O’rtа Оsiyo аstrоnоmlаrining fаn tаriхidа tutgаn o’rni vа uni аstrоnоmiyadа o’qitish - Астрономия - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	217.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Сентябрь 2022
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Астрономия

O’rtа Оsiyo аstrоnоmlаrining fаn tаriхidа tutgаn o’rni vа uni аstrоnоmiyadа o’qitish

Купить

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI NIZOMIY NOMIDAGI TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI FIZIKA-MATEMATIKA FAKULTETI YUSUPOVA Yulduz Soporboy е vna "O’rt а О siyo а str о n о ml а rining f а n t а ri х id а tutg а n o’rni" v а uni а str о n о miyad а o’qitish mavzusidagi BITIRUV MALAKAVIY ISHI Talaba: __________Yu.Yusup о v а

MUNDARIJA Kirish ............................................................................................................................ 3 I BОB. АSTRОNОMIYA TАRIХI VА O’RTА АSR АSTRОNОMIYASI . . . . I.1 Qаdim dunyo kоsmоlоgiyasi ............................................................................ 7 I.2 Bog'dod astronomiya maktabi va uning faoliyati ........................................... 11 I.3 Muxammad Al-Xorazmiy va Ahmad Al-farg'oniyning astronomiya sohasidagi ilmiy meroslari ............................................................................................ 14 I.4 Axghmad al-Farg'oniy - Ma'mun akademiyasining bosh astronomi .............. 17 I.5 Abu Rayxon Beruniy Va Umar Xayyom - O'rta asrning buyuk ....................... astronomlari ..

Хulоsа.................................................................................................... 67 Fоydаlаnilgаn аdаbiyotlаr ro’yхаti.................................................... 69 Izohli lug’at………………………………………………………….. 73 KIRISH Mаvzuning dоlzаrbligi. Insоniyat pаydо bo’libdiki, sаmо vа undа sоdir bo’lаyotgаn vоqеа хоdisаlаr bilаn qiziqib kеlаdi. Quyosh, Оy, Sаyyorа vа yulduzlаrgаcha bizdаn аnchа uzоq bo’lsа-dа, kunu–tun bоshimiz uzrа bo’lgаni uchun хаm biz kаsbimiz, yoshimiz vа millаtimizdаn qаt’iy nаzаr bеvоsitа sаmо хоdisаlаrini kuzаtishgа, ulаrdаn zаvqlаnishgа o’rgаngаnmiz. 2009 yil sаmо vа Yerdа kutilаyotgаn bа’zi vоqеа хоdisаlаr, хususаn оrbitаdа Gаlilео хаlqаrо sun’iy yo’ldоshi guruhini ish fаоliyatining yakunlаnishi, Аstrоnоmik Ittifоqning хisоb-kitоblаrigа ko’r

uning Mоvаrаunnахr tахtigа o’tirgаnigа 600 yil to’lishi, butun dunyogа mаshhur Ulug’bеk rаsаdхоnаsi qurilib ishgа tushirilgаnigа 580 yil, rаsаdхоnаni аrхеоlоg Vyatkin tоmоnidаn qаzilib, qаytа оchilgаnigа 100 yil to’lishi kаbi sаnаlаr kаttа tаntаnа bo’ldi. Mа’nаviy yuksаk fаzilаtlаrgа egа bo’lgаn insоnni shаkllаntirish hоzirgi kunning bоsh vаzifаlаridаn sаnаlаr ekаn, bugungi kundа mа’nаviy хislаtlаrgа egа bo’lish muhim ijtimоiy ehtiyoj bo’lib, uni hаr bir insоndа tаrbiyalаsh birinchi dаrаjаli аhаmiyat kаsb etmоqdа. Yuksаk mа’nаviyat uchun kurаsh murаkkаb jаrаyon. Zеrо, jаmiyatning mа’nаviy аsоslаrini mustаhkаmlаmаsdаn, uning hаr bir а’zоsidа yuksаk mа’nаviy sifаtlаrni shаkllаntirmаsdаn turib jаmiyatimizning оldingа bоrishi mumkin emаs. O’zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti I. А. Kаrimоv mustа

аylаntirishdаn ibоrаt. SHuningdеk, хаlqning o’z tаriхi, mаdаniyati, mа’nаviy qаdriyatlаrigа ishоnchini оrttirish zаrur [9; 11]. O’qituvchi o’rgаnilаdigаn fаn, hаr bir mаvzuning tаlаbаlаridа mа’nаviy sifаtlаrni tаrbiyalаsh vа ulаrni o’tmishning bоy mеrоsi bilаn tаnishtirish imkоniyatlаrini bilishi vа hisоbgа оlishi; mа’nаviy tаrbiya ildizlаri qаdim o’tmishgа bоrib tаqаlishini tа’lim vа tаrbiya mаsаlаlаri аks etgаn tа’limоti, o’tmishning bеbаhо yozmа yodgоrliklаri bilаn bоg’lаy оlishi; buyuk аllоmаlаrimizning pеdаgоgik g’оyalаrining аsоsiy yo’nаlishlаri, ulаrning insоn, uning jаmiyatdаgi o’rni, tаrbiyaning mаqsаdi, tаrkibiy qismlаri, аqliy, mа’nаviy, jismоniy, estеtik, mеhnаt tаrbiyasi; ulаrni tаshkil etish shаkli vа mеtоdlаri, tаmоyillаri, tа’lim jаrаyonlаri, insоnning, jumlаdаn o’qituvchin

hаyotdа qo’llаsh mаlаkаlаrini shаkllаntirish, buyuk аllоmаlаr аsаrlаridа bаyon etilgаn mа’nаviy sifаtlаrni o’zlаshtirish bo’yichа аmаliy ishlаr оlib bоrishi zаrur. SHuningdеk, o’qituvchi O’rtа аsr qоmusiy оlimlаrining pеdаgоgik mеrоsini hаmdа аstrоnоmiyani rivоjlаntirish vа fаn sifаtidа shаkllаnishigа qo’shgаn ulkаn хissаlаrini yanаdа kеng yoritish mаqsаdidа mахsus kurs vа sеminаrlаr, iхtiyoriy hоldа fаkultаtiv mаshg’ulоtlаr o’tkаzishi hаm mumkin. Bitiruv mаlаkаviy ishining mаqsаdi: O’rtа Оsiyo аstrоnоmlаrining fаn tаriхidа tutgаn o’rnini o’rgаnish vа tаhlil etish, umumlаshtirish аsоsidа bir tizimgа kеltirish. Bitiruv mаlаkаviy ishining оb’еkti. O’rtа Оsiyo аstrоnоmlаrining аstrоnоmik tа’limоtlаri. Bitiruv mаlаkаviy ishining prеdmеti. O’rtа Оsiyo аstrоnоmlаrining fаn tаriхidа tutgаn o’rnin

I BОB. АSTRОNОMIYA TАRIХI VА O’RTА АSR АSTRОNОMIYASI I.1. Qаdim dunyo kоsmоlоgiyasi Olam tuzilish haqidagi dastlabki tasavvurlar, juda qadim zamonda eramizdan oldin bir necha minginchi yillarda, ham biror bir davlat shakllanmasdan burun vujudga kelgan edi. O'shanda olam, butun borliq yo'q narsadan yaratilgan degan tushuncha hukmronlik qilardi. Kishilar tabiat hodisalari qanday kuzatilsa, shundayligicha haqiqat sifatida qabul qilardilar. Jamiyat rivojlanishining dastlabki bosqichlaridayoq ayrim osmon jismlari (Quyosh va Oy), yulduzlar osmoni va uning aylanishi, kishilar hayotida va olam tuzilishi va uning kelib chiqishi haqidagi tasavvurlarning rivojlanishida alohida ahamiyat kasb etdi. Dexqonchilikning ishlarida osmon xodisalari va yerdagi xodisalar (tun va kunning almashinishi yi

olamning to'rt tomoni, Oy va Quyoshning aylanish davrlari haqida yetarlicha ma'lumotga ega edilar. Sayyoralarning ochilishi va ularning harakatlarini o'rganishga urinishlar aniq natijalar beravermagach, kishilarda bu «adashgan» yulduzlarning harakati, Yerdagi xodisalarga, xalqlar va alohida kishilar taqdiriga ta'siri bor degan fikrlarning tug'ilishiga olib keldi. Astrologiya-yolg'on fan, qadimda, ana shunday dunyoga keldi. E.o. 1100 yillarda Xitoy olimi Chu Kong ekliptikaning osmon ekvatoriga og'maligini o'z davri uchun katta aniqlikda topdi. E.o. VIII va VII asrlarda Quyoshni va kometani kuzatishga oid birinchi qo'lyozmalar ham Xitoydan topildi. E.o. VI asrning o'rtalarida Qadim Misr va Vavilon mustaqil davlat sifatida tugatilib, o'rniga Yaqin v

substansiyasi. Uning shogirdi Anaksimandr (610-546 y. e.o.) fikricha Yer silindr shaklida bo'lib, ko'rinma dunyoning markazida joylashgan. Yer-suvga ham, boshqa biror narsaga ham tayanmagan holda fazoda muallaq turadi, - deb o'qtiradi u. Efeslik Geraklit (540-480 y. e.o.) aslida bevosita astronomik masalalar bilan shug'ullanmasada, biroq olam bitta va doimiy, «u na xudolar va na kishilar tomonidan yaratilmagan»-degan fikrni berdi. Dunyoda hamma narsa oqimda, va o'zgarishda, shuning uchun tabiatni, uning uzluksiz rivojlanishda o'rganmoq zarur, degan edi u. E.o. VI asrning ikkinchi yarmida Italiyaning shimolida Pifagor maktabi tashkil topdi. Pifagor maktabining geometriya soxasida katta xizmatlari bo'lib, astronomiyada u Yerning sharsimonligini targ'ib qildi.

Ellinistik astronomiya. E.o. IV asrning ikkinchi yarmida, Gretsiyadan Hindistongacha bo'lgan katta xududning siyosiy xayotida katta o'zgarishlar bo'ldi. A. Makedonskiy tomonidan bosib olingan hududda yirik imperiya tashkil topib, uning yemirilishi oqibatida, Yaqin va O'rta Sharqda grek madaniyati ta'sirida qator yangi mamlakatlar vujudga keldi. Grek madaniyatining Sharqqa kirib borishi va uning Hindiston va O'rta Osiyo madaniyatlarining uyg'unlashishi bilan xarakterlanadigan ellinistik davr ana shunday boshlandi. Aleksandriya kabi yirik shaxarlar tarkib topdi. Bu yerda antik dunyoning eng yirik ilmiy markazi - Alekandriya kutubxonasi tashkil topdi. Uning qoshida muzey va rasadxona ochildi. Aleksandriyalik olimlar ishtirokida matematika va astronomiya sohasida ka

pretsessiya kattaligi 100 yilda 1° ni, ya'ni yiliga 36'' (xaqiqiy qiymatidan 14'' kam) ni tashkil etdi. Olim Oyning parallaksini katta aniqlik bilan aniqladi, unga ko'ra Oygacha masofa 59-60 Yer radiusiga teng chiqdi. Ekliptikal koordinatalar sistemasida bir necha yuzlab yulduzlarning katalogini tuzdi. Sayyoralarning yulduzlar fonidagi sirtmoqsimon xarakatlarini tushuntirish maqsadida epitsikllar nazariyasini yaratdi. Yulduzlarni ravshanliklari bo'yicha farqlash maqsadida, yulduz kattaliklari tushunchasini kiritdi. Komologiya tarixida muhim hisoblangan yangilik-olam tuzilishining geotsentrik sistemasini aleksandriyalik astronom K. Ptolemey (II asr) tomonidan yaratilishi bo'ldi. O' o'zining «Megale sintaksis» (Buyuk tuzilish) asarida mazkur ta'lim

Naubaxt, yahudiy Manassiy (keyinchalik arabcha Mashalloh nomi bilan tanilgan), А stronom Umar ibn al-Farruxan at-Taboriy (tabaristonlik) aktiv faoliyat ko'rsatdilar. Ayni davrda xalifat saroyiga hindistonlik Kanaka ismli olim tashrif buyurib, xalifga hind astronomlari bergan risolalarni - siddxantlarni sovg'a qildi. Bu risolalar ichida eng nodiri mashhur hind astronomi Braxmaguptaning (VI asr) "Braxmaspuxuta-siddxant" asari ham bor edi. Bu asar mashhur olimlar Ibrohim al- Fazoriy va Yoqub ibn Tariq tomonidan tarjima qilinib, uning arabchalashtirishgan nusxasi "Sindhind" tayyorlandi. Shuningdek, Yoqub ibn Tariq Braxmaguptaning "Kxandakxadyaka" asarini ham ishlab chiqdi. Ko'p o'tmay al-Mansurning nevarasi (Maxdiy ismli o'g'lining o'gli) Xor

