Namangan viloyatida keng tarqalgan qushlar va ularning bioekologik xususiyatlari - Зоология - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	31.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	09 Октябрь 2022
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Зоология

Namangan viloyatida keng tarqalgan qushlar va ularning bioekologik xususiyatlari

Купить

Namangan viloyatida keng tarqalgan qushlar va ularning bioekologik xususiyatlari REJA: 1. Namangan v iloy a tida k eng t arqalgan q ushlar ning turlar tarkibi 2. Turkiston oq laylagi - Ciconia ciconia asiatica Sev. ni Farg’ona vodiysi sharoitidagi ekologik xususiyatlari 4. Namangan shahrida qish mavsumida keng uchraydigan qushlar 5. Qushlarni zararli ta’siri va ulardan himoyalashni asosiy yo’nalishlari Xulosa 1

Namangan v iloy a tida k eng t arqalgan q ushlar ning turlar tarkibi va u larni o’ziga xos bioekologik xususiyatlari Hozirgi vaqtda yer yuzidagi deyarli barcha landshaftlar bevosita yoki bilvosita inson faoliyatiga dahldordir. Hayvonlarning, ayniqsa, madaniy landshaftlarda yetakchi bioindikator rolini o’ynovchi qushlarning faunasi va tarqalishini o’rganishga katta e’tibor berilmoqda (Gladkov, Rustamov, 1965). Antropogen landshaftlar orasida agrar landshaft egallagan maydoni bo’yicha eng keng tarqalgan hisoblanadi. Agrar landshaftda qushlarning roli juda ahamiyatlidir. Qushlar bog’lar va daraxtzorlar, yaylov va qishloq ho’jaligi ekinlarini zararli hashorotlar va kemiruvchilardan asraydi, begona o’tlarning urug’ini yo’qotadi, daraxtlar va butalarni tarqalishiga yordam beradi, tuproqni o’g’it

rivojlangan. Eshitish qobiliti ham juda zo’r rivojlangan. Qushlarda alohida geografik joylanish sezgisi mavjud, shu vaqtgacha uning ishlash mexanizmi oxirigacha o’rganilmagan. Bu sezgi uchib o’tadigan qushlarga qishlash uchun uzoq migratsiya qilishni va hatosiz qaytish yo’lni, o’z inini topishga yordam beradi. Amfibiya, sudralib yuruvchilar va boshqa sut emizuvchi hayvonlarda tabiatdagi sharoitlarda tana harorati pasayishi yoki tushib ketishi mukin, ovqat yeyish kamayadi, hayotiy jarayonlari sustlashib, uyquga ketadi. Qushlarda esa atrofdagi sharoitning o’zgarishi bilan issiq o’lkalarga uchib ketadi. Ayrim turlari bir necha ming kilometrga uchib o’tishi mumkin. Yer kurrasining turli joylarida qushlarning turlari turlicha. Markaziy va Janubiy Amerikaning tropik hududlarida qushlarning eng k

insoniyatning eng muhim yutuqlaridan biri - uchish apparatlarining yaratilishi bo’ldi. Farg’ona vodiysida qancha turdagi qushlar uchrashi to’g’risidagi alohida ish bajarilmagan. Shu nuqtai nazardan, Farg’ona vodiysida uchraydigan qush turlari va ularni gelmintoz kasalliklari to’g’risidagi ilmiy va amaliy ahamiyatga molik tadqiqotlarni o’tkazish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Q u yida biz shaxsiy kuzatishlar va ilmiy manbalarga asoslangan holda Namangan viloyatida uchraydigan nisbatan ko’p uchraydigan 19 tur qushlarni morfologiyasi, hayot tarzi, tarqalishi, soni va bugungi holati bo’yicha ma’lumotlar keltirdik. Kichikqoravoy, qorabo’zov–Phalacrocorax pygmaeus (Pallas, 1773) O’rdaklar oilasi - Anatidae Yovvoyi o’rdak – Anas platyrhynchos (Linnaeus, 1758) Kaptarlar oilasi –Columbidae

