Nalitik kimyo fani, tadqiqot doirasi, maqsadi - Химия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	512.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Химия

Nalitik kimyo fani, tadqiqot doirasi, maqsadi

Купить

1-MAVZU : ANALITIK KIMYO FANI, TADQIQOT DOIRASI, MAQSADI
VA VAZIFALARI
Reja :
1. Analitik kimyo, uni fan sifatida shakllanishi.
2. Analitik kimyoning ahamiyati, fanlar tizimidagi o’pHi, amaliyot bilan bog’liqligi.
3. Analitik kimyo ning asosiy vazifalari .
4. Analitik kim yoning nazariy asoslari .
5. Sifat va miqdoriy analiz.
6. Analitik kimyoning asosiy muammolari .
7.Analitik kimyoning qisqacha tarixi va rivojlanishining asosiy bosqichlari.
8.Analitik kimyoning hozirgi ahvoli, rivojlanish yo’nalishi va istiqbollari.

1. Analitik kimyo uni fan sifatida shakllanishi. Analitik kimyo, kimyo fanining asosiy
tarkibiy qismlaridan biri bo’lib fan sifatida o’zining uzoq rivojlanish tarixiga ega. Insoniyat
doimo o’zini o’rab turgan olamni o’rganish va undan o’z hayotida foydalan ishga intilganligi
sababli analitik kimyo va uning turli usullari yuzaga kelgan. Analitik kimyo fan sifatida XIX -
asrda shakllandi. Bu vaqtga kelib ko’p moddalarning xususiy reaksiyalari topildi, indikatorlar
nazariyasi, kompleks birikmalarning koordinas ion tuzilish nazariyasi, kislota va asoslar
nazariyalari hamda kimyoning qator qonunlari yaratildi, sanoat va ishlab chiqarishning
rivojlanishi, xomashyo va mahsulotlarga bo’lgan talabning oshishi uning rivojlanishi uchun
katta yo’l ochib berdi. Bu vaq tga kelib fizikaviy asbob va qurilmalarning rivojlanishi analizni
instrumental va avtomatik usullarini rivojlantirdi. Bularning barchasi analitik kimyoning fan
sifatida shakllanishiga asos bo’ldi.
Hozirgi kunda analitik kimyo kimyoviy analizning nazariy a soslari va metodlarini
ishlab chiqadigan fandir. Analitik kimyo mavjud analiz usullarini takomillashtiradi va yangi
analiz usullarini yaratadi.
2.Analitik kimyoning ahamiyati, fanlar tizimidagi o’ rni , amaliyot bilan bog’liqligi.
Analitik kimyo turli nazari y va amaliy muammolarni yechishda katta ahamiyatga ega. Falsafada
"Analizsiz sintez yo’q" deb aytilishi analitik kimyoning qanchalik katta nazariy va amaliy
ahamiyatga ega ekanligini ko’rsatadi.
Kimyoviy analiz xalq xo’jaligining ko’pgina sohalarda hususa n meditsina, ekologiya,
geologiya, geoximiya, fizika, mineralogiya, metallurgiya, kimyoviy texnologiya, biologiyada,
turli texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarishda keng qo’llaniladi. Kimyo fanining
rivojlanishi ham analitik kimyo bilan bevosi ta bog’liq. Moddalarning molekulyar massasini
aniqlash, ekvivalentini topish, molekulyar formulalarini keltirib chiqarish analitik kimyo usullari
yordamida amalga oshiriladi. Barcha moddalarning tuzilishi, ularning kimyoviy formulalarini
yaratishda analit ik kimyodan foydalaniladi.
Analitik kimyo paydo bo’lgan davrdan boshlab oziq -ovqat sanoati va metallurgiyaning
rivojlanishiga hamkorlik qilgan. Fabrika, zavodlarda analiz uchun laboratoriya xonalari mavjud
bo’lib, xar bir ishlab chiqarilayotgan maxsulot , xom -ashyo, yarim fabrikat va ishlab chiqarish
chiqindilari analiz qilinmoqda va shu analiz natijalariga qarab xom -ashyo va tayyor
maxsulotlarga baho berilmoqda. Qo’yidagi bir necha aniq misollar bilan fanning axamiyat i
qanchalik yuqori ekanligi ni ta’kidlash mumkin: Masalan oziq -ovqat maxsulotlari deyarli har
tomonlama analiz qilinishi shart. Ularning tarkibiga kiruvchi un, yog, shakar, suv, tuz kabi
xom -ashyolar birma -bir tekshiruvdan o’tkaziladi. Ularni tarkibidagi inson salomatligiga zarar
keltiruvchi moddalar aniqlanadi va tayyorlash texnologiyasi nazorat qilinadi. Atrof -muhitni
muxofaza qilishda analitik kimyo fanining o’rni beqiyos. Chunki kundalik xayotimizda
ishlatilayotgan ichimlik suvlar, xavo tozaligini doimo nazorat qilish ke rak. Atmosferaga
avtotransport va texnologik jarayonlardan tashlanadigan turli zaxarli gazlar miqdorini aniqlash
zarur. Hozirgi vaqtda analitik usul va asboblar yordamida kimyoviy texnologik jarayonlarni
nazorat qilinmaydigan birorta ham korxona yo’q.

