Multimediya texnologiyasi va undan o’quv jarayonida foydalanish.

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	58.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	25 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Hojiakbar Turatov

Ro'yxatga olish sanasi 08 Aprel 2025

2 Sotish

Multimediya texnologiyasi va undan o’quv jarayonida foydalanish.

Sotib olish

2
MUNDARIJA
Kirish ....................................................................................................................................................... 2
I.BOB Multimedia .................................................................................................................................... 5
................................................................................................................................................................. 5
1.1. Multimedia tizimlari va texnologiyalari haqida asosiy tushunchalar ................................................. 5
1.2. Ta’limda multimedia. Faoliyatning turli sohalarini multimedia va axborot bilan ta’minlash ........... 13
INTERFAOL TA’LIM METODLARI ............................................................................................................ 18
II.BOB MULTIMEDIA ILOVALAR YARATISH ............................................................................................ 23
2.1 Multimedia ilovalar yaratish va ishlab chiqish bosqichlari ............................................................... 23
Xulosa ................................................................................................................................................... 33
............................................................................................................................................................... 34
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati: ...................................................................................................... 34

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Respublikamizda ta’lim-tarbiya tizimini
yanada takomillashtirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganligi ta’lim tizimi

3
sifatini yuqori saviyaga olib chiqishni talab etmoqda. Uzluksiz ta’lim tizimida
“Informatika” fani o‘qituvchisi faqatgina fan o‘qituvchisi emas, balki ta’limda va
boshqaruvda axborot texnologiyalaridan foydalanishning samarali tashkil etuvchisi
bo‘lib hisoblanadi.
Axborot hajmining keskin kengayib borayotganligi o‘quvchilar chun ham,
pedagoglar uchun ham fanni o‘rganishda innovatsion pedagogik texnologiyalardan
foydalanishni taqozo etadi. “Informatika” ta’limi jarayonida turli-tuman pedagogik
texnologiyalardan foydalanib, samarali natijaga erishish uchun o‘qituvchi o‘zining
pedagogik faoliyatini oldindan loyihalashtirishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Shuni hisobga olgan holda biz informatika o‘qituvchisining pedagogik faoliyatini
bir butun model ko‘rinishiga keltirib oldik.
Informatikani o‘qitishda foydalaniladigan texnologiyalar xilma-xil bo‘lib (ta’limda
virtual texnologiyalar, o‘quv-biluv faoliyatini faollashtirishga qaratilgan
texnologiyalar, multimediali texnologiyalar, o‘quvchilar bilimini nazorat qiluvchi
texnologiyalar, loyihaviy o‘qitish texnologiyalari ва ҳ.к.), qo‘llanmada bu
texnologiyalar informatikani o‘qitish misolida batafsil yoritib berilgan.
Informatikani o‘qitish jarayonida ta’lim jarayonini loyihalashtirish muhim vazifa
hisoblanib, o‘qituvchining innovatsion pedagogik faoliyatni loyihalashtirishi
natijasida o‘quv jarayonini, darsdan tashqari mashg‘ulotlarni loyihalashtirish,
bilimlarni nazorat qilish va baholashni loyihalashtirish, informatikani kasbga
yo‘naltirib o‘qitishni loyihalashtirishga erishilishi ilmiy tushunchalarga asoslanib
ochib berilgan. Respublikamizda oshiralayotgan islohotlarining bosh maqsadi va
harakatga keltiruvchi kushi – har tomonlama rivojlangan barkamol insondir.
Mamlakatimizda rivojlanishning muhim sharti zomonaviy iqtisodiyot fan,
madaniyat, texnika, texnologiya rivoji asosida kadrlar tayyorlanishlarning
takomillashgan tizimini yaratishdan iborat.
Darvoqe, har bir jamiyatning bugungi kuni va kelajagi uning ajralmas qismi va
hayotiy zarurati bo‘lgan ta’lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan

