2 гидрокси пропил триметиламмоний хлорид олиш усули келтирилган.Олинган маҳсулот органик эритувчи билан ювилиб тозаланади.Бу усулда совутгич қоплама, тескари совутгич , механик аралаштиргич ва термометр билан жихозланган ҳажми 1 л ли реакторга 400 г 1,1,2,2,-тетерахлорэтан ва 75,5 г эпихлоргидрин солинади ва ҳарорат 18 0 С да ушлаб турилган ҳолда реакторга 40,2 нисбатда олинган. Сўнгра реакцион масса хлорид кислота билан кислотали муҳитга ( PH-4-5)келтирилади бунда асосий маҳсулот чўкмага тушади. ( C 2 H 5 ) 3 N + C l C H 2 C H 2 O H H2 O ( C 2 H 5 ) 3 N C H 2 C H 2 O H + C l - N a O H , H 2 O ( C 2 H 5 ) 3 N C H 2 C H 2 O N a + C l - C l C H 2 C 6 H 5 , ñ ¢ í ã ð à H C l ( C 2 H 5 ) 3 N C H 2 C H 2 O C H 2 C 6 H 5 + C l - Олинган маҳсулот унуми 86 % ни ташкил этади . [ 19 ] Бензгидро β –диметиламиноэтил эфири гидрохлоридини бензгидрохлорид ва β-диметиламино этанолни босқичли қиздириш билан реакцион массани 150-160 С 0 да 1 соат давомида ушлаб туриш орқали синтез қилинган дастлабки реагентлар эквимоляр нисбатларда олинган, эритувчи сифатида хлороформдан фойдаланилган, маҳсулот унуми 93.8% ни ташкил этган. [20] Тиббиётда шамоллашга қарши, аналгети O C O CH3 COOH + H2N C CH2OH CH2OH CH2OH O C O CH3 COO- H3N C CH2OH CH2OH CH2OH +Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг унумини оширишда қўлланиладиган 2-гидрокси этил аммоний пара амино бензоатларни олиш усули келтирилган. Бунга кўра 140 мл триэтиламин 160 мл сувдаги эритмасига аралаштириб турилган ҳолда 10-15 С 0 ҳароратда СО 2 юборилади.Реакцион аралашма тиниқ эритма ҳосил бўлгунча ааралаштирилади. Сўнгра реакцион аралашмага 44 г этилен оксид қўшилади ва бу аралашма 70-80 С 0 гача қиздирилади.Кейин ушбу олинган аралашмага 122.5 г 4-амино бензой кислота қўшилиб 50 С 0 ҳароратда СО 2 ни ажралиб чиқиши тўхтагунча ярим соат давомида ушлаб турилади. Олинган аралашма совитилиб кам миқдордаги 4-амино бензой кислотаси фильтрлаб олинади. Суюқ филтрат вакумда буғлатиб турилади реакциянинг тузилиши қуйи Br CH2C CCH2Br HN(CH3)2 (CH3)2NCH2C CCH2N(CH3)2ClCH2COOR (CH3)2NCH2C CCH2N(CH3)2 CH2COOR CH2COOR Cl Cl d R C8H17, (a) R C9H19 (b), C10H21 (v), C11H23 (g), C12H25 (s) I aШунингдек 2-3 дбром бутин-2 нинг 1,4 бисаммоний тузлари ҳам синтез қилинган. (CH3)2NCH2C CCH2N(CH)2 Br2 (CH3)2NCH2CBr CBrCH2N(CH3)2 ClCH2COOR (CH3)2NCH2CBr CBrCH2N(CH3)2 CH2COOR CH2COOR Cl Cl II g R C9H19 (a), C10H21 (b), C11H23 (v) C12H25 (g) Олинган бирикмалар олтин рангли бўлиб уларнинг стафилокок ичак таёқчаси микробларига қарши анти микроб таъсири ўрганилган. [23] N , N диметил – N алкил (С 10 -С 16 ) – N (изоалкилоксикарбонилметил аммоний хлорид) ва N , N диметил – N алкил (С 10 -С 16 ) – N (изоалкилоксикарбонилметил бирикмаларини α-олефенлар асосида синтез қилинган 15 16 Олинган бирикмаларнинг металлар корозиясидаги ингибиторлик хусусияти ўрганилаган. [24] Кислота асос хусусиятига эга бўлган N,N- [алкилфеноксиполи(этиленокси)-карбонил этил] аммоний 2- гидрокси пропионатлар алкилфеноксиполи этилен гликолларнинг метил акрилат билан кислотали катализатор ҳамда ингибатор иштирокидаги 60-80 С 0 даги реакция 17 маҳсулотига диэтил аминни бириктиришган ва олинган бирикмани изоалкил монохлор ацетатлар билан таъсирлашиши натижасида олинган. [25]O CH2 CH2 O H n H2C CH C OCH3 O R1 O CH2 CH2 O C CH CH2 O n R1 1 2 CH3OH H N C2H5 C2H5 O CH2 CH2 O C CH2 CH2 N C2H5 C2H5 n R 1 3 O C H 2 C H 2 O C C H 2 C H 2 n N C 2 H 5 C 2 H 5R 1 R O C C H 2 C l 2C H 2 C H 2 C H C H 2 O NC H 2 C H 3 C H 3 C H 3C H 3 C H O H C OO 3 4 5 O C H 2 C H 2 O C C H 2 C H 2 N O C 2 H 5 C 2 H 5 C H 2 CO O R n 2R 1 C H 3 C H O H C O O C H 2 N C H 3 C H 3 C H 3C H 2 C H 2 C H C H 2 n 6 Кислота асос хусусиятига эга бўлган N,N –диамин аспарагин кислотасини α-аспарагин кислотаси ва диаллил хлориддан синтез қилиш усули келтирилган. Олинган бирикмалар қуйидаги кўрининшга эга бўлади. [26] 18 C H C H 2 C H 2 N H C H C H 2 C O O C O O H C H 2 C H C H 2 Дигидроабетин кислота амино эфирига доимий аралаштириб турилган холда этилбромид қўшилган ва реакцион аралашма 5 соат давомида 30 С 0 ҳароратда аралаштириб турилган. R C O Cl HO CH2CH2N CH3 CH3 R C O O CH2 CH2N CH3 CH3 C2H5Br R C O CH2 CH2 N CH3 C2H5 CH3 Br Олинган бирикмалар бактерицид ва фунгицид хусусиятига эга бирикмалар бўлиб турли хил бактериялар ва замбуруғларга қарши қўлланилган. [27] Учламчи аминларнинг этилен оксиди билан реакцияси натижасида қишлоқ хўжалигида ишлатилиши мумкин бўлган тўртламчи аммоний тузлари олинган . Масалан, 2-гидроксиэтилтриэтиламмоний 4-аминобензоат олиш учун 140 мл триэтиламининг 16 мл сувдаги аралашмасига дастлаб 10- 15 0 С да тиниқ эритма ҳосил бўлгунча CO 2 юборилади, сўнгра 70-80 0 С ҳароратд (C2H5)3N + COOH NH2 + CH2 CH2 O H2N COO-(C2H5)3N+CH2CH2OHТриметиламин─(CH 3 ) 3 N– газсимон модда, қайнаш ҳарорати 2,8 о С. Кон- центрланган холатда