O‘simliklarni patogenlardan mexanik va kimyoviy yo‘llar orqali himoya qilish - Химия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	65.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Химия

O‘simliklarni patogenlardan mexanik va kimyoviy yo‘llar orqali himoya qilish

Купить

O‘ S IMLIKLARNI PATOGENLARDAN MEXANIK VA KIM Y O VIY
Y O‘ LLAR OR Q ALI H IMOY A Q ILIS H
Reja:
1.O‘simlikni mexanik tarzda himoyalanishi
2. Infeksiya hujayraning faol reaksiyasini hosil qilishi.
3. Infeksiya nekroz hosil qilgan hujayralar.
4. Fitonsidlar, fenollar, o‘tasezgirlik, fitoaleksinlar
5. O‘ simlikdagi himoyalanish mexanizmi
6. O‘simliklarning kasalliklardan himoyalanishi

Kalit so‘zlar: o‘simlik, mexanik, himoya, infeksiya, hujayra, reaksiya, hosil
qilish, nekroz, fitonsidlar, fenollar, o‘tasezgirlik, fitoaleksin, kasallik
O‘simlik-xo‘jayin va tekinxo‘rning o‘zaro munosabatlari o‘simlikning
yuzasida ro‘y beradi. Shu boisdan uning birinchi himoyalanadigan joyi hisoblanadi.
Patogen yoki uning sporalari u zararlaydigan o‘simlikning yuzasida avvalo
tura olishi lozim. Bunga qarshi vosita sifatida ko‘pchilik o‘simliklarda epiderma
hujayralarining kutikulasi mum bilan qoplanadi. Mum uning yuzasini silliqlashtiradi,
suv bilan namlanishini yomonlashtiradi, natijada patogen sporasining unishiga
sharoit yetarli hosil bo‘lmaydi. Patogenlar (zamburug‘lar, bakteriyalar, viruslar) bu
to‘siqni barg va novdadagi ustitsalar, yoriqlar, jarohatlar orqali o‘tadi. O‘simlikning
qoplovchi to‘qimasi patogenlar uchun faqat mexanik tarzdagi to‘siq bo‘libgina
qolmay toksik to‘siq hamdir, chunki u turli tuman antibiotik moddalarga ega.
Bunday himoyaviy xossalar o‘simlik yuzasini infeksiyasiga xos. Infeksiya
hujayraning faol reaksiyasini hosil qilib bunday to‘siqlarning o‘zgarishini hosil
qiladi.
1. Zararlanishga himoyalanishning keng tarqalgan javoblari sifatida hujayra
devorida ligninlanishi kuchayadi. Ligninlanish tekinxo‘rning hujayraga kirishini juda
qiyinlashtiradi, chunki ko‘plab zamburug‘lar ligninni parchalay olmaydi. Zararlangan
ilgari lignin bo‘lmagan joylar ham ligninlanadi. Bu jarayon hujayra po‘stining
(devori) mexanik jihatidan mustahkamligini oshiradi, tekinxo‘r toksinlarning
tarqalishini hamda o‘simlikdan tekinxo‘rga oziq moddalar oqimini cheklaydi,
patogen fermentlarini hujayra po‘stining tarkibiga hujumidan asraydi. O‘simlik-
ho‘jayindagi lignin zamburug‘ gifasining hujayralarini devorida ham to‘planib
uning o‘sishini sekinlashtiradi. Infeksiya nekroz hosil qilgan hujayralar va tirik
to‘qima orasi mexanik to‘siq bo‘lib periderma hisoblanadi. Periderma tekinxo‘rning
tarqalishiga to‘sqinlik qiladi. Nekrozga tirik hujayralardan moddalarning kelishini
qiyinlashtiradi. O‘simlik- ho‘jayinning sog‘lom hujayralarini nekrozlashgan
hujayralarning toksik mahsulotlaridan himoyalaydi.
2. Agar kasallikni qo‘zg‘otuvchi (masalan, tokda un-shudring kasalligini) bargni
yuzasida apressoriy (oziq so‘radigan hosila) hosil bo‘lsa, uni ostidagi hujayra devori