4
belgilanadi. Bugungi kunda mustaqil taraqqiyot yo‘lidan borayotgan
mamlakatimizning uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi
sifat bosqichiga ko‘tarish, unga ilg‘or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy
qilish hamda samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. “Ta’lim
to‘g‘risida”gi qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning qabul qilinishi
bilan uzluksiz ta’lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar tayyorlashning asosi yaratildi.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” ni amalga oshirishda uzluksiz ta’lim tizimining
tuzilmasi va mavzusini zamonaviy ilmiy fikrlar yutuqlari va ijtimoiy tajribaga
tayangan holda tub islohotlari ko‘zda tutulgan . Buning uchun, avvalo, uzliksiz
ta’lim tizimining barcha shakldagi ta’lim muassalarida ta’lim jarayoni sifatida
ta’minlovchi ilg‘or ilmiy-metodik jihatdan asoslangan uslublarni amalda qo‘llash
lozim. Fanda texnika va ilg‘or texnologiya yutuqlaridan foydalangan holda yosh
avlodga ta’lim va tarbiya berishning maqsad, maznun, uslub va vositalarini ilmiy
jihatdan ta’minlash pedagogika fanining dolzarb muammolarning biri
hisoblangan.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati uzluksiz ta’lim tizimi orqali
shaxsning har tomonlama barkamol bo‘lib yetishishini ko‘zda tutadi. Shaxs
uzluksiz ta’limda va kadrlar tayyorlashda ta’lim va xizmatlarining iste’molchisi
sifatida namoyon bo‘ladi.
Shaxs ta’lim xizmatlarining ishlab chiqaruvchisi sifatida ta’lim jarayonida bilim va
tajribani talaba (yoki o‘quvchi)ga uzatish, ishlab chiqarish moddiy muhiti
sharoitida, shunungdek, fan, madaniyat va ta’lim xizmatlarida ishtirok etadi.
Respublikada shaxslarga o‘z ijodiy salohiyatini amalga oshirish uchun
mutaxasislik ta’lim dasturini tanlash huquqi berilgan. Oliy ta’lim uzluksiz
ta’limda muhim o‘rinni egallaydi. Oliy, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar
ta’limlari uzluksiz ta’lim tizimining mustaqil turi hisoblanadi va O‘zbekiston
Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni va “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”ga muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu hujjatlarda oliy ta’limning

5
belgilangan vazifalaridan biri yuqori saviyada o‘qitishni ta’minlash va malakali
kadrlarni zamonaviy ta’lim kasb-hunar dasturlari asosida tayyorlashdir. Oliy
ta’lim o‘qituvchisining faoliyati shaxsni tarbiyalash jarayonida ta’lim-tarbiya olish
sharoitlarini yaratish, uning ehtiyojlarini qondirish va qobilyatlarini ochish hamda
rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim . O’qituvchisining malakasi maxsus va
pedagogik fanlar bilan yoritiladigan ikki qirraga ega bo‘lishi lozim va u doimo:
“Nima uchun o‘qitish kerak?”, “Qanday o‘qitish kerak?” degan savollarga javob
topish zarur. Bu javoblar pedagogika fanining asosiy qoidalari va qonuniyatlariga
mos holda talqin qilinishi, shuningdek, ta’lim hususiyatlari e’tiborga olingan
bilimlarga asoslangan bo‘lishi lozim. Pedagogikaning muhim mummolaridan biri
o‘qituvchining mutaxassisligiga faoliyatining asosini tashkil etish shart bo‘lgan
pedagogik jarayon nazariyasini ishlab chiqishdir.
Kurs ishining maqsad va vazifalari : Informatika darslarida multimedia
ilovalarini yaratish va undan o‘quv jarayonida foydalanib o‘quvchilarning
fikrlash qobiliyatini shakllantirish. Fanga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish.
Kurs ish predmeti: Umumiy o’rta ta’lim maktablarida “Informatika fanlarini
o’qitishda multimediyali texnalogiyalar” bobini o’qitish jarayoni.
Kurs ishi obyekti: Umumiy o’rta talim maktabi binosi va shu sohaga doir
ko’rgazma materiallar.

