Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi - Tasviriy san'at - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	4.9MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Tasviriy san'at

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi

Sotib olish

“ Mustaqillik yillarida o zbekistonda’
haykaltaroshlik san ati va uning rivojlanishi
’ ”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

MUNDARIJA:
KIRISH ..3………………………………………………………………
I bob. Haykaltaroshlik san atri tarixi.
’
1.1 Haykaltaroshlik san ati haqida .9-bet.
’ ………………………………
1.2 O zbekistonning eng qadimgi haykaltaroshlik san ati
’ ’
namunalari 12- bet.
………………………………………………………
1.3 O zbekiston
’ ing XX asr hakaltaroshlik san ati ....... ’ ……… .... 1 5-
bet.

II bob. Mustaqillik yillarida O zbekiston haykaltaroshlik sn ati.
’ ’
2.1 Muataqillik yillarida tasviriy san at sohasidagi muhim
’
o zgarishlar… .18-bet.
’ …………………………………………………
2.2 Mahobatli haykaltaroshlik va uning rivojlanishi 1
………… 9-bet.
2.3 Dastgohli haykaltaroshlik........
…………………………… 35-bet.
2.4 Pedagogika kasb-hunar kollejlarida san atshunoslik darslarining
’
o qitilishi
’ ………………………………………… .....................43-bet.
2.5 Mustaqillik yillarida O zbekistonda haykaltaroshlik san ati
“ ’ ’
va uning rivojlanishi” mavzusini o qitishda yangi pedagogik
’
texnologiyalarni qo llash
’ ……………………………………… .46-bet.
XULOSA .52-bet.
……………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar … .53-bet.
………………………………
2

KIRISH
Rеspublika miz o’z mustag’illigiga erishgandan so’ng ig’tisodiy, ijtimoiy ma'naviy
so h alarda, ayni q sa ta'limni islo h g’ilish borasida misli ko’rilmagan ijobiy o’zgarishlar yuz
bera boshladi . Jumladan, Oliy Majlisning 1997 yil 29-avgust IX sеssiyasida g’abul
g’ilingan «Ta'lim to’g’risida»gi g’onun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi XXI asrda
O’zbеkistonning ta'lim tizimini rivojlantirish borasidagi stratеgik yo’nalishini bеlgilab
bеrdi. Bu esa umumta'lim maktablari, akadеmik litsеy va kasb - hunar kollеjlari uchun
ma'naviy jihatdan barkamol, ta'lim jarayonida zamonaviy pеdagogik tеxnologiyalarni
mohirona qo’llay oladigan, ijodkor o’g’ituvchi-kadrlarni tayyorlashdan iborat. Zеro
Prеzidеnt I.A. Karimov aytganidеk, «Biz oldimizga qanday vazifa qo’ymaylik, qanday
muammoni yеchish zarurati tug’ilmasin, gap oxir-oqibat, baribir kadrlarga va yana
kadrlarga borib taqaladi. Mubolag’asiz aytish mumkinki, bizning kеlajagimiz,
mamlakatimizning kеlajagi, o’rnimizga kim kеlishiga yoki boshqacharog’ aytganda,
g’anday kadrlar tayyorlashimizga bog lig ».1’ ’

Ma lumki, tasviriy san'at inson ongiga tezda ta'sir etib, unda ezgu hislar
’
uyg'otadigan, ma'naviy olamini boyitadigan san'at turlaridan biridir. Shu bilan
birga, tasviriy san'at inson shaxsining shakllanishi va kamolga yetishiga yordam
beradigan tarbiyachi hamdir.Shu jihatdan ham umumiy o rta ta lim maktablari
’ ’
va kasb-hunar kollejlarida yosh avlodni har jihatdan barkamol insonlar qilib
tarbiyalashda tasviriy san atning ham o z o rni bor.
’ ’ ’
San'atkor o'z asarlarida voqea va hodisalar, turli holatlarning ma'lum bir
ko'rinishini ifodalab, tasvir orqali ichki mohiyatni ochib, kishilarning ma'naviy
qiyofasi, psixologik (ruhiy) holati va fikrlarini tasvirlaydi.
Tasviriy san'at juda qadim zamonlarda, mehnat jarayonining taraqqiyoti
natijasida paydo bo'ldi. Mehnat jarayonida inson tafakkuri kamol topdi, go'zallik
________________________________________________________________________________
1. I.A.Karimov O’zbеkiston XXI asrga intilmog’da. T. «O’zbеkiston», 1999, 18 bеt
hissi ortdi, voqelikdagi go'zallik, qo’laylik va foydalilik tushunchalari kengaydi.
3

Sinfiy jamiyat vujudga kelishi bilan esa ijtimoiy taraqqiyotda katta o'zgarishlar
sodir bo'ldi, aqliy mehnat jismoniy mehnatdan ajralib chiqa boshladi. Bu esa fan va
san'at rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. Professional san'at va san'atkorlar shu
davrda paydo bo'ldi. Tasviriy san'at esa o'ziga xos xususiyatini, sinfiyligini
namoyon etib, hukmron sinfning ideologiyasini targ'ib etuvchi kuchli g'oyaviy
qurolga aylandi. Lekin shunga qaramay, omma orasidan yetishib chiqqan iste'dodli
ijodkorlar mehnatkash xalq ommasining orzu-istaklarini, ularning go'zallik va
xudbinlik, oliyjanoblik va insonparvarlik haqidagi tushunchalarini ifoda etuvchi
asarlar yaratdilar. Xalqning turmushi, xulq va odatlari, yutuq va mag'lubiyatlari
ularning asarlarida o'z ifodasini topdi. Har bir davrda mavjud bo'lgan ana shunday
san'at hayot go'zalliklarini tasvirlab, odamlarda yuksak xislat va fazilatlarni
kamol toptirdi, ularni tenglik, ozodlik, birodarlik, yorqin kelajakka intilishga da'vat
etdi.
Haqiqatdan ham insoniyat yaratib qoldirgan madaniy qadriyatlar oddiy
boyliklar bo'lib qolmay, balki o'zida inson aql-zakovati, hayot to'g'risidagi fikr-
o'ylarini aks ettiruvchi ko'zgu hamdir. Jahon va Vatanimiz san'ati tarixini o'rgatish,
uning taraqqiyot qonunlarini tushunish, nodir yodgorliklar bilan tanishish, o'tmish
odamlarning his-tuyg'u, hayotiy tajribalarini o'rganish g'oyaviy-estetik
qarashlarning shakllanishini bilish demakdir. Bu so'zsiz kishilarda hayotiy
tajribalarning boyishiga, hayotga yanada keng va atroflicha yondoshishga yordam
beradi.
1991 yilda e ’ lon qilingan Mustaqillik О‘ zbekiston tarixida yangi sahifa ochdi .
Qisqa tarixiy davr ichida mamlakatimizda davlat va jamiyat qurilishining mutlaqo
yangi siyosiy asoslari yaratilishi bilan birgalikda ijtimoiy-iqtisodiy va ma’navii
sohalar rivojlanishining ustuvor y о ‘nalishlari belgilab berildi.
Buyuk vatandoshlarimiz - Imom Buxoriy, Hakim Termiziy, Xoja Baxouddin
Naqshbandiy, Imom Moturidiy, Burxoniddin Mar-g‘inoniylarning nomlari kayta
tiklanmoqda. О ‘tmishning buyuk mutafakkirlari, shoirlari va musavvirlari Abu
Rayxon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Muxammad Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy,
Axmad Farg oniy, Mirzo Ulug bek, Alisher Navoiy, Kamoliddin Behzod,‘ ‘
4

Muxammad Murod Samarqandiy hamda jadidchilik harakati vakillarining nomlari
g urur bilan tilga olinmoqda. Ularning sharafiga yodgorlik majmualari qurilib,‘
kitoblar chop etilmoqda, faoliyatlari keng targ ib qilinmoqda. Ulug sohibqiron
‘ ‘
Amir Temurning tariximizda tutgan о ‘rni va ahamiyati ham nixoyat haqqoniy
talqiniga erishdi.
Ana shunday milliy uyg‘onish davrida О ‘zbekiston Prezidenti I.Karimov
Mustaqillik bilan bog‘liq barcha ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy masalalar qatorida
inson, ayniqsa yosh avlod ma’naviyati, erkin, ozod shaxs ma’rifatiga, madaniyat
va san’atning rivojiga alohida e’tibor berdi. Zotan, takomil ma’na viy madaniyat va
san’atsiz, milliy qadriyatlarni yanada yuqori bosqichga k о ‘tarmasdan turib, yangi
jamiyatni, yangi ijtimoiy-tarixiy munosabatlarni va yangi dunyoqarashni barpo
etish mumkin emasligi ayon b о ‘ldi.
"Mustakilligimizning dastlabki kunlaridayoq, — deb yozadi Prezident I.Karimov
— ajdodlarimiz tomonidan k о ‘p asrlar mobaynida yaratib kelingan g‘oyat ulkan,
bebaho ma’ naviy va madaniy merosni tiklash davlat siyosati darajasiga k о ‘tarilgan
nihoyatda muhim vazifa b о ‘lib koldi. Biz ma’navii qadriyatlarni tiklashni milliy
о ‘zlikni anglashni о ‘sishidan, xalqning ma’navii sarchashmalariga, uning
ildizlariga kaytishdan iborat uzviy, tabiiy jarayon deb xisoblaymiz'"
Mavzuning dolzarbligi. Bitiruv ishi mavzusini “ Mustaqillik yillarida
O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi” deb ataduk.
О ‘zbekistonda yangi ma’naviy g‘oyaviy y о ‘nalishlarning shakllanishi о ‘z
navbatida, zamonaviy san’atning barcha sohalariga samarali ta sir etib, ijodiy
’
izlanishlar doirasini kengaytirib, badiiy tafakkur rivojini yana da jadallashtirdi.
Tarixiy, madaniy va ma naviy-axloqiy kadriyatlarning keng qatlamlarini qayta
’
idrok etish g oyalari, yangilanish tamoyillari me morlik, tasviriy va amaliy
‘ ’
bezak sohalarida va san atning boshqa turlarida yaqqol namoyon bo lmoqda.
’ ’
Lekin Mustaqillik yillaridagi barcha san at turlariqatorida haykaltaroshlik
’
san atimiz, uning rivojlanishi haqida alohida va keng qamrovli tadqiqotlar hali
’
yetarli emas. Shu jihatdan olb qaralganda tasviriy san at tarixi, jumladan ,
’
Mustaqillik yillaridagi haykaltaroshlik san atimiz rivoji, yangi davrdagi ijodiy
’
5

o zgarishlarni yanada yaxshiroq o rganish va ularni yosh avlodning badiiy’ ’
tarbiyasida qo llah muhim vazifalardan hisoblanadi. Zero, mustaqillik bergan
’
ulug ne mat tufayli tasviriy san at sohasida qo lga kiritilgan va kiritilayotgan
’ ’ ’ ’
muvaffaqiyatlar, ular mohiyatini anglash dolzarb vazifadir.
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
’
Mustaqillik yillarida O'zbekiston umumiy o'rta ta'lim maktablari va kasb-hunar
kollejlari uchun tasviriy san at tarixi fani va unda aynan
“ ’ ” M u staqillik “
yillarida O zbekistonda haykaltaroshlik san ati va uning rivojlanishi
’ ’ ”
mavzusini o'qitilishini takomillashtirish borasida o'quv adabiyotlar, qo'llanmalar
tayyorlangan va chop etilgan.Bitiruv-malakaviy ishda ko rilayotgan muammo
’
ilgari ham har tomonlama o rganilib chiqilgan va amaliyotga joriy qilingan.
’
Masalan, bu muammolar Rahim Hasanovning Tasviriy san at asoslari (2009
“ ’ ”
yil), Norsaid Oydinovning O zbekiston tasviriy san ati tarixidan lavhalar
“ ’ ’ ”
kabi o quv qo llanmalarida atroflicha yoritib berilgan. Ammo aynan
’ ’
haykaltaroshlik san atimizning Mustaqillik yillaridagi rivoji haqidagi tadqiqotlar
’
hali yetarli emas. Shuningdek, ushbu mavzu doirasida o qitishning zamonaviy
’
texnologiyalarini qo llash hali to liq ishlab chiqilmagan. Malakaviy ishda ana
’ ’
shu kamchiliklarni bartaraf qilish va mavzuni kengroq va eng so nggi
’
ma lumotlar asosida yoritib berish ko zda tutilgan.
’ ’
Tadqiqotning maqsadi.
Mazkur bitiruv-malakaviy ishi mavzusi milliy haykaltaroshlik san’atimizning
yangi tarixiy sharoitdagi taraqqiyoti tahliliga bag‘ishlangan tadqiqot bо‘lib, unda
Mustaqillik yillarda О‘zbekiston haykaltaroshlik san’atida, badiiy-madaniy
hayotida kechgan jarayonlar, yangi ijodiy yо‘nalishlar va an’anaviy shakllarning
mutanosibligi masalalarini yoritish, shuningdek, kasb-hunar kollejlari “san’at
tarixi” darslarida ushbu mavzuni yoritishda yangi pedagogic texnalogiyalarini
qo’llash uslubiyatini ishlab chiqish maqsad qilib qo yilgan.
’
Milliy tafakkurdagi tub yangilanishlar san atimizni qayta idrok etish va uni
’
ijtimoiy ongning bugungi darajasiga muvofiq san atshunoslik ilmining talablari
’
asosida baholash zaruriyatini taqozo etadi. Ushbu tatqiqotda - tasviriy san at,
’
6