ўзига хос ҳидга (аммиакникига ўхшаш), лекин кичик концентрацияларда чириган балиқ ҳидига ўхшаш ёқимсиз ҳидга эга. Диметиламин билан бирга кўп миқдорда сельд мариновкасида, дўлана бир тури нинг гуллари таркибида учра йди ва уларга ёқимсиз ҳид бериб туради. [30]. Ўсимликлар ўсишини бошқарувчи сифатида ишлатиладиган N,N,N,N триэтил (2-бенз ил окси этил аммоний хлорид) синтез и ишлаб чиқилган [31] Яллиғланишга қарши ва ҳароратни туширувчи хусусиятга эга бўлган аспирин ҳосилаларини олиш учун ацетилсалицил кислотаси три(гидроксиметил) амин билан реакцияга киритилган. Бунинг учун 13.5 г ацетилсалицил кислота, 65 мл изопропанол ва 5 мл хлороформ да 40 R1COOH + NaOH R1COONa + H2O R1 = Cl2C6H3OCH3, Cl2NC5H2, Cl2(OCH3)C6H2 3-босқич – карбон кислоталар тузиларининг триалкилааллилм- монийхлорид билан реакцияси R 2 R 3 R 4 NCH 2 CH CH 2 +Cl - R 1 COONa + R 2 R 3 R 4 NCH 2 CH CH 2 +OOC R - -NaCl Олинган тўртламчи аммоний тузни аралашмадан тозалаш учун дастлаб чўкмага тушган ош тузи фильтрлаб ажратилган, сўнгра эритувчи ҳайдалган. Синтез қилинган бирикмаларнинг гербицидлик хусусияти турли шароитларда ўрганилган. Азот атомида водород бўлмаган мураккаб тузилишли тўртламчи аммоний асослари кучли ишқорий реагентлар таъсирида изомерланишга (қайта гуруҳланишга) учрайди. Қуйида келтирилган реакциялар фикримизнинг далилиди[33]: Немис химиги А.В. Гофман галоидалкилларга аммиак таъсир эттириб, қуйидаги схема бўйича бирламчи, иккиламчи, учламчи ва тўртлам C H 3J+ + N H 3 [C H 3N H 3]+J-+ N H 3 C H 3N H 2 N H 4J I-боскич метил йодид метиламмоний йодид метиламин CH3N H2 метиламин боскич II- +CH3 J [(CH3)2N H2]+J-+N H3 CH3 CH3 N H диметиламмоний диметиламин +N H4J боскич III- + CH3 J + NH3 CH3 CH3 NH диметиламин + NH4J [(CH3)3NH]+J- CH3 N CH3 CH3 триметиламмоний йодид триметиламин C H 3J IV- + боскич C H 3 N C H 3 C H 3 триметиламин [(C H 3)4N +J- тетраметиламмоний йодидБу реакция органик бирикмаларнинг тузилишини аниқлашда ишлатилади [ 34-35 ]. Учламчи аминларнинг нуклеофил реакцияга киришишларини ўрганиш вақтида, реактивларни ўзаро таъсирини ўрганиш учун бир типдаги реактивларнинг бир нечта гуруҳи ишлатилади, бунда молекулалардаги углеводородли фрагментлар ва реакцияга киришаётган ва қўшимча функционал гуруҳларнинг табиати ўзгартириб турилад Фойдаланилган учламчи аминлар ва азот атомидаги гуруҳларнинг ҳисобланган индуктив ва стерик константалари қийматларининг йиғиндиси Белгилани ши Н оми Формуласи ∑σ* - ∑ R S ДН 3- диметиламинопропионитр ил N С CH 2 CH 2 N ( CH 3 ) 2 0.3607 4.53 ДА 3- диметиламинопропанамид H 2 N С(О) CH 2 CH 2 N(CH 3 ) 2 0.1178 4.70 7 ДЭ 2-диметиламиноэтанол HOCH 2 CH 2 N ( CH 3 ) 2 0.1023 4.29 ДП1 3-диметиламинопропанол- 1 HOCH 2 CH 2 CH 2 N(CH 3 ) 2 0. 0363 4.68 3 ДП2 1-диметиламинопропанол- 2 HO(CH 3 )CHCH 2 N(CH 3 ) 2 0.1083 4.74 4 ДБ N , N -диметилбутиламин СН 3 С H 2 CH 2 CH 2 N ( CH 3 ) 2 0 5.43 6 ДМ 2- (диметиламино)этилметак рилат CH 2 =C(CH 3 )COOCH 2 CH 2 N(CH 3 ) 2 0.691 4.74 ДМАА N -(3- диметиламинопропил) Метакриламид CH 2 =C(CH 3 )CONH(CH 2 ) 3 N(CH 3 ) 2 0.1726 4.95 ДАА N -(3- диметиламинопро 5 ДАБЦО 1,4- диазабицикло[2,2,2]октан N(CH 2 CH 2 ) 3 N - - Россиялик олимлар томонидан бактерия ва замбуруғларга қарши кенг таъсирга эга бўлган антимикроб модда синтез қилинган [37]. Бу мақсадда улар хлорсирка кислотасинин С12-С18 углерод атомлари тутган спиртлар билан эфирлари ва пиридиндан фойдаланишган.N + Ñl CH 2 CO O H + RO H H+ Ñl CH 2 CO O R -H2O R = C12-18H 25-37 Ñl CH 2 CO O R N CH 2 CO O R + Cl- Олинган бирикма асосида “Алкацетам” деган ном билан дезинфекцияловчи восита ишлаб чиқарилган ва унинг хоссалари ўрганилган. Реакцияни олиб боришнинг ўзига хос тарафи шундан иборатки реакцияда спиртлар тўла сарфланиши керак. Акс ҳолда реакцияга киришмай қолган жуда кам миқдордаги спирт бўлганда ҳам бирикманинг хоссалари бузилиши кузатлиган. Шунингдек олинган бирикмани “Катамин АВ” номли т (HO CH2 CH2) NH CH2 CH CH2 Cl O (HO CH2 CH2)2 2Cl (HO CH2 CH2)3N + CH2 CH CH2 Cl NH CH2 CH CH O (HO CH2 CH2)3 2Cl N CH2 CH CH OТажрибалар 6 соат давомида олиб борилганда юқори натижаларга эришилган. Пиридин ва морфолин асосида олинган тўртламчи аммоний тузларининг FeCl 3 таъсирлашиши натижасида тегишли тетрахлорферратлар олинган ва уларнинг антимикроб хусусиятлари ўрганилган [39]. Олинган баъзи бирикмаларнинг тузилиш формуласи қуйидагича: Олинган бирикмалар ичида VI бирикма тетрахлорферрат децилпиридиний юқори антибактериал хусусиятга эгалиги кўрсатилган. Оксиэтилланган изононилфенолларнинг эпихлоргидрин билан реакциясидан олинган бирикмага диэтаноламин таъсир эттириб учламчи амин синтез қилиб олинган. Ушбу учламчи аминнинг хлорсирка кислотаси натрийли тузи билан таъсирлашишидан тўртламчи O( C 9 H 1 9 - i C H 2 C H 2 O ) n C H 2 CH OH CH2Cl + HN CH2CH2OH CH2CH2OH O ( C 9 H 1 9 - i C H 2 C H 2 O ) n C H 2 C H O H C H 2NH 2 C C H 2 HOCH2 CH2 OH O ( C 9 H 1 9 -i CH 2 CH 2 O ) n CH 2 CH OH CH 2 N CH 2 CH 2 OH CH2 CH 2 OH + C l C H 2 C O O N a O ( C 9 H 1 9 -i CH 2 CH 2 O ) n CH 2 CH OH CH 2 N CH 2 CH2 OH CH 2 CH 2 O H C H 2 C O O N a+ C l - Олинган бирикманинг сирт актив хусусияти ю қ ори б ў лиши билан бир қ аторда бактерицид хусусиятга ҳ ам эгалиги к ў рсатиб ў тилган . Адабиёт маълумотларидан кўринадики тўртламчи аммоний турларини олиш ва уларнниг хоссаларини ўрганиш устида кўплаб илмий изланишлар олиб борилган. Тўртламчи аммоний тузларининг биологик хусусиятларининг ҳар хиллиги ва янги-янги бирикмаларни синтез қилишига бўлган уринишлар бунга асос бўлади. 