I.BOB Multimedia

1.1. Multimedia tizimlari va texnologiyalari haqida asosiy tushunchalar

6
"Multimedia" termini "multi" — ko’p va "media" — muhit, tashuvchi, muloqot
vositasi so’zlaridan tuzilgan. Bu so’zlarni o’zbek tiliga “ko’p muxitli” kabi tarjima
qilish mumkin
Multimedia — bu turli kompyuter texnologiyalarining to’plami bo’lib, unda turli
shakldagi va ko’rinishdagi ma’lumotlar, masalan, grafika, tekst, video,
fotografiya, xarakatlanuvchi obrazlar (animatsiya), ovozli effektlar qo’llaniladi.
Qoidaga ko’ra multimedia deganda interaktiv dasturiy ta’minot orqali
boshqariladigan vizual va audio effektlarning birgalikda qo’llanilishi tushuniladi.
“Multimedia” tushunchasiga bir qancha misol keltiramiz:
 Multimedia (multimedia) – bu zamonaviy kompyuterli axborot texnologiyalari
bo’lib, u kompyuter sitemasida tekst, ovoz, videotasvir, grafik tasvir va animatsiya
(multiplikatsiya) ni birgalikda qo’llash imkonini beradi.
 Multimedia – bu kompyuterda tekst, grafika, animatsiya, raqamli o’zgarmas
tasvirlar, video, ovoz, nutq kabi tipli ma’lumotlarni kiritish, qayta ishlash, saqlash
almashish va tasvirlash imkonini yaratuvchi texnologiyalar yig’indisidir.
 Multimedia — bu tasvir va xarakatli video, animatsiyali kompyuter grafikasi va
matn, nutq va yuqori sifatli ovoz bilan ishlashni ta’minlovchi interaktiv sistemadir.
Multimediali – kompyuter — bu multimedia texnologiyalarini amalga oshiruvchi
apparat va dasturiy ta’minotiga ega bo’lgan kompyuterdir.
Multimedianing rivojlanish tarixi.
Multimedia-texnologiyalari informatikaning eng dolzarb va mashxur
yo’nalishlaridan biri xisoblanadi. Bu yo’nalishning asosiy maqsadi “tasvir, tekst va
matn ovoz, video animatsiya va boshqa tasviriy effektlar (Simulation)
kollektsiyasiga ega bo’lgan, hamda interaktiv va boshqa vizual boshqaruv
mexanizmiga ega bo’lgan” mahsulotlarni yaratishdan iborat. Bu tushuncha 1988
yil yangi texnologiyalarni tadbiq qilish va foydalanish muammolari bilan
shug’ullanuvchi yirik Yevropa Komissiyasi tomonidan bayon qilingan.
80 – yillar oxirida multimedia – texnologiyalarini gumanitar soxalarda qo’llashga

7
bo’lgan qiziqishlarni oshishi, bevosita atoqli amerikalik kompyuter – biznesmeni
Bill Geyts nomi bilan bog’liq. U turli “muxitli”: tasvir, ovoz, animatsiya va
gipermatnli sistema asosidagi multimedia maxsulotlarini yaratish va amaliyotda
muvaffaqiyatli qo’llash g’oyasini ilgari surgan ("National Art Gallery. London").
Aynan mana shu maxsulot o’zida multimedianing quyida keltirilgan 3 ta
asosiy printsipini mujassamlashtirib olgan edi:
1. Ma’lumotlarni inson sezuvchi turli ma’lumot muxitlari kombinatsiyasi yordamida
tasvirlash.
2. Maxsulotdagi ma’lumotlarni tasvirlashni turli xil liniyalarini mavjudligi (xususan
unda ma’lumotni tasvirlash liniyasini maxsulotda mavjud bo’lgan boshqaruv
mexanizmi orqali insonni o’zi belgilaydi).
3. Interfeysning badiiy dizayni va navigatsiya vositalari .
Multimedia texnologiyalarining asosiy afzalligi
Multimedia texnologiyalarining asosiy afzalligi va o’ziga xos xususiyati
ma’lumotlarni tasvirlashda faol qo’llaniladigan multimedianing quyidagi
imkoniyatlari xisoblanadi :
 Katta xajmli xar xil turdagi ma’lumotlarni bitta tashuvchida saqlash imkoniyati (20
tagacha avtorlik tomlari, 2000 va undan ko’proq sifatli tasvirlarni, 30 – 45 minutli
vidoyozuv, 7 soatlik ovoz) ;
Ekranda tasvirni yoki uning zarur qismini kattalashtirish (detallashtirish)
imkoniyatini mavjudligi. Ba’zi xollarda tasvir sifatini saqlagan xolda 20
martagacha kattalashtirish (“lupa” rejimi) mumkin. Ayniqsa bu san’at asarlarini va
noyob tarixiy xujjatlarni namoyish qilishda juda muxim.;
 Ilmiy tadqiqot va tanishish maqsadlarida tasvirlarni turli dasturiy vositalar
yordamida tasvirlarni solishtirish va qayta ishlash;
 Tasvirlanayotgan tasvir: tekst yoki vizual materialdagi “kalit so’z (yoki soxa)” ni
ajratib ko’rsatish imkoniyati va bu ajratilgan elemen orqali tezkor ma’lumotnomani
yoki boshqa tushunturuvchi (shuningdek vizual bo’lgan) ma’lumotni (gipertkst
yoki gipermedia texnologiyasi) olish;