3.A nalitik kimyoning asosiy vazifalari . Analitik kimyo q uyidagi asosiy vazifalarni
bajaradi:
1.M avjud analiz usullarini rivojlantiri b takomillashtir adi ;
2.Fan va sanoatning o’sib borayotgan talablariga javob beradigan yangi analiz usullarini
yaratadi va ular ni nazariy jixatdan asoslaydi; (bunga analizning zamonaviy sensorlardan
foydalanishga asoslangan distansion, avtomatlashtirilgan va kompyuterlashtirilgan usullari,
namuna tarkibidagi ayrim komponentlarni namunani buzmasdan tezkor aniqlashga imkon
beradiga n usullari va b. kiradi).
3. Analizni tez va arzon bo’lishini, olinadigan natijani to’g’ri, aniq va
takrorlanuvchanligini, ta’minlash.
4. Ilmiy -tadqiqot ishlarini analitik nazorat qilishni ta’minlash;
5. Atrof - muhit monitoringini ta’minlash;
4 .Anali tik kimyoning nazariy asoslari. Sifat va miqdoriy analiz.
D. I. Mendeleyevning elementlar davriy sistemasi, elektrolitik dissosilanish nazariyasi,
massalar ta’siri qonuni, kimyoviy muvozanat, oksidlanish -qaytarilish jarayonlari, koordinatsion
birikmalar ho sil bo’lishi, tuzlarning gidrolizlanishi va asoslarning amfoterligi kabi mavzular
kimyoviy analizning nazariy asosini tashkil etadi.
Analitik kimyo har xil moddalar va ularning aralashmalarini sifat va miqdoriy
tarkibini o’rganish bilan shug’ullanadigan fa n bo’lganligi sababli birinchi navbatda u sifat
va miqdoriy usullarga bo’linadi.
Modda tarkibiga qanday element, molekula yoki ionlar kirishini topish, aniqlash sifat
analizining vazifasidir. Tekshirilayotgan modda tarkibini tashkil etgan element yoki ion lar
miqdorini aniqlash esa miqdoriy analizning vazifasi hisoblanadi. Sifat analizi hamisha
miqdor analizidan oldin bajariladi.
Hozirgi davrda analitik kimyo zamonaviy, mukammal usullarga ega. Ular
moddalarning turli xususiyatlariga asoslangan. Barcha anali z usullarini 4 guruhga bo’lish
mumkin: kimyoviy, fizikaviy, fizik -kimyoviy va biologik.
Kimyoviy usullar - kimyoviy reaksiyalarga asoslanadi. Bunday reaksiyalar analitik
reaksiyalar deyiladi. Analitik reaksiyalarni vujudga keltiruvchi moddalar esa reagentla r
deyiladi. Kimyoviy usullarning sezgirligi yuqori emas va analizni bajarish uchun ko’p vaqt
sarf bo’ladi. Bu jihatdan fizikaviy va fizik -kimyoviy analiz usullarining o’rni katta bo’lib,
bular asbobiy usullar ham deyiladi.
Fizikaviy usullar - moddaning kim yoviy tarkibi bilan uning ayrim fizikaviy xossalari
o’rtasidagi bog’lanishlardan foydalanishga asoslangan. M: spektral, dielkometrik.
Fizik -kimyoviy analiz usullari - kimyoviy reaksiyalar paytida sodir bo’ladigan fizikaviy
o’zgarishlarni tekshirishga asosl angan. M: elektrokimyoviy, xromatografik va optik
usullar.
Biologik analiz usullari - biologik ob’yektlar analizi hisoblanadi va asosan vizual
aniqlashlar bilan birgalikda kimyoviy, fizikaviy va fizik -kimyoviy analiz usullaridan
foydalanishga asoslangan.
Analitik reaksiyalarni bajarishda ishlatiladigan moddaning miqdoriga ko’ra:
makroanaliz (0,5 -1 gr yoki 1 -50 ml), mikroanaliz (0,001 gr yoki 0,01 ml), yarimmikroanaliz
(0,01 gr yoki 0,1 ml), ultramikroanaliz (10 -6-10 -12 gr yoki 10 -3-10 -6 ml va boshqa turlarg a
bo’linadi.
Distansion analiz - ma’lum masofadan turib bajariladigan analiz usulidir.
Molekulyar analiz -namunadagi ma’lum molekulyar massa bilan tavsiflanadigan
alohida kimyoviy birikmalarni aniqlash usulidir.
Element analizi - analiz qilinadigan moddadagi alohida elementni sifat va miqdor
jihatdan aniqlash usuli.
Funksional analiz - tekshirilayotgan analiz ob’yekti tarkibidagi alohida funksional
guruhlarni aniqlash usuli hisoblanadi.