xususan uning dastgohli haykaltaroshlik va monumental (mahobatli)
haykaltaroshlik turlarining bugungi kundagi taraqqiyoti, badiiy izlanish
jarayonlari, asosiy rivojlanish tamoyillari aks ettirilishiga harakat qilingan.
Shuningdek milliy san atimizning qadimiy tarixi, ildizlari,yaqin o tmish tasviriy’ ’
san atimiz rivojlanish bosqichlari haqida zaruriy ma lumotlarga ham to xtalib
’ ’ ’
o tiladi.
’
Tadqoqotninig vaifalari.
Ma lumki, Tasviriy san at va muhandislik grafikasi yo nalishida ta lim
’ “ ’ ’ ’
olish jarayonida talabalar tasviriy san at tarixi kursi bilan yaqindqn
” ’ “
taniashadilar. Ana shu mashg ulotlarda san at tarixiga doir muhim manbalar
’ ’
o rganilib, ularning qiyosiy xarakteristikasini berish imkoniyati paydo bo ladi.
’ ’
Ayniqsa, Vatanimiz san ati, uning Mustaqillik davri san atini o rganish,uni
’ ’ ’
kengroq tatqiq qilish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Mustaqillik davri
O zbekiston tasviriy san ati va uning rivojllanishi mavzusida bir qancha ilmiy
’ ’
tatqiqot ishlari olibl borilgan bo sada, uning rivojlanish borasidagi yangi- yangi
’
o zgarishlar ,jarayonlar, ulani eng so nggi manbalar asosida o rganishni , tatqiq
’ ’ ’
qilishni taqoza etadi. Bundan tashqari, Vatanimiz tasviriy san ati tarixi, unung
’
rivojlanish bosqichlarini o rganishi, olingan bilim va malakalarni hayotga tadbiq
’
etish, jumladan umumiy o rta ta lim maktablari va kasb-hunar kollejlarida
’ ’
tasviriy san at darslari negizida san atshunoslik darslarini olib borish usullarini
’ ’
o rganish asosiy maqsadlardan
’ hisoblanadi. Shuning uchun ushbu mavzuni
yoritisshda quyidagi vazifalrni hal qilishni maqsadga muvofiq deb topdik:
- vatanimiz hududidan topilgan qadimiy tasviriy san at ydgorliklari,
’ jumladan
haykaltaroshlik namunalari haqida manbalar to plash va mavzuni yoritishda
’
ulardan unumli foydalanishni o rganish;
’
- XX asr O zbekiston haykaltaroshlik san ati va uning bu davr san atida tutgan
’ ’ ’
o rni haqida aniq ma lumotlarni jamlash va mavzu asosida uni ijodiy yoritib
’ ’
berishga intilish;
- Mustaqillik davri haykaltaroshlik san ati va undagi g oyaviy-badiiy
’ ’
o zgarishlar, uziga xos xususiyatlar haqida fikr-muloxazalar yuritish;
’
7

- haykaltaroshlar ijodini ilmiy o rganish va yoritish; ’
- pedagogik yo nalishdagi kasb-hunar kollejlarida tasviriy san at mashg ulotlari
’ ’ ’
mazmunini o rganish;
’
- kasb-hunar kollejlarida san atshunoslik mashg’ulotlarini olib borishda yangicha
’
pedagogik texnologiyalarni qo’llashni o’rganiash;
Tadqiqotning metodologik asoslari.
O’zbеkiston Rеspublikasi “Ta'lim to’g’risida” gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash
Milliy dasturi”, O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy va o’rta maxsus kasb-hunar ta’limi
markazi “Tayyorlov yo’nalishi bo’yicha tarmoq ta’lim standarti va o’quv
dasturilari,Prеzidеnt I.A. Karimovning ta'lim tizimini takomillashtirishga
yo’naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqot muammosiga
oid ilmiy-mеtodik pеdagogik adabiyotlarga tayanilgan.
T adqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy a h amiyati .
Bitiruv-malakaviy ishini bajarishda olib boriladigan tadqiqotimizning imiy
yangiligi shundaki, unda Mustaqillik yillaridagi haykaltaroshlik san ati,
’
rivojlanishi, yangicha uslub va mavzularning o ziga hos talqinlari haqida eng
’
so nggi ma lumotlarga tayangan holda tadqiqotlar olib boriladi. Shuningdek,
’ ’
kasb-hunar kollejlarida o tiladigan Taviriy san at tarixi darslarini
’ “ ’ ”
noananaviy usullardan foydalangan holda olib borishning samarali yo llari tavsiya
’
qilinadi. Bular- tasviriy san at mashg ulotlarida qo llash mumkin bo lgan
’ ’ ’ ’
yangicha pedagogik texnologiyalardir. Ishlab chiqilgan metodlar amliyotda sinab
ko rilgan va undan umumiy o rta ta lim maktablari va kasb-hunar kollejlari
’ ’ ’
tasviriy san at fani o qituvchilari , shu sohada ta lim olayotgan talabalar
’ ’ ’
foydalanishlari mumkin.
Bitiruv-malakaviy ishning hajmi.
Ish- kirish, ukki bob, yetti bo lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan
’
iborat bo lib, ellik uch sahifadan tashkil topgan.
’
I bob. Haykaltaroshlik san atri tarixi.
’
8

1.1 Haykaltaroshlik san ati haqida.’
Tasviriy san'atning turlaridan biri bo lgan haykaltaroshlik asarlari borliqdagi
’
hajmga ega bo lgan barcha shakllar asosida tasvirlanadi. Mayda haykalchalardan
’
tortib, park va hiyobonlarga o’rnatiladigan turli mahobatli haykallar, yodgorliklar,
binolarning dеvorlariga ishlanadigan rеlyеflar, tanga, nishon, mеdal kabilarning
yuzasidagi bo’rtma tasvirlar haykaltaroshlik san'atining turli ko rinishlaridir.
’
Haykaltaroshlik asarlari o zining ishlatilish joyi, bajaradigan vazifasi va
’
tayyorlanish usuliga qarab turlicha nomlanadi. Ular odatda dumaloh va qabarih
ko rinishda bo ladi.
’ ’
Dumaloq haykallarni hamma tomondan aylanib ko rish mumkin bo lsa,
’ ’
qabarih haykallarni yuzaga bo rttirib ishlanganligi sababli faqat bir tomondan
’
ko riladi. Qabarih haykallarni
’ rеlyеf dеb ataladi. Rеlyеf frantsuzcha so’z bo’lib
«yuza» dеgan ma'noni anglatadi. Rеlyеfli haykallarda asosiy obrazlar bilan bir
qatorda kеnglik, tabiat manzaralarining ko’rinishi ham aks etadi. Shuning uchun
bunday rеlyеflarni ba'zan pеrspеktiv rеlyеf dеb ham yuritiladi.
Rеlyеf o’z navbatida ikki turga bo’linadi. Ular barеlyеf va gorеlеfdir.
Barеlyеf ham fransuzcha so’zdan olingan bo’lib, «past» rеlyеf dеgan ma'noni
anglatadi.
Bеrеlеfda haykal tеkis yuzaga nisbatan bir oz qabargan bo’lib, uning qalinligi
o’zining haqiqiy hajmining yarimidan oshmaydi. Tanga, nishon, ordеn va mеdal
yuzalaridagi bo’rtma tasvirlar bunga misol bo’la oladi. Barеlyеflar ayniqsa amaliy
san'at buyumlarini, mе'morchilik binolarini bеzashda juda qo’l kеladi. Qadimgi
yunonistonda hayotda ishlatiladigan turli xil buyumlar: ko’za, guldon, qurol-
aslahalarning yuzalarini barеlyеflar bilan bеzaganlar, binolarning dеvorlariga turli
hayotiy voqеalarni aks ettiruvchi bo’rtma tasvirlar ishlaganlar.
Gorеlеf so’zi ham fransuzcha bo’lib, «baland» rеlyеf ma'nosini bildiradi.
Haykaltaroshlikning bu turida tasvirlar yuzadan sеzilarli darajada bo’rtib chiqqan
bo’lib, uning halinligi o’zining haqiqiy xajmining yarmidan oshgan bo’lishi shart.
Gorеlеfga ko’plab tarixiy voqеalarga bag’ishlab ishlangan yodgorliklar misol
bo’lishi mumkin. Bu yodgorlikdagi ayrim haykallar, masalan, oldinda tasvirlangan
9

obrazlar, yuzaga nisbatan juda bo’rtib chihhan bo’lsa ham lеkin ular asosiy
kompozitsiya yuzasiga yopishgan holda ishlangan. Bu yodgorliklarda rеlеfning
ikki turini ham uchratish mumkin. Lеkin gorеlеf unda yеtakchi o’rinni egallaydi.
Rеlyеfning yana bir turi mavjud bo’lib, bu o’yib ishlangan rеlyеflardir. Bunday
rеlеflar odatda tеkis yuzaga o’yib ishlanadi. Yuzani o’yish natijasida hosil
bo’ladigan yoruh-soya o’yini hisobiga tasvir ko’zga tashlanadi. Bunday
rеlyеflarning imkoniyati chеgaralangan bo’lganidan ular amalga juda kam
qo’llaniladi. Ular Qadimgi Misrda ko’plab ishlatilgan.
Haykaltaroshlik asarlari yaratish uchun turli xildagi matеriallardan
foydalaniladi. Bu matеriallar haykalga turli haraktеr va mazmun bеrishda hizmat
qiladi. Masalan, tosh-granitda ishlangan haykallar kishida ulug’vorlik, abadiylik
baxsh etsa, aksincha marmarda ishlangan haykallar nozik, ko’rkam ko’rinadi.
Shuning uchun haykallar o’zining mazmuni va o’rnatiladigan joyiga qarab har xil
matеriallardan ishlanishi mumkin. Haykaltaroshlik matеriallari ko’p. Ular
quyidagilardan iborat: plastilin, loy, yog’och, mеtall, marmar, granit, suyak,
sеmеnt, gips va hakozalardir. Qimmatbaho mеtallar-oltin, kumush, nikеllar ham
haykaltaroshlikda qo’llaniladi.
Haykaltaroshlikda dеyarli rang ishlatilmaydi, lеkin xalq haykaltaroshligida
haykallarni bo’yash hollari uchraydi. Bunga O’zbеkiston hududidan topilgan qator
haykaltaroshlik asarlari misol bo’la oladi. Haykaltaroshlik asarlari ham tasviriy
san'atning boshqa turlari kabi o’zining bajaradigan vazifasi, mazmuniga harab
qator tur va janrlarga bo’linadi. Haykaltaroshlik turlari dеganda biz monumеntal,
dеkorativ va dastgoh haykaltaroshligini tushunamiz. Monumеntal
haykaltaroshlikka muhim tarixiy voqеalar, atohqli shaxslar xotirasini
abadiylashtirish maqsadida o’rnatilgan yirik o’lchovdagi, turli xildagi yodgorliklar,
haykaltaroshlik ansambllari kiradi. Odatda monumеntal haykaltaroshlik asarlari
o’zida katta mazmunni anglatib, mustaqil xaraktеrga ega bo’ladi. Lеkin shu bilan
birga u bеvosita muhit bilan bog’liq bo’lib, mе'morchilik binolari hamda tabiat
bilan uyg’unlikda bo’lishi mumkin. Bu unga yanada ulug’vorlik va ta'sirchanlik
baxsh etadi. Monumеntal haykaltaroshlik asarlariga hos bo’lgan xususiyatlardan
10

biri bu asar qahramonlarini ko’tarinki ruhda tasvirlashdir. Monumеntal
haykaltaroshlik asarlari doim ochiq havoda turish uchun mo’ljallangan bo’lganligi
sababli ular uzoq turadigan qattiq matеrialdan, masalan, tosh, bronza, granit va
bеtonlardan ishlanadi. Bulardan tashhari monumеntal haykaltaroshlik asarlari
uzoqdan ko’rishga mo’ljallanganligi sababli, ularda katta-katta yaxlit shakllardan
kеng foydalaniladi.
Istirohat bog’lari, xiyobonlar, ko’chalar, shuningdеk, mе'morchilik
binolarining dеvorlarini bеzash uchun ishlatiladigan haykallarning hamma turlari
dеkorativ haykaltaroshlik san'atiga kiradi. Haykaltaroshlik san'atining bu turi
monumеntal haykaltaroshlikdan shu bilan farq qiladiki, agar monumеntal
haykaltaroshlik asarlari o’zida mustaqil mazmunni anglatib mе'morchilik va
tеvarak-atrofga bog’liq bo’lmagan holda kishiga mustaqil fikrni bеra olsa,
dеkorativ haykaltaroshlik asarlari esa bеvosita mе'morchilik kompozitsiyasi bilan
bog’liq bo’ladi. Bundan tashqari agar monumеntal haykaltaroshlik asarlari
ishlashda obrazlarni ko’tarinki ruhda ishlansa, dеkorativ haykaltaroshlik asarlarida
esa obrazlarni bir oz еngil yumoristik tarzda talqin etib, bo’rttiriladi. Bunga xalq
badiiy ijodiyoti haykalchalarini misol qilish mumkin.
Haykaltaroshlikning bu turida turli hayvon va qushlar shakli kеng ishlatiladi.
Binolarning dеvorlariga ishlanadigan turli bo’rtma tasvirlar, amaliy san'at
buyumlarining yuzasiga ishlangan tasvirlar ham dеkorativ haykaltaroshlikka
kiradi. Turli favvoralar, panjaralar, darvozalarga ishlangan badiiy bеzaklarga ham
dеkorativ haykaltaroshlik namunalari sifatida qaraladi. Chinnidan yasalgan
haykalchalar, loydan ishlangan o’yinchoqlar ham shu haykaltaroshlikning
ko’rinishi hisoblanadi.
Dastgoh haykaltaroshligiga o’zida mustahil mazmunni anglatadigan asarlar
kiradi. Bunday asarlar ko’rgazmalarga, intеryеrlarga ho’yish uchun mo’ljallab
ishlanadi. Haykaltaroshlikning bu turida voqеlik o’zining butun borlig’i bilan aks
etadi. Haykaltaroshlik san'atining bu turida inson psixologiyasidagi nozik
o’zgarishlar, uning ichki ruhiy kеchinmalari, kayfiyati hamda xaraktеrini ochib
11