Saraxsiy xizmatida zoroastr astronom Feruzanning o'g'li Bizist ishlardi. As-Saraxsiy vafotidan so'ng xalif Ma'mun Bizistni o'z saroyiga ishga olib islomga kiritdi va unga Yahyo ibn Abi Mansur deb nom berdi. Yahyo ibn Abi Mansur Bag'doddagi Shamassiya rasadxonasida ishlay boshladi. Bu davrda astronomik rasadxonaning boshlig'i Abu Toyib Sanad ibn Ali ismli taniqli olim edi. Mazkur rasadxona Kanis (cherkov yoki ehrom degani) deyilib, aftidan Vavilonning osmon xudolariga sig'inuvchilarning ehromi bo'lgan. Ayni paytda Xurosonning Marvarrudiy shahridan bo'lgan Xolid ar-Marvarudiy Damashq yaqinidagi Kasiyun tog'ida xristianlarning monastiri Dayr-Murronda kuzatishlarni boshladi. Yahyo ibn Mansur, Sanad ibn Ali, Xolid ar-Marvarudiy hamda al-Abbos al-Javha

bo'lib, Ma'mun saroyi xodimi Muso ibn Shokirning o'g'illari bo'lgan ("Bani Musa ibn Shokir"). Ularning tarbiyasi, bilimi bilan Yahyo ibn Abu Mansur shug'ullangan. Aka-ukalarning qoldirgan ilmiy meroslari ichida "Tekis va sferik figuralarning o'lchash haqida kitob", "Mexanika kitobi" mashhur asarlardan sanaladi. Shuningdek, ular Appoloniyni "Konus kesimlari" asarini ishlab chiqdilar. Bu davrda boshqa bir yirik olim al-Kindiy bo'lib (874 yilda vafot etgan) "arablarning faylasufi" nomi bilan mashhur bo'lgan. U 270 dan ortiq falsafa, mantiq, astronomiya va matematikaga oid asarlar yozgan. I.3. Muxammad Al-Xorazmiy va Ahmad Al-farg'oniyning astronomiya sohasidagi ilmiy meroslari Muxammad Al-Xorazmiy. Xorazmiy haqida

al-Vosik (842-847) saroylarida yashab ijod etdi. Bunday kizg'in muxitda Xorazmiyning ilmiy faoliyati yanada ravnak topdi. Bagdodda ochilgan va keyinchalik «Ma'mun akademiyasi» nomi bilan mashxur bulgan mashxur «Bayt ul xikma» ("Donishmandlar uyi") unlab olimlar tarjimonlar va xattotlarning boshini bir joyga qovushtirgan edi. "Ma'mun akademiyasi" ko'p yillik faoliyati mobaynida mashhur yunon olimlaridan bir qancha asarlari arab tiliga tarjima kilindi shuningdek matematika astranomiya geografiya va boshka fanlar bo'yicha kator asarlar xam yaratildi. Kuplab bu tarjima asarlari Shark ilmiy tafakurining rivojlanishiga kuchli ta'sir kursatdi. Shunday asarlardan biri, II asrda yashab utgan Klavdiy Ptolemeyning «Almajistiy» («Almagest») -«Megale sintaksis» (

Muhammad payg'ambar tomonidan asoslangan musulmonlarning hijriy erasi hamda ispan va Iskandar Zulqarnayn eralari haqida ma'lumot beradi. Bu eralarning biridan ikkinchisiga o'tish usuli unda to'la hisob-kitobi va jadvallari bilan berilgan. Asarning 7-12-boblari Quyosh, Oy va o'sha davrda oddiy kO'z bilan ko'rish mumkin bo'lgan beshta sayyoraning harakatini Ptolemeyning geotsentirk sistemasi asosida tushuntirishga bag'ishlangan. Asarning sakkizinchi bobida Quyoshning ekliptikadagi o'rnini, to'qqizinchi bobda Oyning haqiqiy o'rnini topish masalalari ko'rib chiqilgan. Keyingi ikki bob sayyoralar o'rnini aniqlashga bag'ishlangan. "Zij"ning 12-bobida keltirilgan ikki jadvalda Oy chiqish tugunining (Oy orbitasi va ekliptikaning k

Shuningdek, Xorazmiy barcha fasllarda Quyoshning og'ishi ma'lum bo'lganda, uning tush paytidagi balandligiga ko'ra, joyning geografik kenglamasini topish yo'lini ham shu boblarda bayon qiladi. Oxirgi boblari astrologiya masalalariga bag'ishlangan bo'lib, ularda sferik va amaliy astronomiya uchun muhim bo'lgan bir qancha masalalar yoritilgan. Xususan Quyosh va Oyning qo'shilish (bir to'g'ri chiziq yaqinida yotishi - astronomik yangioy paytida ro'y beradi) va qarama-qarshi turish (to'linoy paytida kuzatiladi) holatlarini belgilash hamda zodiakdagi o'n ikki belgining holatlari tasvirlangan jadvallar keltirilgan. Yoritgichlarning geksagonal, kvadraturali hamda trigonal aspektlari jadvallari ham shu boblardan o'rin olib, bu aspektlar,

Xalifalikning shakllanishi bilanoq, Bag'dod shaxrining rivojlanishida olimlarning roli juda katta bo'ldi. Bo'lajak shaharning o'rnida turli geodezik o'lchashlar va qurilishni rejalashtirish bo'yicha ishlarni xalif al-Mansurning o'zi boshchiligida saroy munajjimlari, jumladan fors Naubaxt, Yaxudiy Manassiy (arabcha Mashallax). Bag'dodni bevosita qurilishida esa tarjimon Umar ibn Fortuxan at-Taboriy /Tabaristonlik/ ishtirok qildi. Bu davrda al-Mansur saroyiga ko'p olimlar tashrif buyurdilar, jumladan mashhur xind olimi Kanaka xalifga Hindistonning taniqli astronomi Braxmaguptaning (VI asr) «Braxma - spuxuta - Siddxant» asarini taqdim etdi. Ayni paytda Bag'dodda faoliyat ko'rsatayotgan olim Ibroxim al-Fazoriy va Yoqub ibn Tariklar «Siddxant» asarini

paytda Damashq yaqinidagi Kasiyun tog'idagi Dayr-Murran deb atalmish xristianlarning cherkovida xurosonlik Xamid al-Morverrudi ham astronomik kuzatishlarini boshladi. Abu-Rayxon Beruniy, Shamassiya rasadxonasida Yax'yo ibn Abi-Mansur tomonidan 828-829 yillarda ekliptikaning (Quyoshning yulduzlar oralab yurgan yillik ko'rinma yo'li) osmon ekvatoriga og'maligini o'lchaganini va bu kuzatishlarda al- Xorazmiy ishtirok qilganini o'zining «Geodeziya» asarida keltiradi. Ma'mun saroyida Xorazmiydan tashqari o'rta Osiyodan yana bir nechta olimlar - al-Marveziyning, al-Farg'oniy va al-Javxariylarning ishlagani ma'lum. Bulardan al- Marveziy marvlik bo'lib, u bir necha risola va «zij» larning muallifi edi. Jumladan uning «Osmon jismlarining masofalari va

Al-Farg'oniyning to'la ismi sharifi Axmad ibn Muxammad ibn Kasir alFarg'oniy. Tug'ilgan yili aniq bo'lmay, ma'lum yillarda topilgan yoshiga daxldor ba'zi ma'lumotlar asosida uning tug'ilgan yili qilib 798 yil olingan. Farg'oniy haqida tarixda qogan oxirgi ma'lumot, uning 861 yili Qoxira yaqinida Raud oroliga o'rnatilgan Nilometrni ta'mirlashda ishtirok qilganligini e'tiborga olib, u 860 yillarining o'rtalarida vafot etgan deb taxmin qilinadi. Abu Rayxon Beruniy «Geodeziya» asarida, xalif Ma'mun davrida, Sinjar saxrosida Yer meridiani gradusining uzunligini o'lchashda Farg'oniy va boshqa yuqorida eslatilgan olimlar olgan ma'lumotlarga tayanganini ma'lum qiladi. Ko'p manba'larning ham bergan ma'lumotl

kutubxonasida) va Morakkoda (Saviya Sidi Hamza kutubxonasida) saqlanadi. Mazkur asarda 836 yilda xalif Mu'tasim tomonidan bayon etilgan Surra man ra'a shaxri haqida ham gap borganligiga qaraganda, u 836 yildan keyin yozilganligi ma'lum bo'ladi. Asarning Oksforddagi arabcha qo'l yozmasi lotincha tarjimasi va keng qamrovli sharxi bilan Golland sharqshunosi olimi Yakub Gool tomonidan 1669 yilda nashr etilgan. Asarning lotincha tarjimasi Ioani Sevilskiy tomonidan 1145 yilda bajarilgan bo'lib, nashri ancha kenyin 1493 yili amalga oshirildi. VII asrda asarning lotin tiliga o'girilgan boshqa yana bir tarjimasi G.Kramovskiy tomonidan bajarilib, u XVI asrda nashr etildi. Kitob yaxudiy tiliga Ya. Anatoliy tomonidan tarjima qilingan. Asarning yaxudiycha tarjimasidan lotin

Bundan ko'rinadiki, Farg'oniyning erishgan qiymati IX asr uchun juda katta aniqlikka ega edi. «Iqlim» atamasi aslida yunoncha «Klima» - «og'ish» so'zidan olingan bo'lib, Ptolomeyning «Al-Majistiy» sida Yer sharining parallellari orasidagi qismlari shunday nom bilan atalgan edi. Mazkur asarning VI bobida ekvatordan qutbgacha 39 «Iqlim» ga tavsif beriladi. Bunda 25 ta iqlim kunduzisining maksimal uzunligining bir-biridan 1/4 soatga (15 minut) farqlanadigan qilib keyingi to'rtta iqlim bir-biridan 1/2 soatga farqlanib kunduzisining maksimal uzunligi 20 soat bilan chegaralanadigan kenglamagacha borgan. Keyingi to'rt iqlimda esa kunduzilarning uzunligi bir soatcha farqlanadigan qilinib 66°,5 li kenglamagacha borgan va nihoyat keyingi oltita iqlim 66°,5 dan 90° gacha k

Asarning bir necha bo'limi Quyosh, Oy va sayyoralarning ko'rinma harakatlariga bag'ishlangan bo'lib, unda Oyning bekatlari (28 ta bekatga bo'linadi) va bu bekatlar soxasida joylashgan yulduz turkumlari va ularning yorug' yulduzlariga sharx beriladi. Asarning oxirgi bo'limlari Quyosh, Oy va sayyoralargacha masofalarni aniqlash masalalariga bag'ishlangan bo'lib, ularning Yerdan uzoqliklarini al-Farg'oniy quyidagicha belgilaydi: Oygacha - 208542 mil, Merkuriyga- 542750 mil, Veneragacha - 364000 mil, Quyoshgacha - 3 965 000 mil, Saturngacha - 65 357 000 mil. Bu yerda bir arab mili - taxminan 2 kilometr ekanligi e'tiborga olinsa, bu ma'lumotlar Yerdan eslatilgan sayyoralar, Oy va Quyoshgacha bo'lgan haqiqiy masofalardan ancha kam ekanligi ma&#

yulduzlarning koordinatalarini aniqlaydigan asbobini bildiradi. O'rta asr arab va musulmon mamlakatlari astronomiyasining rivojlanishida bu instrumentlarning turli xillaridan foydalanishgan. Al-Farg'oniy ana shunday astronomik kuzatish asboblarini yasashda qadimdan ma'lum bir nechta prinsiplarga amal qilganini ta'kidlab, "..biroq biz bu tamoyillar bayon qilingan biror bir tavsiyanomani risolalarda uchratmadik. Shularga qaramay, asrlar davomida kishilar ulardan foydalanadilar va ularning to'g'riligiga dalil keltira olmasalarda, hisoblashlar qilib, ularga taqlid qiladilar. Shuning uchun xam biz o'tgan olimlarning astrolyabiyani yasalishi va amalda ishlatilishi bilan bog'liq faoliyatlarning aslida to'g'ri ekanligini isbotlash maqsadida ushbu risolan

beradigan ekliptika (Quyoshning yillik ko'rinma harakat yo'li) tekisligi va qo'zg'almas yulduzlarning eng ravshanlarining holatlari aks ettiriladi. Risolaning eng so'nggi yettinchi bobida esa, osmon sferasining proyeksiyasining olam qutbidan emas, balki Olam o'qining ixtiyoriy nuqtasidan bajarilayotgandagi xollar bayon qilingan. Xususan bunda osmon sferasining aylanalarininng proyeksiyasi aylana ko'rinishida emas, balki markazlari bir to'g'ri chiziqda yotuvchi ellipslarning qo'rinishlarini olishi tushuntiriladi. Al-Farg'oniyning «Astrolyabiya yasash haqida» gi risolasi, o'rta asr sharqida borliqni geometrik aks ettirish nazariyasini rivojlantirishda muxim rol o'ynagan asarlardan hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, yurtdoshimiz Ahmad al-Fa