26 II БОБ. ТАЖРИБА НАТИЖАЛАРИ ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ ХХ асрнинг бошларида Jacobs ва Heidelberger томонидан тўртламчи аммоний тузларининг антимикроблик хусусияти кашф этилди. Шундан бошлаб бу турдаги бирикмалар кенг доирадаги биоцидлар сифатида ишлатилиб келинади. 1930 йилда Domark узун занжир тутган тўртламчи аммоний тузларининг антимикроб хусусиятга эга бўлишини аниқлади. Тиббиётда ва халқ хўжалигининг кўплаб соҳаларида тўотламчи аммоний тузларидан антимикроб воситалар сифатида фойдаланиш мумкинлиги исботланди. Бу янгилик кўплаб тўртламчи аммоний тузларининг синтез қилинишига ва уларнинг антимикроб хусусиятларини ўрганишга бағишланган илмий тадқиқотларнинг ривожланишига тутрки бўлди. Бу изланишлар наотижасида амалий аҳамиятга эга бўлган тўртламчи аммоний тузларининг бир фанча синфлари кашф қ II .1. Монохлорсирка кислотадан монохлорсирка кислота этил эфирини олиш реакцияси Тўртламчи аммоний тузларини олишда хлорсирка кислотаси ва уннинг бирикмаларининг ишлатилиши ҳақидаги маълумотлар адабиётларда мавжуд. Масалан россиялик олимлар бу мақсадда хлорсирка кислотанинг олефинлар билан реакциясидан фойдаланишган [ 24,25,41-53 ] . Ушбу муаллифлар нефть шунингдек хлорсирка кислотасининг оксиэтилланган нонилфеноллар билан этерификация реакциясидан ҳам тегишли эфирлар синтез қилишган. Муаллифлар бу реакциялар учун КУ-2-8 катализаторидан фойдаланишган. Учламчи аминларнинг монохлорсирка кислотаси этил эфири билан реакциясини ўрганиш учун биз дастлаб хлорсирка кислотасининг этил эфирини синтез қилиб олдик. Хлорсирка кислотасининг этил ва бутил эфирларини синтез қилиш учун этил ва бутил спирт ва монохлорсирка кислотаси этил эфирини ажратиб олдик. Олинган эфирнинг унуми назарий жиҳатдан 70% ни ташкил этди. II.2. Монохлорсирка кислота этил эфирининг трибутиламин билан реакцияси Тўртламчи аммоний тузларини синтез қилиш ўзига хос ёндашув талаб қиладиган изланишлардандир. Бу тажрибаларда эритувчининг табиати, реакцияга киришаётган моддалар миқдори ва ҳарорат катта ўрин тутади. Кўпинча ушбу тажрибалар осон учувчан этилацетат, ацетон, этил спирти каби эритувчиларда ва паст ҳароратда олиб борилади. Олинаётган тузнинг ҳосил бўлишига реагентлар миқдори ҳам ўзига хос таъсир кўрсатади. Масалан алкилгалогенид ёки анион тутувчи реагентни керагидан кўпроқ миқдорда олинса ҳосил бўлаётган тузнинг кристалланиши ва уни ажратиб олиш қийин бўлади. Бундан ташқари кўпчиллик эритувчилар таркибида оз м CH 2 C O Cl O C2H5 + N(C4H9)3 N (C4H9)3 CH2C O C2H5 O ClУшбу реакцияни маҳсулот унумини ошириш ва муқобил шароитларини аниқлаш мақсадида монохлорсирка кислота этил эфирини 144-146 0 С да ҳайдаб реакцияга тайёрлаб олинди ва трибутиламиннинг монохлорсирка кислота этил эфирини реакциясида эритувчи сифатида биринчи ацетонда олиб борилди.Маҳсулот унумига вақт ва ҳароратнинг таъсирини ўрганиш учун турли ҳароратларда реакциялар 1 ва 2 соат давомида олиб борилди. Олинган натижалар 2.1-жадвалда берилган. 2.1- Жадвал Трибутил карбэтоксиметиламмоний хлорид унумига ҳароратнинг таъсири № Монохлорсирка кислота эфири ва трибутил аминнинг моль нисбатлари Ре а кция ҳарорати, 0 С Унум, % 1 . 1:1 35-40 0 52 2 . 1:1 40-50 0 65 3 . 1:1 50-60 0 68 Ушбу реакция олиб борилганида моддаларни аралаштириш билан идиш 2.2 Жадвал Трибутил карбэтоксиметиламмоний хлорид унумига реагентлар моль нисбатларининг таъсири № Монохлорсирка кислота эфири ва трибутил аминнинг моль нисбатлари Ре а кция ҳарорати, 0 С Унум, % 1 . 1:1 55 - 60 0 55 2 . 1:1,5 60 - 65 0 62 3 . 1:2 65 - 70 0 73 Р еагентларнинг моль нисбатлари 1:2 ва 65 - 70 0 С да реакция олиб борилишига сабаб, три бу тиламин газ ҳ олда абс о лют спиртга юттирилган бўлиб, абс о лют спиртдаги триметиламиннинг учувчанлиги ҳисобга олдинди. Тажриба тугагандан кейин колбадаги рангсиз суюқлик тортиб олинди, петри чашкасига солинди , ацетон уй ҳароратида учирилди ва қуритиш учун эксикаторга қўйилди. Эксикаторда СаСl 2 таъсирида қуриган модданинг нинасимон рангсиз кристаллар и ҳосил бўлди. Маҳсулот унумини ҳисоблаш учун қуриган м одда тортилди. Реагентларнинг моль 3. 1: 2 6 60 4. 1: 2 8 68 5. 