qalinlashadi. Lignin va kremniy tutgan bo‘rtik hosil bo‘ladi. Uni o‘z vaqtida hosil
bo‘lishi tekinxo‘rni hujayraga kirishiga yo‘l qo‘ymaydi.
3. Tekinxo‘rni o‘simlikning o‘tkazuvchi sistemaga kirish uchun mexanik
to‘siqlardan biri tila bo‘lib xizmatqiladiumasalang‘o‘zani Verticillum va Fusarium
turkumlariga mansub zamburug‘lari bilan zararlanishida hosil bo‘ladi. Kasallanishga
chidamli g‘o‘zaning navlarida patogen (zamburug‘) ildiz orqali o‘tkazuvchi
to‘qimaga o‘tganida undagi parenxima hujayralaridan tashkil topgan bo‘rtmalarga
(tila) to‘g‘ri keladi, ular pektinli yopqich bilan o‘ralgan. To‘xtatilgan zamburug‘
antibiotik modda bilan zararlantiriladi.
Fitonsidlar va fenollar, o‘tasezgirlik, fitoaleksinlar
O‘simliklardagi infeksiyaga qarshi maxsus bo‘lmagan chidamlilikda XX
asrning 20-yillarida rus olimi B. P. Tokin tomonidan kashf etilgan antibiotik
modda fitonsidlar muhim ahamiyatga ega. Ularga molekulyar og‘irligi uncha katta
bo‘lmagan xilma xil tuzilishli (alifatik birikmalar, xinonlar, fenolli, spirtli,
glikozidlar va shu kabilar) birikmalar mikroorganizmlarning faoliyatini to‘xtatadi
yoki o‘ldiradi.
Jarohatlanganda (masalan, piyoz, sarimsoq to‘g‘ralganda) uchuvchan
fitonsidlar o‘simliklarni patogan xali ichkariga kirmasidanoq zararlab himoyalaydi.
Uchmaydigan fitonsidlar qoplovchi to‘qimalarda to‘planadib u bilan o‘simlik
yuzasini patogen ta’sirida zararlanishdan saqlaydigan himoya xususiyatida ishtirok
etadi. Hujayraning ichida ular vakuolada to‘planadi. O‘simlik jarohatlanganda
fitonsidlarning miqdori keskin ortadi, bu esa jarohat olgan to‘qimaga patogen
kirishning oldi olinadi.
O‘simliklardagi antibiotik moddalarga fenollar ham mansub. Zararlanish
sodir bo‘lganida hujayradagi polifenol oksidaza fermenti faollashib fenollarni
toksikligi kuchli xinonlargacha oksidlaydi.
Nekroz hosil bo‘lgan joyda oksidlangan fenollar va xinonlar melanin hosil
bo‘lishida ishtirok etadi, u esa halok bo‘lgan hujayralarni qora rangda bo‘lishiga
sabab bo‘ladi. Fenolli birikmalar patogenning ekzofermentlarini faolsizlantiradi va