Jibilajibonlar oilasi -Motacillidae Tog’ yilqichisi–Anthus spinoletta (Linnaeus, 1758) * Sariqjibilajibon –Motacilla flava (Linnaeus, 1758) Niqobli jibilajibon –Motacilla personata (Goulg, 1861) Oqjibilajibon –Motacilla alba (Linnaeus, 1758) Sassiq popishaklar oilasi -Upupidae Sassiqpopishak –Upupa epops (Linnaeus, 1758) Turkiston oq laylagi - Ciconia ciconia asiatica Sev. ni Farg’ona vodiysi sharoitidagi ekologik xususiyatlari Turkiston oq laylagi - Ciconia ciconia asiatica Sev. O’zbekiston “Qizil kitobi”ga kiritilgan nodir qush bo’lib, atroflicha muhofazaga muhtoj qushlardan hisoblanadi. So’nggi yillarda insonning xo’jalik faoliyati natijasida turkiston oq laylaklarining tabiiy yashash joylari yo’qolib bormoqda. Masalan, 1975 yilda Zarafshon vodiysida o’zlashtirilmagan zahkash yerlardagi

Tadqiqotlar mobaynida qushlar aholisi zichligi va ular sonining mavsumiy dinamikasini aniqlash maqsadida marshrutlarda hisoblar olib borildi. Marshrut hisoblari mobaynida biz tomonimizdan jami 19 turga mansub qushlar uchratilib, ular orasida turkiston oq laylaklarining soni umumiy qushlar soniga nisbatan 7,23% ni tashkil etadi. Hisoblarga ko’ra Farg’ona vodiysida ularning soni yil bo’yi deyarli bir xil bo’ladi. Faqatgina yozda turkiston oq laylaklari bolalari tuxumdan chiqish davrida ularning soni yuqori bo’ladi. Aksincha qishki davrda aksariyat mintaqalarda ularning soni sezilarli darajada kam bo’ladi. Chunki bu davrda turkiston oq laylaklari asosan baliqchilik xo’jaliklari atroflarida to’planishadi. Bahorgi davrda mashrutlarda olib borilgan hisoblarda jami 4262 ta qush sanalib turkiston

laylaklariga qulay kelishi haqida qator mualliflar R.N.Meklenburtsev (1974), X.S.Salixbaev, M.M.Ostapenko (1964), E.Sh.Shernazarov, M.To’raev (1995) va boshqalarning ilmiy ishlari mavjud bo’lib, bu ishlarda turkiston oq laylagining biologiyasi, ekologiyasi ahamiyatiga doir ma’lumotlar keltiriladi. E.Sh.Shernazarov va M.To’raevlarning ma’lumotlariga ko’ra (1995) turkiston oq laylagining populyatsiyasi Farg’ona vodiysi sharoitida qishlab qolishi mumkin. Farg’ona vodiysida turkiston oq laylaklari asosan aholi yashaydigan joylarda, sholi ekiladigan maydonlar atroflarida, ba’zan adir zonalarida ham tarqalgan. Hozirgi kunda turkiston oq laylaklari aksariyat hollarda inson tomonidan qurilgan inshootlar: yuqori kuchlanishli elektr o’tkazuvchi sim tayanchlarida (47,3%), kichik kuchlanishli elektr o

bo’lgan daraxtlar uchraydigan joylarda oq laylaklar ana shu daraxtlarda uya qurishi mumkin. Odatda turkiston oq laylaklari o’zlarining eski uyalariga qaytib keladilar va uni ta’mirlab ko’payishga kirishadilar. Shu sababli ularning uyalari yildan-yilga yiriklasha boradi. Uyalarning o’rtacha balandligi 30-120 sm, diametri 123 sm, uya lotogining diametri 40-60 sm, uya lotogining chuqurligi 6-7 sm ni tashkil etadi. Uya materiali sifatida har xil shoxlar, bir yillik hamda ko’p yillik o’simliklar poyalaridan foydalaniladi. Uyadagi shoxlar bir-biri bilan chatishtirib, bog’lanib joylashtiriladi va ular orasiga loy qo’yib mustakamlanadi. Uya lotogiga yovvoyi g’allasimon o’simliklar poyalari, paxta, somon, poxol, gazlama materillar parchalari, qog’oz va boshqa materiallardan to’shak qilinadi. Uyadag