Fazaviy analiz - ko’p komponentli modda tarkibidagi xossalari va sirt yuzal ari hamda
fizikaviy tuzilishi bilan ajralib turadigan alohida qismlarni aniqlash usullari to’plamidan
iborat.
Analiz usullariga qo’yiladigan umumiy talablar:
1. reaksiyaning muhiti
2. temperatura
3. konsentratsiya
4. sezgirlik - tekshiriladigan namuna tarkibidagi aniql anadigan moddaning eng kam
miqdori bilan belgilanadi.
5. Selektivlik yoki tanlab ta’sir etuvchanlik -M: faqat kamroq sondagi ionlar bilan
o’xshash natija beradigan reaksiyalar selektiv reaksiyalar deyiladi. Fizikaviy yoki
fizik -kimyoviy usullarning selektivlig i to’g’risida ham tushunchalar berish muhim
hisoblanadi.
6.Analitik kimyoning asosiy muammolari: Analitik kimyoning hozirgi zamon asosiy
muammolariga analizda aniqlanadigan moddani topish chegarasini pasaytirish, tezkorlikni va
olinadigan natija aniqligini oshirish hamda mikroobyektlar analizi, buzmasdan, lokal va
distansion analizni rivojlantirishni kiritish mumkin.
7. Analitik kimyoning qisqacha tarixi va rivojlanishining asosiy bosqichlari. Analitik
kimyoning birinchi metodlari qadimgi alximiklar tomoni dan yaratilgan bo’lib ular moddalarni
sifat jihatdan aniqlashda ishlatilgan. Miqdoriy analiz qadimda "Tekshirish san’ati" deb atalgan
va uning yordamida oltin, kumush singari metallarning tozaligi aniqlangan.
Analitik kimyo fan sifatida XVII - asrn ing o ’rtalaridan shakllana boshlagan. Bu fanning
rivojlanishida ingliz olimi R.Boylning (1627 -1691) hissasi katta. U sifat analizining asoschisi
hisoblanadi. R.Boyl murakkab kimyoviy moddalar elementlardan tashkil topganligi haqidagi
fiktni aytgan, o’zigacha ma’lum bo’lgan sifat reaksiyalarini sistemalashtirgan va bir qator yangi
reaksiyalarini taklif qilgan. U birinchi marta “Indikatorlar” sifatida lakmus va o’simliklardan
olinadigan ba’zi bo’yoq moddlar yordamida kislota va ishqorlarni bir -biridan farqlash
mumkinligini amalda isbotladi. R.Boylning bu ishlari sifat analiziga qo’yilgan birinchi qadam
bo’ldi.
XVIII asrda shved olimi T.Bergman (1738 -1784) eritmadagi meta ll ionlarini gruppalar
holida ajratish usulini joriy etdi va bu usulni sifat analiziga kirit di. Bu sistematik analizning
boshlanishi edi. Bu usuldan hozirgi vaqtda ham foydalanib kelinmoqda. T.Bergman murakkab
tarkibli tuzlar aralashmasini vodorod sulfid yordamida sistemali analiz qilish tartibini ishlab
chiqdi.
M.V.Lomonosov (1711 -1765). moddala r massasining saqlanish qonunini tajribada
isbotlashi bilan miqdoriy analizga asos soldi. Shundan so’ng kimyoviy jarayonlarda miqdoriy
hisob kitoblar olib borila boshlandi, Analizda tarozidan foydalanilib gravometriya metodi
yaratildi. M.V. Lomonosov o’z ining «Metallurgiya i osnov pervichnoy obrabotki rud» kitobida
bir qancha analiz usullarini yozgan.
Sifat analizidagi mikrokristalloskopik usulga XVIII asrda T.Ye. Lovis (1757 -1804)
tomonidan asos solindi. T.Ye.Lovis o’zining “Metallurgiya va qazish ishl ari asosi” kitobida
moddalarning kristall formalari turlicha ko’rinishga ega ekanligini ko’rsatib berdi. U
moddalarning kristall panjaralarining tuzilishi bilan ularning kimyoviy tarkibi o’zaro
bog’liqligini isbotladi va mikrokristalloksopik analizga asos soldi. Kalsiy tuzlari ishtrokida
alanganing qizil tusga bo’yalishidan foydalanib, tuzlar tarkibida kalsiy borligini bilib olish
mumkinligini amalda ko’rsatdi.
Miqdoriy analizning hajmiy usulini fanga fransuz olimi J.Gey -Lyussak (1778 -1850)
kiritdi. Bu meto d X1X aspHing o’rtalarida oksidlanish -qaytarilish hamda cho’ktirish metodlarida
indikatorlar qo’llanilishi bilan yanada rivojlandi. Gey -Lyussak birinchi marotaba hajmiy analiz
yordamida moddalarni miqdorini aniqlagan.
Analitik kimyoning rivojlanishida V.I . Severginning (1765 -1794) hissasi ancha salmoqli.
U 1796 yilda o’zining “Mineral suvlarni tekshirish bo’yicha qo’llanmasi”ni 1800 yilda