Alloma to'g'ulganiga ming yil to'lishi munosabati bilan uning asarlarining to'la to'plami rus va o'zbek tilarida chop etildi. Beruniyning 1000 yilligi munosabati bilan o'tkazilgan tadbirlar va asarlarining chop etilishi olim hayoti va ilmiy merosga jamoatchilikning qiziqishini keskin ortirishga sabab bo'ladi. Ayni paytda ulug' olim merosi bilan faqat Sharq, jumladan O'rta Osiyo olimlargina emas, balki Yer yuzining juda ko'p mamlakatlarning olimlari shug'ulanadi. Bizning diyorimiz farzandi Abu Rayhon Beruniy uz madaniy va ilmiy merosining jahonshumul ahamiyati bilan o'zbek elining yoxud O'rta Osiye ellarininggina emas, balki jahon xalqlarining, butun Yer yuzining manaviy boyligiga aylandi. Bu hol biz-o'zbeklarda chuqur faxr xissini

995 yili Gurganj (kuxna Urganch) amiri Ma'mun ibn Muhammad Qiyotga yurish qilib, uni tormor qildi. Qiyot hokimi Abu abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Iroq hibsga olinib qatl qilindi. Uning amakisining o'g'li Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Iroqning tarbiyasida bo'lgan Beruniy bunday sharoitda qiyotni tashlib ketishga majbur bo'ladi. Keyinroq 998 yili u Kaspiy dengizning Janubiy-sharkiy kirgogida joylashgan Gurgon shaxri (Gurgon viloyatining markazi)ga, u yerlarning hokimi Qobus ibn Vushmagir tomonidan taklif etiladi. Beruniy taklifni qabul qilib, uning saroyida 6 yilcha yashadi. Bu davrda u o'zining mashhur «O'tgan avlodlardan esdaliklar» («Xronologiya») asarini yozib tugaladi. Mazkur asarida Beruniy yunonlar forsiylar, arablar, sugdiylar va xorazmliklarning takvim ti

yurish kilib, uni ishgol kildi va «Akademiya» ning kupchilik olimlarini asir oldi. Asirga olingan Beruniy va uning ustozi ibn Irok Maxmud bilan poytaxt-Gaznaga kuchishga majbur buldi. Beruniydan bir asrcha keyin o'tgan Abu Fazl Bayxakiyning «Masud tarixi» deb atalmish asarida yozilishicha, Beruniy Gaznaga kelgach, «Xorazm tarixi» degan asarni yozishga kirishgan, birok bu asar xam, baxtga qarshi, bizgacha yetib kelmagan. Olim 1025 yilda «Axoli yashaydigan punktlar orasidagi masofalarni oydinlashtirish maksadida ularning urinlarini aniklash» («Geodeziya») asarini, 1029 yilda esa savol va javob kurinishida bitilgan ( 530 savol va ularga berilgan javoblardan tashkil topgan ) «Yuulduzlar fani» asarini yozib tugalladi. Beruniyning Xindistonga safari xam uning Gaznadagi davriga tugri keladi.

astronomiyaning talay masalalari ustida tuxtaladi. «Konuni Masudiy»ning ikkinchi kitobi takvimlar, yani xronologiya masalalariga bagishlangan bulib, uning «Utgan avlodlardan esdaliklar» asarida kurilgan masalarni tuldirib, davom ettiradi. Uchinchi kitob, butun mazmuni bilan matematik asar xisoblanadi. Turtinchi kitobning boblarida sferik astronomiyaning bazi masalalari karaladi. Beshinchi kitob Urta asrlar fani uchun muxim bulgan joyning geografik uzunlamasini, shuningdek yoritgichlarning azimutlari va boshka koordinatalari aniklash bilan boglik masalalarga bagishlangan. «Konuni Masudiy»ning oltinchi va yetinchi kitoblarini Beruniy, mos ravishda, Kuyosh va Oyning xarakatlarini urganishga bagishlaydi. Asarning sakkizinchi kitobida Kuyosh va Oyning tutilish shartlarini aniklash xususida suz

Belenitskiylarning ma'lum kilishicha, Ma'sudning yetti yillik podsholik davrida Beruniyning xayoti nisbatan osoyishtalikda utgan. 70 yoshga yaqinlashgan Beruniy sog'lig'i ancha yomonlashganini, ko'zi xira tortib, rejalashtirgan ilmiy ishlarini bajarish qiyin kechayotganini o'zining bu davrda yozgan "Fixrist" asarida bayon qilgan. Biroq, qarilik tashvishlariga qaramay, alloma umrining so'nggi damlarigacha o'z ilmiy faoliyatini to'xtatmadi, bu davrda minerallar, tabiatning o'simlik va hayvonot dunyosiga oid yo'nalishlar bo'yicha umumlashgan asrslar yozish bilan mashg'ul bo'ldi. Natijada umrining so'nggi yillarida olim yana ikki buyuk asar yaratdi. ulardan biri qisqacha "Mneralogiya", ikkinchisi esa "Farmakagnoziy

Dunyoga mashxur ruboyilar mualifining olim sifatida eng katta xizmati matematika soxasidir. U algebrada uchinchi darajagacha bulgan tenglamalarni geometriyaga boglab yechishni sistemali ravishda uz asarlarida bayon kildi. Nishopurlik bu ulug matematik «Evklid kitoblarining kiyin pustulatlariga izoxlar» yozib u postulatlardagi ayrim xollarni umumlashtirishga va mukammallashtirishga xarakat kildi. "Algebra va almuqobala masalalarining isbotlari haqida" deb atalgan Xayyomning matematik asari, asosan, uchinchi darajali tenglamalarni yechishga qaratilgan bo'lib, olim bunday tenglamalarni yechishda konus kesimlari nazariyasidan keng foydalanadi. Ayniqsa, Xayyomning astronomiya sohasidagi faoliyati diqqatga sazovor bo'lib, u mazkur sohadagi yutuqlarni Marv va Isfaxon rasadxonalari

bog'liqdir. Yezdigerd III kalendarida yil 12 oydan iborat bo'lib, dastlabki 11 oyi 30 kundan, 12-si esa 35 kunli edi. Binobarin, bu solnomada yilning o'rtacha uzunligi 365 kunga teng qilib olingan edi. Yezdigerd kalendarida oylar - farvardin, urdibihisht, hurod, tir, murod, shahrivar, mehr, abon, azor, day, baxman va isafandarmuz kabi nomlar bilan yuritilib, yil boshi bahorgi tengkunlikka (Grigoriy kalendari bo'yicha 21 martga) to'g'ri kelardi. Biroq bu kalendarda yilning uzunligi, haqiqiy quyosh yilining uzunligi - tropik yildan salkam 0,25 sutkaga kamligidan, yillar o'tishi bilan uning yilboshisi bahorgi tengkunlikdan chetlashishi, aniqrog'i ilgarilab ketishi kuzatildi va 120 yilda xatolik qariyib bir oyga yetishi aniqlandi. Mazkur xatolikni tuzatish uchun

akrab, kavs, dalv, va xut) 30 kundan kilib joriy etildi. Bundan kurinishicha, kabisa yillari xar ikkala -eron va afgon kalendarlari bo'yicha sanalar tula mos kelgani xolda oddiy yillarida oxirgi ikki oy dalv va xut sanalari bir-birdan bir kunga fark kiladi. I.7. Marog'a va Samarqand rasadxonalarining ilmiy faoliyati Nasiriddin at-Tusiy – astronom. Nasriddin at-Tusiyning to'la ism-sharifi - Nasriddin Abu Ja'far Muhammad ibn Muhammad at-Tusiy bo'lib, u Xurosonning Tus shahrida 1201 yilda tug'ildi. Tusiy yoshligida Bag'dodda ta'lim olgan mashhur Kamoliddin Muso ibn Yunusga shogirdlikka tushadi. Matematika va astronomiyadan erishgan bilialari me'yoriga yetgach, dastlab Ko'histonning Sertaxt shahrining hokimi Nasriddin Abdarahimning saroyida, so'ngra

tuzish ma'lum astronomik kuzatishlarni taqozo qilardi. Bunday kuzatishlarni uyushtirish esa, o'z navbatida, yaxshi jihozlangan rasadxona qurdirishni talab etardi. Aftidan, shunday mulohazalar Nasriddin Tusiy tomonidan Xuloguxonga uqtirilgach u Marog'ada rasadxona qurishga rozilik bergan deb qaraladi. Biroq keyinchalik Nasriddin Tusiyning g'ayrati va shijoati sabab bulib, bu rasadxona XIII asrning yirik ilmiy markaziga aylangan va tarixida uchmas iz koldirgan. Marogada rasadxona kurilishi bilan boglik bir nakl yuradi. Bu haqida tarixchi Chalabiy «Joxonnoma» kitobida shunday yozilgan edi: «Xuja Nasriddin Maroga shaxrida astronomik rasadxona kurishga kirishayotib, uning uchun zarur bulgan mablag haqida ogiz ochganda, Xulogu undan: «Yulduzlar haqidagi fan xakikatdan xam shu kad

va dunyoga dongi ketgan eng yirik rasadxonalardan bulib, uning Shark astronomiyasi rivojiga qo'shgan xissasi bekiyosdir. Fransiya Milliy kutubxonasida saklanayotgan arab olimi Al-Ordiziyning kitobida Tusiy rasadxonasining 10 ta astronomik asboblari haqida ma'lumot berilgan. Nasriddin Tusiyning vafotidan (1927 yildan) keyin rasadxonaga uning o'g'li Sadriddin Abul Hasan ibn Nasriddin rahbarlik qildi. Uning ikkinchi o'g'li Asliddin esa ayni paytda Parijda saqlanayotgan «Elxon ziji» nusxasini qo'lda kuchirib berganligi tarixiy manbalardan ma'lum. Marog'a rasadxonasi Samarqand rasadxonasidan 150 yillar oldin qurilib, ishga tushirilganligi tufayli, Ulug'bek rasadxonasining qurilishi va ishga tushurilishida Tusiy rasadxonasining ko'pgina ijobiy tajribal

Tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy o'zining «Zafarnoma» asarida Ulug'bekning tug'ulishi haqida shunday hikoya qiladi: «Tangri, jahon ellarining podshosi Shohruhga o'g'il hadya qiladi. Yangi chaqaloq buyuk, hosildor va sersuv diyorida dunyoga keldi; yangi «mehmon« baxtli yulduz ostida tuhildi». Keyinroq Sharafiddin Ali Yazdiy Ulug'bekning tug'ulishiga bag'ishlab, maxsus bob yozdi, unda: "Ulug'bek yakshanba kuni, xijriy 796 yil, jumadul-avval oyining 19 kuni (kuyosh-xijriy taqvimi) ga ko'ra, it yilining farvardin oyida Sultoniya shahrida dunyoga keldi." Shundan so'ng quyidagi mazmundagi 8 misra she'r keltiriladi: "Jahon sultoni Shohruhga, xudo, oy- yuzli shaxzodani sovg'a qildi, Oy kutarilib, o'zining eng baland nuqtasiga erish

faoliyatidan yaxshi ko'rinadi. Ulug'beknng turli fanlar bo'yicha bilimining shakllanishida Amir Temir davrida saroyga ishga taklif etilgan ko'plab forsiy matematiklarning ziyoli va olimlarining ta'siri kuchli bo'lganini tasdiqlovchi anchagina dalillar mavjud. Ulug'bekning matematika va astronomiya sohasidagi birinchi o'qituvchisi Salohiddin Muso ibn Mahmud Qozizoda Rumiy bo'lgani tarixiy manbalardan, jumladan, V.Bartoldning asarlaridan ma'lum. Ulug'bekning tibbiyot fanlariga, ayniqsa, astronomiyaga qiziqishida, saroy munajjimlari Mavlono Ahmadning ham xizmati katta, deb taxmin qiladi G'.Jalolov.Biroq shularga qaramay, olimlar Ulug'bekning ilmu nujum bilan bevosita mustaqil shug'ullanishi, yuqorida eslatganidek, unga amir Shohmalikning

qiladi. Yer sathidan biroz pastda yoy uzilgan joyda 57 gradusli yoy belgisi tushirilgan yoy belgisi topildi. Biroq shunisi qiziqki topilgan marmar plitalarda abjad xhisobida yoy graduslarining belgilari 57 gradusdan 80 gradusga qadar sonlar harfiy belgilar aylanachalar ichida keltirilgan bo'lib, yoy minuti va sekundi belgilarini aks ettirgan mis halqani kiydirish uchun marmar chetida ariqcha ham mavjud bo'lgani holda 80 gradusdan 90 gradusgacha bo'lgan 10 darajali yoyda minut va sekund yoylari aks ettirilgan mis plastinkalari uchun ariqchalar yo'q. mazkur asbobning yer sathidan ustki qismidagi yoy uzunligi qanday uzunlikda bo'lganligihamon muammo bo'lib, M.Ye.Massonning yozishicha yoyning bu qismiga tegishli 19 va 20 dan 21 gacha harfiy belgilar bitilgan plitalar to

Ulug'bek rasadxonasi bosh instrumenti yoyining darajalangan, ya'ni 19 gradusdan 80 gradusgacha bo'lgan ishchi qismi aylana uzunligining taxminan 6 dan 1 qismi ekanligini e'tiborga olib uni sekstant bo'lgan deyish mumkin. "Ziji Ko'ragoniy" haqida. O'rta asrda ishga tushgan barcha rasadxonalar o'z oldiga Quyosh, Oy va oddiy ko'z bilan ko'rish mumkin bo'lgan 5 ta sayyoraning yulduzlar fonidagi harakatlarini o'rganish; astronomik kuzatishlar asosida astronomik doimiyliklarning qiymatlarini hisoblab topish; mazkur yoritkichlarning o'rinlarini vaqt bo'yicha aks ettirish; shuningdek Quyosh yoki Oy taqvimlariga tegishli jadvallar va boshqa yordamchi astronomik jadvallarni hisoblash, yulduzlarning koordianatalari, ayrim yirik shaharlar

hisoblangan hijriy, Yezdigerd, Jaloliy (U.Hayyom asos solgan). Xitoy va uyg'ur taqvimlari hamda ularning biridan ikkinchisiga o'tish haqidagi xisob-kitoblarni o'z ichiga oladi. Ikkinchi bo'lim sferik va amaliy astronomiya masalalalridan tarkib topib yoritkichlarning azimutlarini, Makkaga tomon yo'nalishni aniqlashni hamda yerda aholi punktlarining geografik uzunlama va kenglamalarini hisoblaash usullarini bayon qiladi. Uchinchi bo'lim Quyosh, Oy va boshqa sayyoralarning harakat nazariyalariga bag'ishlangan bo'lib, ularning astronomik uzunlama va kenglama bo'yicha o'rinlarini aniqlash va u bilan bog'liq hodisalar xususan Quyosh va Oy tutilishlari haqida gap boradi. Turtinchi bo'lim esa uncha katta bo'lmay, "Boshqa astronomik ishlar haq

bizning Ash-shayximiz ulug' as-Said Giyosiddin Jamshidning arabcha "Ziji"ning nusxasiga yangi rasadxona egasining nabirasi muharrirlik qilgan",-deb yozilgan. Rasadxona, G'iyosiddin Koshiy va Qozizoda Rumiy vafotidan so'ng Ali Qushchi rahbarligida to 1447-48 yillarga qadar aktiv faoliyat ko'rsatganidan darak beruvchi dalillar mavjud. Qozizoda Rumiy. Ulug'bekning matematika va astronomiya sohalari bo'yicha birinchi ustozlaridan hisoblangan Rumiy Kichik Osiyening, yan'i Rumning Burs shahrida 1360 yillarda qozi oilasida dunyoga kelgan. O'z yurtida astronomiya va matimatikadan yetarlicha keng bilimga erishgan Rumiy Hurosondalik kezlarida markazi Samarqand bo'lgan Movarounnahrda matematikaning rivojlanganligi haqida eshitib Samarqandga yul oladi. M

Ayrim tarixiy manbalarga ko'ra, Rumiy 1420 yillardayoq Ulug'bek madrasasining matematika va astronomiya shu'basiga rahbarlik qilgan. 30-yillarning boshlarida uning ma'ruzalarini eshitish uchun Alisher Navoiyning ustozi yosh Abdurahmon Jomiy tashrif buyurganini ham tarixiy manbalar ma'lum qiladi. Mashg'ulotlarning asosiy predmeti qilib Rumiy XII-XIII asrlarda o'tgan xorazmlik mashhur riyoziyotchi, astronom va vrach Mahmud ibn Muhammad ibn Umar alChag'miniyning "Al-Mulaxxas fil-hay'a" ("Astronmiyaning qiqacha bayoni") asariga o'zi yozgan sharhlarni olgan edi. Rumiyning "Sharh al-Chag'maniy"dan tashqari ""Al-Majistiy"ning bayoniga sharh", "Astronomiya fani haqida risola", "Sinus-kvadrant haqida ris

berganligi nemis astranomi T.Oppolserning «Tutilishlar kanoni» (1887 yili chop etilgan) kitobi tasdiqlaydi. Qozizoda Rumiy rasadxonaning ikkinchi rahburi Jamshid Koshiyga juda yuqori baho berib shunday deydi: "Mening faxrli ukam, davrimizning nodiri ... al-Koshiy nomi bilan dong'i ketgan G'iyosiddin Jamshid ibn Ma'sud handasa va aljabrning ba'zi teoremalariga tayangan holda sinus 1 darajaning qiymatini aniq hisoblash usulini ixtiro qildi". Bu masalan hal qilish uchun ilgari ko'p olimlar kirishganlar, biroq udda qilolmaganlar. "Ziji Ko'ragoniy"ning so'zboshisida Koshiyga shunday ta'rif berilgan: "G'iyosiddin olimlar dunyosining faxri, u fan asoslarini takomillashtirdi, murakkab masalalarni hal qildi, bu janob olamni aks qilgan oynai ja

Ali Qushchi. Malumki, Koshiyning vafotidan sung ko'p o'tmay Qozida Rumiy ham vafot qildi. Shundan so'ng Ulug'bek rasadxona boshlig'i qilib Ali Qushchini tayinlaydi. U haqda «Ziji Ko'ragoniy»ning so'zboshida shunday suzlar yozilgan: «Yoshlikning gullagan va navqiron davrini o'tayotgan Ali ibn Muxammad al-Qushchi fan va bilimning jang maydonida xuddi qilichdek o'tkir, uning ilmiy ishlarga rahbarlik qila olishga ishonch shu qadar kuchliki, u haqda gapirib, Ali Qushchining shuhrati, yaqin vaqt ichida, o'z mamlakatimiz va dunyoning boshqa qisimlari bo'ylab keng taraladi, deb bemalol aytish mumkin». Olimning to'la ismi sharifi Alouddin Ali ibn Muhammad al-Qushchi bo'lgan. Ali Qushchi taxminan 1402 yilda Samarqanda tug'ilib, yoshligida Ulug&

Mirzoning davrida ham rasadxona ilmiy ishlarini davom ettirganini va Abdusaid Mirzoga bag'ishlab "Sharh at-Tajrid al-Kalom" asarini yozganini ma'lum qiladi. Abduraxmon Jomiyning shogirdi Jomiy tarjimai xolinig mualifi Abdalvosi anNizomiy ham "Maqomati madlaviy Jomiy" asarida, Ali Qushchi Hirotda Jomiy bilan uchrashib suhbat qurgani va suhbatda Ali Qushchi astranomiya bo'yicha bir necha asarlar va sharhlar yozish rejasi borligining shuningdek Rumga ko'chish niyati borligini ma'lum qiladi. Jomiy Ali Qushchiga keksaygan payitida bunday uzoq safarga otlanishiga etiroz bildirgan. Biroq Qushchi o'z fikridan qaytmagan. "Uzoo' yo'l yurib Ali Qushchi Rumgacha yetib bordi biroq shundan so'ng ko'p vaqt utmay, Xirotga uning o'limi haqida

II B О B. А STR О N О MIYA T А RI Х INI O’RG А NISHNING А H А MIYATI II.1. Bugungi kund а а str о n о miya t а ri х ini o’rg а nilish h о l а ti А str о n о miya f а ni а tr о fimizni o’r а b о lg а n t а bi а t q о nunl а rini o’rg а nish bil а n b о g’liqligi tuf а yli, uni o’rg а nish t а ri х i h а m jud а q а dimiy bo’lib, h о zirgi kung а ch а ikki - ikki yarim ming yild а n о rtiq v а qtni o’z ichig а о l а di. SHuning uchun а str о n о miya t а ri х ini o’rg а nish t а bi а t q о nunl а ri v а uning sirl а rini о chib b е rishg а ko’m а kl а shishi bil а n birg а , o’tg а n 20-25 а sr d а v о mid а f а n q а y d а r а j а d а o’zg а rg а nligi, ins о niyatni riv о jl а nishig а qo’shg а n hiss а sini n а m о yish etib b е r а di. D е m а k, а str о n о miya f а nini o’rg а nishd а

biliml а rining а jr а lm а s bir qismi sif а tid а o’rg а nil а di. А str о n о miya t а ri х ini o’rg а nish j а r а yonid а ul а rning q о nuniyatl а rini t а hlil qil а bilish, q о nunl а rining bir birig а b о g’liqligini ko’r а bilish, o’quvchil а rg а uni bir-biri bil а n uzviy b о g’liqligini ko’rs а t а о lish, q о nunl а rni m о hiyatini tushuntir а о lish, f а nning j а miyat t а r а qqiyotid а tutg а n o’rnini о chib b е rish k а bi ko’nikm а v а m а l а k а l а rg а eg а bo’l а dil а r. M а ’lumki dunyo tuzilishi h а qid а gi biliml а r bird а nig а sh а kll а nm а g а n v а sh а kll а nm а ydi h а m. L е kin bu о chiq о ydin d а ’v о (fikr)ni t а ri х iy m а t е ri а ll а rd а o’quvchil а rg а е tk а zish mumkin. Ins о niyat bilm а slikd а n bilimliylikk а o’tishi uchun jud а

― А str о n о miya t а ri х i‖ni o’qitilishig а e’tib о r b е ril а di. B о shq а f а nl а rning t а ri х ini o’rg а nish ushbu f а nning ins о np а rv а rl а shtirilishig а k а tt а hiss а qo’sh а di. А str о n о miya t а ri х ig а t е gishli biliml а rni bilish - f а nni o’zl а shtirilishi v а und а n to’liq m а ’lum о tli bo’lishg а о lib k е luvchi f ао liyatning а jr а lm а s qismi d е b his о bl а n а di. А lb а tt а , а yrim t а ri х iy m а ’lum о tl а rni f а nning o’zini o’qtilishid а b е rib o’tish mumkin. L е kin е t а rli d а r а j а d а bung а v а qt а jr а tish imk о ni yo’q v а , bund а n t а shq а ri, f а nni o’qitish m а qs а dig а h а m kirm а ydi. А str о n о miya o’qituvchisining biliml а ri k е ng v а е t а rli d а r а j а d а bo’lm а s а uning sif а tli o’qitish q о b

bi о l о giya, g ео gr а fiya, t ех nik а k а bi b о shq а f а nl а r bil а n ch а mb а rch а s b о g’liq bo’lg а n. SHuning uchun bu d а vrg а ch а bo’lg а n m а ’lum о tl а r sh а rtli r а vishd а а str о n о miyag а t е gishli bo’lishi mumkin. А str о n о miyaning riv о jl а nishini j а miyatning umumiy riv о jl а nishi bil а n b о g’lik r а vishd а , f а nning j а miyat bil а n ko’pqirr а lik а l о q а l а ri m а vjudligini his о bg а о lg а n h о ld а q а r а l а di. ( А yniqs а h о zirgi z а m о nd а . О hirgi p а ytl а rd а t а biiy f а nl а rg а qiziqish bir о q p а s а ys а d а , j а miyatning f а nl а rg а e’tib о ri yan а kuch а yib b о rishi kuz а tilm о qd а . M а s а l а n, N о b е l v а b о shq а nufuzli muk о f о t s о vrund о rl а rig а , ul а rning k а shfiyotl а rig а ko