Turkiston oq laylaklari tuxumlarini bosishga 1-tuxum qo’yilgandan boshlab kirishadi. Lekin inkubatsiya davrining dastabki kunlarida urg’ochi qush uyada unchalik zich o’tirmaydi, shu sababli uyadagi polaponlar tuxumdan birin-ketin chiqadilar va 4 kun davomida uyadagi barcha tuxumlardan polaponlar chiqib bo’ladilar. Inkubatsiya davri 32-34 kunni egallaydi. Tuxum bosishda ikkala qush ham ishtirok etadi. Lekin unda urg’ochisining ishtiroki ko’proq bo’ladi. Turkiston oq laylaklarining tuxum bosish davridagi fe’l-atvorlari o’ziga xos bo’lib, bu davrda qushlar tuxum ustida deyarli zich o’tiradilar. Inkubatsiya davrining dastlabki kunlarida soat 500 dan 1900 gacha tuxum bosish zichligi 96,3% ga to’g’ri keladi. Bundan tashqari turkiston oq laylaklari tuxumlarini bosib yotish jarayonida tuxumlarini

uning og’irligi o’rtacha 76,1 g ni tashkil etadi. 13 kunligida qoquv patlarining murtaklari, 15 kunligida dum patlarining murtaklari paydo bo’ladi. 45- kunligida bolalarining massasi 4,2 kg ga yetadi va shundan so’ng ularning vazni kamaya boradi. 60-65 kunligida uyani tark etadi. Adabiyotlardagi ma’lumotlarga ko’ra, ko’pchilik hollarda turkiston oq laylaklari bolasining eng kichigi rivojlanmay qoladi va uni katta yoshdagi qushlar uyadan tushirib yuboradilar (Sklyarenko, Berezovikov, 1987). Nazoratimiz ostidagi 2 ta uyadan oxirgi polapon uyadan tushirib yuborildi. Bizning fikrimizcha polaponlarning uyadan tushirilib yuborilishining eng asosiy sabablaridan biri oxirgi polaponga ozuqaning yetishmasligidir. Chunki ota-ona laylaklar ozuqani boshqa qushlar singari har bir bolasining og’ziga soli

Turkiston oq laylaklari hayotini kuzatish shuni ko’rsatdiki, ular oshqozonida hazm bo’lmagan ovqat qoldiqlarini odatda diametri 3-5 sm keladigan ovqat qoldig’i (pogadka) shaklida qayt qilib chiqarib tashlaydi. Ana shu ovqat qoldiqlarini tahlil qilish natijasida ularning ovqat tarkibini aniqlash mumkin. Turkiston oq laylaklarining ovqat tarkibida suv va suv oldi umurtqasiz va umurtqali hayvonlaridan tashqari quruqlikda yashovchi hayvonlar ham uchraydi. Ovqat tarkibining asosiy qismini ikki pallali mollyuskalar tashkil etadi. Ular tahlil qilingan oziq namunalarining 14 tasida (87,5%) uchraydi. Undan keyingi o’rinda qattiq qanotlilar (75,0%) va to’g’ri qanotlilar (50%) turadi. Qolgan ob’ektlar esa umumiy ovqat tarkibining 12,5% ini tashkil etadi. Umurtqali hayvonlardan esa ovqat tarkibining 4

uyalarida kechki paytlarda ko’pincha bir juft, kamdan-kam hollarda bitta qushni uchratish mumkin. Demak, yosh laylaklar bu davrda allaqachon qishlash joylariga uchib ketgan bo’ladilar. Turkiston oq laylaklarining qishlash joylariga uchib ketuvchi populyatsiyalari kuzgi migratsiyasi Farg’ona vodiysida oktyabr oyining oxiri noyabr oyining boshlarigacha tugaydi. Chunki bu davrda ularning soni sezilarli darajada kamayadi va ular onda-sonda ko’zga tashlanib turadilar. Keyingi o’n yilliklar mobaynida Farg’ona vodiysida turkiston oq laylaklarining ommaviy qishlab qolishlari kuzatilmoqda. Xo’sh, oq laylaklarning Farg’ona vodiysida qishlab qolish sabablari nimada? Ularning qishlab qolishlari qanday ekologik omillarga bog’liq? Oq laylaklarning qishlab qolishiga birinchidan, keyingi yillarda O’zbekis

Qishloq xo’jaligi, sanoat, baliqchilik va boshqa sohalarning rivojlanishi turkiston oq laylaklariga u yoki bu darajada o’z ta’sirini ko’rsatmoqda. Masalan, qishloq xo’jaligining rivojlanishi, sug’orish kanalarining barpo etilishi, Katta Farg’ona kanali, Katta Andijon kanali, Sirdaryoning irmoqlari bo’lmish Norin va Qoradaryolarning mavjudligi va ushbu daryolar negizida ko’plab baliqchilik xo’jaliklarining barpo etilishi hamda sholikorlikning rivojlanishi uya quruvchi turkiston oq laylaklari asosiy populyatsiyalarining Farg’ona vodiysida to’planishiga sabab bo’lmoqda. Respublikamizning boshqa mintaqalarida turkiston oq laylaklarining uya qurish holatlari juda kam uchraydi. Bundan tashqari, vodiyning nisbatan issiq iqlimi qishlab qoluvchi qushlarning qishdan be talofat chiqish imkonini berad