1: 2 24 73 Совутиб олиб борилган реакциялар унумини ошириш учун реакцион аралашмани ёпиқ ампулада, музли сувда қолдириш билан олиб борилди. 2, 4, 6, 8 ва 24 соат давомида монохлорсирка кислота этил эфири ва трибутил аминларнинг 1:2 моль нисбатларда олиб борилган реакцияларида маҳсулот унуми мос равишда 52, 65, 60, 68 ва 73% ни ташкил қилди. Трибутиламиннинг ҳавода учувчан эканлиги ва қиздирилганда буғ ҳолига ўтиши маҳсулот унумининг жуда юқори бўлишини қийинлаштиради, деб ҳисоблаш мумкин. Маҳсулотни идентификация қилишдан олдин у ўта гигроскопик модда бўлганлиги учун маҳсулотни Al 2 O 3 ли колонкадан ўтказиб тозаланди. Элюэнт (эритувчи) сифатида этил спиртидан фойдаланилди. Трибутил карбэтоксиметиламмоний хлорид рангсиз кристалл модда унинг суюқланиш ҳарорати 1 CH2 Cl C O C2H5 O N(C2H4OH)2 CH3 Ertuvchi N (C2H4OH)2 H3C CH2 C O C2H5 O ClУшбу реакциянинг маҳсулот унумига эритувчилар таъсирини ўрганиш учун турли эритувчиларда реакциялар олиб борилди. Ушбу натижалар 2.4 - жадвалда берилган. 2.4 - Жадвал Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид унумига эритувчиларнинг таъсири № Монохлорсирка кислота этил эфири : метил-диэтанол амин моль нисбатлари Эритувчи Унум, % 1 . 1:1 Ацетон 54 2 . 1:1 Этилацетат 6 3 3 . 1:1 Этил спирт (Абсолют) 75 Жадвал натижаларидан кўриниб турибдики, реагентларнинг 1: 1 моль нисбатлари да реакция олиб борилганда маҳсулот унуми 6 9 % ташкил қ илди. 2.5- Жадвал Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид унумига реагентлар моль нисбатларининг таъсири № Монохлосирка кислота этил эфири ва Метил-диэтаноламинни моль н исбатлари 1 . 1:1 Этил спирт (Абсолют) 69 2 . 1:1,5 Этил спирт (Абсолют) 7 6 3 . 1:2 Этил спирт (Абсолют) 79 Жадвал натижаларидан кўриниб турибдики, реагентларнинг моль нисбатлари 1:2 бўлган ҳолатда реакция олиб борилганда маҳсулот унуми 79% ни ташкил қилди. Реакциалар кўпроқ вақт давомида реагентларнинг 1:1 моль нисбатларида этил спирт (Абсолют) эритмасида олиб борилди. Бу тажрибаларнинг натижалари 2.6-жадвалда келтирилган. 2.6-Жадвал Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид унумига реакция давомийлигини таъсири (эритувчи этилацетат) № Монохлосирка кислота этил эфири ва Метил-диэтаноламиннинг моль н исбатлари Реакция вақти, (соат) Унум, % 1. 1 :1 2 69 2. 1:1 3 75 3. 1:1 4 82 2.6-жадвал натижаларидан кўриниб турибдики, этиленхлоргидриннинг триэтиламин билан хона ҳарорат камаяди, юқори унум билан Метил-ди-2-гидроксиэтил- карбэтоксиметиламмоний хлорид тузини олиш имконини беради. Олинган бирикмани синтез қилишнинг муқобил шароитлари топилди ва Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид оқ рангли кристалл гигроскопик модда бўлиб 227-229 0 С да суюқланади. Маҳсулотнинг метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид эканлигини тасдиқлаш мақсадида унинг ИҚ-спектри олинди ва биологик фаоллигини ўрганиш учун берилди. II .4. Монохлорсирка кислотасининг бутил эфирини трибутиламин билан реакцияси Монохлорсирка кислота бутил эфири билан трибутиламининг реакциясини амалга ошириш учун монохлорсирка кислота бутил эфирини 186-189 С 0 да ҳайдаб тозалаб олдик.Бу реакцияни ҳам турли эритувчиларда олиб бордик ва эритувчиларни унумга таьсирини ўргандик. Бунд CH2 C O C4H9 Cl O N(C4H9)3 CH2 N (C4H9)3 C O C4H9 O Cl2.7 - Жадвал Трибутил карббутоксметиламмоний хлорид унумига эритувчиларнинг таъсири № Монохлорсирка кислотаси бутил эфири ва три бу тиламин нинг моль нисбатлари Эритувчи Унум, % 1 1:1 Этилацетат 49 2 1:1 Этил спирт (абсолют) 65 3 1:1 Ацетон 75 Трибутил карббутоксиметиламмоний хлориднинг эришилган максимал унуми 75% . Олинган бирикмани синтез қилишнинг муқобил шароитлари топилди ва тузилиши ИҚ-спектри ёрдамида тасдиқланди. Трибутил карббутокси- метиламмоний хлорид сарғиш рангли кристалл гигроскопик модда бўлиб 226-229 0 С да суюқланади. II.5. Монохлорсирка кислота амидини метил-диэтаноламин билан реакцияси Монохлорсирка кислота амиди билан метил-диэтаноламинниг реакция тенгламаси қуйидагича. 36 CH2 C NH2 Cl O N(C2H4OH)2 CH3 N (C2H4OH)2 H3C CH2 C NH2 O ClМонохлорсирка кислота амиди билан метил-диэтаноламиннинг реакциясида ҳам реакция маҳсулотинининг унумига эритувчилар ва реакция вақти ўрганилди. Эритувчи сифатида ацетон, хлороформ ва этил спирт (абсолют) ларни танлаб олдик ва ушбу эритувчиларни маҳсулот унумига таьсири ўрганилди.Монохлорсирка кислота амиди сариқ кукунсимон модда уни ацетонда эритиб олдик. Метил –диэтаноламинни 243 С 0 ҳайдаб тозалаб олдик ва монохлорсирка кислота амидига секинлик билан аралаштириб 50-60 С да 1 соатдан 4 соатгача киздирдик.Олинган мойсимон суюқликни экскаторга қўйдик. Натижада оқ игнасимон кристаллар олдик ва унумини ҳисоблаганда 55 % ни ташкил этди. Шу методда толуолда реакция ўтказганимизда маҳсулот унуми 62%, энг юқори унум этил спирт (абсолют) ҳарорати адабиётларда келтирилмаган. Биз синтез қилган маҳсулотимизнинг суюқланиш ҳарорати Т суюқ =162-165 0 С. 2.9-Жадвал Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбамидоаммоний хлорид унумига реакция давомийлигини таъсири (эритувчи этилацетат) № Монохлосирка кислота амиди ва Метил-диэтаноламиннинг моль н исбатлари Реакция вақти, (соат) Унум, % 1. 