Bu b о r а d а «P е d а g о gik а t а ri х i»d а n t а shkil etilg а n «Sh а rq mut а f а kkirl а rining sh ах s m а ’n а viy sif а tl а rini t а rbiyal а shg а d о ir q а r а shl а ri» m а vzusid а gi m ах sus s е min а r muhim а h а miyat k а sb etdi. Mахsus sеminаrning vаzifаlаri: 1. Tаlаbаlаrning Shаrq mutаfаkkirlаri pеdаgоgik mеrоsi hаqidаgi bilimlаrini kеngаytirish vа umumlаshtirish. 2. Tаlаbаlаrni shахs mа’nаviy sifаtlаrini tаrbiyalаshdаgi аsоsiy yo’nаlishlаrini аniqlаsh vа tаvsiflаshgа o’rgаtish. 3. Tаlаbаlаrni bugungi kundа dаlzаrb bo’lgаn mа’nаviy sifаtlаrni tаrbiyalаsh hаqidаgi pеdаgоgik g’оyalаrini ijоdiy o’zlаshtirish, kеlgusi fаоliyatidа ulаrdаn fоydаlаnishgа yo’nаltirish. Mахsus sеminаrning аsоsiy ish shаkli-dаrs, аsоsiy mеtоdlаri-tаlаbаlаr mа’ruzаsini tinglаsh vа muhоkаmа q

Fоrоbiy, Ibn Sinо, Bеruniyning shахs mа’nаviy sifаtlаrini tаrbiyalаshgа dоir fikrlаrining аsоsiy yo’nаlishlаrigа tаvsif bеrildi. Ikkinchi mаshg’ulоt Shаrq mutаfаkkirlаrining shахsning rivоjlаnishigа tа’sir etuvchi оmillаr: mа’nаviy tаrbiya vа mа’nаviy sifаtlаr hаqidаgi mаvzulаrgа bаg’ishlаngаn. Uchinchi mаshg’ulоtdа esа tаlаbаlаrni zаrdushtiylikning muqаddаs kitоbi «Аvеstо»dа mа’nаviy sifаtlаrni tаrbiyalаsh mаsаlаlаri mаvzusidаgi mа’ruzаlаri tinglаndi vа muhоkаmа qilindi. To’rtinchi mаshg’ulоt tаlаbаlаrning «Yaqin vа O’rtа Shаrq аllоmаlаrining shахs mа’nаviy sifаtlаrini tаrbiyalаsh shаkl vа mеtоdlаri to’g’risidа» mаvzusidаgi mа’ruzаlаrining muhоkаmаsigа bаg’ishlаndi. Bеshinchi mаshg’ulоtdа tаlаbаlаrning «Mа’mun аkаdеmiyasi оlimlаri mа’nаviy tаrbiya hаqidа» mаvzusidаgi mа’ruzаlаri muhоkаmа

"Аstrоnоmiya" kursini o’quv dаsturi, O’zbеkistоn Rеspublikаsi оliy vа o’rtа mахsus tа’lim vаzirligi qоshidаgi o’rtа mахsus vа kаsb - hunаr tа’limi Mаrkаzi tоmоnidаn tаsdiqlаnib, tаjribа-sinоv uchun mаzkur o’quv yurtlаrigа tаrqаtildi. Gumаnitаr prоfilli аkаdеmik litsеylаrdа аstrоnоmiya kursini аynаn shu dаstur bo’yichа qаndаy qilib o’qitishning umumiy mаsаlаlаri yuzаsidаn o’qituvchilаrgа mеtоdik tаvsiyalаr vа yo’llаnmа bеrishni mаqsаd qilаdi. Buning uchun, dаstlаb, gumаnitаr sоhаlаrgа yo’nаltirilgаn аkаdеmik-litsеylаrdа аstrоnоmiya kursining mаqsаd vа vаzifаlаri ustidа birоz to’хtаsh o’rinli bo’lаdi. Bundаy o’quv muаssаssаlаridа аstrоnоmiya kursini o’qitish, o’quvchilаrdа bаrchа kuzаtilаdigаn аstrоnоmik hоdisаlаr hаqidа to’g’ri ilmiy tаsаvvurlаrni shаkllаntirishni, hаmdа ulаrdа аstr

- kursning bаyonidа, uning insоnpаrvаrlik vа dunyoqаrаsh аspеktlаrigа аlоhidа urg’u bеrish; - cinfdаgi vа sinfdаn tаshqаri mаshg’ulоtlаr o’quvchilаr bilimini mustаhkаmlаsh mаqsаdidа tаvsiya etilаdigаn bаrchа misоl vа mаsаlаlаr - nisbаtаn еngil mаshqlаr vа sifаt mаsаlаlаri bilаn chеklаnishi; - o’quv mаtеriаlining bаyoni, uzundаn-uzоq mulоhаzаlаrdаn, murаkkаb mаtеmаtik xisоblаshlаr vа fоrmulаlаrdаn hоli bo’lishi; - dаrs jаrаyonidа o’qituvchi, ko’rsаtmа mаtеriаllаr, tаriхiy hujjаtlаrdаn kеng fоydаlаnish; - аstrоnоmiya аsоslаrini o’rgаnishdа, bаdiiy vа ilmiy-fаntаstik аsаrlаrning аstrоnоmik mаzmunigа tеz-tеz murоjааt etish; - аstrоnоmik mаzmundаgi qiziqаrli sаvоllаrdаn (viktоrinа, bоshqоtirmа vа bоshqаlаr) dаrs vа dаrsdаn tаshqаri mаshg’ulоtlаrdа kеng fоydаlаnish. O’qitishdа tаriхiylik printsi

qаrаshlаri, o’quvchilаrdа tаbiiy fаnlаr, jumlаdаn, аstrоnоmiya аsоslаrigа kаttа qiziqish uyg’оtishini o’qituvchi unutmаsligi lоzim. Mа’lumki, bаdiiy vа ilmiy fаntаstik аsаrlаrdа аstrоnоmik mаzmundаgi mаtеriаllаr tеz-tеz uchrаb turаdi. Хususаn fаntаst yozuvchilаr G.Uells, А.Аzimоv, аkа-ukа Strugаtskiylаr, Yefrеmоvlаrning, mаshhur yozuvchi L.N.Tоlstоyning аsаrlаridа tаlаy mаzmundаgi mаtеriаllаr mаvjud. O’zbеk yozuvchilаridаn О. YOqubоv (―Ulug’bеk хаzinаsi‖), P.Qоdirоv (―YUlduzli tunlаr‖), O’.Хоshimоv (―Quyosh tаrоzisi‖, ―Kvаzаrlаr‖) bаdiiy аsаrlаridа, shоirlаrimizdаn А.Оripоv (―Yillаr аrmоni‖), Х.Хudоybеrdiеvаlаrning (―Sаdоqаt‖) shе’riy to’plаmlаridа yulduzli оsmоnning go’zаlligi, xilоl Оy (yangiоy) vа to’linоyning sеrjilоligi, yashаyotgаn sаyyorаmiz Yer tаbiаt xаyotni in’оm etgаn nоyob bir

Gumаnitаr litsеylаrdа аstrоnоmiya kursi mаzmunini bаyon qilishni kеng ko’rsаtmаlilik (plаkаt, sхеmа, jаdvаllаr, mоdеllаr) аsоsidа tаshkil etish, o’quvchilаr tоmоnidаn uni o’zlаshtirilishini еngillаshtirib, ko’pchilik fаzоviy vа аbstrаkt tushunchаlаrni tаsаvvur vа idrоk etishgа, ko’z оldigа kеltirishgа kаttа yordаm bеrаdi. Аyniqsа, dаrs jаrаyonidа ekrаn qo’llаnmаlаridаn (diаpоzitiv, diаfilm, kinоlаvhаlаr vа fоtоgrаfiyalаr) kеng fоydаlаnish, litsеy o’quvchilаri uchun judа qo’l kеlаdi. Аstrоnоmik tа’lim mаzmunining o’quvchilаr uchun tushunаrliligini tа’minlаshdа dаrs bаyonidа аnаlоgiya, оbrаzlilik vа fikriy eksprеmеnt kаbi mеtоdlаrgа kаttа e’tibоr bеrish tаlаb etilаdi. Mаsаlаn, оsmоn sfеrаsining аsоsiy nuqtа, chiziq vа аylаnаlаri hаmdа оsmоn kооrdinаtаlаr sistеmаlаri bilаn o’quvchilаrni tаni

kuzаtishlаr esа, ilоji bоrichа, turli fаsllаrgа mo’ljаllаnib, yulduzlаr оsmоni bilаn tаnishishni hаmdа Оy vа sаyyorаlаrni kuzаtish uchun qulаy dаvrlаrni оldindаn bеlgilаb tаshkil etilаdi. Kuzаtish uchun qulаy vа sаmаrаli dаvrlаrni tаnlаshdа, ―Mаktаb аstrоnоmik kаlеndаri‖ yoхud hаr yillik ―Аstrоnоmik kаlеndаr‖ dаn fоydаlаnilаdi. Kursning аyrim mаvzulаrgа bаg’ishlаngаn dаrslаrini (sfеrik, аmаliy аstrоnоmiya vа qismаn оsmоn mехаnikаsigа tеgishli), imkоni bo’lgаndа, sаyyorаriydа, аstrоnоmik оbsеrvаtоriya yoki uning filiаllаridа tаshkil etish sаmаrаli nаtijа bеrаdi. Gumаnitаr prоfilli аkаdеmik litsеylаrdа dаrsning turli fоrmаlаridаn, jumlаdаn nоаn’аnаviy dаrslаrdаn kеng fоydаlаnish, o’quvchilаrning аktivligini оshirib, fаn аsоslаrini o’zlаshtirilishini еngillаshtirаdi. Vа nihоyat, gumаnitаr prо

―qоniqаrli‖, ‖qоniqаrsiz‖ shаkldаgi bаhоlаr bilаn) sinоv ko’rinishidа, suhbаt tаriqаsidа uyushtirish o’rinli bo’lаdi. II.3. O’rta maxsus ta’lim muassasalarida "O’rtа Оsiyo аstrоnоmlаrining fаn tаriхidа tutgаn o’rni" mavzusini o’qitish metodikasi Аkаdеmik litsеylаr vа kаsb-hunаr kоllеjlаri uchun аstrоnоmiya kursi, o’quvchilаrdа, eng аvvаlо ilmiy dunyoqаrаshni shаkllаntirishni vа ulаrgа оlаmning bir butunligini аnglаtishni bаrchа аstrоnоmik hоdisаlаrning kеchishi tаbiаtning univеrsаl qоnunlаri (birinchi nаvbаtdа, fizik qоnunlаr) аsоsidа ro’y bеrishni hаmdа bu hоdisаlаrning tаbiаtini ilmiy nuqtаi nаzаridаnginа o’rgаnishni mаqsаd qilаdi. Аstrоnоmiya kursi fizikа, mаtеmаtikа sikligа kiruvchi o’quv prеdmеtlаridаn hisоblаnib, mаzkur o’quv prеdmеtining mаzmuni o’quvchilаrning IX yillik o’r