15-yanvar 2012 yil 9:45 – 10:15 1. Columba livia – Ko’k kaptar 7 2. Pica pica – Zag’izg’on 5 3. Corvus frugilegus – Qo’ng qarg’a 200 tadan ortiq 4. Corvus monedula – Zag’cha 12 5. Corvus cornix – Ola qarg’a 26 6. Acridotheres tristis - Mayna 15 7. Streptopelia senegalensis - Musicha 8 8. Streptopelia decaocto - Qumri 12 9. Sturnus vulgaris – Oddiy chug’urchuq 54 10. Carduelis caniceps – Bo’zbosh sa’va 2 H uddi shunday hisobga olishni G’irvon suv saqlagichi atrofida ham olib borildi. Bu yerda asosan suv qushlari to’planadilar. Qo’yida 1 soatlik kuzatish natijalarni keltiramiz. G’irvon suv saqlagichi atrofida: soat 10:00 dan 11:00 gacha kuzatilgan qushlar va ularni soni: 1. Anas platyrhynshos – Yovvoyi o’rdak 63 tadan ortiq 2. Anas crecca - C h urrak 16 3. Larus ridibundus - Oddiy baliqchi 4

Himoyalanish vositalarini ularni organizmlarga ta’sir etish nuqtai nazaridan baholab, sodir etilayotgan zararlanishlarni oldini olish uchun qo’llanadigan tadbirlarni uch kategoriyaga bo’lish mumkin. Birinchi kategoriyaga ob’ektga shikast yetkazishdagi urinish yoki u bilan oddiy kontaktda bo’lishda organizmni halok bo’lishiga olib keladigan (biotsid) vositalar kiradi. Ikkinchi kategoriya organizmlarni fiziologik holatini yomonlashishiga olib keladigan - qaytariluvchan va faqat bevosita ob’ekt yaqinidagi hududda olib boriladigan vositalar kiradi. Nihoyat, uchinchi kategoriya etologik deb nomlangan vositalar, organizning fe’l-atvoriga ta’sir etish qobiliyatiga ega bo’lib, ularda ob’ektdan faol qochish reaktsiyalarini uyg’otadigan tadbirlar. Barcha uchala kategoriyalar har xil darajada mikroor

vaqtlarda katta ahamiyatga ega bo’ladiki, qachonki biozararlanishlarni sodir etuvchi turlar, katta ilmiy, xo’jalik va madaniy qimmatga ega bo’lsa, shunda ularni to’g’ridan-to’g’ri qirib tashlash bilan bog’liq bo’lgan vositalardan foydalanishni cheklaydi. Ayniqsa eliminatsiyalarga (qirib tashlash yo’llari) asoslangan vositalardan foydalanish, haddan tashqari maqsadga muvofiq emasligi shundan iboratki, ularni biotsenozdan ajralib qolishligi biotsenoz uchun eng ko’ngilsiz oqibatlarga olib kelishi mumkin. Qirib tashlash usuli hamma vaqt ham yaxshi samara bermaydi, qirib tashlash oqibatida bo’shab qolgan joylar boshqa populyatsiyalar hisobidan qaytadan yana tiklanib boradi. Yuqorida ko’rsatilganlardan tashqari, etologik vositalar, qanday afzalliklarga ega? Boshqa biozararlanishlardan himoyalani

(devoriy rasmlarida) uchratamiz. Ma’lum freskalarning birida ovchi aks ettirilgan bo’lib, ov qushlarini (qarqara, o’rdak va boshqa suv qushlarini, qamishzorda yashirinib qo’rqitayotganligi ko’rsatilgan) oyog’idan ushlab turgan va qichqirayotgan qush yordamida (tumshuq osti va tumshuq usti holatiga qarab) ularni qo’rqitayotganligi tasvirlangan. Modomiki, oyog’idan ushlangan qush qichqirsa, demak bu hozirgi vaqt iborasida “mushkul holat” signallaridir. Qadimgi Misrda bu signallar to’g’risida, ularni olish usullari va qushlarni fe’l-atvoriga ta’sir qilishini allaqachon bilganligiga asos bor. “Tirik” magnitofonlardan foydalanib misrliklar kerakli samarani olgan. Hozirgi vaqtda biozararlanishlarni oldini olish borasida mutaxassislar magnitofon tasmalariga, elektron disklarga qushlarning ovozini