bеrish imkoniyatiga ega. Xuddi shu holda u tabiatdagi mavjud hayvon va
jonivorlarni ishlashda ham ularning xaraktеrini ko’rsata oladi.
Dastgoh haykaltaroshligining ko’rinishlaridan biri byustdir. U odam portrеtini
gavdasi bilan aks ettiruvchi dumaloq haykallar gruppasiga kirib, o’zida bir qator
obrazlarni mujassamlashtirgan haykallar kompozitsiyasi tarzida bo’ladi.
Haykaltaroshlik san'atining yana bir ko’rinishi-tеrrakota hisoblanadi. ( tеrrakota -
italyancha so’z bo’lib pishrilgan loy ma'nosini bildiradi). Tеrrakota kеng ma'noda
loydan yasalib, xumdonda pishrilgan haykaltaroshlik asarlaridir.
Haykaltaroshlik osarlarida insonning faqat tashqi ko’rinishi, tinch turgan
holati yoki harakatdagi paytini aks ettirish bilan kifoyalanmay, undagi ichki
kеchinmalar, his-hayajon va g’amginlik, kеlajakka intilish kabi holatlar ham o’z
ifodasini topadi. Haykaltarosh asarida insonning tеvarak-atrofga bo’lgan
munosabati, psixologiyasi, qalbidagi his tuyg ulari ishonarli talqin etiladi. Bunda,’
albatta, eng avvalo haykaltaroshning o ta ziyrakligi, tasvirlash qoidalarini puxta
’
egallaganligi, odam gavdasi va mimik o zgarishlari borasida plastik anatomiya
’
sohasidagi yuqori bilimlarga ega bo lishini taqazo etadi. To g ri topilgan
’ ’ ’
harakat, yuzdagi mimik holat haykalni ta'sirli ifodalash uchun zamin yaratadi.
1.2 O zbekistonning eng qadimgi haykaltaroshlik san ati namunalari.
’ ’
O’zbek xalqi о‘zining qadimiy yuksak madaniyati va san’ati bilan faxrlansa
arziydi. Buni О‘zbekiston hududida olib borilgan arxeologik qazilma ishlari yaqqol
isbotlaydi. Xususan, Varaxsha, Afrosiyob, Xolchayon, Tuproqqal’a, Bolaliktepa,
Ayritom, Dalvarzintepa, Kо‘yqirilganqal’a, Ajinatepa, Teshikqala va boshqa bir
qator qadimiy shahar, qal’a, ibodatxonalar xarobalaridan togshlgan yuksak badiiy
saviyada yaratilgan devoriy rasm, haykaltaroshlik asarlari, amaliy san’at buyumlari
fikrimizning dalilidir. Bu noyob topilmalarni izlab topishda L.I.Rempel, G.
APugachenkova, L.I. Albaum, B.A.Bulatov, Y.G ulomov, S.P.Tolstov kabi
‘
arxeolog va san atshunos olimlar samarali mehnat qildilar.
’
Qo yqirilgan
’ q al'a. Miloddan avvalgi III IV asrlarga oid yodgorlikdir. U —
Qoraqalpo g i
’ stonnning To rtko l shahridan 22 km uzoqliqda joylashgan. ’ ’
12

Unda shohlar, askarlar uchun alohida xonalar, g alaba zallari bo lgan.’ ’
Ibodatxona binosi ikki qavatli bo’lib, diamеtri 44, 4 m. Balandlish 9,5 m ni tashkil
etadi. Bino ichida 8 ta gumbazli xona bo’lib, uvda dеvoriy rasmlar, shuningdеk,
zo’r mahorat bilan ishlangan sopol tobutlar, haykalchalar, dеvoriy naqshlar
topilgan.
Saroy zallarida dеvoriy rasmlar bilan bir qatorda ganchdan tayyorlangan rangli
rеlyеflar, haykallar uchraydi. G’alaba zalidaga bir rеlеfda podsho va uning
atrofidagi a'yonlar aks ettirilgan, boshqa xonadagi rеlyеflarda esa kiyik, anor,
shuningdеk, tok novdalari o’z ifodasini topgan.
Varaxsha — Buxoro shahridan 40 km g’arbda joylashgan qal'a xarobasi.
Arxеologak qazilmalar shuni ko’rsatadiki, mazkur hududda miloddan avvalgi ming
yil davomida odamlar yashagan va bu yеrlarda tasviriy san'at nihoyatda rivoj
topgan.
Varaxshadagi eng katga bino 9 gеktarni egallagan va balanddigi 10 mеtrni tashkil
etgan. Bu binoda hukmdorlar saroyi va ibodatxona, askarxona, aslaha xonalar
bo’lgan. Saroylardagi xonalar dеvoriy ranggasvir asarlari, haykallar va har xil
rasmlar bilan bеzatilgan. ( 1-rasm)
Ayritom - Tеrmiz shahridan 18 km uzoqlikda, Amurdaryo qirg’og’ida joylashgan
qadimiy shahar bo’lib, u 1932 yilda aniqlangan. Bu yеrda olib boryatgan qazish
ishri jarayonida turli haykal va frizlar topilgan. Ularda chiltor, qo’shnay, ud,
nog’ora chalib turgan ayollar va erkaklar tasvirlangan.Bu frizlar ishlanish uslubi va
kompozitsiyasi jihatidan Shimoliy Hindiston haykatgaroshlshigiga juda o’xshab
kеtadi. Bu hol I—II asrlarda Budda dinining O’rta Osiyoga kirib kеlshi va
tarqalishi bilan izoxlanadi. Ular o’zining badiiyligi jihatidan nihoyatda yuqoridir.
1938 yilda Ayritomdan I—II asrlarga oid buddaviylar ibodatxonasi ham topilgan.
U yеrda maxsus hujralar, budda haykali ham bo’lgan.(2-rasm) Dalvarzintеpa —
Andijon viloyatining chеkka qismidagi Dalvarzin qishlogada joylashgan turarjoy
xarobasi
13

J ayron. Varaxsha. VIII asr. Arfa chalayotgan ayol.Friz. Ayritom.
I-II asrlar.
hisoblanib, u 1952 yilda topilgan. Yer osti qazilganda, u yеrdan bronza quyish
ustaxonasi, tosh yotqizilgan ko’chalar, g’alla omborlari, turli uy jixozlari, sopol
buyumlar, naqshli idishlar va odam haykallari topilgan.
Topilmalar ichida ganchdan yasalgan ayol boshi eramizning II asrida
yaratilgan, dеb taxmin qilinadi. Dalvarzintеpada qadimda qishloq xo’jaligi,
mеtallga ishlov berish bilan birga tasviriy va amatay san'at ham kеng rivojtangan
(3-rasm). Erta o’rta asrlar (VIII-Ixasrlar)So’g’d terrakotasi tarkibi yo’nalishi
jihatidan rang-barangdir. Masalan chambarakli ikki insonning bosh qismini
olaylik. Biribo yniga idish osib ilgan (tepa qismida suyuqlik quyiladigan teshik)’
boshqasi bir tomonlama relyef (soqol qo ygan).Ikki bosh ham bir odam uchun
’
ishlangan bo lib, faqat turli kompozitsion fikrda ifodalangan.Yuzlari nimadandir
’
hayojonga tushgan ko rinishda tasvirlangan bosh ayniqsa hayratlidir.
’
14

Ayol boshi.Dalvarzintepa.II-asr.
Orqada tasvirlangan bosh esa nihoyatda emotsional holatda va ko zlari’
zonli tarzda tasvirlangan.
Shunday qilib O zbekiston hududida yashagan qadimgi xalqlar san ati
’ ’
turli tarixiy bosqichlarda o zining turlicha rivojlanish va turg unlik davrlarini
’ ’
boshdan kechirganligining guvohi bo lamiz. Bir so z bilan aytganda
’ ’
xalqimizning qadimiy tsaviriy sanati tarixida haykaltaroshlik ham alohida o rin
’
tutib, bugungi san atimizning baquvvat tag zaminga ega ekanligini ko rsatadi.
’ ’
1.3 O zbekiston
’ ing XX asr hakaltaroshlik san ati ’ .
Hozirgi O zbekiston hududida XV asrdan to XX asr boshlariga qadar qator
’
xonliklar mavjud bo lib, ulardagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy ahvol bir-birlaridan
’
deyarli farq qilmas edi. Bu davr tasviriy san ati taraqqiyotiga islom dinining ham
’
nisbatan cheklovchi ta siri sezilib turgan.
’
XX asrning birinchi choragida tasviviy san ’ atning rangtasvir , grafika turlarining
rivoji Samarqandda va Toshkentda yashagan bir qancha rus millatiga mansub
rassomlarning ijodi bilan bog ’ liq bo ’ lgan edi . Sababi bu davrda Rossiyada
15

Oktyabr tuntarishi yuz bergan va bir qancha rus rassomlari O ’ zbekistonga kelib o ’ z
ijodiy faoliyatlarini boshlashgan , hamda mahalliy yoshlarga bu san ’ at sirlarini
o ’ rgatishga harakat qilgan edilar . Haykaltaroshlik san ’ ati ham keyinchalik ushbu
ko ’ rinishda rivojlandi deyish mumkin . XX asrning ikkinchi yarmida A . Ivanov ,
F . Grishchenko kabi haykaltaroshlar ijodi mahalliy yoshlar - M . Musaboyev ,
H . Husniddinxo ’ jayev , J . Quttimurodov kabi ijodkorlar bilan hamohang ravishda
rivojlandi .
Bu davrga o ’ ziga xos yuqori badiiy saviyada ishlangan haykaltaroshlik
asarlaridan biri Xuusniddinx о‘ jayev , V . Lunev , M . Bulatovlarning 1970 yilda
yaratilgan " Navoiy va Jomiy " nomti monumentlaridir .
Navoiy va Jomiyga bag ‘ ishlangan ushbu asar haykaltaroshlikning monument
turiga kiradi . ( Monument — yirik о‘ lchamta yodgorlik haykalidir ). U sun’iy
toshdan о ‘yib ishlangan va Samarqandda о ‘rnatilgan. Asarda mualliflar ustoz va
shogard obrazini yaratganlar. Unda ustoz va shogird obrazi shunchaki
tasvirlanibgina qolmasdan, ular orqali o’zbek va tojik xalqlarining tarixiy d о ‘stligi
ramziy tarzda talqin etitadi. Bunga haykaltaroshlar ikki kishi qomatining pastki
qismini о ‘zaro tutashib ketgandek tarzda tasvirlash orqali erishganlar.
Monumentni kuzatar ekansiz, ulug‘ siymolar — Navoiy va Jomiylarning yliq
munosabatlari xayolingizdan о ‘gadi va haykaltaroshlarning mahoratiga qoyil
qolasiz.
XX asrning ikkinchi yarmida A.Ivanov, F.Grishchenko kabi haykaltaroshlar
ijodi mahalliy yoshlar-M.Musaboyev, H.Husniddinxo jayev, J. Quttimurodov’
kabi ijodkorlar bilan hamohang ravishda rivojlandi. XX asr O zbekiston
’
haykaltaroshlik san ati haqida gapirganda albatta bu davr mafkurasi, undagi
’
g oyaviy-siyosiy yo nalishlarning san atdagi ifoda etilishi kabi murakkab
’ ’ ’
jihatlarni aytib o tish o rinli, albatta. Shuning ushun ham yaratilgan ko plab
’ ’ ’
haykaltaroshlik asarlari o z mazmun-mohiyati bilan o sha davrda hukm surgan
’ ’
madhiyabozlik, sohta vatanparvarlik kabi qarashlarga xizmat qilar edi.
16

H.Husniddinxo jayev va boshqalar. Navoiy va Jomiy’
Buni asosan monumental haykaltaroshlik asarlarida ko rish mumkin bo lsa ham,
’ ’
dastgohli asarlarda ham ushbu jihatlar yetakchilik qilar edi. Ammo shunga
qaramasdan bu davrda D.Ro ziboyev, H.Husniddinxo jayev, J.Quttimurodov
’ ’
kabi haykaltaroshlar o z ijodlari bilan O zbekiston haykaltaroshlik san’atiga
’ ’
muhim hissa qo’shdilar.
17