lignin hosil qilinishi uchun zarur. Tekinxo‘rlik qiladigan mikroorganizmlar
o‘zining o‘simlik-xo‘jayiniga oson moslashadi.
O‘ta sezuvchanlik . Biotrof tekinxo‘rlarni chidamli nav hujayrasiga
kirganida patogen bilan tegishgan joyda hujayralar tezda nobud bo‘ladi .
O ‘ simlikning bunday javob reaksiyasiga o ‘ ta sezuvchanlik deyiladi . Kasallikka
chidamsiz navlarda to ‘ qimaning hujayralari tirik qoladi va tekinxo ‘ r to ‘ qima
bo ‘ ylab tarqaladi .
O ‘ simliklarda o ‘ ta sezuvchanlik tekinxo ‘ r bilan o ‘ zaro tegishgandayoq
yuzaga keladi . Bunday reaksiyaga ( xususiyat ) aynan chidamli o ‘ simliklar ega .
Aynan manashu chidamlilik infeksiyaga ortiqcha chidamlilikka asoslangan . Bir
necha hujayralarning o‘limi nekroz hosil bo‘lishiga olib keladi, bu bilan
tekinxo‘rni harakati to‘xtaydi. Keyin nekrotlashgan to‘qima peridema bilan to‘silib
o‘raladi. Bunday javob reaksiyaning tezligi juda katta: kartoshkada fitoftoroz
qo‘zg‘atuvchini barg bilan tegishganidan 30 daqiqa o‘tganidan keyinoq hujayralar
nobud bo‘ladi. O‘tasezuvchanlik reaksiyasining asosiy vazifasi tekinxo‘rda
sporalar hosil bo‘lishini to‘xtatish, u tirik hujayralar bilan tegishganidagina ro‘y
beradi.
Fitoaleksinlar. Yuksak o‘simliklar fitopatogen bilan ta’sirlanganda javob
reaksiyasi sifatida hosil bo‘ladigan molekulyar og‘irligi kichik antibiotik moddalar
bo‘lib ularni 1940 yili K. Myuller va G. Byorger kashf etishgan. Ular o‘simlikda
immunitetni himoyalanishni bajaradi.
Sog‘lom to‘qimalarda ular bo‘lmaydi. Fitoaleksinlar antibakterial,
fungitoksik, antinematod ta’sir xususiyatiga ega. Fitoaleksinlar zararlanish ta’sirida
o‘simlikdagi o‘zgargan metabolizmning provard natijadagi mahsuloti. O‘simliklar
va patogenlarning xilma-xilligi tufayli ularning o‘zaro ta’sirlari ham,
fitoaleksinlarning kimyoviy turlichaligi ham anchagina. Dukkakli o‘simliklarda ular
izoflavonoidlar, tamatdoshlarda-seskviterpenoid moddalar, murakkabguldoshlarda-
poliatsetilenlar va shu kabilar. Bundan tashqari bitta o‘simlikda infeksiyaga javob
sifatida bir necha fitoaleksinlar hosil bo‘ladi. Fitoaleksinlar nobud bo‘layotganlar
bilan chegaradosh tirik hujayralarda hosil bo‘ladi, shu boisdan ularda