uzumzorlarda harakatlanuvchi yoki statsionar akustik qurilmalar amalda foydalanib kelinmoqda. Akustik usullardan nafaqat meva hosilini saqlashda, arxitektura yodgorliklariga yetkaziladigan salbiy holatlarni birmuncha cheklashda, ishxonalarda tunash uchun to’plangan qushlarni joylardan bezdirishda ham qo’l keladi. Optik vositalar anchadan beri qushlarni ekin maydonlaridan, polizdan va bog’lardan cho’chitib haydash uchun qo’llanilib kelinmoqda. Aftidan, bizning eramizdan ancha oldin odam figurasi yordamida qushlarni cho’chitib haydash amalda o’z o’rnini topgan. Har xil chuchelo shaklidagi imitantlar, siluetlar, ustki kiyimli oddiy yog’ochli karkaslarning shamoldan hilpirab turishi bog’lar va polizlarda hozirgacha qo’llanilib kelinmoqda. Xuddi shunday uzoq o’tmishdan bizga cho’chitib haydash

ekranlariga qora rang bilan tushirilsa, uchib o’tuvchi qushlarning urilishidan saqlaydi. Uchinchi kategoriya cho’chitib haydash vositalarining foydalanilishi qo’zg’ovchilarni ko’rish tizimiga ta’sir etib yoqimsiz hissiyotni keltirib chiqarish yo’li bilan sensor diskomfortni yuzaga keltirishiga asoslangan. Bularga oynali yoki ko’zguli sharlar kiradi, ular sub’ektga osma holda o’rnatiladi, moslama quyosh nurini aks ettirish xususiyati bilan turli ravshan nurlar qushlar ko’zining to’r pardasiga kuchli ta’sir etadi, ko’zini qamashtirish orqali cho’chitadi. Agar biz qushlarning ko’rish organlarini odamlarning ko’zlarga nisbatan 8 marta o’tkirligini hisobga olsak (Avilova, 1980) ushbu vositalarni qushlarga naqadar kuchli repellent ta’sir etishini tasavvur etishimiz mumkin. Agarda odam ko’zining

Aerodromlardan qushlarni haydashda optik repellentlar uchib-qo’nish yo’laklariga tutash va yaqin joylarga o’rnatiladi. Bunda albatta samolyotlarni uchib-qo’nish texnika xavfsizligi inobatga olinadi. SHarlardagi parraklar va elastik boylamaning bo’lishligi optik repellentlar kuchsiz havo oqimlari ta’sirida har xil tomonlarga qarab aylanaverish imkonini beradi. Quyosh nurining tushishi yoki boshqa istalgan yorug’lik manbaidan, masalan, projektor nuri ko’zguli plastinkalardan ko’p karra qaytib, kuchli yorug’lik oqimlarini hosil qiladi. Nurlarning ravshanlik darajasi har xil bo’lishligi va yo’nalishlarining doimiy o’zgarib turishligi, repellentlarga qushlarni o’rganib qolishga yo’l qo’ymaydi. Taklif qilingan qurilma ekologik toza bo’lib hisoblanadi. Undan foydalanish bog’lar, uzumzorlar va don

Rossiya Fanlar akademiyasi N.A.Severtsov nomidagi evolyutsiya va ekologiya muammolari instituti xodimi, biologiya fanlari nomzodi B.M.Zvonov ko’k rangning xususiyatlari va qushlarning yuqori sezuvchanligidan foydalanib, elektr uzatish liniyalari ustunlaridan qushlarni cho’chitib haydashda ko’k sharlarni qo’lladi. Kimyoviy vositalar qushlarda talvasaga tushish, qusish va hokazo shakllardagi diskomfort fe’l-atvorni keltirib chiqarish zarurati tug’ilsa foydalanish mumkin. Chunki nochor ahvolga tushgan qushni boshqalariga namoyish etilishi, individlarni chetdan kuzatishlari, ularga kuchli repellent ta’sir ko’rsatadi. Alfa-xloralaza preparatining uncha katta bo’lmagan dozasi kuchli repellent samara beradi. Shuningdek xorijda keng tarqalgan avitrol – 100 va avitrol – 200 ham qushlarga tanlab ta’