8
 Statik tasvir yoki ixtiyoriy boshqa bir dinamik vizual qatorni uzluksiz muzika yoki
audioovoz bilan birgalikda tasvirlash imkoniyati;
 Film yoki video yozuvlardagi videofragmentlarni qo’llash imkoniyati va xakoza,
ya’ni “stop – kadr”, videoyozuvni kadr bo’yicha varaqlash funktsiyalari;
 Ma’lumotlar bazasi tarkibiga obrazlarni qayta ishlash metodlarini, animatsiyalarni
kiritish imkoniyati va x.k.;
 Internet global tamog’iga ulanish imkoniyati ;
 Turli dasturlar ( tekst, grafik va ovoz redaktorlari , kartografik informatsi yalar ) bilan
ishlash imkoniyati ;
 Maxsulot tarkibidagi ma’lumotlardan xususiy "galere yani " ( tanlanmani )
("karman" yoki " eslatmalar " rejimi );
 “o’tilgan yo’lni eslab qolish” yoki zarur ekran “sahifa”sida “qatlam”larni yaratish
imkoniyati ;
 Maxsulot tarkibidagi xamma ma’lumotlarni avtomatik ko’rish ("slayd-shou") yoki
multimediali maxsulot tarkibiga animatsiyali yoki ovozli “yo’lboshlovchi”n
kiritish; maxsulot tarkibiga o’yin komponentlarini kiritish imkoniyati ;
 Ma’lumotlar bo’ylab “erkin” navigatsiya va asosiy menyuga (asosiy mundarijaga)
tez qaytish, hamda maxsulotni ixtiyoriy nuqtasiga tez o’tish imkonitini mavjudligi .
Multimedia ni qo’llanilish sohalari
 Kompyuter texnologiyalaridan foydalanib o’qitish (maxsus tadqiqotlar natijalariga
ko’ra, eshitgan narsalarning xotirada choragi eslab qolinadi, ko’rgan narsaning
uchdan biri eslab qolinadi, bir vaqtda ko’rib va eshitgan narsalarning 50 %i eslab
qolinadi. Agar foydalanuvchi multimediali ilovalar yordamida o’rganish
jarayoniga faol jalb etilsa 75 foiz eslab qoladi).
 Informatsion va reklama xizmati.
 Dam olish, o’yin va virtual reallik tizimlarida.
 Multimedia" atamasi lotinizmdir, ingliz manbalaridan deyarli turli xil
transkripsiyalarda turli tillarga kirib borgan. Lotin so'zlarining birikmasidan
Demak, "multimedia" "ko'p muhitlar" degan ma'noni anglatadi.

9
 "Multimedia" tushunchasi inson faoliyatining turli sohalarida qo'llaniladi.
Kompyuter sohasida bu saytlarning rivojlanishi, gipermatnli tizimlar, kompyuter
grafikasi, kompyuter animatsiyasi va hk.; ommaviy axborot vositalarida -
jurnalistika, shu jumladan internet-jurnalistika, nutq va ijtimoiy aloqalar va
boshqalar; san'at sohasida - tarmoq san'ati, kompyuter animatsiyasi, kompyuterdagi
videolarni tahrirlash, ovoz yozish, film va boshqalar.
 Kiril va Metyusning "Entsiklopediyasi" da multimediya elektron saqlash vositasi
sifatida aniqlangan, uning ichiga bir necha turlari: matn, rasm, animatsiya va
boshqalar kiradi.
 "Amaliy kibernetikaning asosiy tushunchalari va ta'riflari" lug'atida multimedia
interfaol dasturlar nazorati ostida vizual va audio effektlarning o'zaro ta'sirini
anglatadi. Odatda bu bitta elektron resursda matn, tovush va grafika
kombinatsiyasini, yaqinda esa ko'proq - animatsiyalar va videolarni anglatadi.
 Verner, 1996 yilda Rossiyada tarjima qilingan birinchi multimedia
monografiyalaridan biri muallifi, multimedia texnologiyalari axborot jamiyatining
yangi texnologik shakllaridan biri ekanligini ta'kidladi. Bu axborotni qayta ishlash
va inson-kompyuterning o'zaro ta'sirining mutlaqo yangi darajasini ochadi (video
ketma-ketliklari, matnli va audio ma'lumotlar, kompyuter grafikasi va animatsiya
o'zboshimchalik bilan tartibga solinishi, o'zgartirilishi va / yoki ma'lumotlarni
boshqa shaklda namoyish etilishi mumkin).
 Rubicon veb-saytidagi "Informatika" tizimli lug'at-katalogida
http://www.rubricon.com "multimedia texnologiyalari » deb belgilangan "Turli
xil ma'lumotlarni, shu jumladan matn, ovoz va grafikani (harakatlanuvchi tasvir va
animatsiyani) yaratish, saqlash va o'ynashni ta'minlaydigan kompyuter
texnologiyasi".
 Asosiysi, multimedia texnologiyalari ta'minlaydi almashish kompyuter yoki
boshqa elektron jihozlardan foydalangan holda matn, grafika, ovoz, animatsiya va
video, ya'ni multimediya elementlari. Multimedia elementlarini bitta loyihaga
bog'lash dasturiy vositalar yordamida amalga oshiriladi. Multimediya elementlarini
ekranda va multimediya elementlarini taqdim etish natijalari foydalanuvchi

