Neft mahsulortlarining galolgenli hosilalari va ularning ishlatilishi
![Uchlamchi radikal tutgan galogenalkanlarning reaksiyasi SN 1 mexanizmda ikki
bosqichda
Ikkinchi bosqichda karbokation nukleofil reagent bilan reaksiyaga kirishadi:
Reaksiyaning tezligi R3CX ning konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
u = k [ R3CX ]
Birlamchi galogenalkanlarning nukleofil almashinish reaksiyasi CH2 mexanizmda
boradi. Bunga metil yodidning reaksiyasi misol bo‘ladi:
Reaksiyaning tezligi metil yodid va ishqorning konsentratsiyasiga to‘g‘ri
proporsionaldir: u = k [CH3I ] [ OH-]
Galoidbirikmalarning reaksiyaga kirishish qobiliyati xlorli birikmalardan bromli
birikmalarga va iodli birikmalarga o‘tgan sari ortib boradi. Galoidbirikmalarni
reaksiyaga kirishish qobiliyatiga qarab uch turga bo‘linadi:
1. Normal reatsiyaga kirishadigan galoid birikmalar: CH3I, CH3CH2Br,
(CH3)2CHCl, (CH3)3CBr;
2. Reaksiyaga kirishish qobiliyati yuqori bo‘lgan galoid birikmalar:
CH2=CH-CH2Cl, CH3CH=CHCH2Cl,
C6H5CH2Cl, (C6H5)2CHBr, (C6H5)3CBr;
3. Reaksiyaga kirishish qobiliyati yomon bo‘lgan galoidbirikmalar:
CH2=CHCl, CH2=CHBr, C6H5Cl, C6H5Br.
Galoidbirikmalarni reaksiyaga kirishishdagi farqini sezish uchun bir xil sharoitda
ularni gidroliz reaksiyasi olib boriladi. Birinchi tur galoidbirikmalari reaksiyaga
normal kirishadi. Ikkinchi tur birikmalari esa juda oson va uchinchi tur
galoidbirikmalar yomon reaksiyaga kirishadi.
11](https://docx.uz/documents/36dbf4a8-5e79-4786-bed0-f218c3c9db61/page_11.png?v=1)
![Galogenalkanlardan nitrobirikmalar yoki efir olish mumkin.
Agar galogenalkan bilan reaksiyaga kiritilsa asosan efir hosil bo‘ladi:
RCH2I + Ag+ [ O-N=O ]-® RCH2ON=O SN 1
Reaksiya SN1 mexanizmda boradi. Kumush ioni galoidbirikmadan galoidni tortib
oladi va karbokation hosil bo‘ladi.
Nitrat anion elektron zichligi yuqori bo‘lgan kislorod atomi bilan karbkationga
hujum qiladi:
Nitrit anion ambident ion bo‘lib, u ikki xil reaksiyaga kirishadi:
Bu reaksiya uchun NaNO2, va DMFA ishlatilsa nitrobirikma hosil bo‘ladi:
Reaksiya SN2 mexanizmda boradi va nukleofil faolligi yuqori bo‘lgan azot
atomining taqsimlanmagan elektron juftining hujumi bilan boshlanadi:
To’yingan uglevodorodlarning bir galogenli hosilalarini galogen alkillar deb
ataladi va quyidagi umumiy formula bilan ifodalanadi C
n H
2n+1 X.
Bu yerda X = -F; -Cl; -J; -Br bo’lishi mumkin. Galogen atomining qanday uglerod
atomi bilan bog’langanligiga qarab ular birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi galoid
alkillarga bo’linadilar:
- birlamchi;
-ikkilamchi;
-uchlamchi.
12R –CH 2–Cl
R –CH –R’
R –C –R’
R’’
J
Br
R –CH 2–Cl
R –CH –R’
R –C –R’
R’’
J
Br](https://docx.uz/documents/36dbf4a8-5e79-4786-bed0-f218c3c9db61/page_12.png?v=1)
![alkillarning gidrolizlanishi ikkinchi tartibli nukleofil almashinish mexanizmi
bo’yicha sodir bo’ladi. Buni metil bromid misolida ko’rib chiqadigan bo’lsak:
Bunda reaksiyaning tezligi gidroskil ionlari, galogen ionlar va galogen alkilning
konsentratsiyasiga bog’liq bo’ladi, ya’ni
Uchlamchi galogen alkillarning gidrolizlanish jarayoni birlamchi tartibli nukleofil
almashinish (S
N1 ) mexanizmi bo’yicha ikki bosqichda sodir bo’ladi. Jarayonning
birinchi bosqichi galogen alkilning qaytar dissotsialanishi hisoblanadi.
Dissotsialanish monomolekulyar jarayon bo’lib, juda sekin boradi. Buning
natijasida karboniy ioni (CH
3 )
3 C +
hosil bo’ladi. Hosil bo’lgan karboniy ioni
erituvchi molekulasi bilan juda tez ta’sirlashadi:
..
: O : H..
..
H (CH
3 )C +
+ OH –
(CH
3 )
3 C - OH
(CH
3 )C +
+ (CH
3 )
3 C
: O : H
.. +
(CH
3 )
3 C : OH + H +
H +
+ Br –
HBr..