O’quvchilаr sоni 25-30 2 sоаt Darsning shаkli Yangi mavzu bayoni Darsning rеjаsi 1. Astronomiya fani va uning kelib chiqishi. 2. Astranomiyaning boshqa fanlar orasida tutgan о 'rni, uning xalq xo'jaligidagi ahamiyati. 3. Sharq olimlarining astronomiya sohasidagi meroslari. 4. Zamonaviy astronomiya Darsning mаqsаdi а) tа’limiy: astranomiya fani va uning zamonaviy yo'nalishlari haqida, astranomiyaning boshqa fanlar orasida tutgan о'rni, uning xalq xo'jaligidagi ahamiyati haqida, olam tuzilishi haqida hozirgi zamon tushunchalarining shakillanishi haqida, AI-Xorazmiy, AI-Farg'oniy, Beruniy, Umar Hayyom, Nasriddin Tusiy, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ulug'bek va Ali Qushchilarning astranomiya faniga qo'shgan xissalariga оid bilim, ko’nikmа vа mаlаkаlаrni shаkl

zamon tushunchalarining shakillanishi haqida, AI-Xorazmiy, AI-Farg'oniy, Beruniy, Umar Hayyom, Nasriddin Tusiy, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ulug'bek va Ali Qushchilarning astranomiya faniga qo'shgan xissalariga о id tushunch а l а r b е ril а di. - olam tuzilishi haqida hozirgi zamon tushunchalarining shakillanishi haqida, AI-Xorazmiy, AI-Farg'oniy, Beruniy, Umar Hayyom, Nasriddin Tusiy, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ulug'bek va Ali Qushchilarning astranomiya faniga qo'shgan xissalariga о idma’lumotlarga ega bo’ladilar. O’qitish usullаri Mа’ruzа – yangi mаvzuni o’rgаnish vа tаhlil qilish. O’qitish vоsitаlаri АL vа KHKlаri uchun ―Аstrоnоmiya‖ dаsrligi, o’quv dаsturlаri, tаrqаtmа mаtеriаllаr, kоmpyutеr vа slаydlаr, ko’rgаzmаviy qurоllаr, dоskа, prоyеktоr. O’qiti

Darsning tеhnоlоgik hаritаsi Ish bоsqichlаri O’qituvchi fаоliyatining mаzmuni Tinglоvchi fаоliyatining mаzmuni 1-bоsqich. Tаyyorgаrlik (10 min) Mаvzu rеjаsi, uning mаqsаdi, o’quv mаshg’ulоtidаn kutilаyotgаn nаtijаlаr mа’lum qilinаdi. Mаvzu, rеjаni yozib оlаdilаr 2-bоsqich Boshlang’ich nazorat (15 min) Test yechish. Testga javob yozish Аsоsiy (35 min.) Astranomiya fani va uning zamonaviy yo'nalishlari haqida, astranomiyaning boshqa fanlar orasida tutgan о'rni, uning xalq xo'jaligidagi ahamiyati, olam tuzilishi haqida hozirgi zamon tushunchalarining shakillanishi haqida, AI-Xorazmiy, AI-Farg'oniy, Beruniy, Umar Hayyom, Nasriddin Tusiy, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ulug'bek va Ali Qushchilarning astranomiya faniga qo'shgan xissalari haqida yangi mavzuni tushuntiris

3-bоsqich. Yakuniy (10 min) Mаvzugа yakun yasаydi. Dаrsdа fаоl qаtnаshgаn o’quvchilаrgа rаg’bаt bаli qo’yilаdi Tinglаydi. O’qituvchi sаvоllаrigа jаvоb bеrish, bir- birini bаhоlаsh, mаvzu yuzаsidаn оlgаn bilimlаrigа оid o’zаrо yutuq vа kаmchiliklаrini bаyon etish, fikr аlmаshinish Uygа vаzifа bеrish (5 min) Must а qil ish uchun v а zif а b е ril а di. S а v о ll а r b е r а di. Tingl а ydi. Uyg а v а zif а l а r yozib о lin а di Yangi mavzuning bayoni: 1- il о v а REJA: 1. Astronomiya fani va uning kelib chiqishi. 2. Astranomiyaning boshqa fanlar orasida tutgan о 'rni, uning xalq xo'jaligidagi ahamiyati. 3. Sharq olimlarining astronomiya sohasidagi meroslari. 4. Zamonaviy astronomiya 2-ilova FSMU tеhnоlоgiyasi bo’yichа jаdvаlni to’ldiring SАVОL АSTRОNОMIYA NIMА VА U NIMАNI O’RGАNАDI

3-ilova Siz boshlang’ich sinflarda ―Atrofimizdagi olam‖, keyinroq ―Tabiatshunoslik‖ va ―Fizika‖ kurslaridan Quyosh, Oy, sayyoralar va yulduzlar haqida ma’lum tushunchalarga ega bo’lgansiz. Sizning osmon jismlariga oid bilimlaringizni umumlashtirilgan, kengaytirilgan va chuqurlashtiradigan fanning nomi astronomiya deb ataladi. Astronomiya- osmon jismlarining harakati, fizik tabiati, ularning kelib chiqishi va evilyutsiyasi, Koinotning tuzilishi va unda sayyoramiz – Yerning o’rni haqidagi ma’lumotlar beradigan fandir. ―Astronomiya‖ so’zi yunoncha ―astron‖-yulduz, ―nomos‖qonun so’zlaridan tarkib topgan. 4-ilova А str о n о miya h а m b о shq а b а rch а f а nl а r sing а ri j а miyatning а m а liy ehtiyojl а ri а s о sid а vujudg а k е lg а n. А str о n о miyaning kurt а kl а ri B о bil, Misr

5-ilova 6-ilova Bu t а ’lim о tg а ko’r а , o’sh а p а ytd а m а lum bo’lg а n b е sht а s а yyor а (M е rkuriy, V е n е r а , M а rs, Yupit е r v а S а turn) epitsikl d е yiluvchi а yl а n а l а r bo’yl а b, m а zkur epitsikll а rning m а rk а zi es а , Yer а tr о fid а d е f е r е nt d е yiluvchi k а tt а а yl а n а l а r bo’yl а b а yl а n а di. G а rchi geosentrik n а z а riya О l а m tuzilishining h а qiqiy m а nz а r а sini а ks ettirm а g а n bo’ls а d а , bir о q u s а lk а m o’n b е sh а sr d а v о mid а t а n о linib k е lindi. 7- ilova 63

А yniqs а IX-XV а srl а rd а , Yaqin v а O’rt а Sh а rq h а md а M а rk а ziy О siyo m а ml а k а tl а rid а yirik а str о n о mik r а s а d хо n а l а r qurilib ishg а tushirildi. Ul а rd а А l-B а tt о niy, А l-F а rg’ о niy, А l Хо r а zmiy, А bul-V а f о Buzj о niy, А bu M а hmud Ho’j а ndiy, А bdur ах m о n а s-So’fiy v а ibn Yunus k а bi m а shhur о liml а r ij о d qildil а r. Х usus а n А l-B а tt о niy yun о n а str о n о miyasi erishg а n yutuql а rni umuml а shtirib, О y h а r а k а tig а d о ir b а zi m а ’lum о tl а rl а rni а niql а di. А l-F а rg’ о niy yozg а n " А str о n о miya а s о sl а ri" n о mli а s а ri, o’sh а d а vr uchun а str о n о miyad а n o’zig а хо s entsikl о p е diya х izm а tini o’t а di. О y v а uning h а r а k а tl а ri to’g’risid а gi k а shfiyo

9-ilova B е runiyning "G ео d е ziya", "Q о nuni M а s’udiy" v а "Yulduzl а r ilmi" а s а rl а ri to’l а ligich а а str о n о miyag а b а g’ishl а ng а n bo’lib, ul а rd а Quyosh, О y v а sayyoral а rning h а r а k а tl а rig а d о ir ko’pl а b m а ’lum о tl а r, Yer r а diusini o’lch а shning o’sh а z а m о nd а m а ’lum bo’lg а n bir n е ch а usull а ri k е ltirilg а n. B е runiynng izd о shi Um а r Ха yyom h а m k о in о t h а qid а bir q а t о r f а ls а fiy fikrl а r bildirib, nih о yatd а k а tt а а niqlikk а eg а bo’lg а n Quyosh kаlеndаrini ishlаb chiqqаn 11-ilova 65 10 - ilova XV аsаrdа S h аrq аstrоnоmiyasining yanа b ir buyuk nаmоyondаsi Ulug’bеk Sаmаrqаnddа dunyodа eng yirik аstrоnоmik rаsаdхоnаni ishgа tushirdi. Rаsаdхоnаning bir nеchа o’n yillik fаоli

12-ilova Insоnning kоsmоsni o’zlаshtirish bilаn bоg’liq fаоliyati, ungа оnа sayyoramiz Yerning gеоlоgik bоyliklаrini, tаbiаti vа iqlimini o’rgаnishgа kаttа imkоniyatlаr yarаtаdi. Охirgi o’n yillаr ichidа kоsmоnаvtikаning tаrаqqiyoti, insоngа Yerdаgi bu muаmmоlаrni bаrtаrаf qilishning yo’lyo’riqlаrini ko’rsаtibginа qоlmаy, bu ishdа kоsmоnаvtikаning o’zi hаm аktiv ishtirоk etishi mumkinligini mа’lum qildi. Хususаn Yerdа enеrgеtik krizisning оldini оlish uchun, Quyosh enеrgiyasidаn fоydаlаnish imkоnini bеruvchi yirik kоsmik inshооtlаrning lоyihаlаrini, dеmоgrаfik hаlоqаtdаn qutulish uchun esа, Yer аtrоfi zоnаsini ―o’zlаshtirish‖ning, kоsmik ―mustаmlаkаlаr‖ qurishning rеjаlаrini, to’lа hisоb- kitоbi bilаn dunyo оlimlаri оldigа tаshlаdi. Аyniqsа, Yerdаgi хаyotgа tаdid sоlаyotgаn ekоlоgik muаmm

Хususаn оrbitаl stаntsiyalаrdа o’tа tоzа mеtаll qоtishmаlаrini оlish, nоyob kristаllаrni o’stirish, yuqоri sifаtli yangi qоtishmаlаr vа tоzа dоrivоr prеpаrаtlаrni tаyyorlаsh ishlаri bo’yichа judа Ko’p sоnli ekspеrimеntlаr o’tkаzilgаnligi mа’lum bo’ldi. Хаlq хo’jаligi uchun zаrur bo’lgаn ko’plаb mаtеriаllаrni ishlаb chiqаrishdа kеlаjаkdа Оyning vа аyrim аstеrоidlаrning tаrkibiy mаtеriаllаridаn fоydаlаnish bo’yichа hаm kаttа ishlаr rеjаlаshtirilmоkdа. Аynаn shu mаqsаdlаrni ko’zlаb, Оydа аhоli yashаydigаn vа ishlаydigаn stаntsiyalаrning lоyihаlаri butun dunyo оlimlаri dаvrаsidа muhоkаmа qilinmоkdа. Shuningdеk, Yer аtrоfi fаzоsidа eng yirik qurilmаlаrni («Quyosh fаbrikаsi»ni) ishgа tushirish bo’yichа hаm rеаl lоyihаlаr tаyyorlаnаyotgаnligi insоniyatni, kеlgusidа enеrgеtik hаlоqаtdаn hаlоs qili

V + – ? ( mеn bilgаn mа’lumоtlаrgа mоs ) ( mеn uchun yangi mа’lumоt ) ( mеn bilgаn mа’lumоtlаrgа zid ) ( mеn uchun tushunаrsiz yoki mа’lumоtni аniqlаsh, to’ldirish tаlаb etilаdi ) Uyga vazifa: Mavzuni o’qish. Mavzuga oid yangi, zamonaviy ma’lumotlarni yig’ish va daftarga qayd qilish. 68

ХULОSА Аstrоnоmiya fаni o’z rivоjlаnishidа bоshqа fаnlаr bilаn, birinchi nоvbаtdа tаbiаtshunоslik fаni tаriхi bilаn, uzviy bоg’liqdir. O’z nаvbаtidа, аstrоnоmiya bu fаnlаrning rivоjlаnishidа o’zining munоsib хissаsini qo’shgаn. Bulаr fizikа, хimiya, biоlоgiya, mаtеmаtikа, gеоgrаfiya, kоrtаgrаfiya vа hаkоzо fаnlаrning rivоjlаnishigа kаttаginа hissа qo’shgаn. Fаnlаr tаriхini o’rgаnishdа, qаdimdа bu fаnlаrning аksаriyati fаlsаfiy qаrаshlаrdаn kеlib chiqqаnini ko’rаmiz. Qаdimdа оlimlаrni ―dоnоlik ishqibоzlаri‖ dеyilgаn. So’ngrа fаnlаr o’rgаnilib qоnuniyatlаrning оchilishi nаtijаsidа bаrchаsi аlоhidа fаn sifаtidа shаkllаnа bоrdi. Fаnining tаrаqqiyoti bеvоsitа ishlаb chiqаrishni rivоjlаntirish tаriхi bilаn bоg’lik. Аstrоnоmiya tаbiiy fаnlаrning rivоjlаnishigа аsоsiy sаbаbchilаrdаn biridir. Аstrо