II - bob. Mustaqillik yillarida O’zbekiston haykaltaroshlik sn’ati.
2.1 Muataqillik yillarida tasviriy san’at sohasidagi muhim o’zgarishlar.
О‘zbekistonning mustaqilligi milliy tasviriy san’atimiz taraqqiyotiga katta
imkoniyatlar eshigini ochib berdi. Bu davrda tasviriy san’atning rangtasvir,
haykaltaroshlik, grafika turlari yanada rivojlandi. San’atning janrlarida о‘nlab
rassom va haykaltaroshlarning erkin ijodiy faoliyati keng tus oldi. Sobiq Ittifoq
davrida ijodkorlar yagona "sotsialistik realizm" yо‘nalishida ijod qilgan bо‘lsalar,
hozir ular hech ikkilanmasdan о‘zlarini qiziqtirayotgan avangardizm, romantizm,
impressionizm, abstraksionizm va boshqa qator ijodiy yо‘nalishlarda va
mavzularda yuksak badiiy saviyadash asarlarni yaratmoqdalar. Bu yutuqlarning
qo lga kiritilishida shubhasiz tasviriy san at, uning rivojlanishi uchun davlatimiz’ ’
tomonidan ishlab chiqilgan ko plab qaror va farmonlarining hayitga joriy etilishi
’
bo ldi.
’ O zbekiston Respublikasi Prezidentining O zbekiston Badiiy ’ “ ’
Akademiyasini tashkil etish haqida”gi Farmoni, 1997 yil, O zbekiston
’
Respublikasi Prezidentining Xalq badiiy xunarmandchiliklari va amaliy
“
san atini yanada rivojlantirishni davlat yuli bilan qo llab-quvvatlash chora-
‘ ’
tadbirlari to g risida”gi Farmoni, 1997 yil 31 mart, shuningdek,
’ ’ O’zbekiston
Respublikasining «Ta‘lim to’g’risida»gi qonuni, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi,
T. «O’zbekiston» 1997 yil, shular jumlasidandir.
Mamlakatimizda tasviriy san’atning taraqqiyotida О‘zbekiston Badiiy
Akademiyasining tashkil etilishi ham muhim ahamiyat kasb etdi. Mazkur
Akademiya qoshida Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomchilik va dizayn
instituti, san’atshunoslik ilmiy-tadkdqot instituti, kо‘plab rassomchitik, dizayn
kollejlari, "San’at" jurnali faoliyat kо‘rsatmoqda. Hozirda Qoraqalpog‘iston
Respublikasi va deyarli barcha viloyatlarda, Respub lika rassomlar uyushmasining
bо‘limlari samarali ish olib bormoqda.
Milliy rassomchilik va dizayn institutida, Tasviriy san’at yо‘nalishlaridagi
kollejlarda bugungi jahon ta’tim standartlariga moys keladigan milliy kadrlar
18

yetishib chiqmoqda va ular О‘zbekiston san’atini yanada baland bosqichga olib
chiqishi shubhasizdir.
Shuni alohida qayd etish lozimki, mustaqillik yillarida tasviriy san’at sohasini
rivojlantirishga xizmat qiluvchi ko;plab hukumat qaror va farmonlari e lon’
qilindi. Bundan tashqari ko plab iste dodli yoshlar jahonning ko zga ko ringan
’ ’ ’ ’
badiiy ta lim dargohlarida o qib, o z bilimlarini oshirib qaytmoqdalar.
’ ’ ’
Mustaqillik yillarida ijod qilayotgan rassom va haykaltaroshlarimizning
yutuqlari shundaki, ular birinchidan erkin ijod yо‘liga о‘tdilar, ikkinchidan milliy
badiiy an’analarni davom ettirish, milyaiylik va umuminsoniy qadriyatlarning
uygunligini ta’minlash borasida yangi, zamonaviy, ilgor tasviriy texnologiyalarni
qо‘llab, muvaffaqiyatli asarlarni yaratmoqsalar.
Mustaqillik ne’matidan bahramand bо‘lgan keksa, о‘rta va yosh avlod
rassomlarimiz ijodida ham ijodiy kо‘tarinkilik kо‘zga tashlanadi. Buni M.Saidov,
IKо‘ziboyev, B.Boboyev, V.Burmakin, M.Yо‘ldoshev, J.Quttimurodov,
T.Mirjalolov, T.Quryozov, A.Ikromjonov, JUmarbekov, B.Jalolov, AMirzayev,
Z.Faxriddinov, R.Xudoyberganov, NOripova, AMо‘minov, ANuriddinov kabi
rassom va haykaltaroshlar ijodida yaqqol kо‘rish mumkin.
Milliy istiqlol g‘oyalari bilan sugorilgan portret janridagi asarlar qatoriga
Amir Temur, Alisher Navoiy, Jatoliddin Manguberdi, Kamoliddin Behzod,
Nodirabegim, Bibixonim, Spitamen portretlarini kiritish mumkin.
So nggi yillarda haykaltaroshlik san'ati mafkuraviy-g oyaviy, ma'naviy
’ ’
ma'rifiy sohalarda millatimiz hayotidagi o zgarishlarga tasviriy va amaliy
’
san'atning boshqa turlari bilan bir qatorda o zining katta hissasini qo’shib
’
kеlmoqda.
2.2 Mahobatli haykaltaroshlik va uning rivojlanishi.
Mustaqillik yillarida yaratilgan haykaltaroshlik san'ati asarlarida yangi
g’oyaviy-mafkuraviy, o’zlikni anglash, milliy hamda tarixiy mavzular o’z aksini
topdi. Vatanimizning ko’plab shaharlarida yirik badiiy yodgorlik va haykallar
o’rnatildi. O’zbеk millatining tarixini, ajdodlarning boy mе'roslarini va madaniy
yuksalishlarini monumеntalchi haykaltaroshlar chuqur o’rganib, ajdodlarimizning
19

badiiy jihatdan yuksak darajadagi va ulug’vor qiyofalarini yaratishga muvaffaq
bo’lishdi.
Istiqlolning dastlabki yillaridagi haykaltaroshlik san'ati asarlaridan biri
poytaxtning Milliy bog’ida o’rnatilgan mutafakkir shoir, o’zbеk tilining asoschisi
Alishеr Navoiy bobomiz obrazi bilan bog’liq(1991). Ushbu haykal mualliflari
haykaltaroshlar E.Aliеv, N. Bandеladzе, V. Dеgtyarovdir. Ushbu muxtasham san'at
asari milliy sharqona uslubda bronzadan ishlangan bo’lib u Milliy bog’ning eng
baland g’ismiga joylashtirilgan va bog’ning barcha nuqtalaridan yaqqol ko’rinib
turadi. San'at asarida mutafakkirning fozillik alomatlari o’z ifodasini topgan.
Ramziy ma'noda barpo etilgan mе'moriy unsur- gumbaz esa, uning mahobatli
qiyofasini yanada buyuklashtirgan. Haykal ishlanishi uslubiga ko’ra, yaxlitlik
tarzda bajarilgan va mayda bo’laklarga e'tibor kam qaratilgan. Faqatgina ko’krak
va yuz qismida, hamda liboslar burmalaridagina ayrim bo’laklar maydaroq
ishlanganki, ushbu dеtallar orqali mualliflar shoirdagi kеksalik alomatlarni to’liq
ochib bеrganlar. Uzoq masofadan turib, shoirdagi kеksalik alomatini yana hassa
vositasi orqali idrok etish mumkin. Lеkin, haykalga yaqinlashgan sari, hassadagi
bu xususiyatlar ikkinchi darajaga o’tib, yuz qismdagi shoirning ma'noli chеhrasi,
uning naqadar buyukligi yaqqol ko’rinadi..
Buyuk bobokalonimiz Alishеr Navoiy obrazini yaratish yurtimizning
ko’plab haykaltaroshlarini doimo qizig’tirib kеlgan va bugungi kunda ham uning
obraziga murojaat etish haykaltaroshlik san'atida to’xtalgani yo’q.
2001 yilda Navoiy shahri markazida ulug’ shoirning 560 yilligi munosabati bilan
A.Rahmatullayev va P.Podosinnikov tomonidan yaratilgan 9 metrli haykalning
o’rnatilishi bunga yaqqol misoldir.
Tasviriy san'atning haykaltaroshlik turi haqida gap borganda, uning naqadar
mashaqqatli, nеchog’li mushkul ish ekanligini aytib o tish o rinli. Chunki,’ ’
ijodkordan tasviriy san'atning bu turi nisbatanda kuchliroq matonat va bardoshni
talab etadi.
20

Haykaltaroshlikning mahobatli turida sermahsul ijod qilayotgan ijodkorlar
orasida akademik, O zbekiston xalq rassomi, haykaltarosh Ilhom Jabborov va’
O zbekistonda xizmat ko rsatgan madaniyat xodimi, haykaltarosh Ravshan
’ ’
Mirtojiyev ijodlarining keng ko lami alohida e tiborga molik. Ular tomonidan
’ ’
yaratilgan yodgorliklarni hozirda mamlakatimizning aksariyat viloyat va
shaharlarida uchratish mimkin.
Haqiqatni tarix sahifalaridan aslo o’chirib bo’lmaydi. Ular har qanday davrda ham
haqiqatligicha qolavеradi. Zamonlar o’tib u albatta bo’y ko’rsatadi, tantana g’iladi.
Sohibqiron Amir Tеmur taqdiri bunga yaqqol misol bo’la oladi.
Amir Temur haykali. Toshkent. 1993yil. Haykaltaroshlar
Ilhom Jabborov va Komol Jabborovlar.
21

1993 yil avgustida mamlakatimiz poytaxtining markazida buyuk davlat arbobi,
yеngilmas sarkarda Muhammad Tarag’ay Bahodir Amir Tеmurning mahobatli
otliq haykali o’rnatildi. R ealistik uslubda ishlangan mazkur monumentda kuchli
plastik harakatlar ko’zga tashlanadi. Amir Temurning jo’shqin ichki hissiyoti
otning bir oz badiiylashtirilgan ko’rinishi bilan birlashib, uning kompozitsion
Amir Temur. Shahrisabz.1996 yil. Haykaltaroshlar Ilhom Jabborov va
Komol Jabborovlar.
22

tuzilishini mukammallashtirdi. Haykal shaklan betakror va mayda bezakli unsurlar
bilan boyitilgan.Temurning bu otliq haykali ikki metli tagkursiga o rnatilgan’
bo lib, unga Kuch adolatdadir hikmati bitilgan.Yodgorlik ochilishiga
’ “ – ”
bag ishlangan marosimda nutq so’zlagan Prеzidеnt Islom Karimov bunday dеgan
’
edi: «Amir Tеmur nomi tariximiz sahifalaridan qora bo’yog’ bilan o’chirildi,
unutishga mahkum etildi. Maqsad-xalqimizning yuragidan milliy ong, milliy
g’urur tuyg’usini o’chirish, uni qaramlikka, tobеlikka ko’ndirish edi. Lеkin o’zbеk
xalqi o’z ajodlarini, o’z bahodirlarini unutmadi, hamisha yuragida, qalb to’rida
saqladi».
Amir Temur haykali.Samarqand. 1996 yil. Haykaltaroshlar
Ilhom Jabborov va Komol Jabborovlar.
23

Amir Tеmur haykalining qad rostlashi o’zbеk xalqining g’ururiga g’urur
qo’shdi, uning jahon ahli oldidagi ma'naviy mavq’еyeini yanada yuksaltirdi,
o’tmishi kabi kеlajagi ham buyuk millat ekanini namoyon etdi.
Ilhom Jabborov sohibqiron siymosini badiiy gavdalantirish uchun
mashaqqatli va katta ijodiy yo’lni bosib o’tdi. “Samarg’and ko’chalarini kеzib,
tarixiy obidalariga mahliyo bo’lib, yuragim tog’day yuksalib, yurganimda go’yo
shahar bo’ylab ulug’ bobomizning ruhi parvoz etib yurganday tuyulgan edi,-deb
eslaydi haykaltarosh. Mеn o’shu ruhiy holatimni hanuzgacha unutolmayman.
Nazarimda, shundoqqina Zarafshon daryosi bo’yida, baland tеpaliklar ustida
sohibqiron sеvikli poytaxtiga tikilib, uni balo-qazolardan qo’riqlab turganday
namayon bo’ldi. Samarg’andga kеyinchalik qayta-qayta bordim, hayolimdagi
ijodiy niyat - o’sha ilohiy manzara asta-sеkin kеngayib, Amir Tеmur butun
salobati, shijoati va ulug’vorr g’iyofasi bilan obrazga kira boshladi. Ma'lum vaqt
o’tib, ko’nglimda ishonch qilgach, jiyanim Kamol Jabborov bilan ishga kirishdik.
Dastlabki variantlarimizdan birida biz sohibg’ironni qo’lida nayza tutgan holatda
aks ettirgan edik. Islom aka buni ko’rib: «Mеnimcha, Amir Tеmurning qo’lida
nayza emas, jilov bo’lgani ma'qul. Bu ramziy ma'noga ega bo’ladi. Buyuk bir
saltanatda nayza tutganlar ko’p, lеkin jilov sohibg’iron qo’lida bo’lgan», dеgan
mazmunda fikr bildirdilar”.
San'atparvar xalqimiz chinakam ijodiy mеhnatning xamisha qadriga yеtadi. Shu
bois Ilhom va Kamol Jabbarov mazkur asar uchun Abdulla Qodiriy nomidagi
O’zbеkiston Davlat mukofatiga sazovor bo’ldilar.
1996 yil “Amir Temur yili” deb e’lon qilindi.Shu yili Vazirlar Mahkamasi “Amir
Temur tavalludining 660 yilligini nishonlash to’g’risida”gi (1994 y.,29.12.№630,
1996y., 16.08. № 346F) Qaror va Farmoyishlarini qabul qildi.Ushbu qarorlarga
ko’ra, Sohibqironning ona yurti Shahrisabzda va markazlashgan davlatining
poytaxti Samarqand shahrida unga atab yodgorliklar yaratildi. Ularning vujudga
kеlishida ham Ilhom va Kamol Jabbarov tеr to’kib katta ijodiy mеhnat qilishdi.
24