: O : H..
..
H (CH
3 )C +
+ OH –
(CH
3 )
3 C - OH
(CH
3 )C +
+ (CH
3 )
3 C
: O : H
.. +
(CH
3 )
3 C : OH + H +
H +
+ Br –
HBr: O : H..
..
H: O : H..
..
H (CH
3 )C +
+ OH –
(CH
3 )
3 C - OH
(CH
3 )C +
+ (CH
3 )
3 C
: O : H
.. +
(CH
3 )
3 C : OH + H +
H +
+ Br –
HBr(CH
3 )C +
+ OH –
(CH
3 )
3 C - OH(CH
3 )C +
+ OH –
(CH
3 )
3 C - OH
(CH
3 )C +
+ (CH
3 )
3 C
: O : H
.. +
(CH
3 )
3 C : OH + H +
H +
+ Br –
HBr(CH
3 )C +
+ (CH
3 )
3 C
: O : H
.. +
(CH
3 )
3 C : OH + H +
(CH
3 )C +
+ (CH
3 )C +
+ (CH
3 )
3 C
: O : H
.. +
(CH
3 )
3 C : OH + H +
H +
+ Br –
HBrH +
+ Br –
HBr
Bunda jarayonning tezligi eng sekin boradigan bosqichning tezligi bilan o’lchanadi
va faqat galogenli alkilning konsentratsiyasiga bog’liq bo’ladi; ya’ni
Galogenalkillarning gidrolizi yuqorida ko’rib chiqilganidan boshqacha
yo’nalishda ham borishi mumkin. Bunda jarayon galogen alkillardan galogen
vodorodlar ajralib chiqishi orqali sodir bo’ladi. Bu jarayonlar ye1
16HO – + C –Br HO C Br HO –C –H + Br –
H
H H H H
H
H
H
+ + - -
HO – + C –Br HO C Br HO –C –H + Br –
H
H H H H
H
H
H
+ + - -
= K[OH –] [CH 3Br]
(CH 3)3C –Br (CH 3)C ++ Br – (CH 3)3C –Br (CH 3)C ++ Br –
= K [(CH 3)3CBr]](https://docx.uz/documents/36dbf4a8-5e79-4786-bed0-f218c3c9db61/page_16.png?v=1)
![(monomolekulyar elimirlash, ya’ni ajralib chiqish) yoki ye2 (biomolekulyar)
mexanizm orqali sodir bo’ladi.
Jarayon ye
1 mexanizm bo’yicha sodir bo’lganda qandaydir reagent (ta’sir
etuvchi) bo’lishi talab etilmaydi, ammo unda ion hosil qiluvchi erituvchi bo’lishi
shart. Jarayonni quyidagi tenglamalar ko’rinishida ifodalash mumkin:(CH 3)3C – Cl CH 3– C+ + Cl –
CH 3
CH 3 + H 2O
CH 3– C+ + H 2O
CH 3
CH 2– H
CH 3– C + H 3O+
CH 3
CH 2
(CH 3)3C – Cl CH 3– C+ + Cl –
CH 3
CH 3 + H 2O
(CH 3)3C – Cl CH 3– C+ + Cl – (CH 3)3C – Cl CH 3– C+ + Cl –
CH 3
CH 3 + H 2O
CH 3– C+ + H 2O
CH 3
CH 2– H
CH 3– C + H 3O+
CH 3
CH 2
CH 3– C+ + H 2O
CH 3
CH 2– H
CH 3– C + H 3O+
CH 3
CH 2
CH 3– C+ + H 2O
CH 3
CH 2– H
CH 3– C + H 3O+
CH 3
CH 2
E
1 mexanizm bo’yicha galoidvodorod ajraladigan jarayonlar ko’pincha S
N1
mexanizm bilan boruvchi nukleofil almashinish jarayonlar bilan bir vaqtda sodir
bo’ladi. Alkil guruhining tarmoqlangan tuzilishiga ega bo’lishi, olefin hosil bo’lish
unumining ortishiga sabab bo’ladi.
Nukleofil almashinish jarayonida galoidlarning almashinish faolligi quyidagi
tartibda o’zgaradi:
J > Br > Cl > F
2. Galogenalkillarning qaytarilishi. Galogenalkillarning katalitik gidrogenlaganda
yoki ularga vodorod yodid bilan ta’sir etilganda to’yingan uglevodorodlargacha
qaytariladilar:
R –J R –H + HJ
R –J + HJ R –H + J 2
[H] R –J R –H + HJ
R –J + HJ R –H + J 2
R –J R –H + HJ R –J R –H + HJ
R –J + HJ R –H + J 2
[H]
3. Tegishli sharoit yaratilgan taqdirda (erituvchi, harorat va boshqalar) galogen
alkillardagi bir galogen atomini boshqa galogen atomi bilan almashtirish mumkin:
R –Cl + NaJ R –J + NaCl
R –J + AgCl R –Cl + AgJ
R –Cl + NaJ R –J + NaCl
R –J + AgCl R –Cl + AgJ
17](https://docx.uz/documents/36dbf4a8-5e79-4786-bed0-f218c3c9db61/page_17.png?v=1)
Neft mahsulortlarining galolgenli hosilalari va ularning ishlatilishi