o‘tasezuvchanlik kuchli. Bu hujayralardan fitoaleksinlar sintezlanishi haqida signal
boradi. Keyin ular tekinxo‘r bo‘lgan nekrotlashgan hujayraga o‘tadi. Fitoaleksinlar
fitopatogenlarning o‘sishini to‘xtatadi, ularning ekzofermentlari faolligini
pasaytiradi. Ular apoplast bo‘ylab tashiladi. Ularning hujayrada hosil bo‘lishini
kimyoviy moddalarning ta’sirida amalga oshirish mumkin. Kartoshkaning
fitoaleksinlari-rishitin va lyubimin tuganakda hosil bo‘lib natriy ftorid yoki mis
sulfat ta’sirida kuchayadi.
Fitoaleksinlar o‘simlikda hosil qilinmasa unda kasallanishga moyillik ortadi.
Agar o‘simlikda fitoaleksinlarning hosil bo‘lishi biror ta’sir bilan to‘xtatilsa, u
doimo kasallanib yurgan, kasallikka va boshqa kasalliklarga ham chalinadi. Bundan
kelib chiqadiki, fitoaleksinlar o‘simlik turining va navi immunitetini saqlashda
ahamiyatga ega.
Maxsuslashgan ko‘plab patogenlar fitoaleksin to‘sig‘ini ham parchalab yoki
hosil bo‘lishini to‘xtatib o‘simlikka kiraoladi.
O‘simlikdagi chidamlilikni saqlashning yana bir imkoniyati-o‘simlik
xo‘jayinda tekinxo‘r uchun hayotiy muhim bo‘lgan birikmalarni hosil qilish.
Masalan, fitoftora spora hosil qilish uchun zamburug‘ β-sitosterin moddasini
ajrataolmaydi. Zamburug‘ uchun uning manbai o‘simlik-kartoshka hisoblanadi.
Fitoftoraga chidamli navlarda kasallik yuqadigan joylarda zamburug‘
rivojlanmasligi uchun β-sitosterin hosil qilinishini to‘xtatiladi. Sitosteringa o‘xshash
moddalar seskvi terpenoid tabiatli moddalarning sintezi uchun foydalaniladi. Va
nihoyat β-sitosterinni kamchiligi membranani zararlab patogen hujayralarini
fitoaleksinlarning ta’siriga sezgir bo‘ladi.
Bundan tashqari chidamliligini o‘zgarishi va o‘simlik-xo‘jayinni kasallikni
qo‘zg‘atuvchilarga moyilligi tashqi muhitning biotik omillari (yil fasllari, ob-havo
sharoiti, o‘g‘itlar, o‘simlikni va uning a’zolarini yoshi) ta’sir qiladi. Bitta kasallik
bilan (ko‘p hollarda virusli kasalliklarda) kasallangan o‘simlik ikkinchi infeksiyaga
chidamli yoki kasallangan holda boshqasiga chidamsiz bo‘lishi mumkin.
Tanish va chidamlilik muammosi . O‘simlik - xo‘jayin va patogen - kasallik
qo‘zg ‘ otuvchi orasidagi birinchi va eng muhim bosqich o‘zaro “ tanishish ”

hisoblanadi . Kasallikka chidamli o‘simliklarda u-patogen harakati-kirib kelishini
to‘xtatish. Bu holat lektinlar deb ataladigan glikoproteidlar ishtirokida amalga
oshiriladi. Ular muayyan uglevodlarni (glikolipidlar va polisaxaridlarning
qoldiqlari mono-, oligosaxaridlar) bog‘laydi. Lektin molekulasida ikkitadan kam
bo‘lmagan uglevodlarni bog‘laydigan joyi bor. Bu joylar unga molekula yoki xatto
hujayralarni (sutemizuvchilarning eritrotsitlar) yopishtirib oladi. Lektinlar
hujayrada ko‘plab vazifalarni bajaradi ulardan bittasi hujayrani tanish va o‘zaro
munosabatlar reaksiyalarida ishtirok etadi.
Lektinlar tekinxo‘rlarning hujayra va sporalarini o‘ziga yopishtirib, ularning
unish hamda harakatdan maxrum qiladi. Mohiyat shundan iboratki, lektinlar
patogenlarning o‘simlik chidamli bo‘lgan spora va hujayralarini bog‘laydi.
Zamburug‘ gifasining o‘sishini to‘xtashi o‘simlik-xo‘jayindagi ligninni
o‘sayotgan gifa uchidagi xitin N-atsetilglyukozamin bilan ta’sirlanishi tufayli ro‘y
beradi. Bunday vazifani masalan, o‘sayotgan bug‘doy urug‘idagi lektin bajaradi.
Urug‘dagi lektinlarning katta konsentratsiyasi shubhasiz oziq moddalarga boy
urug‘ni himoyalaydi va murtakni halokatdan saqlaydi. O‘simlik-xo‘jayin va
tekinxo‘rning o‘zaro munosabatlaridagi tanishishda boshqalar ham ishtirok etadi.
O‘simlikka kirgan tekinxo‘rning yuzasida o‘simlik-xo‘jayin taniydigan elister
moddalari bo‘ladi. Elisterlar tekinxo‘r devoridagi molekulyar og‘irligi katta
glyukanlar hisoblanadi. O‘simlik ularni membranasidagi retseptorlari yordamida
taniydi. Elister-retseptor majmuini hosil bo‘lishi o‘simlikni himoyalanish tizimini
ishga tushiradi, avvalo o‘ta sezuvchanlik reaksiyasini. Biroq elisterlarni
retseptorlar bilan o‘zaro munosabatiga antielisterlar-molekulyar og‘irligi kichik
glyukanlar (supressorlar) halaqit qiladi. Antielisterlar o‘sayotgan gifalarning
uchida hosil bo‘ladi va o‘simlikning himoyalanish xususiyatlarini pasaytiradi.
Agar tekinxo‘rning supressori bog‘lanish joyi uchun elister bilan raqobatda
retseptorga nisbatan yaqinligi katta bo‘lsa o‘simlik himoyalanish reaksiyalarini
ishga sola olmaydi va patogen shu asnoda o‘simlikning immun tiziga qaramay
zararlayolmaydi.