10
interfeysi deb nomlanadi. Multimediya ijro etish uchun apparat va dasturiy
ta'minot platforma yoki deyiladi multimedia muhiti .
 Multimedia muhiti har qanday shaklni olishi mumkin va har qanday
kombinatsiyadan iborat bo'lishi mumkin: matn, gipermatn, ikki o'lchovli va uch
o'lchovli grafika, animatsiya, harakatlanuvchi tasvir (raqamli video va foto),
musiqa, ovoz effektlari. Yangi asboblar to'plamining mahsuloti sifatida multimedia
vositalari oldingi audiovizual vositalarning afzalliklarini o'zlashtiradi, lekin ularni
buzmang.
 Multimedia turlari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
 Chiziqlimultimedia ko'pgina multimediya elementlarini namoyish etishning sodda
shakli bo'lib, bunda foydalanuvchi multimediya elementlarini passiv ko'rishi
mumkin, va multimedia elementlarini ko'rish ketma-ketligi skript tomonidan
belgilanadi.
 Chiziqsiz (interfaol) multimedia [interfaol (ko'p) media] - foydalanuvchi bilan
muloqot rejimida elementlarni tanlash va boshqarish imkoniyatiga ega bo'lgan
ko'plab multimediya elementlarini namoyish etish uchun shakl.
 Gipermediya[gipermedia, H - media] - interfaol multimedia, unda foydalanuvchiga
ketma-ket tanlashi mumkin bo'lgan tegishli multimedia elementlarining tuzilishi
beriladi, ya'ni ma'lumotlarni yozib olish tuzilmalarini tashkillashtirishning
multimedia turlariga gipermatn tushunchasini kengaytirish
 Jonlivideo - "Haqiqiy / jonli video" - multimediya tizimining real vaqtda ishlash
qobiliyati nuqtai nazaridan tavsiflari.
 Shu bilan birga, multimedia an'anaviy statik vizual ma'lumot (matn, grafika) va
dinamik (nutq, musiqa, videokliplar, animatsiya va boshqalar) ni birlashtirgan
kompyuter texnologiyalarining maxsus turidir. Ushbu "multimediya"
tushunchasining texnologik talqini kompyuter texnologiyalari sohasi
mutaxassislari tomonidan foydalaniladi va sizga axborotni o'qiydigan /
foydalanuvchi va tinglovchilariga aylangan iste'molchiga samarali ta'sir
ko'rsatadigan turli xil dasturiy va texnik vositalardan foydalanadigan

11
multimediyadagi turli xil axborot imkoniyatlarini kiritish imkonini beradi.
tomoshabin.
 Ya'ni, multimediya deb multimediya qobiq dasturi, shuningdek, multimedia
texnologiyalari asosida ishlab chiqarilgan mahsulot va kompyuter uskunalari
tushunilishi mumkin.
 Chunki multimedia texnologiyalari murakkab , keyin ushbu texnologiyalarning
ba'zi elementlari mustaqil atamalar bilan belgilanishni boshladilar, bu erda
"multimedia" so'zi sifat sifatida ishlatiladi: multimedia jarayonlari, multimediya
tizimlari, multimedia dasturlari, multimedia mahsulotlari, multimedia manbalari,
multimedia xizmatlari (garchi uyg'unlik uchun bo'lsa ham) bunday iboralarda
"multimediya" sifatini ishlatish to'g'ri bo'lar edi).
 Shunday qilib, multimedia manbalari birinchi navbatda multimediali vositalardan
farq qiladi:
 Har xil turdagi ma'lumotlarni o'z ichiga olishi mumkin (nafaqat matnli, balki
ovozli, grafik, animatsion, video va boshqalar);
Ularning muhim xususiyati interaktivlik - resurs, dastur, xizmat va shaxsning faol
o'zaro ta'siri, ularning o'zaro ta'siri. Foydalanuvchi bir yoki boshqa vaqt oralig'ini
olishi mumkin va shu bilan uning hammuallifi sifatida ishlaydi;
gipermatnni o'z ichiga oladi.
Madaniyat insonning o'ziga xos xususiyati, uning faoliyat sub'ekti sifatida
rivojlanishining o'lchovi, ijtimoiy hayotning turli sohalaridagi inson faoliyati
shartlari va usullarini o'zlashtirish mezonidir. Madaniyatni bunday tushunish
multimedia tabiatini o'rganish istiqbollarini ta'kidlashga imkon beradi:
multimediali madaniy hodisa va uni kulturologlar, nazariyotchilar, amaliyotchilar
va madaniy hamjamiyat tomonidan baholash;
Jamiyat, multimediya yaratuvchilari va foydalanuvchilari zamonaviy
madaniyatning yuqori tezlikda o'zgarishi munosabati bilan an'anaviy madaniy