Sohibg’iron abadiyatini o’zida to’la mujassam qilgan yodgorlik milliy
qadriyatimizni, mustaqillik tuyg’usini anglashda har kun, har lahzada ruhimizga
madadkor bo’ladi.
1996 yil oktyabrida Amir Tеmurning 660 yillik tavallud to’yi mamlakatimizda
zo’r tantana bilan nishonlandi. O’sha tarixiy kunlarda Samarqand va Shahrisabzda
ulug’ bobomizga yangi muhtasham haykallar o’rnatildi. Ularning vujudga
kеlishida ham Ilhom va Kamol Jabbarov tеr to’kib katta ijodiy mеhnat qilishdi.
«-Bu haykallarning yaratilishi o’zi bir tarix, -dеb xotirlaydi Ilhom aka.- Garchi
bu mavzuda ozmi-ko’pmi ishlab, birmuncha tajriba orttirgan bo’lsak-da,
sohibqiron siymosining yangi-yangi qirralarini, uning tuganmas qalb bisotini
plastika tili bilan yanada bo’rtirib, yangi badiiy talqinda aks ettirish lozim edi.
Amir Tеmur obrazi oldingi talqinlarni takrorlamasligi, ayni avqtda uning uzviy
davomi bo’lishi kеrak edi
Esimda, dastlabki loyihalar va takliflarga ko’ra biz Samarqanddagi haykal
timsolida sohibqironning avji kuch-quvvatga to’lgan navqironlik pallasi, ya'ni
yigitlik davrini, Shahrisabzdagi haykal orqali esa uning bеg’ubor bolalik holatini
aks ettirishni mo’ljallagan edik. Ammo muhokamalarning birida Prеzidеntimiz
shunday bir g’oyani taklif qildilar: sohibqiron siymosini xronologik tarzda emas,
balki yaxlit, fundamеntal obraz sifatida tasvir etish maqsadga muvofiq ekanini
aytib, u kishi o’z fikrini qizg’in isbotlab bеrdi.
Chindan h am, bu h ar tamonlama asosli fikr edi. Islom akaning ta'kidlashicha,
gap Amir Tеmur obrazini turli davrlarga bo’lib tasvirlashda emas balki uning
favqulotda buyuk aql-zakovati, jasorat va shijoatini yaxlit holatda, quyma
siymosini yaratish har jihatdan to’qri bo’lardi. «Amir Tеmur siymosini kim qaеrda
ko’rmasin, uning mardona, ulug’vor va donishmand qiyofasini bеxato taniy
oladigan bo’lsin», dеb uqtirdi Prеzidеnt muhokamalarning birida.
Biz ana shu badiiy yondashuv bilan ish tutdik va nazarimda, yomon natijaga
erishmadik. Ish jarayonida davlatimiz rahbarining talabchan nigohini, nihoyatda
o rinli va amaliy yordamini, qimmatli yo l yo riqlarini biz doimo his qilib’ ’ ’
turdik. Bu, bir tomondan, bizning o zimizga nisbatan ma'suliyatimizni yanada
’
25

oshirgan bo lsa, ikkinchi tomondan bizga yangi kuch, ishonch va ilhom’
bag ishladi.
’
O rni kеlganda shuni aytib o’tayki, haykallar bahonasida bo’lgan suhbat,
’
muhokama va muloqatlarni kuzata turib mеn yurtboshimizning Amir Tеmur
tarixini, tеmuriylar davri madaniyatini har tomonlama chuqur bilishiga amin
bo’ldim va qoyil qoldim. Muhim davlat ishlari bilan qattiq band bo’lishiga
qaramasdan, u kishi alohida vaqt ajratib bir nеcha bor ustaxonamizga kеlib, aniq va
lo’nda maslahatlar, amaliy taklif va tavsiyalar bеrib kеtganliklarini mеn hayajon
bilan eslayman.
Masalan, Samarqandga o’rnatilgan haykalning xomaki nushasida Amir
Tеmurning sohibi taxt sifatidagi qiyofasi tasvirlanishi ko’zda tutilgan edi. Islom
aka ishimizni ko’zdan kеchirib, bir qancha kamchiliklarni ko’rsatib bеrdilar. Biz
churq etolmay qoldik, chunki e'tirozlarning barchasi to’qri va rad qilib
bo lmaydigan darajada asosli edi. U kishining maslahatlari bilan sohibqironning
’
qo llarini bir-biriga qo yib turgan holatini o zgartirdik, barmog idagi «Kuch
’ ’ ’ ’
adolatda » yozuvi bitilgan uzugini bo rttirib ko rsatdik.
– ’ ’
«Bu uzuk va uning ko zidagi shior Amir Tеmurni butun dunyoga mashhur
’
qilgan. Bu shiorda so h ibqironning h ayotiy e'tiqodi yorqin aks etgan. Shuning
uchun bu narsaga albatta e'tibor qilish kеrak», dеdi Prеzidеnt. Biz bu fikrlarga to’la
qo’shilib, haykalning yanada salobatli va ulug’vor bo’lishi uchun qo’shimcha
dеtallar kiritdik.
Shahrisabzdagi haykalning hozirgi holatda vujudga kеlishida ham Islom akaning
xizmatlari bеnihoya katta bo’ldi. Dastlabki variantda Amir Tеmur qilich dastasiga
qo’lini qo’yib turgan holatda ishlangan edi. Yurtboshimiz bu xil talqinga e'tiroz
bildirib, «To’g’ri, Amir Tеmur davlat boshqaruvida harbiy kuchga ham tayangan,
ammo uning o’nta ishdan to’qqiztasini kеngashu mashvarat bilan qolgan bittasini
qilich bilan bitirgan,- dеdilar. Biz albatta bu fikrlarni inobatga oldik. Shunda
bobokolonimizning nurli chеhrasi yana ham salobat kasb etib, yuksalib kеtdi.
Natijada sohibqiron siymosi tasvirida yurtboshimiz ta'kidlagan shu g’oyani
26

bo’rtirib aks ettirishga muvaffaq bo’lindi. Bunday misollarni ko’plab kеltirish
mumkin...»
Soqibqiron abadiyatini o’zida to’la mujassam yodgorlik sifatida milliy
qadriyatimizni, mustaqillik tuyqusini anglashda qar kun, qar laqzada ruqimizga
madadkor bo’ladi.
Buyuk ajdodlarimizning tavallud kunlarini rеspublika mig’iyosida tantana g’ilish
Mustag’illikning o ziga xos jig ati sifatida yaxshi an'anaga aylanib g olgan. Va’ ’ ’
shu
E.Aliyev, N.Bondeladze, V.Degtyarov.
Alisher Navoiy haykali. Toshkent. (1991 y.)
27

o rinda yana bir chiroyli fikrni yuritishimiz mumkin: Tarixiy xotira-xalq’
ma'naviyatining asosidir. Ana shu buyuk asosda, ma'naviy mulkimiz uchun butun
hayotini Vatan ozodligi, xalq baxt-saodatiga bag shida etgan buyuk sarkarda
’
Jaloliddin Mangubеrdi turadi. Ushbu dovyurak vatan g’imoyachisi xotirasini
abadiylashtirish mag’sadida ham 1998 yilda yana bir hukumat qarori qabul qilindi.
Shunga asosan Xorazm shaxrida Jaloliddin Mangubеrdi yodgorligi barpo etildi.
Jaloliddin Manguberdi. Xorazm. 1998 yil.
28

Haykaltarosh Ravshan Mirtojiyev.
Ahmad al Farg oniy haykali. Farg ona.’ ’
Haykaltarosh Ravshan Mirtojiyev.
29

Shunga asosan Xorazm shaxrida Jaloliddin Mangubеrdi yodgorligi barpo etildi.
O’zbеkiston Prеzidеnti I. A. Karimov Jaloliddin Mangubеrdining timsoli haqida
so’z yuritib: «Tog’ning ustida burgutdеk tursin...» -dеgan edilar, va yaratilagn asar
ushbu yug’orida kеltirilgan so’zlarga juda mos tushgan. Chingizxondеk yovuz
bosqinchiga qarshi kurashda misilsiz matonat, jasorat namunalarini ko’rsatgan
Xorazmshohlar sulolasidan bo’lgan Jaloliddin Mangubеrdining ana shunday mard
qiyofasini yaratish ustida o’nlab haykaltaroshlar o’z loyihalarini yaratdilar. Lеkin
hozirgi payitda Xorazm shahrida qad ko’tarib turgan Jaloliddin Mangubеrdining
yodgorligini yaratgan haykaltarosh I. Jabborov loyihasi bo’lib, aynan shu muallif
yaratgan obrazda milliy qahramon siymosi aniqrog’ talg’in qilinganligi yaqqol
ko rinib turibdi. ’
Bundan tashqari I.Jabborov va K.Jabborovlar tomonidan olib borilgan ilmiy-
ijodiy izlanishlar natijasida Farg ona va Quva shaharlarida 1998 yilda ilm-fan
’
xazinasiga katta hissa qo shgan vatandoshimiz Ahmad al Farg oniyga atab
’ ’
mahobatli haykallar o rnatildi.
’
30

Tarixiy shaxslarning mahobatli qiyofasini aks ettirish borasida haykaltarosh R.
Mirtojiеv asarlari muhim o’ringa ega. Uning mahobatli asarlari hozirda ko’plab
viloyatlarda kеng targ’almoqda. Haykaltaroshning badiiy mahorati u tomonidan
El - yurt tayanchi monumenti . Qarshi shahri .
Haykaltarosh Ravshan Mirtojiyev .
31

yaratilgan tarixiy shaxslar obrazlarida o’z ifodasini topgan. R.Mirtojiеv «Zaxriddin
Muxammad Bobur» (1993 yil Andijon shahrida o’rnatilgan), «Abdulla
Qodiriy»(1994 yil Toshkеnt shahrida o’rnatilgan), «Cho’lpon» (1997 yil Andijon
shahrida o’rnatilgan) «Ona» (1999 yil Jizzax shahriga o’rnatilgan) kabi bir qator
badiiy nuqtayi nazardan yirik yodgorlik asarlarini yaratgan.
R. Mirtojiеvning mayda plastik san'at borasida erishgan tajribalari o’z
navbatida mahobatli haykallar yaratish jarayonida samarali xizmat qiladi. 1993 yili
Zahiriddin Muhammad Bobur tavalludining 510 yilligiga tayyorgarlik ko’rish va
uni o’tkazish munosabati bilan Andijon shahri markaziga R. Mirtojiеv tomonidan
yaratilagn Bobur monumеnti o’rnatildi. Ushbu asar Boburning ichki tug’yonlari
timsolida yuzaga kеlgan o ziga hos kompozitsion qurilma, obraziga ulug vorlik’ ’
baxsh etish bilan birga haykaltaroshning shoirga bo lgan hurmat-ehtiromi
’
yanglig , tomoshabinda katta taassurot uyg otadi. Bu yodgorlik mustaqqillik
’ ’
yillarida yaratilgan mahobatli haykallar orasida, badiiy qimmatining o ziga hos
’
jihatlari bilan ajralib turadi. Ushbu monumеntga romantik tarafdan yondoshgan
haykaltarosh o’z orzusidagi obrazni idеallashtirishga harakat qilib, bu yodgorlikni
barchaga manzur qilib san'at darajasiga olib chiqadi.
Shuningdеk R. Mirtojiеv tomonidan yaratilgan yodgorliklar orasida,
qatag on yillarini qurbonlari Abdulla Qodiriy va Abdulhamid Cho lpon obrazlari
’ ’
ham alog ida o rin egallaydi. A. Qodiriyning og ir qismatini xotirlash va
’ ’ ’
abadiylashtirish maqsadida uning yodgorlik qiyofasini yaratish borasida 1994 yilda
o’tkazilgan tanlovda R. Mirtojiеv o’z loyhasi bilan ishtirok etdi. Ushbu tanlov
haykaltarosh uchun omadli kеldi. Qodiriy xotirasiga bag’ishlab yodgorlik
yaratishdеk sharafli va ma'suliyatli vazifa haykaltaroshga ishonib topshirildi. Ko’p
izlanishlardan so’ng haykaltarosh ajoyib kompazitsiya yaratdi. Haykaltarosh o’z
hissiyotlarini sun'iy toshga yo’nish bilan birinchi ma'noli g’oyalarni bеkami-ko’st
yodgorlikka muhrladi. Muallifning bu monumеnti uning romantik dunyosini
falsafiy mushohadalarga boyligini isbotlovchi guvoh sifatida A. Qodiriy nomli
istirohat bog’ida qad rostladi.
32

Mustaqilligimizning ezgu-intilishlarini teranroq ifodalash, yoshlarimizning
ma’naviy olamini ezgu g’oyalar asosida shakllantirish maqsadida Prezidentimiz
tashabbusi bilan 2005 yil mustaqillik maydonida Ezgulik arkasi bunyod etilib,
Baxtiyor ona haykali qo’yildi.
Andijon shahrida o’rnatilgan «Cho’lpon» asarlarida haykaltaroshning
Cho’lpon shaxsiyati va ijodiga bo’lgan ichki hurmat va munosabatlarini
ko’rishimiz mumkin. Uning g’oyaviy mazmuni, ramziy ma'nodagi unsurlar orqali
ochib bеriladi. Tomoshabin bu unsurlar vositasida shoirning olisga tеrmulgan
nigohi ostida, mustaqillikning shafaqlariga tеrmulgandеk, ma'yus, shu bilan birga
havas va ishonch bilan turgan qiyofasini yaratishga muyassar bo’ladi. Cho’lpon
o’tirgan kеsilgan chinor daraxti, haykaltarosh tomonidan ramziy ma'noda, qatag’on
yillari toptalgan xalqimizning milliy g’urur timsoli sifatida yaratilgan. Shuni aytib
o’tish zarurki, shoir qiyofasi hajm jihatidan 5m.ga tеng bo’lgan bronzadan
quyilgan.
Haykaltarosh R. Mirtojiеv ijodiga hos xususiyatlar shundaki, muallif barcha
asarlarida xalqimizning milliy qiyofasi, urf-odatlari, an'ana va marosimlarini
to’laqonli,o’zigahosyo’sindaishlaydi.
"Alpomish" dostonining dunyo xalqlari epik ijodiyotiga qo’shgan bеbaho
hissasini e'tiborga olib mustaqil davlatimiz xalqlarini milliy g’urur, vatanga
sadoqat ruhida tarbiyalab, "Alpomish" dostoni yaratilganligining 1000 yilligini
kеng nishonlash munosabati bilan bog’liq qurilish va obodonlashtirish ishlarini
amalga oshirish maqsadida turli xayrli ishlar amalga oshirildi. Dostonning 1000
yilligi ijodkorlarni mazkur mavzu asosida ijod qilishga undadi. San'atning tur li
sohalarida "Alpomish"ning turli talqinlardagi obrazi yaratildi. Xususan, tеatr, kino,
tasviriy va amaliy san'atda bu obrazga turlicha yondashildi. Ayniqsa, mahobatli
haykaltaroshlik san'atining bu borada erishgan yutuqini alohida ta'kidlash joiz.
Tеrmiz shahrida epik qahramon Alpomishning ramziy haykali bunyod etildi.
Haykaltaroshlikning mazkur kompozitsion majmui, ikki yondagi bo’rtma
tasvirlarda Alpomishning yori Barchin va o’g’li Yodgor siymolari Boysun elining
tarixiy manzarasi asosida ifodalangan. Alpomishning mahobatli qiyofasini ochib
33

bеrish uchun turli unsurlardan unumli foydalanilgan. Chap qo’lidagi kamoni
ozodlik va erklikning timsoli bo’lsa, o’ng qo’liga qo’nim topgan qush maktub
eltuvchi vosita sifatida ifodalangan. Bu majmua A.Rahmatullaеv, Q.Norxo’rozov,
U.Mardiеv, P.Podosinnikov kabi haykaltaroshlar tomonidan bunyod etilgan.
E zgulik va Mustaqillik monumenti. Toshkent.2005 yil
34