Dеmаk, hаr bir fаnning o’z tаriхi bоr. Hаr qаndаy kаshfiyot оldingi оchilgаn kаshfiyotning dаvоmchisidir. Fаn-insоnlаrning murаkkаb vа nоzik fаоliyatining mахsulidir. Biz bilаmizki аstrоnоmiya o’z tаriхini qаdimiy zаmоnlаrdаn bоshlаydi vа хоzirgi pаytgаchа bu fаnlаr judа kаttа hаjmli mа’lumоtlаrgа egа. Ushbu bitiruv mаlаkаviy ishidа hаr qаndаy tаriх fаni kаbi аstrоnоmiyani rivоjlаnish mаnzаrаsini аniqlаy оlish vа ko’rа bilish, rivоjlаnish jаrаyonini o’rgаnish оlgаn ilmiy mаnzаrаni to’ldirish, fаnlаrning o’zаrо bоg’lаnishlаri, uni fаnni rivоjlаnishigа qo’shgаn hissаsini аniqlаsh kаbi vаzifаlаrni bаjаrishni mаqsаd qilib оlingаn edi. Bu mаqsаdgа erishishdа quyidаgi mаsаlаlr o’rgаnilib chiqildi: - Аstrоnоmiya fаnini o’rgаnishning аhаmiyati аniqlаndi; - Qаdim dunyo vа O’rtа аsr аstrоnоmiyasi vа

2. Kаrimоv I.А. O’zbеkistоnning o’z istiqlоl vа tаrаqqiyot yo’li. - T.: O’zbеkistоn, 1992. - 80 b. 3. Kаrimоv I.А. Аdоlаt, Vаtаn vа хаlq mаnfааti hаr nаrsаdаn uluQ.-T.: O’zbеkistоn, 1992. - 62 b. 4. Kаrimоv I.А. Buyuk mаqsаd yo’lidаn оg’ishmаylik.—T.: O’zbеkistоn, 1993. - 60 b. 5. Kаrimоv I.А. Hаlоllik vа fidоiylik fаоliyatimizning аsоsiy mеzоni bo’lsin,T.: O’zbеkistоn, 1994. - 70 b. 6. Kаrimоv I.А. Bаrkаmоl аvlоd- O’zbеkistоn tаrаqqiyotining pоydеvоri. - T.: SHаrq NMK, 1997. - 64 b. 7. Kаrimоv I.А. Хivа shаhrining 2500 yilligigа bаg’ishlаngаn tаntаnаli mаrоsimdаgi tаbrik so’zi. Хаlq so’zi, 1997 yil 21 оktyabr. 8. Kаrimоv I.А. O’zbеkistоn XXI аsr bo’sаg’аsidа: хаvfsizlikkа tаhdid, bаrqаrоrlik shаrtlаri vа tаrаqqiyot kаfоlаtlаri.-T.: O’zbеkistоn, 1997. - 326 9. Kаrimоv I.А. Jаmiyatimiz mаfk

15. Milliy g’оya tаrg’ibоti vа mа’nаviy - mа’rifiy ishlаr sаmаrаdоrligini оshirish to’g’risidа. O’zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining Qаrоri. Хаlq so’zi, 2006 yil, 25 аvgust. 16. O’zbеkistоn Rеspublikаsining «Tа’lim to’g’risidа» Qоnuni. 1997 yil 29 аvgustdа qаbul qilingаn//Bаrkаmоl аvlоd - O’zbеkistоn tаrаqqiyotining pоydеvоri.—T.: SHаrq mаtbаа-nаshriyot kоntsеrni, 1997. - 20-29 b. 17. O’zbеkistоn Rеspublikаsi Kаdrlаr tаyyorlаsh milliy dаsturi //Bаrkаmоl аvlоd - O’zbеkistоn tаrаqqiyotining pоydеvоri.-T.: SHаrq mаtbаа - nаshriyot kоntsеrni, 1997. - 61 b. 18. Аbu Rаyhоn Bеruniy 1000 O’ikmаt. Tаrjimоn vа nаshrgа tаyyorlоvchi А.Irisоv - T.: Fаn, 1993. 19. Аbdullаеv А. Оchеrki istоrii rаzvitiya mеditsinы v Хоrеzmе. T.: Mеditsinа, 1980. - 170 S. 20. Аbu Bаkr аr-Rаziy. Duхоvnаya mеditsinа. - Du

29. Mаhkаmоv U. Ахlоq-оdоb sаbоqlаri. – T.: Fаn, 1994.–135 b. 30. Mахmudоv M. Mustаqillik vа mа’nаviyat (O’zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti I.Kаrimоv аsаrlаri аsоsidа). – T.: SHаrq, 2001. – 160 b. 31. Mеts, Аdаm. Musulmаnskiy Rеnеssаns.–M.: Nаukа, 1973.–473 b. 32. 1001 sаvоlgа psiхоlоgning 1001 jаvоbi. B.SHоumаrоv tаhriri оstidа (YUNЕSKО YUNPFА lоyihаsi аsоsidа). – T.: Mеhnаt, 2001. – 192 b. 33. Nishonova S. Komil inson tarbiyasi. – T.: Istiqlol, 2003.– 224 b. 34. Nuritdinоvа Z.G. Pеdаgоgichеskiе idеi Аbu Rаyхаnа Bеruni. – T.: Fаn, 1989. – 48 S. 35. Pеdаgоgikа / А.Q.Munаvvаrоv umumiy tаhriri оstidа. – T.: O’qituvchi, 1996. – 199 b. 36. Pеdаgоgikа tаriхi. Dаstur. – T.: TGPU, 2006. – 26 b. 37. Piаtrоvskiy M.B. Kоrаnichеskiе skаzаniya. – M.: Nаukа, 1991. – 220 S. 38. Rаsulоv M. O’rtа Оsiyo t

45. Yusupоv E. Insоn kаmоlоtining mа’nаviy аsоslаri. – T.: Univеrsitеt, 1998. – 184 b. 46. O’zbеkistоn Rеspublikаsi Dаvlаt stаndаrti. Оliy tа’lim. Tuzuvchilаr: S.Аshirbоеv, F.Хаydаrоv. - Tоshkеnt, 2003 yil. – 14 b. 47. Qоbulоv N. Хоrаzm аdаbiy muhiti. 1 kitоb. – Urgаnch, 1992.– 137 b. 48. Qоdirоv B. Kоmil isоn tаrbiyasining pеdаgоgik аsоslаri. – T.: Mеhnаt, 2001. – 195 b. 49. Qilichеvа K. Bаhоuddin Nаqshbаndiyning tа’limiy-ахlоqiy qаrаshlаri. – pеd. f.n. ... yozilg а n diss. - T.: 2004. – 138 b. 50. G’ о zi е v E. Psi хо l о giya/ Yosh d а vrl а ri psi хо l о giyasi: P е d а g о gik а institutl а ri v а univ е rsit е tl а rining t а l а b а l а ri uchun o’quv qo’ll а nm а . – T.: O’qituvchi, 1991. – 223 b. 51. P а nn е kuk А ., Istr о iya а str о n о mii, M., "N а uk а " 1966. 52.

1. ХОRАZM MА’MUN АKАDЕMIYASI - KHOREZM MAMUN ACADEMY In history of human civilization people of the whole word had contributed to the creation and development of science and culture. Central Asian region had also made significant contribution for the development of human civilization. During medieval times there were many scholars and scientific schools in Central Asia and Mamun Academy in Khorezm is one of the bright examples. The resolution of 32-session of the General Conference of UNESCO in 2003 and decision of the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan in 9 November 2004 on ?Celebration of 1000-Anniversary of Khorezm Mamun Academy? had promoted worldwide studies on famous medieval academic school and raised broad public awareness on rich scientific and cultural legacy of

2. GI О D Е ZIYA- GEODESY branch of earth sciences, is the scientific discipline that deals with the measurement and representation of the Earth, including its gravitational field, in a three-dimensional time-varying space. Geodesists also study geodynamical phenomena such as crustal motion, tides, and polar motion. For this they design global and national control networks, using space and terrestrial techniques while relying on datums and coordinate systems. 3. Х R О N О L О GIYA- CHRONOLOGY Chronology (from Latin chronologia, from Ancient Greek χπόνορ , chronos, "time"; and - λογία , -logia) is the science of arranging events in their order of occurrence in time, such as the use of a timeline. It is also "the determination of the actual temporal sequence of past events".

they are not outshone by the Sun or blocked by atmospheric phenomena. Historically, the most prominent stars on the celestial sphere were grouped together into constellations and asterisms, and the brightest stars gained proper names. Extensive catalogues of stars have been assembled by astronomers, which provide standardized star designations. 6. QO’SH А L О Q YULDUZ - DOUBLE STAR A binary star is a star system consisting of two stars orbiting around their common center of mass. The brighter star is called the primary and the other is its companion star, comes, or secondary. Research between the early 19th century and today suggests that many stars are part of either binary star systems or star systems with more than two stars, called multiple star systems. The term double star may be use

spirit of rational inquiry, Western Europe would see during the Early Middle Ages a period of intellectual stagnation. By the Late Middle Ages, however, the West had reorganized itself and was on its way to taking again the lead in scientific discovery (see Scientific Revolution). According to Pierre Duhem, who founded the academic study of medieval science as a critique of the Enlightenment-positivist theory of a 17th century anti-Aristotelian and anticlerical scientific revolution, the various conceptual origins of that alleged revolution lay in the 12th to 14th centuries, in the works of churchmen such as Aquinas and Buridan. In the context of this article Western Europe refers to the European cultures bound together by the Roman Catholic Church and the Latin language. 8. " О LIML А

that of the Sassanians, had the purpose of translating books from Persian to Arabic, and also of preservation of translated books. 9. SP Е KTR-SPECTR Astronomical spectroscopy is the technique of spectroscopy used in astronomy. The object of study is the spectrum of electromagnetic radiation, including visible light, which radiates from stars and other celestial objects. Spectroscopy can be used to derive many properties of distant stars and galaxies, such as their chemical composition, but also their motion by Doppler shift measurements. 10. О SM О N-THE SKY he sky is the part of the atmosphere or outer space visible from the surface of any astronomical object. It is difficult to define precisely for several reasons. During daylight, the sky of Earth has the appearance of a pale blue surf

12. А T О M- ATOMS Atomic spectroscopy was the first application of spectroscopy developed. Atomic absorption spectroscopy (AAS) and atomic emission spectroscopy (AES) involve visible and ultraviolet light. These absorptions and emissions, often referred to as atomic spectral lines, are due to electronic transitions of an outer shell electron to an excited state. Atoms also have distinct x-ray spectra that are attributable to the excitation of inner shell electrons to excited states. Atoms of different elements have distinct spectra and therefore atomic spectroscopy allows for the identification and quantitation of a sample's elemental composition. Robert Bunsen, developer of the Bunsen burner, and Gustav Kirchhoff discovered new elements by observing their emission spectra. Atomic abs

organisms as well as the formation of the ozone layer which, together with Earth's magnetic field, blocks harmful solar radiation, permitting life on land. The physical properties of the Earth, as well as its geological history and orbit, have allowed life to persist during this period. The planet is expected to continue supporting life for at least another 500 million years. 14. K О IN О T- THE UNIVERSE everything that exists, including all physical matter and energy, the planets, stars, galaxies, and the contents of intergalactic space, although this usage may differ with the context (see definitions, below). The term universe may be used in slightly different contextual senses, denoting such concepts as the cosmos, the world, or nature. Observations of earlier stages in the developm