12
tafakkurdagi o'zgarishlarni aks ettirish, bu axborot va aloqa kanallari modellaridagi
texnik yangiliklar bilan bog'liq;
Madaniy merosni raqamlilashtirish (inglizchadan raqamli - raqamlilashtirish), bu
nafaqat mutaxassislar tomonidan ushbu muammoni nafaqat axborot
texnologiyalari, balki falsafiy, madaniy va ijtimoiy-madaniy sohalarda ham har
tomonlama tushunishni talab qiladi.
Madaniyatning amaliy tarkibiy qismi madaniyatning turli xil ko'rinishlarida,
mavjudlik shakllarida, ommaviy axborot vositalarida va inson faoliyati natijalarida
rivojlanishi va ishlashi bilan bog'liq bo'lib, madaniyatning yangi turi - elektronning
paydo bo'lishi haqida gapirishga imkon beradi.
Hozirgi kunda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, xususan tez
rivojlanayotgan Internet, umumiy muammolarni hal qilishda individual ijodiy
salohiyat va samarali jamoaviy hamkorlikni amalga oshirishning tobora samarali
vositasiga aylanmoqda. Mahalliy va xalqaro hamjamiyatlarning birgalikdagi
manfaatlariga asoslangan ta'lim, oson va to'g'ridan-to'g'ri aloqa, shuningdek,
ma'lumot olish erkinligi tufayli madaniyat va jamoat aloqalarini rivojlantirishni
jadallashtiradi.
Zamonaviy ma'lumotlarning, birinchi navbatda, multimediya texnologiyalarining
o'ziga xos xususiyati shundaki, ular nafaqat iste'molga mo'ljallangan mahsulotni
ishlab chiqarish, balki undan foydalanadigan odamga bilvosita ta'sir ko'rsatib, o'zi
haqidagi fikrlarini o'zgartirish qobiliyatidir. Bu "virtual haqiqat" uskunalarini ixtiro
qilish va Internetni global kompyuter tarmog'iga aylantirish kabi axborot
texnologiyalari sohasidagi yutuqlarning natijasidir. Ma'lumotlarni qayta ishlash va
taqdim etishning yangi turlari (CD - ROM, DVD , boshqa elektron ommaviy
axborot vositalari), ma'lumotlarga kirishning yangi usullari (Internet, "virtual
haqiqat" texnologiyalari va boshqalar) madaniyatimizni diversifikatsiya qilish,
ma'naviy, madaniy, ijtimoiy qadriyatlar, ma'lumotlar va bilimlarning global

13
almashinuviga yordam beradi va odamlar o'rtasida yanada faol aloqaga yordam
beradi.
Har doim, har xil jamiyatlarda odamlar "ramziy muhitda" yashagan. Zamonaviy
yangi elektron aloqa tizimining tarixiy o'ziga xosligi shundaki, insoniyat madaniy
rivojlanishining oldingi shakllari va bosqichlaridan farqli o'laroq, hozirgi "haqiqiy
fazilat madaniyati" uning global miqyosda tarqalishi va ijtimoiy hayotning barcha
sohalariga va umuman inson hayotiga ta'siri bilan ajralib turadi. Aloqaning
boshlang'ich shakllarining shakllanishi (mnemonik aloqa usullari, ideogrammalar
va axborot uzatishning ikonik shakllaridan) zamonaviy mediamobil analoglariga
ma'lum darajada yo'l ochdi.
1.2. Ta’limda multimedia. Faoliyatning turli sohalarini