yelim qoplamalarini turli-tuman maqsadlar uchun ishlab chiqariladi, ularning ko’pchiligidan qushlarni cho’chitib haydovchi vosita sifatida foydalanilishi mumkin. «qush yelimi» ishlab chiqarish yo’lga qo’yilgan, bu repellentqush oyoqlarini yelimlanib qolishiga asoslangan. Qush yelimini tayyorlash texnologiyasi (qaynab turgan kungaboqar moyida kanifol eritiladi)qiyin emas (Ilichev, Bocharov, Anisimov va b., 1987). Ekologik vositalardan foydalanish qushlarning muhim hayotiy omillariga, ekologiyasi, biologiyasi, ahamiyati, jumladan zarar keltiruvchi turlar faoliyatini cheklashda uya qurish, dam olish joylari, oziqa tarkibi va boshqalarni inobatga olishga, asoslangan. Boshqacha qilib aytganda ob’ektlar qushlarni o’ziga jalb qilmasliklarga zamin yaratish lozim bo’ladi. Bunday maqsadlar uchun aer

chalg’ituvchi vositalardan foydalanishni talabqiladi (Ilichev, Bocharov, Anisimov va b., 1987). Kombinatsiyalangan yoki uyg’unlashtirilgan vositalar turli modallikka ega, masalan, optik-akustik, optik va mexanik va hokazo turli biologik ahamiyatga ega bo’lgan vositalardan foydalanishga yo’naltirilgan. Ularni repellent majmuaga birlashishi printsipal signalli va ekologik muhim komponentlarning birikuvchi omili hisoblanadi. Bu printsipdan foydalanib (signal va ekologik mustahkamlanish), repellent vositalarning ta’sirini sezilarli darajada kuchaytirilishiga, ularni biozararlanishga qarshi kurash tadbirlaridan foylanish muddatini uzaytirishga, samarador bo’lishligiga erishiladi. Kombinatsiyalangan repellent vositalarini yaratish – etologik vositalar yordamida biozararlanishlardan himoyalanish

XULOSA 1. Bizning qisqa vaqtdagi kuzatishlarimizga ko’ra, Namangan viloyati landshaftlari ornitofaunasidagi keng tarqalgan qushlarni 10 oilasiga mansub 19 turi aniqlandi. 2. Namangan shahar bog’ va saylgohlarida qish mavsumida qushlarning o’rtacha zichligi 10 ga yerga 27,3 nusxani tashkil qiladi. Soni bo’yicha qarg’alar ustunlik qiladi, ikkinchi o’rinni kaptarlar va uchunchi o’rinni chug’urchuqlar (3,11 %) egalladi. Viloyatda qushlarning eng ko’pi g’alla dalalarida, eng kami esa paxta dalalarida kuzatildi. 3 . Qushlarning agrolandshaft sharoitlariga moslashuvi ularning aniq sharoitiga bog’liqdir. Agrar landshaftlarning asosiy belgilari - ularning inson faoliyati ta’siri natijasida doimo o’zgarib turishidir. Natijada ularning ekologiya, biologiya va hulqida moslashuvchanlik o’zgarishlari pa

FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR 1. Aktualnie voprosi biopovrejdeniy / Pod red. B. V. Bocharova. M., 1983. ss: 236- 248. 2. Bolshaya illyustrirovannaya entsiklopediya jivotnix i priroda, Moskva, «Maxaon», 2006 g. 3. Zashita materialov i texnicheskix ustroystv ot ptits / Pod red. V.D.Ilicheva. M., 1984. 4.Zaxidov T.Z., Meklenburtsev R.N. Priroda i jivotniy mir Sredney Azii. T. 2, izd-vo "Ukituvchi", Tashkent, 1969, S: 426. 5. Xamraev A. SH., Kimsanboev X. X.,.Xasanov B. A va boshq. Biozararlanish .Toshkent:- 2008 y. 6. Ametov Ya.I., Ametov M.B. Materiali k ekologii zapadnoaziatskoy soroki (Pica pica bactriana bonoparte) v nizovyax Amudari // Vestnik KKO AN RUz. - Nukus, 2008. - №1. - S. 15-19. 7. Ametov M.B., Ametov Ya.I. Materiali k gnezdovoy biologii indiyskogo vorobya v nizovyax Amuda

Купить