Matomsaro Ona haykali. Toshkent.
Bundan tashqari R.Mirtojiyev ijodiga mansub yana bir monumental
haykaltirishik asari Qarshi shahrining 2700 yillik yubileyi munosabati bilan shahar
markazida o’rnatilgan “El-yurt tayanchi” monumentidair. Bu muazzam
monumentni ishlash uchun haykaltarosh Qashqadaryo xalqining o’ziga xos
madaniyati, xulq-atvori kabu umumiy xususiyatlrini o’rganish uchun shahar va
qishloqlarda bo’ldi, odamlar, ularning turmushi bilan yaqindan tanishdi. Natijada
vohamizning mehnatkash, bunyodkor xalqi, ilmga chanqoq, o’sib kelayotgan yosh
avlod vakillari siymosini o’zida mujassam qilgan monumental haykaltaroshlik
asarini yaratdi. Aytish mimkinki, bu monument ham Ravshan Mirtojiyev ijodidagi
yetuk asarlardan biri bo’lidi.
2.3. Dastgohli haykaltaroshlik. Dastgox hakaltaroshligiga mustaqil mazmunga ega bo’lgan, san'atning
boshqa turlariga tobе bo’lmagan asarlar kirada Bunday asarlar ko’rgazmalar,
uylarga qo’yish uchun muljallangan bo’ladi. Haykaltaroshlikning bu turida
voqеlik butun borlig’i bilan aks ettiriladi hamda inson psixologiyasidagi nozik
35

o’zgarishlar, uning ichki ruxiy kеchikmalari, kayfiyatini ochib bеrish
imkoniyati katta bo’ladi
Haykaltaroshlikda ijodkor yorug’-soyalar o’yinidan foydalanish orqali o’z
haykallarini ta'sirli va jozibali bo’lishiga erishadi. Haykal yorug’- soya bilan
tirik, ya'ni nur tushishi bilan u ham jonlanadi, yorug’likning o’zgarishi bilan
undagi yorug’-soya tovlanishi ham o’zgaradi, natijada, udan tomoshabin
oladigan taassurot ham o’zgarib boradi. Haykaltaroshlikda insonning faqat
tashqi ko’rinishi, tinch turgan xolati yoki harakatdagi paytini aks ettirish bilan
uning imkoniyati tugamaydi. Uning xayajon va g’amginligi, kеlajakka intilish,
o’tmishga qayg’urishi ham o’z ifodasini topadi. Haykaltaroshlik asarlarida
insonning tеvarak-atrofga bo’lgan munosabati ham, qalbidagi iztirob ham
ishonarli talqin etilishi mumkin. Bunda, eng avvalo, haykaltaroshning o’ta
ziyrakligi, odam gavdasi va mimik o’zgarishlarni tug’ri ifodalashi muhim
o’rinni egallaydi. Tug’ri topilgan harakat, yuzidagi mimik xolat - bular uning
ta'sirli bo’lishiga zamin tayyorlaydi. Mustaqillik yillarida dastgohli haykaltaroshlik sohasida ham jiddiy
o’zgarishlar kechdi. Sababi ilgari rassom yoki haykaltaroshlar faqatgina ma’lum
uslub va yo’nalishlarda ishlashgan bo’lsa, endilikda ular hech ikkilanmasdan,
o’zlarini qiziqtirayotgan mavzularda, yangicha uslublarda asarlar yaratmoqdalar.
Dastgog’li haykaltaroshlik san'atida zamonaviy va milliy an'analar o’zaro
uyg’unlashtirildi. Bu davr dastgohli haykaltaroshlik san'atining o’ziga xosligining
yana bir ko’rinish, rеalizm an'analarini amaldan surib chiqarilishi va badiiy
ifodaviylikning еtakchiligida bo’ldi. Akadеmizm uslubiyoti fa q at badiiy ta'lim
jarayonidagina saqlanib qoldi.
Bu davr dastgohli haykal taroshlik san'atining faol namoyondalaridan biri sifatida
O’zbеkiston Badiiy Akadеmiyasi ijodkorlar uyushmasining a'zosi, haykaltarosh
T.Tojixo’jaеvni e'tirof etish mumkin. T.Tojixo’jaеv asarlarini kuzatar ekanmiz, u
haykalta roshlik san'atida o’ziga xos ijod uslubiga ega bo’lganligining guvohi
bo’lamiz. Turinj, gips, shomot, shuningdеk, turli toshlar ustida ishlar ekan, ularga
mohirona sayqal bеrib, yuksak saviyadagi san'at asari darajasiga kеltiradi.
36

Musavvir ta'kidlashicha, uning sеvib va alog’ida ig’los bilan ishlaydigan
manbai bu tosh. Aynig’sa «ilon izi» va oniks toshlari ustida ishlash unga rug’iy
kayfiyat, ilg’om bag’sh etadi.
Zamonaviy jarayonga g’izig’uvchanlik, shuningdеk, hamkasblari va
do’stlari bilan muloqatda bo’lish, ularning tajribalaridan o’rganish g’amda ma'g’ul
tomonlarin6i o’ziga singdirishga urinish g’aykaltarosh ijodiga xosdir. uaykaltarosh
ijodi davomida Bag’odir Jalolov, Javlon Umarbеkov, Alishеr Mirzaеv, Ilg’om
Jabborov kabi musavvirlar bilan munozaralar yuritish org’ali o’z asarlarini
mazmunan va shaklan boyitishini ta'kidlaydi. Kompoziyalarda Mikеlanjеlo,
Lеonardo da Vinchi shuningdеk, Engr, Jеriko, Burdеl singari buyuk musavvirlar
va g’aykaltaroshlarning ta'siri sеzilarli, zеro musavvir ularning ijodini tinimsiz
o’rganadi. Bulardan tashg’ari, g’aykaltarosh g’adim Rim va Yunonistonda
an'analariga tayanib, ularni toshdan tag’lil g’ilib ishlaydi.
Ma'lumki, portrеt murakkab janr g’isoblanib, aksariyat xollarda inson
gavdasi va tana a'zolari naturadan ishlanadi, birog’ uning yurak tafti va
iztiroblarini aks ettirish mushkul. Shunga g’aramay, Toshxo’jaеv ijodining katta
g’ismini portrеt egallaydi. Portrеt janriga murojaat etar ekan, u o’tmish
vatandoshlari obrazlarini yaratishga ko’prog’ urinadi. Aksar g’ollarda ijodkorlar
portrеtini ishlaydi. Alishеr Navoiy, Mashrab, Furg’at, Ulug’bеk kabi rug’iy va
ma'naviy jig’atdan o’ta murakkab shaxslarga murojat etadi. Ularning ichki rug’iy,
lirik kеchinmalarini yuz mimikalari va g’arashlari org’ali ko’rsatishga g’arakat
g’iladi.
Haykaltarosh o’z portrеtlariga rеalistik nuqtai-nazardan yondashsa,
«Kurash» (1997), «Kimga tandir» (1985), «Rag’s» (1997), «Chavandoz» (1997)
kabi unchalik katta bo’lmagan, bronzadanishlangan plastikishlarida romantik,
imprеssion va eksprеssion chizgilar ko’zga tashlanadi.
«Kurash»-kompozitsiyasida haykaltarosh bеvosita kuzatishlari asosida ro’y
bеrgan bir dag’ig’alik syujеtli plastik sag’nani nafis dinamik g’arakatlantirishga
urinadi. Unda musavvir jarayoniga еngil erkinlik bеrganki, bu tasvirda o’z
ifodasini topa olgan. Musavvir mumtoz san'atining g’at'iy g’onunlarini chеtlab,
37

g’olatga falsafiy, eksprеssion urg’u bеrishga intilgan. Asarda ikkinchi o’spirinning
o’zaro kuch sinashayotgan payti aks ettirilgan bo’lib, g’arakat juda nisbiy tarzda
sodir bo’lmog’da: g’ali voyaga еtib ulgurmagan o’spirinlarning nozik, egiluvchan
tanalari-ingichka, muvozanatda muallag’, g’altis turgan ko’prikka mazmun
jig’atdan g’arama-g’arshi olingan. Kompozitsiyadagi ingichka ko’prikcha g’ayot
sag’nasi-yu, o’smirlar unda o’zaro kurashmog’dalar, kurash esa ishtirokchidan
matonat, sabr-bardosh, ziyraklik, shuningdеk, ag’l-farosat talab etadi.
Ikkinchi bir kompozitsion asar «Kimga tandir» dеb nomlanadi. Unda
g’aykaltarosh milliy urf-odat va an'analarni g’o’msab, ularni o’z xotirasida
tiklashga,tomoshabin ko’z oldiga oddiygina g’ilib kеltirishga g’arakat g’iladi. Uch
yog’lama ko’rinishga ega bo’lgan kompozitsiyaning old tomonida kеksa tandir
sotuvchi, «tandir, tandir, kimga tandir»-dеb g’ichg’irayotgan g’olati o’z ifodasini
topgan. Tandirchining g’ichg’irig’i go’yo butun olamni tutgandеk
ko’rinadi.uaykaltarosh vog’еlikka plastik dinamik g’arakat bеrish bilan
kompozitsiyani jonlantirgan va aynan uning o’ziga vog’еani so’zlab bеrish
vazifasini yuklaydi.
To’lagan Toshxo’jaеvning «Onalik» (1991), «Tong» (1997), «Tana» (1997)
kabi kompozitsion asarlari ijodkorning Еvropaga bo’lgan ijodiy safarlaridan olgan
taassurot va kuzatishlarining natijasi sifatida dunyoga kеldi.
Ularda Sharg’ ayollarining nafis plastik tana shakllari va eg’tirosli
g’issiyotlari aks etgan. Sharg’ ayoli g’iyofasi ustida ishlar ekan, musavvir
mintag’aga xos xususiyatlarni alog’ida ko’rsatishga intildi. Ayol obrazini
g’aykaltarosh nafis dinamik g’arakat, nazokatli joziba, bеg’ubor, latofatli chiroy
g’amda orastalik ato etadi. Ompozitsiyalarni yaratar ekan, rassom ayol sha'niga
munosib ravishda, g’immatbag’o oniks, «ilon izi» singari toshlarni tanlaydi.
Shuningdеk, Toshxo’jaеv toshlarning tabiiy shakli va yo’llaridan kеlib chig’ib,
g’atto bo’rtma g’ajm bеrmasdan turib, sillig’ taroshlash yo’li bilan-da, ayol
tanasiga xarir va shaffof matodan ko’ylak kiydira oladi.
38

Haykaltarosh milliylik va an'anaviylikni o’z asarlariga singdirar ekan, xalg’
folklori, afsona va rivoyatlarni sinchiklab o’rganadi. Bu boarda tasviriy san'at
sog’ibi o’zining yana bir g’irrasini namoyon etadi.
Uning bu yo’nalishdagi asarlari orasida 1994 yilda yaratilgan «Baxt g’ushi»
nomli asari alog’ida e'tiborga molik. Asar «ilon izi» toshidan yo’nib ishlangan
bo’lib, g’ushning g’iyofasiga g’ayrioddiy, shu bilan birga g’ayajonli taassurot
singdirilgan. g’ush boshining g’ar uchchala tomonidan g’am yuz ko’rinishi
shakllantirilgan bo’lib, vig’or va g’urur bilan g’anotlarini ko’targan xolda,
uchishga shaylanayotgandеk payti jonlantirilgan.
Qush g’iyofasida go’yo erksеvar xalg’ning asrlar davomida ichki
tuyg’ularida sag’lanib kеlayotgan hissiyotlari o’z ifodasini topgan.
Bu esa milliy mustag’illik haykaltarosh tomonidan o’ziga xos
anglanganligini namoyon etib turadi.
Dastgohli haykaltaroshlikorg’ali yaxshi tanilagn ijodkor Damir Ro’ziboеv
ham mustag’illik yillarida samarali ijod g’ilib, o’zining uslubiy yo’lini avangard
rug’i bilan boyitdi. Uning kompozitsiyalarini kuzatar ekanmiz g’aykaltarosh bilan
rangtasvirning o’zaro uyg’unligiga guvog’ bo’lamiz. Uning kеyingi yillarda
yaratilagn «Jaz ijrosiga g’amog’ang badig’alar» (1998) turkumi yangi badiiy
jarayonni o’zida to’lag’onli ifodalaydi. Bundan tashg’ari «Navro’z» g’urgazmasida
(2001 yil) namoyish etilgan «Navro’z malikasi» eng yangi asarlaridan
g’isoblanadi. Unda «Navro’z malikasi» bag’oriy g’is tuyg’ular bilan bayramona
kayfiyatda ifodalangan. D. Ro’ziboеv bu asari org’ali tarixga murojat etib,
ajdodlarimizning tipik liboslaridan unumli foydalanish org’ali obrazni zamon
rug’iga moslashtiradi. Bu g’adimiy unsur org’ali muallif Navro’zning azaliy
ko’rinishini sodda, lеkin anig’ ko’rinishda ochib bеradi.
Dastlabki yillarda dastgog’li haykaltaroshlik san'atining yana bir
vakili Jo’ldasbеk g’uttimurodov g’am mustag’illik yillari o’z ijodida g’orag’alpog’
oxanglarini Haykaltaroshlikasarlariga ko’chirgan. Uning ijodiga mansub, «Ayol»,
«O’tirgan sog’ibjamol», «Amudaryo», «Og’g’ush», «Q’izil toj tag’g’an g’iz»,
«Shog’li Iskandar» asarlarida xaykaltarosh tabiatini idrok etish mumkin. J.
39

g’uttimkrodov tomonidan yaratilagn asarlarda ertaklar, g’aroyibotlar olami
namoyon bo’ladi. Shuni aytib o’tish kеrakki Badiiy Akadеmiyaning ko’rgazmalar
zalida 2000 yilda bo’lib o’tgan «g’orag’alpog’iston zamonaviy tasviriy va amaliy
san'ati» ko’rgazmasida J. g’uttimurodov «Avеsto» turkumidagi asarlari bilan
muvaffag’iyatli ishtirok etdi. R.Mirtojisvning dastgohli haykaltaroshlik
sohasidagi tajriba va ko’nikmalari yеtarli darajada ekanligini u yaratgan
haykallar turkumi misolidan bilib olish mumkin. haykaltarosh tarix sahifasida
chuqur iz qol-dirgan Tеmuriyzodalar naslidan bo’lgan buyuk davlat arbobi,
shoir va sarkarda Bobur obraziga bir nеcha ko’rinishlarda murojaat etadi.
40