1 :1 2 69 2. 1:1 4 75 3. 1:1 6 82 2.9-жадвалдан кўриниб турибдики юқоридаги реакция учун энг муқобил вақт 6 соатни ташкил этади бу вақтдан юқорисида унум ўзгармади. 38 2.10-Жадвал Монохлорсирка кислота этил эфири ва амидининг учламчи аминлар билан реакцияларининг муқобил шароитлари Олинган модданинг номи Ҳарорат 0 С Эритувчи Реакция давомийлиги соат Ре а гентларнинг моль нисбатлари Монохлорсирка кислота этил эфири ва амиди : учламчи амин Маҳсулот унуми,% Трибутил карбэтоксиметиламмоний хлори 50-60 Этил спирт (абсолют 24 1:2 73 Метил-ди-2-гидроксиэтил- карбэтоксиметиламмоний хлори 50-60 Этил спирт (абсолют) 4 1:1 82 Трибутил карббутоксметиламмоний хлорид 50-60 Ацетон 3 1:1 75 Метил-ди-2-гидроксиэтил- карбамидоаммоний хлорид 50-60 Этил спирт (абсолют 6 1:1 82 Демак, монохлорсирка сирка кислота этил эфири ва амидининг учламчи аминлар иштирокидаги реакцияларнинг боришига реакция учун олинган учламчи аминнинг тузилиши, асослилиги, эритувчининг табиати, реакциянинг ҳарорати ва вақти таъсир қилади. 2.10-Жадвал натижаларига эътибор берадиган бўлсак, метил- диэтаноламин билан юқори унум билан туз ҳосил бўлганлигини кўриш мумкин. Сабаби метил-диэтаноламинда асослик бошқа учламчи аминларга нисбатан асослилиги юқори. Ўтказилган тажрибалар натижасида трибутиламин ва метилдиэтаноламин билан хлорсирка кислотаси этил-, бутил эфирлари ҳамда хлорсирка кислотаси амиди билан тегишли тўртламчи аммоний тузлари олинди. Олинган натижалар дастлабки бўлгани учун ушбу натижаларни ривожлантириш ва илмий изланишларни давом эттириш керак деб ўйлаймиз. III. ТАЖРИБАЛАР БЎЛИМИ III.1. Дастлабки моддалар 1. Монохлорсирка кислота этил эфири 144 о С да ҳайдаб тозаланди. Адабиётда Т қайн =142-144 о С. Зичлиги 1,159 г/см 3 . 2. Монохлорсирка кислота бутил эфири 183 С 0 да ҳайдаб тозаланди. Адабиётда Т қайн =181-183 о С. Зичлиги 1,103 г/см 3 . 3. Метил-диэтаноламин 243 о С да ҳайдаб тозаланди. Адабиётда[4] Т қайн =243 о С. Зичлиги 1,04 г/см 3 . 4. Трибутиламин 214 о С да ҳайдаб тозаланди. Адабиётда[4] Т қайн =213 о С. Зичлиги 0,7 782 г/см 3 . 5. Этилацетат 7 8 о С да ҳайдаб тозаланди. Адабиётда[4] Т қайн =77,85 о С. Зичлиги 0,7893 г/см 3 . 6. Ацетон 56 о С ҳайдаб тозаланди. Адабиётда[4] Т қайн =56,1 о С. Зичлиги 0,7899 7. Этил спирт 78 о С да ҳайдаб тозаланди. Адабиётда[4] Т қайн =78,1 о С. Зичлиги 0,7978. 8. Бензол 80 о С да ҳайдаб тозаланди. Ад Этил спиртни абсолютлаш: Лабораторияда 99,9% ли абсолют спирт олиш учун СаСl 2 ли трубка билан беркитилган қайтарма совутгичга уланган 5 литрли колбага бир литр 95% ли спирт ва 250 гр СаО солинади, горелка алангасида 10 соат қайнатилади, колба совитилгандан кейин сувсиз эритувчиларни ҳайдаш учун мўлжалланган мослама орқали ҳосил бўлган 99,5% ли спиртни 78 о С да ҳайдалади. Ҳайдалган спиртни яна сувсизлантириш учун 1,5 литр ҳажмли юмалоқ тубли колба СаСl 2 трубкали қайтарма совутгич билан жихозланиб, унга 75- 100 мл 99,5% ли этил спирт, 5 гр магний қириндиси, 0,5 гр йод солинади. Бунда водород ажралиб чиқади:2 M g + 2 2 C2H5OH M g(OC2H5)2 + + + H2 M g(OC2H5)2 H2O M g(OH)2 C2H5OH Магний тўлиқ эриганидан сўнг колбага 900 мл 99,5% ли этил спирт қуйилади ва ярим соат қайнатилади. Сўнгра спирт ҳ экстракция қилдик, ва мойли қисмни ажратиб, сув насосида ҳайдаб тозаладик. Қолган қолдиқ сув билан ювилди, ёғсимон қисм ажратилди. Монохлорсирка кислота этил эфирини тўлиқ ажратиб олиш учун сувли қисмни бензол билан уч марта экстракция қилдик ва бензолли қават дастлабки ёғсимон қаватга қўшилди. Олинган эритмани СaCl 2 билан қуритдик ва сув насосда дастлаб бензол, сўнгра реакцияга киришмай қолган этил спиртини ҳайдаб олдик. Қолган қолдиқни сув насоси ёрдамида ҳайдадик ва монохлорсирка кислотаси этил эфирини ажратиб олдик. Олинган эфирнинг унуми назарий жиҳатдан этил эфирида 70%, бутил эфирида 71% ни ташкил этди. Трибутил карбэтоксиметиламмоний хлорид тузини олишCH2 C O Cl O C2H5 + N(C4H9)3 N (C4H9)3 CH2C O C2H5 O Cl Реакция учун олинди: Монохлорсирка кислота этил эфири 6,125 гр, 5,28мл,(0,0 1:1 Моль нисбатда Ушбу реакцияни маҳсулот унумини ошириш ва оптимал шароитларини аниқлаш мақсадида монохлорсирка кислота этил эфирини 144 0 С да ҳайдаб реакцияга тайёрлаб олинди. Трибутиламинни ҳам 243 С 0 да ҳайдаб тозалаб реакцияга тайёорлаб олинди. Реакциянинг маҳсулот унумини янада ошириш мақсадида адабиётлардаги маълумотлар асосида монохлорсирка кислота этил эфири реакция учун 5,28 мл ва трибутиламиндан 12 мл олинди.