14
multimedia va axborot bilan ta’minlash
Multimedia vositalaridan samarali foydalanishning imkoniyatlaridan biri bu
o‘qitishdir. Talabalar didaktik materialni eshitishadi va ko‘rishadi, uning
taqdimotini boshqarishda faol ishtirok etishadi. Masalan, ular noaniq yoki ayniqsa
qiziqarli qismlarga qaytishadi. Multimediya o‘quv dasturlari, masalan, til, bu
jarayonni g‘ayrat bilan o‘rganish usulini qo‘llash orqali xorijiy so‘zlarni
yodlashning an’anaviy usuliga qaraganda ancha yoqimli qiladi.
Ma’lumki, o‘quv jarayonida talabalar taklif etilgan materialning to‘rtdan bir
qismini o‘zlashtiradilar. Multimedia texnologiyalari ushbu ko‘rsatkichni 2-3
barobar oshirishga imkon beradi, chunki bu sinergetik mashg‘ulotlarni o‘tkazish
uchun imkoniyat yaratadi. Bir vaqtning o‘zida materialni vizual va eshitish
qobiliyati, uning taqdimotini boshqarishda faol ishtirok etish, qayta tahlil qilishni
talab qiladigan bo‘limlarga qaytish.
Ta’lim va o‘qitish jarayonida multimediyadan foydalanish umumiy ta’lim va o‘z-
o‘zini o‘qitish, shuningdek, mutaxassisning biznes va kasbiy rivojlanishi uchun
istiqbolli hisoblanadi. Masofaviy ta’limni rivojlantirishda multimedia
texnologiyalarining roli ayniqsa katta. Kelgusida ta’lim sohasida multimediyaning
o‘rni kuchayadi, chunki yuqori malakali malaka beradigan bilimlar doimo tez
o‘zgarib turadi.
Bugungi avlodning multimediya ta‘lim mahsulotlari foydalanuvchilarga individual
sozlash uchun ko‘plab variantlarni taklif qiladi, ya’ni o‘quv materialini
o‘zlashtirgan talaba, o‘qish tezligini, materialning hajmini va qiyinchilik darajasini
o‘zi belgilaydi. Muayyan materialni o‘rganish uchun talab qilinadigan vaqtni tejash
o‘rtacha 30% ni tashkil qiladi va olingan ma’lumotlar xotirada ancha uzoqroq
saqlanadi.
Marketing bo‘yicha mutaxassislar uzoq vaqt davomida (o‘quv tizimida
multimedia dasturlari paydo bo‘lishidan oldin) talaba ushbu materialni
o‘zlashtirgan usul va ushbu materialni eslab qolish (xotirada tiklash) o‘rtasidagi
aniq bog‘liqlikni payqadi. Masalan, tinglangan materialning chorak qismi eslab
qolinadi. Agar talaba materialni vizual ravishda idrok etish qobiliyatiga ega bo‘lsa,

15
unda xotirada qolgan materialning ulushi uchdan biriga qadar ko‘tariladi.
Birgalikda ta’sir qilish bilan (ko‘rish va eshitish orqali) o‘rganilgan materialning
ulushi yarmiga etadi va agar siz o‘quvchini o‘quv jarayonida faol harakatlarga jalb
qilsangiz, masalan, multimediya ilovalari kabi interfaol o‘quv dasturlaridan
foydalansangiz, o‘rganilganlarning ulushi 75% bo‘lishi mumkin.
Ko‘p miqdordagi ma’lumotni o‘z ichiga olgan elektron entsiklopediyalar,
ma‘lumotnomalar, lug‘atlar mavjudligi butun “kutubxonalar” dan, hayotning va
ishning har qanday sohasidagi kuchli shaxsiy ma’lumotlar bazasidan foydalanishga
imkon beradi. Multimedia multfilmlar yordamida videokliplar, hujjatli filmlar,
shoular, masalan, hayvonlar dunyosi to‘g‘risidagi entsiklopediyada minglab
qushlarning parvozlari va qushlarning ovozi bilan namoyish etilishi mumkin.
Kompyuter bozorida mavjud bo‘lgan multimedia nashrlari o‘z-o‘zini
tarbiyalashning ishonchli vositasi bo‘lib, ular ixcham va saqlash oson, masalan,
CD-entsiklopediyalarning onlayn versiyalari, axborot portallari va boshqalar.
Zamonaviy axborot texnologiyalari nafaqat insoniyat tomonidan to‘plangan
ma’lumotni elektron shaklga keng miqyosda tarjima qilishni, balki darhol elektron
shaklda ko‘plab yangi axborot resurslarini yaratishni boshlashimizga imkon berdi.
Axborotni taqdim etishning ushbu shakli aloqa jarayonlarini sezilarli darajada
jadallashtirishdan tashqari, axborotni ishlab chiqarish, saqlash va tarqatish
jarayonlarini sifat jihatidan yangi darajada tashkil etish imkonini beradi. Elektron
manbalarga masofadan kirishni ta’minlash axborot xizmatlarining barcha
sohalarida, ayniqsa fan, texnika, ta’lim va madaniyat sohalarida ustuvor
vazifalardan biriga aylandi.
Multimedia bu dasturiy ta’minot mahsulotlarini yaratish uchun yangi texnologiya
bo‘lib, u foydalanuvchini ob’ektlarni kompleks dasturlash (tovushlar, dinamik
grafikaning effektlari, dialog menyusi va hk) ehtiyojidan xalos qiladi. Bu maxsus
multimedia qobiqlarida amalga oshiriladi. Bunday multimedia qobiqlari asosida
dasturlarni tayyorlashda ijodkorlik elementi sezilarli darajada oshadi.
Multimedia texnologiyasi - bu o‘quv matnini (tijorat va boshqalar) yaratuvchiga
foydalanuvchi kutganidan ko‘ra ko‘proq ma’lumot taqdim etish imkonini