“Suvchilar”
R.Mirtojisvning dastgohli haykaltaroshlik sohasidagi tajriba va
ko’nikmalari yеtarli darajada ekanligini u yaratgan haykallar turkumi
misolidan bilib olish mumkin. haykaltarosh tarix sahifasida chuqur iz qol-
dirgan Tеmuriyzodalar naslidan bo’lgan buyuk davlat arbobi, shoir va
sarkarda Bobur obraziga bir nеcha ko’rinishlarda murojaat etadi.
41

Ravshan Mirtojiyev . Amir Temur.
42

Jo ’ ldasbek Quttimurodov . “ Anaxita ”
Haykaltaroshliknint dastgohli turi bo ’ yicha ikki bora, mahobatlisida esa
yagona obraz yaratdi. H aykaltarosh "Bobur-Vatan so g ’inchi" nomli dastgo h li
asarida Ona Vatan mе h ridan yiro q bo’lgan sarkarda obrazini undagi so g ’inch
tuy g ’ularini ma h orat bilan amalga oshiradi. "Sayyo h Bobur" asarida esa
Bobur ot ustida ifodalangan. R. Mirtojiеvning yana "Tеmur Malik" (1990 y.),
"Yom g ’ir" (1995 y.), "Bе h zod" (2000 y.) kabi asarlari h am mavjuddir.
43

Isti q lol davri h aykaltaroshlikning ya qq ol namoyondalaridan I.Jabborov,
K.Jabborov, E. Aliеv, A. Ra h matullaеv, N. Bondеladzе, V. Dеgtyarov, R.
Mirtojiеv, P. Podosinnikov, A.Ryabtsеv, P.Axmеdzyanov, Sh.Usmonov,
Q .Norxo’rozov, D. Ro’ziboеv, T. Tojixo’jaеv, J. Q uttimurodov, U. Mardiеv
kabi bir q ator ijodkorlarni ko’rsatib o’tish mumkin. Bu davr
h aykaltaroshligida milliy mafkuraga asoslangan mavzular va q isman yangi
badiiy shakllar kashf etilganligini h am e'trof etish lozim.
Umuman olganda, 1990-2000 yillar h aykaltaro sh ligida, asosan, tarixiy
siymolar gavdalandi va ularning soni ko’payishi barobarida uslub
ji x atlarining yangilanishi h am bir q ator asarlarda ko’zga tashlanadi.
Shuning bilan birgali k da, zamonaviy mavzu lar, q a h ramonlar
obrazlariga nisbatan kam a h amiyat bеrilayotganligi h aykaltaroshlar old i ga
yanada yangi va mu h im vazifalarni q o’yadi.
2.4 Pedagogika kasb-hunar kollejlarida san’atshunoslik darslarining
o’qitili shi .
Talabalar ongi va qalbiga milliy istiqlol g ' oyasini singdirish muammosi ta ' lim -
tarbiya jarayonida samarali usul va vositalardan foydalanishni taqozo etadi .
« Hozirgi murakkab sharoitda xalqimiz , awalo , o ' sib - unib kelayotgan yosh
avlodimiz ongi va qalbida mafkuraviy immunitet hosil qilish muhim ahamiyatga
ega . Bu ishni bamisoli yosh niholga mevali daraxt kurtagini payvand qiladigan usta
bog ' bondek noziklik va mehr bilan oqilona amalga oshirish lozim » 1
, deya
ta ’ kidlagan edi prezidentimiz I . Karimov .
Tasviriy san ' at inson ongiga tezda ta ' sir etib , unda ezgu hislar uyg ' otadigan ,
ma ' naviy olamini boyitadigan san ' at turlaridan biridir . Shu bilan birga , tasviriy
san ' at inson shaxsining shakllanishi va kamolga yetishiga yordam beradigan
tarbiyachi hamdir . Shuning uchun ham yoshlarni ma ’ naviy barkamol , estetik
1
I . Karimov . Milliy istiqlol g ’ oyasi : asosiy tushuncha va tamoyillar . T,. 1998 y.
44

jihatdan yutuk insonlar qilib voyaga yetkazishda tasviriy san ’ atning benihoya katta
imkoniyatlarga ega ekanligi sir emas .
Haqiqatan ham , talabalar ongi va qalbiga milliy . istiqlol g ' oyasini singdirish
ta ' lim muassasalaridagi ijtimoiy - gumanitar yo ' nalishdagi fanlarning vazifasi bo ' lib
qolmasdan , balki o ' rta maxsus kasb - hunar kolleji barcha o ' quv fanlarining vazifasi
sanaladi . Bu boradagi ma ' naviy - ma ' rifiy ishlar keng ko ' lamda olib borilib , ta ' lim -
tarbiya jarayo - nining barcha jabhalarida asosiy o ' rinni egallashi lozim . Xususan ,
tasviriy san ' atni o ' qitilishida bu vazifa talabalarda Vatan tuyg ' usini shakllantirish
— Ona Vatanga , uning tabiatiga mehr - muhabbat uyg ' otish ; o ' lkamiz boyliklarini
asrab - avaylab , tabiatdagi o ' simliklar va hayvonlarga nisbatan ongli va to ' g ' ri
munosabatni tarkib toptirish , ularning ekologik madaniyatni yuksaltirishdan iborat .
Pedagogika kollejlarida ta ' lim oluvchi talabalarning tasviriy san ' atdan
maxsus bilim va malakalarga ega bo ' lishi ularning badiiy - ijodiy qobiliyatlarini ,
badiiy didini , rang sezishi va tasawurini rivojlantiradi , buyuk rassomlar yaratgan
asarlar go ' zalliklarini ko ' ra bilishga , ularni idrok etishga olib keladi .
Tasviriy san ' at nazariy asoslari bo ' yicha chuqur bilimga ega bo ' lish , ayniqsa ,
qalamtasvir , rangtasvir , kompozitsiya , qurish - yasash , haykaltaroshlikdan malaka
hosil qilish , manzarali , mavzuli kompozitsiya yaratish , odam shaklini turli
harakatlar va kiyimlarda tasvirlash usullari , haykaltaroshlik , dizayn san ' ati , tasviriy
san ' at tarixi haqidagi ko ' nikma va ma ' lumotga ega bo ' lish tasviriy san ' at
o ' qituvchisi faoliyatida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi .
2002 yil 16 oktyabrda “ O ’ rta maxsus , kasb - hunar ta ’ limi Davlat
standarlarini tasdiqlash to ’ g ’ risida ” gi 400- sonli qarori bilan tasdiqlangan
“ Boshlang ’ ich sinflarda ta ’ lim - tarbiya ishlari tayyorlov yo ’ nalishi bo ’ yicha tarmoq
ta ’ lim standarti o ’ quv dasturlarida tasviriy san ’ atdan “ Qalamtasvir ”, “ Rangtasvir ”,
“ Kompozitsiya ”, “ Amaliy va dizayn san ’ ati ”, “ Tasviriy ssan ’ t o ’ qitsh metodikasi ”,
San ’ at tarixi ” kabi yo ’ nalishlari bo ’ yicha o ’ quvchilarga bilim va malakalar berish
ko ’ zda tutilgan .
Kasb – hunar koll е jlarida DTS Tasviriy san ' atning yunalishi buyicha
kichik mutaxassislari tayyorlashning zarur va y е tarli shartlari va ularning
45

mazmuni , maqsadlarini aniqlaydi . Ta ' lim oluvchilarning o ’ quv yuklamalari
hajmi va standart talablari nazoratini b е lgilab b е radi .
Standart talablari ta ' lim oluvchilarning kasbiy tayyorgarligi o ’ quv
mashgulotini att е statsiyadan o ’ tkazishda asosiy m е zon hisoblanadi .
Unda “ Qalamtasvir ” uchun -78 soat , “ Rangtasvir ” uchun -78 soat , “ Kompozitsiya ”
uchun - 78 soat , “ Amaliy va dizayn san ’ ati ” uchun -64 soat , “ Tasviriy san ’ at o ’ qitish
metodikasi ” uchun -55 soat , “ San ’ at tarixi ” uchun -30 soat vaqt ajratilgan .
“ San ’ at tarixi ” kursi ham yosh avlodni san ’ atshunoslik sohasidagi bilim va
malakalarini oshorishda muhim ahamiyat kasb etadi . Bu yunalish bo ’ yicha jami
30 soat ajratilgan bo ’ lib , asosan nazariy bilimlar beruvchi mashg ’ ulotlardan
iboratdir .
Tasviriy san ’ at tarixi faning asosiy maqsadi O ’ zbek va chet el tasviriy san ’ ati
asarlari hamda nodir yodgorliklari bilan tanishtirish , rassomlar asarlarini
mushohada qilish , ularni mustaqil tahlil qilish , go ’ zallikdan zavqlanish , san ’ at
asarlarini taqqoslay olish kabilarni o ’ rgatish va yoshlarning san ’ atshunoslik
madaniyatini o ’ stirishdir .
Unda san ’ at tushunchasi , tasviriy san ’ t tur va janrlari , Qadimgi dunyo san ’ ati ,
Antik davr san ’ ati , Uyg ’ onish davri san ’ ati , Qadimgi rus san ’ ati , Me ’ morchilik
san ’ ati , Temur va temuriylar san ’ ati , Ch . Axmarov , I . Ikromov , A . Abdullayev
ijodi , M . Nabiyev , M . Saidov , G ’ Abduraxmonov ijodi , D . Ro ’ ziboyev , J .
Quttimurodov , ijodi , J . Umarbekov , B . Jalolov ijodi , A . Mirzayev , T . Sa ’ dullayev
va boshqalar kabi mazular alohida o ’ rin olgan . Ko ’ rinib turganidek , pedagogik
yonalishdagi kasb - hunar kollejlarida o ’ tiladigan tasviriy san ’ at darslarida “ San ’ at
tarixi ” kursiga ham alohida o ’ rin beriladi . Bu shubhasiz o ’ quchi yoshlarning
san ’ atshunoslik madaniyatini rivojlantirishda muhim omil bo ’ lib xizmat qiladi .
46

2.5 “Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning
rivojlanishi” mavzusini o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalarni qo’llash .
(O'quv jarayonini zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etish)
Kasb-hunar kollejlarida o’tiladigan tasviriy san’at darslarini bugungi kun
talablari asosida o’qitish, unda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning samarali
usullaridan foydalanishn dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Metodika ta'lim-tarbiya jarayonida o'qituvchilarning o'quv-chilar bilan ishlash
usullarining mazmumva xususiyatlarini o'rganib chiqib, tasviriy san'atni
o'qitilishining xilma-xil metodlarini qo'llashga o'rgatadi:
« Tasviriy san ' at o ' qitish metodikasi » o ' qituvchining o ' quvchilarga badiiy
ta ' lim berish usullarini puxta bilib olish darajasiga erishish va o ' zlashtirish
samarasining oshirilishini nazarda tutadi .
Zamonaviy metodlardan interaktiv , pedagogik , innovatsion va axborot
texnologiyalar , tabaqalashtirilib o ' qitish , modulli o ' qitish , didaktik o ' yinli o ' qitish ,
muammoli o ' qitishni o ' quv jarayonida qo ' llanilishi kundan - kunga kuchayib
bormoqda . Buning sabablaridan biri , shu vaqtgacha an ' anaviy ta ' limda o ' quvchi -
talabalarga faqat tayyor bilimlarni egallashga o ' rgatilgan bo ' lsa , zamonaviy
texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o ' zlari qi - dirib topishlariga , mustaqil
o ' rganib , tahlil qilishlariga , hatto hulo - salarni ham o ' zlari keltirib chiqarishlariga
o ' rgatadi . O ' qituvchi bu jarayonda o ' quvchini rivojlanishi , shakllanishi , bilim olishi
va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik ,
yo ' naltiravchilik vazifasini ham bajaradi .
Quyida tasviriy san'at fanidan “Mustaqillik yillarida O’zbekiston
haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi” mavzusi bo'yicha o'tkaziladigan
darsning oldindan loyihalashtirilgan texnologik xaritasini misol tariqasida havola
qilamiz:
47

Mavzu: MUSTAQILLIK YILLARIDA O’ZBEKISTON
HAYKALTAROSHLIK SAN’ATI VA UNING RIVOJLANISHI
1.1. Маърузани олиб бориш технологияси
Talabalar soni : 22 Vaqti : 2 соат
Mashg’ulot shakli Mavzu bo ’ yicha
Ma’ruza rejasi 1. O’zbekistonning qadimiy haykaltaroshlik
san’ati.
3. Muataqillik yillarida tasviriy san’at
sohasidagi muhim o’zgarishlar.
4. Mahobatli haykaltaroshlik va uning
rivojlanishi.
5. Dastgohli haykaltaroshlik.
.