farmasevtik kimyo darsligini, 1801 yilda metall va boshqa qazilmalarga oid analitik kimyo
qo’llanmasini yaratdi. V.I. S evergin xajmiy analizning neytralizasiya metodiga asos soldi.
XIX asrda analitik kimyo sohasida nemis olimi K.Frezenius (1818 -1897) ancha ishlar
qildi. U sifat va miqdor analizi bo’yicha mukammal qo’llanma yozdi va 1862 yilda analitik
kimyo bo’yicha b irinchi ilmiy jurnalga (Z.Anal. Chem) asos soldi.
Analitik kimyoning nazariy va amaliy muammolarini hal etishda D.I. Mendeleyevnin g
(1834 -1907) elementlar davriy sistemasi va davriy qonuni, (1869 y) muhim ahamiyatga ega.
Davriy sistema elementlarning hossalaridagi anologiyadan foydalanib ionlarni topishda yangi
usullarni kashf etishga imkon berdi. D.I.Mendeleyevning fikrlarini davom ettirib
N.A.Menshutkin (1824 -1904) kationlarning analitik gruppalar bo’yicha eng qulay
klassifikasiyasini yaratdi. U 187 1 yilda «Analitik kimyo» darsligini bosmadan chiqardi. Bu
kitobida kationlarning analitik klassifikasiyasi va elementlarning davriy sistemasi orasidagi
bog’liqlikni birinchi marta ko’rsatib bergan. 1931yilgacha bu kitob 16 marta nashr qilindi va bir
necha marta nemis va ingliz tillariga tarjima qilingan.
XIX as rn ing boshlarida I.Berselius (1779 -1848) organik moddalarning element analizini
ishlab chiqdi. Bu usul keyinchalik nemis olimi Yu.Libix (1803 -1873) tomonidan
takomillashtirildi.
1859 yilga kelib R.Bunzen (1811 -1899) va G.Kirxgoff (1824 -1887) spektral analizni
ishlab chiqdilar.
1862 yilda K.K.Klausning (1796 -1864) anorganik moddalar analizining turli usullari,
elementlarning analitik klassifikasiyasi va vodorod sulfidli sistematik analiz usuli b ayon
qilingan "Kimyoviy analitik tekshirishlarda ishlatiladigan reaksiyalarning metodik jadvallari"
nomli kitobi nashr etildi.
X1X asr oxirida Rossiyada N.S. Kurnakov (1860 -1941) va uning maktabi “Fizik -
kimyoviy analiz” nomini olgan yangi metodni yaratdil ar. 1903 yilda M.S.Svet xromotografik
analiz metodini asoslab berdi.
XX asrda analitik kimyo fanini rivojlanishida analizda organik reaktivlarni birinchi bo’lib