Трибутиламинни 33% ли абсoлют спиртдаги эритмасидан 12 мл, 65-70 0 С ҳароратда қиздирилди, Реагентларнинг моль нисбатлари 1:2 ва температура 65-70 0 С реакция олиб борилишига сабаб, трибутиламин газ ҳолда абсолют спиртга юттирилган бўлиб, абсолют спиртдаги трибутиламиннинг учувчанлиги ҳисобга олдинди. Тажриба тугагандан кейин колбадаги рангсиз суюқликни сув насосида спиртн Монохлорсирка кислота этил эфири 6,125 гр, 5,28 мл,(0,05моль) Метил-диэтаноламин 5,95 гр, 5,72 мл, (0,05моль) Этил спирт (абсолют) 10 мл Моддаларнинг моль нисбатлариCH2 C O C2H5 Cl O : N (C 2H 5O H )2 C H 3 Моль нисбатлари (1:1) Иккита 15 мл сиғимли пробирка олиб, биринчисига 5,28 мл метил- диэтаноламин солинади ва 5 мл этил спирт қўшиб эритилди, 40-50 С 0 қиздирилди. Иккичи пробиркага 5,72 мл монохлорсирка кислота этил эфири солиб, ҳажми 5 мл бўлгунча этил спирт (абсолют) да эритилади ва яхшилаб аралаштириб турган ҳолда оз – оздан пробиркадаги метил- диэтаноламинннинг этил спиртдаги эритмаси қўшилади. Аралашма 1 соат давомида 50-60 С 0 да қиздирилади. Чўкмага тушган тўртламчи туз фильтрланади, бензолда ювилади, СаСl 2 солинган эксикаторда қуритилади.Олинган туз қайта кристалланиб тозалаб 1. Тажриба: Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид олишда бошланғич реагентларнинг моль нисбатларининг (1:1, 1:1.5, 1:2) маҳсулот унумига таъсири. Реакция учун қуйидаги реагентлар олинди. 1. Монохлор сирка кислота этил эфири (МХСКЭЭ) – 5,28 мл (6,125гр. 0.05 моль) 2. Метил-диэтаноламин (МДЭА) – 5,72 мл (5,95 гр. 0.05 моль) 3. Этил спирт(абсолют)– 10 мл МХСКЭЭ ρ=1,159 г/мл МДЭА ρ=1,104 г/мл МХСКЭЭ 122,5 г--------- 119 г МДЭА 6,125 г----------Х Х= 5,95 г МДЭА МДЭА суюқ модда бўлгани учун ҳажмини топдик. ¿5,95 1,04 =5,72 мл МДЭА олдик. (0.05 моль) МХСКЭЭ ҳам суюқ модда бўлиб ҳажмини топдик. (0.05 моль) ¿6,125 1,159 =5,28 мл МХСКЭЭ Эритувчи сифатида 10 мл этил спирт қўшдик. Реакцияни 60-70 С 0 ҳароратида 100 мл. ли колбада 1 соат давомида қиздирдик. Шундан кейин игнасимон криста МХСКЭЭ ва МДЭА 1:3 ва 2:3 нисбатларда реакция олиб борганимизда унум пасайиб кетди.Бундан ташқари эритувчи сифатида этил спирт (абсолют) энг яхши натижа берди. 2. Тажриба: Метил-ди-2-гидроксиэтил-карбэтоксиметиламмоний хлорид олишда эритувчиларнинг махсулот унумига таъсири. Реакция учун қуйидаги реагентлар олинди. Реагентлардан 1:1 моль нисбатда олиб, реакция ўтказдик. 1. Метил-диэтаноламин – 5,72 мл (5,95 гр. 0.05 моль) 2. Монохлорсирка кислота этил эфири – 5,28 мл (6,125 гр. 0.05 моль) 3. Ацетон – 10 мл Қуйидаги тажрибада ҳар хил эритучиларни унумга тасирини кўрдик. Бунда эритувчи сифатида Ацетон, этилацетат ва этил спирт (абсолют) лардан фойдаландик. 1. Монохлорсирка кислота этил эфири ва Метил-диэтаноламиндан 0.05 мольдан олдик, яъни: МХСКЭЭ ρ=1,159 г/мл МДЭА ρ=1,04 г/мл МХСКЭЭ 122,5 г 2. Кейин тажрибада эритувчи сифасида этилацетатдан 10 мл қўшдик. МХСКЭЭ ва МДЭА 1:1 моль нисбатда олинди. Реакция 50-60 С 0 да 2 соат олиб борилди. Реакция натижасида 7,6 г туз олинди ва унуми 63 % га етди. 3. Эритувчи сифатида 10 мл этил спиртдан (абсолют)дан қўшдик. МХСКЭЭ ва МДЭА 1:1 моль нисбатда олдик. Реакция 50-60 С 0 ҳароратда2 соат давомида олиб борилди. Бу реацияда унум ошиб, 9 г туз ҳосил бўлди ва унуми 75 % етди. 3. Тажриба. Унумнинг вақтга боғлиқ ҳолда ўзгаришини аниқлаш. 1. Бу тажрибаларда реагентлардан 1:1 моль нисбатда олдик ва эритувчи сифатида этил спиртдан фойдаландик. Реагентлар қуйидагича ҳажмда олинган. 1. Метил-диэтаноламин – 5,72 мл (5,95 гр. 0.05 моль) 2. Монохлорсирка кислота этил эфири – 5,28 мл (6,125 гр. 0.05 моль) 3. Этил спирт (абсолют) – 10 мл Ушбу кўрсаткич 2.Тажрибада эритувчи сифатида этил спиртдан 10 мл қўшдик.ва реакция 3 соат давом этди унум 75% га кўтарилди. 3. МХСКЭЭ ва МДЭА 1:1 нисбатда олдик ва эритувчи сифатида этил спиртдан 10 мл қўшдик. Реакция 60-70 ҳароратда 4 соат давом этди. Шунда унум 82% бўлди. Трибутил карбэтоксиметиламмоний хлорид тузини олишCH 2 C O Cl O C2H5 + N(C4H9)3 N (C4H9)3 CH2C O C2H5 O Cl Реакция учун олинди: Монохлорсирка кислота этил эфири 6,125 гр, 5,28 мл,(0,05моль) Трибутиламин 9,25 гр, 12 мл,(0,05моль) Этил спирт (абсолют) 15 мл Моддаларнинг моль нисбатлари CH2 Cl C O C2H5 O : N(C4H9)3 Моль нисбати (1:1) Тажрибани ўтказиш учун, иккита 15 мл сиғимли пробирка олиб, биринчисига 12 мл трибутиламин солинади ва 17 мл бўлгунча этил спирт қўшиб эритилди. Иккинчи пробиркага 5,28 мл монохлорсирка кислота этил эфири со Трибутил карббутоксметиламмоний хлорид тузини олишCH2 C O O C4H9 Cl N(C4H9)3 CH2 N (C4H9)3 C O C4H9 O Cl + Реакция учун олинди: Монохлорсирка кислота бутил эфири 3,1 гр, 2,9 мл,(0,02моль) Трибутиламин 3,7 гр, 4,75 мл (0,02моль) Этил спирт (абсолют) 10 мл Моддаларнинг моль нисбатлари CH2 Cl C O C4H9 O : N(C4H9)3 Моль нисбатлари (1:1) Бу реакцияни амалга ошириш учун иккита 15 мл сиғимли пробирка олиб, биринчисига 2,9 мл монохлорсирка кислота бутил эфирини 8 мл бўлгунча этил спирт солинди. Иккинчи пробиркага 4,75 мл тирбутиламин солиб, ҳажми 10 