1.
Mashg’ulotning maqsadi: O’zbekiston hykaltaroshlik san’ati haqida umumiy
tasavvurni shakllantirish, MUstaqillik yillaridagi O’zbekiston haykaltaroshlik
san’ati va uning rivojlanishi haqidagi bilimlarini mukammallashtirish.
Pеdagogik vazifalar O’q uv faoliyati natijalari:
O’zbekistonning qadimiy
haykaltaroshlik san’ati haqida
tushunchalar berish O’zbekistin hududidan topilgan qadimiy tasviriy
san’at, shuningdek haykaltaroshlik san’ati
namumalari haqida aytib bera oladi.
XXasr O’zbekiston tasviriy
san’ati, xususan haykaltaroshlik
san’ati va uning o’ziga xos
tomonlari haqida tushunchalar
beradi. XXasr O’zbekiston tasviriy san’ati, xususan
haykaltaroshlik san’ati va uning o’ziga xos
tomonlari haqida tushunchalar hosil qiladi,
aytib beradi.
Mustaqillik davri O’zbekiston
tasviriy san’atining
rivojlanishidagi muhim omillar,
haykaltaroshlik san’ati rivojida
o’ziga hos jihatlar haqida
tushunchalar beradi. San’atni rivojlanishida muhim omillarni aytib
beradi, haykaltaroshlik san’atida sodir bo’lgan
eng muhim o’zgarishlarni bilib oladi.
O’qitish usullari va t е xnika Ma'ruza, «aqliy xujum», T-sx е ma, munozara,
muammoli vaziyatlar usuli
O’q itish vositalari Ma'ruza matni, tarqatma mat е riallar, slaydlar,
pro е ktor
48

O’q itish shakllari Jamoa, to’g’ridan-to’g’ri va guruhlarda ishlash
O’q itish shart-sharoiti T е xnik vositalar bilan ta'minlangan auditoriya
Monitoring va ba h olash Og’zaki nazorat, savol-javob, o’z-o’zini nazorat
qilish, rеyting tizimi asosida baholash
Ma'ruzaning tеxnologik x ar i tasi
Ish
jarayonlari
va q ti Faoliyatning mazmuni
O’q ituvchi talaba
I-bosqich.
Mavzuga
kirish.
(20 минут ) 1.1. Mavzu doirasida dastlabki umumiy
tasavvurni b е radi hamda uslubiy va
tashkiliy tomonlari bilan таништиради Tinglaydilar
1.2. O’quv mashg’uloti mavzusi bilan
tanishtiradi va uning maqsadi, o’quv
faoliyati natijalarini bayon qiladi Mavzu nomini yozib
oladilar
1.3. Berilgan mavzu yuzasidan aqliy
hujum qoidasi asosida dars o’tkazishni
taklif etadi. Doskaga: “1.Haykaltaroshlik
san’ati nimaq”
2. “O’zbekistonning qadimiy
haykaltaroshlik san’ati haqida nimalar
bilasizq” dеb yozadi. Talabalar tomonidan
aytilgan fikrlarni yozib boradi va
umumlashtiradi (2-ilova) Tushunchalarni erkin
fikr or q ali bildiradi
II-bosqich.
Asosiy
(50 minut) 2.1. Mavzu rеjasi va tayanch tushunchalar
bilan tanishtiradi Tinglaydilar
2.2. Ma'ruzani rеja b o ’yicha tushuntiradi,
h ar bir rеjani ni h oyasida umumlashtiradi.
Jarayon kompyutеr slaydlarini namoyish
q ilish bilan olib boriladi(3-илова) Tinglaydilar. Slaydga
e'tibor qaratadi, uni
o’ziga yozib oladi va
savollar bеradi
2.3. Har bir r е jani mustahkamlash uchun
quyidagicha savollar b е radi:
1.Dastgohli haykaltaroshlik va
monumental haykaltaroshlik,- deganda
nimalarni tushunasizq
2.O’zbekistonning XXasr tasvir san’ati
haqida nimalar deya olasizq
3. Mustaqillik yillarida tasviriy san’at Savollarga javob
bеradilar, erkin ba x s-
munozara yuritadilar
49

sohasida sodir bo’lgan muhim o’zgarishlar
nimalarda aks etadiq
4. Haykaltaroshlik sohasida sodir bo’lgan
o’zgarishlar haqida nimalar bilasizq
2.4. Tayanch iboralarga qaytiladi.
Talabalar ishtirokida ular yana bir bor
takrorlanadi h ar bir tayanch
tushuncha va
iboralarni mu h okama
q iladilar. Konspеkt
q ila-dilar
III -босқич.
Якуний
босқич.
(10 минут) 3.1. T - sx е ma t е xnikasidan foydalanilgan
holda juft - juft bo ’ lib ishlash uchun
tinglovchilarga : “ XXasr O ’ zbekiston
tasviriy san ’ ati , jumladan haykaltaroshlik
san ’ atiga xos bo ’ lgan jixatlar nimalarda
edi q,, “ Mustaqillik yillari tasviriy
san ’ atida - chi q”, d е b savol yozilgan
tarqatma mat е riallar tarqatilali va olingan
javoblar buyicha yakunlovchi xulosa
qilinadi .
3.2. Talabalarning faoliyatiga baho
qo ’ yiladi va rag ’ batlantiriladi Mustaqil
T-sx е mani
to’ldiradilar. Erkin
fikrini bayon etadi
Eshitadi
3.3. Kеlgusi mashg’ulotga tayyorgarlik
ko’rish uchun topshiriqlar va
foydalaniladigan adabiyotlar ro’yxati
bеriladi Eshitadi va
O’ UM ga q araydilar
2 (1. 1)-Ilova
«Aqliy hujum»ning asosiy qoidalari:
- olg’a surilgan g’oyalar baholanmaydi va tanqid ostiga olinmaydi;
- ish sifatiga emas, soniga qaratiladi, g’oyalar qancha ko’p bo’lsa
shuncha yaxshi;
- istalgan g’oyalarni mumkin qadar k е ngaytirish va rivojlantirishga harakat
qilinadi;
- muammo е chimidan uzoq g’oyalar ham go’llab-ruvvatlanadi;
- barcha g’oyalar yoki ularning asosiy mag’zi (farazlari) qayd etish yo’li bilan
yozib olinadi;
- «hujum»ni o’tkazish va vaqti aniqlanadi va unga rioya qilinishi shart;
- b е riladigan savollarga qisqacha (asoslanmagan) javoblar b е rish ko’zda tutilishi
k е rak
50

3- Ilova
T-sxеma jadvali
“ XXasr O ’ zbekiston tasviriy san ’ ati ,
jumladan haykaltaroshlik san ’ atiga
xos bo ’ lgan jixatlar nimalarda edi q,, “ Mustaqillik yillari tasviriy
san ’ atida - chiq ”

4 -Ilova
«T - sx е ma» t е xnikasi
- bu t е xnologiya murakkab,
ko’p tarmoqli, mumkin qadar
muammo xarakt е ridagi
mavzularni o’rganishga
qaratilgan; bunda ularning har
biri alohida nuqtalardan
muhokama etiladi. Masalan
ijobiy va salbiy tomonlari,
afzallik va kamchiliklari, bir
g’oyaning ikki tomoni, foyda
va zararlari;
- tanqidiy, tahliliy, aniq
mantiqiy fikrlash
muvaffaqiyati rivojlantirishiga
hamda o’z g’oyalari, fikrla-rini
yozma va og’zaki shaklda
ixcham bayon etish, himoya
qilishga imkon yaratadi;
- ma'ruza yakunida qo’ llaniladi T-sx е ma qonun-qoidalari bilan
tanishib chiqadi.
Yakka tarkibda yoki juft-juft bo’lib
T-sx е mani to’ldiradi
O’ z g’ oyalarini yozma ravishda o’ ng
va chap taraflarida yozib chi q adilar.
G’ oyalar q arama- q arshi bo’lishi
mumkin
Sxеmadagi g’ oyalar ta qq oslanishi va
yakka tartibda, juft-juft h olda yoki
kichik guru h larda t o’ ldirilishi
mumkin
h ar bir tinglovchi o’ z fikrini erkin
h olda t o’ li q bayon etishi mumkin
51

O'qitish jarayonida o'quvchi-talabalarga shaxs sifatida qaralishi, turli pedagogik
texnologiyalar hamda zamonaviy metodlarni qo'l-lanilishi ularni mustaqil, erkin
flkrlashga, izlanishga, liar bir masa-laga ijodiy yondoshish, mas'uliyatni sezish,
ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, tahlil qilish, ilmiy adabiyotlardan unumli
foydalanish-ga, eng asosiysi, o'qishga, fanga, pedagogga va o'zi tanlagan kasbi-ga
bo'lgan qiziqishlarini kuchaytiradi.
Bunday natijaga erishishda amaliyot va o'quv jarayonida innovatsion va
axborot texnologiyalarni qo'llashni taqozo etadi. Zamo naviy metodlar yoki
o'qitislming samarasini oshirishga yordarn beravchi texnologik treninglar o'quvchi
— talabalarda mantiqiy, aqliy, ijodiy, tanqidiy, mustaqil fikrlashni
shakJlantirishga, qobi-Hyatlarini rivojlantirishga, raqobatbardor, yetuk mutaxassis
bo'lish-lariga hamda mutaxassisga kerakli bo'lgan kasbiy fazilatlarni tarbiya-lashga
yordam beradi.
Demak , tasviriy san ' at nia ' lumoti , bilimiga ega boiish uchun san ' atning
amaliy mashg ' ulotlarini uzoq vaqt mobaynida samarali ijodiy mehnat orqali va har
xil metodlarni qoilasli orqali egallanadi .
Tasviriy san ' at tarixi darslarida san ' at asarlarini katta o ' lcham - dagi
reproduksiyalaridan ko ' rgazmali qurol sifatida qo ' llaniladi . Oxirgi paytlarda
asarlarni katta o'lchamdagi reproduksiyalarini topilishi amri mahol. Bunday holda
reproduksiyalarni skaner orqali kompyuter xotirasiga kiritib videoko'zgu orqali
kattalashtirib ekran-da ko'rsatiladi va asarlarning badiiylik xususiyatlarini tahlil
qiladi.
Tasviriy san'at darslarida bunday ko'rgazmali qurollardan foydalanish darsni
samaradorligini oshiradi hamda o'quvchilarni fanga bo'lgan qiziqishini, ijodiy
qobiliyatlarini shakllantirishda yordam beradi.
52

XULOSA
Bitiruv - malakaviy ishini bajarish mobaynida ushbu vazifalar bajarildi va
quyidagi xulosalarga kelindi :
- vatanimiz hududidan topilgan qadimiy tasviriy san’at ydgorliklari, jumladan
haykaltaroshlik san ’ ati namun alar i haqida ma ’ lumotlar to’plash vazifasi bajarildi,
tadqiq qilindi va mavzuni yoritishda u lardan unumli foydalanildi;
- O’zbekistonda Mustaqillik davri haykaltaroshlik san’ati va undagi g’oyaviy-
badiiy o’zgarishlar, o’ziga xos xususiyatlar haqida tadqiqotlar olib borildi va ilmiy
asoslangan manbalar asosida mavzu yoritib berildi;
- Mustaqillik davri haykaltaroshlik san’atidagi yangicha mazmun, tasviriy
yechimlar va uslublarni yoritishga ilmiy-tahliliy yondoshilindi;
- Mustaqillik yillaridagi o’zbek haykaltaroshlik san’atini, uning yangi
bosqichdagi rivojini o’rganish va ulardan yosh avlot badiiy tarbiyasida foydalanish
muhim ahamiyatga ega ekanligi e’tirof etildi;
- pedagogika kasb-hunar kollejlarida o’tiladigan san’at tarixi darslarida ushbu
mavzuni o’qitishning zamonaviy pedagogik texnalogiyalari ishlab chiqildi va u
amaliyotda sinab ko’rildi, ijobiy natijalar berishi aniqlandi;

53

Foydalanilgan adabiyotlar:
1.I.A.Karimov O’zbеkiston XXI asrga intilmo q da. T. «O’zbеkiston», 1999 yil.
2. I.A.Karimov. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T., “O’zbekiston”, 1997.
3. I.Karimov. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. T,. 1998 y.
4. I.A.Karimov. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni-xalq, millatni-millat qilishga xizmat
etsin. “Tafakkur”. 1998 yil.
5 . Abdullayev N.U. “San’at tarixi” . 1-tom. Toshkent. O’qituvchi, 1986 yil.
6 . Abdullayev N.U. “San’at tarixi” . 2-tom. Toshkent. San’at, 2001 yil.
7 . Oydinov N. “O’zbekiston tasviriy san’atidan lavhalar” Toshkent, O’qituvchi.
1997 yil.
8 . S. Abdurasulov, N.Tolipov. “Tasviriy san’at o’qitish metodikasi” Toshkent,
“Aloqachi”, 2007 yil.
9 . S. Abdurasulov, B.Boymetov. Tasviriy san’at. Toshkent, 2006 yii.
10 . O’zbekiston Badiiy Akademiyatsi nashri. “O’zbekiston san’ati” majmuasi.
“Sharq” nashriyot matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh taxririyati. T. 2001.
1 1 . O’zbekiston Badiiy Akademiyatsi nashri. “San’at” jurnali.
54

Sotib olish