$16 beradigan istiqbolli va ishonchli vosita; aniq, integrallashgan shaklda nafaqat matn, grafika, diagrammalar, balki ovoz, animatsiya, video va boshqalarni ham o‘z ichiga oladi; Ma’lumotlar mantig‘iga va ma’lum bir foydalanuvchining idrok tezligiga mos keladigan ketma-ketlikda ma’lumot turlarini tanlang. Ammo bir tomondan, yaxshi multimedia qobig‘ini tayyorlagan dasturchilar va boshqa tomondan, o‘z sohasini yaxshi biladigan mutaxassislarning birgalikdagi sa’y-harakatlari multimedia axborot manbalarini yaratish jarayonida haqiqiy va istalgan samarani berishi mumkin. Simulyatsiya dasturlari sizga ushbu tizimning interfaol qobiliyati bilan birgalikda harakatlanuvchi tasvir va tovush yordamida aniq bir haqiqatni tasavvur qilish imkonini beradi. Bunday tizimlar mavjud bo'lishining boshida juda murakkab va qimmat bo‘lgan, shuning uchun ular faqat harbiy maqsadlarda ishlatilgan. Bunday tizimdan foydalangan holda, tanklar va havo janglari taqlid qilingan. Bunday dastur, shuningdek, agar bir soatlik real ta’limning katta xarajatlari haqida o‘ylasa, moliyaviy jihatdan ham foydalidir. Fuqarolik foydalanish uchun simulyatsiya tizimi ikki tomonlama foydalanish texnologiyalarining bir qismi sifatida paydo bo‘ldi (masalan, fuqarolik aviakompaniyalarida). Bu yerda siz real hayotga yaqin bo‘lgan vaziyatlarni (voqealar, bozor sharoitlari) o‘ynashingiz, xatolarni topishingiz va mashg‘ulotlarni o‘tkazishingiz mumkin Iste’mol bozorida kompyuter modellashtirishning dastlabki bosqichlari juda kamtar edi, ammo kuchli mahsuldor protsessorlar paydo bo‘lib, bozorda tezkor xotira ko‘payishi bilan ajoyib va \u200b\u200breal o‘yin dasturlari yaratildi. Masalan, kompyuter o‘yinlari, unda o‘yinchi oddiy mashg‘ulot mashqlaridan boshlash va keyin bir qator tadbirlarda qatnashish imkoniga ega. Bundan tashqari, video tizim o‘yinchining o‘yin davomida o‘zini tutishini qayd etadi. Xulosa qilib aytganda, o‘yinchi o‘z harakatlarini, manevralarini va hatto o‘yin davomida qabul qilingan qarorlarni ko‘rib chiqishi va keyin xulosalar chiqarishi mumkin. Inson-kompyuterning o‘zaro ta‘sir qiladigan sohasi va yaratilgan virtual (aniq) voqelikda o‘zini namoyon qiladigan (CYBERSPACE (kibernetik makon) deb nomlangan) multimediya foydalanishning ushbu yangi yo‘nalishini kengaytiradi va$