мл бўлгунча этил спиртда эритилади ва тескари совитгичда икки соат қайнатилди. Реакцияни эритувчи этил спирт билан 1:1 нисбатда 50-60 С 0 температура ўтказилганда рангсиз мойсимон суюқлик ҳосил бўлди. Ҳосил бўлган мойсимон суюқлик эритувчиси ваккумда у CH2 Cl C O C2H5 O N(C2H4OH)2 CH3 Ertuvchi N (C2H4OH)2 H3C CH2 C O C2H5 O ClРеакция учун олинди: Монохлорсирка кислота амиди 1,095 гр, 1 мл, (0,0 1 моль) Метил-диэтаноламин 1,19 гр, 1 ,14 мл, (0,0 1 моль) Этил спирт (абсолют) 5 мл Моддаларнинг моль нисбатлари Моль нисбати (1:1) Иккита 10 мл сиғимли пробирка олиб, биринчисига 1 мл монохлорсирка кислота амиди солинади ва 4 мл бўлгунча этил спиртда эритилади ва 50 мл ҳажмли колбага солинади. Иккинчи пробиркага 1,14 мл метил-диэтаноламин солиб, ҳажми 4 мл бўлгунча этил спиртда эритилади ва яхшилаб аралаштириб колбадаги монохлорсирка кислота амид эритмасига қуйилади. Аралашма 6-соат давомида 60-65 0 ҳароратда қиздирилади. Ҳосил бўлган кристаллар фильтрлаб олинади, хлороформда ювилади ва СаСl 2 солинган эксикаторда қуритилади. Метил-ди-2-гидрокси Инфрақизил спектроскопия аминобирикмаларнинг тузилишини ўрганишда муҳим маълумотлар берадиган услубдир. Аминларнинг ютилиш частоталари 3500-3300 см -1 , 1650-1500 см -1 ва 1360-1000 см -1 соҳаларда намоён бўлади, бу соҳалар амино- гуруҳнинг турли хил тебранишига тегишли бўлган ютилиш частоталари ҳисобланади. Частоталар қиймати амино- гурухнинг турига, қандай гуруҳлар билан боғланганига ва молекулада водород боғининг бор ёки йўқлигига ҳам боғлиқ . Алифатик бирламчи аминлар -R - NH 2 ; νNH 2(” ” ”  Š )=3500 ””−1 R N H H R N H H  s  3400 см -1 ( озод )  as  3500 см -1 ( озод ) dNH 2= 1640 − 1560 ” ” −1 Ароматик бирламчи аминлар Ar NH 2 νNH 2= 3400 ” ” −1 Алифатик иккиламчи аминлар N HR R  NH  3350-3310 см -1 Агар водород боғи ҳосил νNH 3 + sˆ = 3000 – – −1 ( кенг соҳада )  s ,  as  1575 - 1600 см -1 R NH R HCl R NH2+]Cl-- R [ νs,νNH 2 + sˆ = 2200 − 2700 ” ” −1 (бир қанча ютилиш частоталари)  NH 2   1600 - 1575 см -1 R N RR H C l NH+]Cl-- R R R [ νNH += 2700 − 2250 ” ” −1 (бир қанча кенг шаклдаги частоталар) Этиленхлоргидриннинг учламчи аминлар билан ҳосил қилган тузларининг тузилиши ИҚ – спектри ёрдамида ўрганилди ва тасдиқланди. Олинган тузларнинг ИҚ – спектри натижалари 1–6 расмларда келтирилган. Олинган тузларининг ИҚ – спектрида тўртламчи туз ҳосил бўлганлигини тасдиқловчи N + – азот атомига 2400–2600 см -1 да валент тебранишлари кузатилди. Олинган тузларининг ИҚ – спектри натижалари 3.1–жадвалда келтирилга Хулосалар 1. Трибутиламиннинг хлорсирка кислотаси этил-, бутил эфирлари ва хлорсирка кислотаси амиди билан этилацетат, ацетон ва этил спирти эритувчиларида реакциялари ўрганилди. Ушбу реакциялар этил спиртида яхши бориши кўрсатилди. 2. Метилдиэтаноламиннинг хлорсирка кислотаси этил-, бутил эфирлари ва хлорсирка кислотаси амиди билан реакциялари этилацетат, ацетон ва этил спирти эритувчиларида ўрганилди. 3. Тажрибалар натижасида трибутиламинда маҳсулот унумининг юқори бўлиши аниқланди. Бу натижалар бутил гуруҳларининг мусбат индукцион эффектининг юқори бўлиши билан тушунтирилиши мумкин. 4. Тажрибалар натижасида этил спиртининг этилацетат ва ацетонга нисбатан яхши эритувчилиги кўрсатилди. 4000. 0 3600 3200 2800 2400 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400.0 40. 0 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100 105 110. 0 cm -1 %T 3402.66 2963.48 2875.84 2635.51 2534.35 1747.99 1651.89 1547.511528.58 1470.28 1382.21 1213.98 1105.451064.63 1027.38 926.22 867.74 780.65 738.64 580.06Монохлорсирка кислотаси этил эфирининг трибутиламин билан ҳосил қилган тузининг ИҚ-спектри 400 0.0 3 60 0 3 200 280 0 2 400 200 0 1800 1 60 0 140 0 1 20 0 1 000 800 6 00 4 00 .0 0 .0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 110 120.0 cm -1 %T 3393.47 2963.60 2875.84 2629.52 2530.08 1746.38 1636.33 1468.38 1416.32 1381.45 1311.87 1208.45 1107.32 1061.09 1028.60 948.79 868.85 780.70 739.06 697.56 579.29 412.04 2935.57 Монохлорсирка кислотаси бутил эфирининг трибутиламин билан ҳосил қилган тузининг ИҚ-спектри 4000. 0 3600 3200 2800 2400 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400.050.0 5254565860626466687072747678808284868890.0 cm -1%T 3380.53 1644.90 1404.89 1263.09 1070.89 766.51 646.63 436.96 3187.67 3047.61 2890.75 2829.13 1742.65 1613.98 1093.70 928.67 581.811026.57 Монохлорсирка кислотаси амидининг метилдиэтаноламин билан ҳосил қилган тузининг ИҚ-спектри 4000. 0 3600 3200 2800 2400 2000 1800 1600 1400 1200 1000 800 600 400. 0 10. 0 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95. 0 cm -1 %T 3377.37 1634.67 1402.76 1261.58 1070.55 940.13 767.71 646.62 439.29412.53 2957.98 2885.15 1739.86 1669.93 1429.37 Монохлорсирка кислотаси этил эфирининг метилдиэтаноламин билан ҳосил қилган тузининг ИҚ-спектри Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1 . Химическая энциклопедия : Справочное изд. в 5-и т. / Под ред. И.