ishlatgan M.A. Ilinskiy (1856 -1941) va L.A. Chugayev larni (1873 -1922), eruvchanlik
ko’paytmas i haqidagi qoidani va galvanik elementlar nazariyasini ishlab chiqqan nemis olimi
V.Nernstni (1864 -1941), oksidlanish -qaytarilish reaksiyalarining borishi elektronlarning o’tishi
bilan bog’liq ekanini ochgan L.V. Pisarjevskiy (1874 -1938), tomchi analiziga asos solgan
N.A.Tananayevni, analizning yarim mikro metodini rivojlantirgan I.P.Alimarin , suvsiz
muxitda titrlash usullarini rivojlantirgan I.P.Kreshkovni, analizda ajratish va konsentrlash
usullaridan foydalanishni rivojlantirgan Yu.A.Zolotovni xissasi k atta.
Vatandoshlarimiz A.R.Beruniy va R.A.Xaziniy X -XI asrlarda analitik kimyo rivojiga
katta hissa qo’shgan. A.Beruniy ko’pgina moddalarning solishtirma og’irliklarini aniqladi.
Xaziniy o’sha zamon uchun juda sezgir tarozi yasadi, uning tarozisi uchinchi xonagacha
aniqlik bilan tortishga imkon berardi. Analitik kimyoning rivojlanishida O’zbekiston
olimlarining ham hissalari katta. Akademik Sh.T. Tolipov raxbarligida analitik kimyo
sohasida bir qator ilmiy ishlar amalga oshirildi. Sh.T. Tolipovning shogird lari hozirgi
kunda ham samarali mehnat qilmoqdalar.
Samarqand davlat universitetida analitik kimyoning rivojlanishida dosent
N.S.Zakirov , professor T.K.Xamrakulov, O.F.Fayzullayev, A.M.Nasimov larning xizmati
katta. Hozirgi kunda analitik kimyo Toshkent va Samarqand universitetlari, Fanlar
Akademiyasi, yadro tadqiqotlari instituti va boshqalarda muvaffaqiyatli rivojlanmoqda.
Hozirgi davr qudratli kimyo sanoati va unga munosib kimyo fanining mavjudligi bilan
harakterlanadi. Kimyo fanlari orasida analitik ki myoda yangi zamonaviy analiz usullari vujudga
kelmoqda; shuningdek analitik kimyo usullari qo’llaniladigan sohalar kengayib bormokda.
8.Analitik kimyoning hozirgi ahvoli, rivojlanish yo’nalish va istiqbollari. Hozirgi
zamonaviy analitik kimyo analizni asbo blashtirish, avtomatlashtirish, matematikalash, fizikaviy
usullar ulushining oshishini va ko’p tarkibli moddalar analizini takomillashtirish yo’nalishida
rivojlanmoqda.