International System of Units (SI) defines a scale and unit for the thermodynamic temperature by using the easily reproducible temperature of the triple point of water as a second reference point. For historical reasons, the triple point is fixed at 273.16 units of the measurement increment, which has been named the kelvin in honor of the Scottish physicist who first defined the scale. The unit symbol of the kelvin is K. 16. Q О R А JISM- A BLACK BODY A black body is an idealized physical body that absorbs all incident electromagnetic radiation. Because of this perfect absorptivity at all wavelengths, a black body is also the best possible emitter of thermal radiation, which it radiates incandescently in a characteristic, continuous spectrum that depends on the body's temperature. At E

cases, the operational definition implies the weight is zero, whereas the gravitational definition does not. 18. M А GNIT M А YD О N - MAGNETIC FIELD magnetic field of a star is generated within regions of the interior where convective circulation occurs. This movement of conductive plasma functions like a dynamo, generating magnetic fields that extend throughout the star. The strength of the magnetic field varies with the mass and composition of the star, and the amount of magnetic surface activity depends upon the star's rate of rotation. This surface activity produces starspots, which are regions of strong magnetic fields and lower than normal surface temperatures. Coronal loops are arching magnetic fields that reach out into the corona from active regions. Stellar flares are bursts

a star system, such as the solar system. Orbits of planets are typically elliptical. Current understanding of the mechanics of orbital motion is based on Albert Einstein's general theory of relativity, which accounts for gravity as due to curvature of space-time, with orbits following geodesics; though in common practice an approximate force-based theory of universal gravitation based on Kepler's laws of sayyorary mot 21. R А DIUS- RADIUS Remote Authentication Dial In User Service (RADIUS) is a networking protocol that provides centralized Authentication, Authorization, and Accounting (AAA) management for computers to connect and use a network service. RADIUS was developed by Livingston Enterprises, Inc., in 1991 as an access server authentication and accounting protocol and later

consistently eluded the greatest scholars. Time is one of the seven fundamental physical quantities in the International System of Units. Time is used to define other quantities — such as velocity — so defining time in terms of such quantities would result in circularity of definition. An operational definition of time, wherein one says that observing a certain number of repetitions of one or another standard cyclical event (such as the passage of a free-swinging pendulum) constitutes one standard unit such as the second, is highly useful in the conduct of both advanced experiments and everyday affairs of life. The operational definition leaves aside the question whether there is something called time, apart from the counting activity just mentioned, that flows and that can be measured. In

25. KIMYOVIY T А RKIBI- CHEMICAL COMPOSITION In astronomy and physical cosmology, the metallicity of an object is the proportion of its matter made up of chemical elements other than hydrogen and helium. Since stars, which comprise most of the visible matter in the universe, are composed mostly of hydrogen and helium, astronomers use for convenience the blanket term "metal" to describe all other elements collectively. Thus, a nebula rich in carbon, nitrogen, oxygen, and neon would be "metal-rich" in astrophysical terms even though those elements are nonmetals in chemistry. This term should not be confused with the usual definition of "metal"; metallic bonds are impossible within stars, and the very strongest chemical bonds are only possible in the outer layers of co

27. P А R А LL А KS-PARALLAX Parallax is an apparent displacement or difference in the apparent position of an object viewed along two different lines of sight, and is measured by the angle or semi-angle of inclination between those two lines. The term is derived from the Greek παπάλλαξιρ (parallaxis), meaning "alteration". Nearby objects have a larger parallax than more distant objects when observed from different positions, so parallax can be used to determine distances. 28. S А YYOR А L А R K О NFIGUR А TSIYASI-CONFIGURATION OF PLANETS Moon) in a gravitational system. The word is usually used in reference to the Sun, the Earth and either the Moon or a planet, where the latter is in conjunction or opposition. Solar and lunar eclipses occur at times of syzygy, as do transits and o

transmits its accumulated knowledge, skills, and values from one generation to another. Etymologically, the word education is derived from educare (Latin) "bring up", which is related to educere "bring out", "bring forth what is within", "bring out potential" and ducere, "to lead". 30. P Е D А G О GIK А - PEDAGOGICS Pedagogy (pronounced /p ɛ də ɡɒ d ʒ i/ or (peor /p ɛ də ɡ o ʊ d ʒ i/) is the study of being a teacher or the process of teaching. The term generally refers to strategies of instruction, or a style of instruction. Pedagogy is also occasionally referred to as the correct use of instructive strategies (see instructional theory). For example, Paulo Freire referred to his method of teaching adult humans as "critical pedagogy". In corre

in the west, China in the east, Afghanistan in the south, and Russia in the north. It is also sometimes referred to as Middle Asia, and, colloquially, "the 'stans" (as the five countries generally considered to be within the region all have names ending with that suffix) and is within the scope of the wider Eurasian continent. Various definitions of its exact composition exist, and no one definition is universally accepted. Despite this uncertainty in defining borders, it does have some important overall characteristics. For one, Central Asia has historically been closely tied to its nomadic peoples and the Silk Road. As a result, it has acted as a crossroads for the movement of people, goods, and ideas between Europe, West Asia, South Asia, and East Asia. 33. SF Е RIK А STR О

can then be used to derive the position of the object in the horizontal coordinate system, consisting of the altitude and azimuth. 34. EKLIPTIK А – ECLIPTIC The ecliptic is the apparent path that the Sun traces out in the sky during the year, appearing to move eastwards on an imaginary spherical surface, the celestial sphere, relative to the (almost) fixed stars. In more accurate terms, it is the intersection of the celestial sphere with the ecliptic plane, which is the geometric plane containing the mean orbit of the Earth around the Sun. (The ecliptic plane should be distinguished from the invariable plane of the solar system, which is perpendicular to the vector sum of the angular momenta of all sayyorary orbital planes, to which Jupiter is the main contributor. The present ecliptic pla

36. О SM О N JISML А RI ХА QID А TR А KT А T - THE TREATISE ABOUT HEAVENLY BODIES Treatise on Astronomical Observational Instruments In 1416, al-Kashi wrote the Treatise on Astronomical Observational Instruments, which described a variety of different instruments, including the triquetrum and armillary sphere, the equinoctial armillary and solsticial armillary of Mo'ayyeduddin Urdi, the sine and versine instrument of Urdi, the sextant of al-Khujandi, the Fakhri sextant at the Samarqand observatory, a double quadrant Azimuth-altitude instrument he invented, and a small armillary sphere incorporating an alhidade which he invented. Al-Kashi invented the Plate of Conjunctions, an analog computing instrument used to determine the time of day at which sayyorary conjunctions will occur, and f

Chronology is the science of locating historical events in time, basically a time line and is distinct from, but relies upon chronometry or timekeeping, and historiography, which examines the writing of history and the use of historical methods. Radiocarbon dating estimates the age of formerly living things by measuring the proportion of carbon-14 isotope in their carbon content. Dendrochronology estimates the age of trees by correlation of the various growth rings in their wood to known year-by-year reference sequences in the region to reflect year-to-year climatic variation. Dendrochronology is used in turn as a calibration reference for radiocarbon dating curves. 38. YORITKICH – STARS A star is a massive, luminous ball of plasma held together by gravity. At the end of its lifetime, a st

East is the direction toward which the Earth rotates about its axis, and therefore the general direction from which the Sun appears to rise. However, in astronomy the east side of the sun is defined opposite with respect to the rotation direction, so it is the direction from which it rotates.[citation needed] During the Cold War, "The East" was sometimes used to refer to the Warsaw Pact and Communist China, along with other Communist nations. Throughout history, the East has also been used by Europeans in reference to the Orient and Asian societies. 40. А STR О N О MIK J А DV А LL А R- THE ASTRONOMICAL TABLES Zīj (Persian: ج يز ) is the generic name applied to Islamic astronomical books that tabulate parameters used for astronomical calculations of the positions of the Sun, Moon, s

Shah compiled in Sassanid Persia, and the Indian Siddhantas by Aryabhata and Brahmagupta. Muslim zijes, however, were more extensive, and typically included materials on chronology, geographical latitudes and longitudes, star tables, trigonometrical functions, functions in spherical astronomy, the equation of time, sayyorary motions, computation of eclipses, tables for first visibility of the lunar crescent, astronomical and/or astrological computations, and instructions for astronomical calculations using epicyclic geocentric models. Some zījes go beyond this traditional content to explain or prove the theory or report the observations from which the tables were computed. 41. " О LIML А R UYI" - “THE HOUSE OF WISDOM” He House of Wisdom (Arabic: تي ب ; Bait al-Hikma) was a library

42. O’RT А А SR О LIML А RI - SCIENTIFIC MIDDLE AGES Science in the Middle Ages consisted of the study of nature, including practical disciplines, the mathematics and natural philosophy in medieval Europe. Following the fall of the Western Roman Empire and the decline in knowledge of Greek, Christian Western Europe was cut off from an important source of ancient learning. Although a range of Christian clerics and scholars from Isidore and Bede to Buridan and Oresme maintained the spirit of rational inquiry, Western Europe would see during the Early Middle Ages a period of intellectual stagnation. By the Late Middle Ages, however, the West had reorganized itself and was on its way to taking again the lead in scientific discovery (see Scientific Revolution). According to Pierre Duhem, who fo

within", "bring out potential" and ducere, "to lead". 44. P Е D А G О GIK А - PEDAGOGICS Pedagogy (pronounced /p ɛ də ɡɒ d ʒ i/ or (peor /p ɛ də ɡ o ʊ d ʒ i/) is the study of being a teacher or the process of teaching. The term generally refers to strategies of instruction, or a style of instruction. Pedagogy is also occasionally referred to as the correct use of instructive strategies (see instructional theory). For example, Paulo Freire referred to his method of teaching adult humans as "critical pedagogy". In correlation with those instructive strategies the instructor's own philosophical beliefs of instruction are harbored and governed by the pupil's background knowledge and experience, situation, and environment, as well as learning goals set by the

45. M А KT А B- SCHOOL A school is an institution designed for the teaching of students (or "pupils") under the supervision of teachers. Most countries have systems of formal education, which is commonly compulsory. In these systems, students progress through a series of schools. The names for these schools vary by country (discussed in the Regional section below), but generally include primary school for young children and secondary school for teenagers who have completed primary education. An institution where higher education is taught, is commonly called a university college or university. In addition to these core schools, students in a given country may also attend schools before and after primary and secondary education. Kindergarten or pre-school provide some schooling to v

46. S А YYOR А – PLANET A planet (from Greek πλανήηηρ αζηήπ "wandering star") is a celestial body orbiting a star or stellar remnant that is massive enough to be rounded by its own gravity, is not massive enough to cause thermonuclear fusion, and has cleared its neighbouring region of planetesimals. The term planet is ancient, with ties to history, science, mythology, and religion. The planets were originally seen by many early cultures as divine, or as emissaries of the gods. As scientific knowledge advanced, human perception of the planets changed, incorporating a number of disparate objects. In 2006, the International Astronomical Union officially adopted a resolution defining planets within the Solar System. This definition has been both praised and criticized, and remains disp

47. K О IN О T- THE UNIVERSE The universe is commonly defined as the totality of everything that exists, including all physical matter and energy, the planets, stars, galaxies, and the contents of intergalactic space, although this usage may differ with the context (see definitions, below). The term universe may be used in slightly different contextual senses, denoting such concepts as the cosmos, the world, or nature. Observations of earlier stages in the development of the universe, which can be seen at great distances, suggest that the universe has been governed by the same physical laws and constants throughout most of its extent and history. 48. F А LS А F А M А S А L А L А RI - QUESTIONS OF PHILOSOPHY Social philosophy is the philosophical study of questions about social behavior (ty

come from a range of sources – including the natural and social sciences, the corporate sector and the military. 50. SH АХ S - THE PERSON Trespass is an area of tort law broadly divided into three groups: trespass to the person, trespass to chattels and trespass to land. Trespass to the person, historically involved six separate trespasses: threats, assault, battery, wounding, mayhem, and maiming. Through the evolution of the common law in various jurisdictions, and the codification of common law torts, most jurisdictions now broadly recognize three trespasses to the person: assault, which is "any act of such a nature as to excite an apprehension of battery"; battery, "any intentional and unpermitted contact with the plaintiff's person or anything attached to it and practic

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Olamning yagona fizik manzarasi
Fazoda tekislik va ularga doir metrik masalalar
Quyosh sistemasi. Quyosh sistemasi va yer. Yerning geografik qobiqlari hamda tiriklik belgilari
Somon yo’li - shimoliy qutbi