Л. Кнунянца М.: Сов. энциклопедия, 1998. Т. 1. С. 153,1220. 2. «Журнал физической химии» Том-84. № 12. 2010 г. С. 2265-2270 . Ахмедов Қ. Н . , Йўлдошев Ҳ. Й. Органи к кимё усуллари // Тошкент , « Университет » 19 98 , 1- қисм. Б. 90 – 112 . 3. Абдусаматов А. Органи к кимё // Тошкент , « Меҳнат » 19 87 , Б. 175 – 177 . 4. Методы получения химических реактивов и препаратов М.; И Р Е А , 1967. выпуск 17. С. 176-177. 5. Химическая энциклопедия т.1 абл-дар, М.:Советская энциклопедия, 1988 стр. 147-149 6. Артеменко А.И. Органическая химия.- М.: Высшая школа, 1998. -С.544. Садыков А.С., Розенгарт Е.В., Абдувахабов А.А., Асланов Х. А. Холинэстеразы. Активный центр и механизм действия Изд, «Фан» Т 15. Степаненко Б.Н. О рганическ ая хими я Москва, « Медицина » 19 80 . С. 1 96 - 197 . 16. Стародубцев Д.С. Органическая химия Изд, «Высшая школа» Москва 1991. С. 105,112,209. 17. Патапов В.М. , Татаринчик С.Н. Органическая химия Изд, «Химия» Москва 1972. С. 170,186-187. 18. Чаусер М. Г, Викторов Г. А Патент. РУ 2111957 Способ получения 3- хлоро-2 гидрокси пропил тириметиламмоний хлорид. 1998 г 19. Гафуров Р. Г, Фёдоров. Б.С, Матыжонов.И. Патент.Ру 22214395 способ получиния N , N , N , N триэтил (2-бензаоксиэтил) аммоний хлорид . В 2003 г 20. Сухорова Р. И, Люстик А. А, Мухина Н.А. Патент Ру. 203688699. Способ получения гидрохлорида-диметиламиноэтиловоя эфири . 21. Автор Патент.Ру.20644475.Ацетилсалицилат [ Трис(гидроксиметил)метил ] аммония обладаюший противово сполительной, анальтетическ карбонилэтил]-аммоний 2-гидрокси-пропионаты, обладающие свойствами ингибиторов коррозии стали 2008 26 .Автор : Бегиева.М.Б, Хараев.А.М, Малкандуев.Ю. А, Бажаева.Р. Ч, Лигидов.М.Х N,N- Диаллиласпарагиновая кислота и способ ее получения Опубликовано: 27.01.2013 Бюл. № 3 27 .Автор : Исмагилов. Р.М, Радбиль А.Б, Кушнир С.Р, Шмидт Э. Н, Радбиль Б. А. Четвертичные аммониевые соединения на основе смоляных кислот и канифоли, обладающие фунгицидными, бактерицидными и поверхностно- активными свойствами (RU 2256649): 28. Юнусов Т. К., Зайнутдинов У. Н., Утениязов К.У., Солихов Ш. И. Кимёда физикавий усуллар // Тошкент «Университет» 2007 Б . 63-65. 29. Казицина Л. А. Куплетская Н.Б. Применение УФ, ИК, ЯМР и масс- спектроскопии ва органической химии Изд, МГУ Москва 1979 г. С. 249-250. 30. Каррер П . Ку 36 . Четвертичные моноалкиламидоамины. Monoalkyl quats: Gfn/ 6399799 США МПК7 С 07 С. 233/00. Croda, Ihe, Pereira Abel G., NiKolopoulos Kastas. № 09/409204; Заявл. 30.09.1999; Опубл. 04.06.2002; НПК 554/52. Англ. 37. Кобьякова Н.К., Ворбьева О.Н. Нов ый серийный убийца./ Химия и жизнь. 2006 г. №8 с 50-51 38. В.И. Левашова, Н.И. Никонорова. Синтез и исследование свойств четвертичных аммониевых солей на основе этаноламина и эпихлоргидрина. Башкирский химический журнал. 20 08 г. Том.1 5 . №3 с 2 6- 2 8. 39. Харитонова Е.В., Журавлев О.Е., Червинец В.М., Ворончихина Л.И., Демидова М.А. Синтез и антимикробная активность тетрахлорферратов четвертичного аммония, пиридиния и морфолиния./ Химико- фармацевтический журнал. 2012 г. Том 46. №5. С-8. 40. Пат. РФ 2082713. Четвертичные аммониевые со 4 4. Фахретдинов , П . С . Синтез новых присадок для улучшения вязкостных характеристик нефтей на основе доступного нефтехимического сырья / П . С . Фахретдинов , Д . Н . Борисов , Г . В . Романов // В материалах V конгресса нефтегазопромышленников России . - Казань : ЗАО " Новое знание ". -2004. - С .177-178. 4 5. Фахретдинов , П . С . Новые регуляторы реологических свойств высоковязких нефтей на основе α - олефинов / П . С . Фахретдинов , Д . Н . Борисов , Г . В . Романов // В материалах IV школы - семинара « Проблемы тепломассообмена и гидродинамики в энергомашиностроении ». – Казань : КГУ . -2004. - С .520-522. 4 6. Фахретдинов , П . С . Пути рационального использования α - олефинов в син - тезе реагентов для нефтяной промышленности / П . С . Фахретдинов , Д . Н . Бо - рисов , 50 . Борисов , Д . Н . Влияние новых аммониевых соединений на реологические свойства проблемных нефтей / Д . Н . Борисов , П . С . Фахретдинов , Г . В . Романов // В материалах Международной научно - практической конфе - ренции « Повышение нефтеотдачи пластов на поздней стадии разработки 21 нефтяных месторождений и комплексное освоение высоковязких нефтей и природных битумов ». - Казань : « Наука » АН РТ . -2007. - С .113-114. 51 . Фахретдинов , П . С . Ингибиторы коррозии из ряда амино - и аммониевых соединений на основе α - олефинов и оксиэтилированных нонилфенолов [ Текст ] / П . С . Фахретдинов , Д . Н . Борисов , Г . В . Романов [ и др .] // Нефтегазо - вое дело [ Электронный ресурс ]. Режим доступа - http://www.ogbus. ru/authors/Fahretdinov/Fahretdinov_2.pdf свободный - проверено 01.