Xulosa qilib aytganda, analitik kimyo fani xozirgi zamon asosiy fanlaridan biri bo’lib ,
uning rivojlanishi hamon davom etmokda. Bu fanning ishtirokisiz ozik -ovkat mahsulotlari,
sanoat ishlab chiqarilishi, tibbiyotntng rivojlanishi va atrof muhit muhofazasining bo’lishi
mumkin emas.

Takrorlash uchun savollar
1. Analitik kimyo fani nimani o’ rganadi.
2. Sifat va miqdor analizi deganda nimalarni tushunasiz?
3.Analitik kimyoning metodologik asoslari, uning alohidaligi, fanlar tizimidagi o’pHi, amaliyot
bilan aloqalarini qanday misollarda asoslash mumkin?
4. Analitik kimyoning xalq xo’jaligida qanday ahamiyati bor?
5. Asosiy analitik muammolar nimalardan iborat?
6. Topish chegarasining pasayishi deganda nimani tushunasiz?
7. Aniqlikning oshirilishi nimani ko’zlaydi?
8. Analizning tezkorligi nima, u qanday ta’minlanadi?
9. Analitik kimyoning a sosiy vazifalarini sanab bering.
10. Mikroobektlar analizi qachon va qayerlarda qo’llaniladi?
11. Obektni yemirmasdan tekshirishdan maqsad nima?
12. Lokal analiz qay vaqtlarda ishlatiladi?
13. Distan sion analiz nima, u qachon va qanday tekshirishlarda q o’llaniladi?
14. Analizning qanday turlarini bilasiz?
15. Izotop, element, funk sional, struktur, molekulyar va faz oviy analiz deganda nimalarni
tushunasiz?
16. Analizning kimyoviy, fizikaviy, fizik -kimyoviy va biologik usullari qanday tamoyillarga
asoslang an?
17. Makro -, mikro - va ultramikroanaliz nima?
18. Analitik kimyo rivojlanishining asosiy tendensiyalari nimalardan iborat?
19. Analitik kimyo rivojlanishining asosiy bosqichlarini sanab bering.
20. A.R.Beruniy va A.R.Xaziniylar analitik kimyo rivojlani shiga qanday hissa qo’shishgan?
21. R.Boyl analitik kimyo rivojlanishiga qanday hissa qo’shgan?
22. Fanga kimyoviy analiz tushunchasini kim kiritgan va bu olimning yana qanday ishlarini
bilasiz?
23. Lomonosov, Lovis, Bergman va boshqa olimlarning qanday i shlarini bilasiz?
24. Sistematik analiz dastlab kim tomonidan ishlab chiqilgan va uning rivojlanishiga kimlar
sezilarli hissa qo’shgan?
25. Kimyoviy metrologiyaga kim asos soldi?
26 . Organik moddalarning element analizi sohasida kimlar qanday ishlarni am alga oshirdilar?
27. Titrimetrik analiz kim tomonidan, qachon va qay tarzda taklif etildi?
28. Bunzen va Kirxgof analitik kimyoga qanday usulni kiritdilar?
29. Organik reagentlar analitik kimyoga dastlab kimlar tomonidan kiritilgan?
30. Analitik kimyo rivo jlanishining hozirgi davri qaysi usullarning ochilishi bilan bog’liq?

Nalitik kimyo fani, tadqiqot doirasi, maqsadi

Купить