L . V . Metlitskiy , O . L . Ozeretskovskaya (1985) ma’lumotlariga ko‘ra
o‘simlikdagi himoyalanish mexanizmi quyidagi tartibda ishga tushadi :
1. Tekinxo ‘ r o ‘ simlik - xo ‘ jayin hujayralari bilan elisterlar yordamida
muloqatda bo ‘ ladi : Tekinxo ‘ r zlister o ‘ simlik .
2. O‘simlik membranasidagi retseptorlar (tanishni amalga oshiradigan
tarkibiy qismlarining tizimi) tekinxo‘rning elisterlari bilan muloqatlashadi:
O‘simlik elister-retseptor majmui.
3. Elister-retseptor majmuini hosil bo‘lishi o‘simlikda o‘ta sezuvchanlik
reaksiyasini yuzaga keltiradi, natijada hujayralarning bir qismini halokati va
nekrozni hosil qiladi.
4. O‘simlik-xo‘jayin hujayralarining o‘limi ularda boshqaruvchi
molekulalar-hujayra devori matriksining hosilalarini yuzaga kelishiga olib keladi.
Soya o‘simligida masalan, induktor vazifasini devorning pektinli polimerlarini 12
monomer-molekulali qismlari bajaradi. Bunday boshqaruvchi molekularni P.
Albersxeym oligosaxarinlar deb atagan.
5. Halok bo‘layotgan hujayralarning oligosaxarinlari nekroz bilan qo‘shni
sog‘lom hujayralarga tarqaladi va ularda fitoaleksinlarning hosil bo‘lishiga
sababchi bo‘ladi. Bu bilan o‘simlikning tur va navga oid chidamligi ta’minlanadi:
O‘simlik elister-retseptor o‘tasezuvchanlik oligosaxarinlar.
6. Va nihoyat to‘qimaning nekrotlashgan joylari sog‘lomlaridan periderma
orqali ajraladi. Xulosa o‘rnida shuni qayd qilamizki, o‘simlik muhitning noqulay
omillariga qarshi tura oladi. Ularda himoyalanish hujayra va alohida a’zo (organ)
darajasida: a) anatomiya jihatidan (kutikula, mexanik to‘qima va boshqalar orqali);
b) himoyalovchi hosilalar (tikan, tuklar) hosil qilib; v) fiziologik reaksiyalar (suvni
yo‘qotmaslik uchun ustitsalarni bekitib va h.k.) bilan; g) himoyalovchi moddalarni
(himoyalovchi oqsillar, uglevodlar, prolin, fitonsidlar, fitoaleksinlar va sh.k.)
yaratib amalga oshiradi. Organizm-alohida o‘simlik darajasida: a) noqulay
sharoitda ham yetarli miqdordagi meva elementlarini hosil qilib, b) yo‘qotilgan
a’zolarni qaytadan tiklab, v) gormonal tuzilmada o‘sayotganni tinim holatga

keltiradigan o‘zgarishni yuzaga keltiradi. Populyatsiya darajasida yanada
yaxshiroq moslashadiganlarni saqlab qolish bilan amalga oshadi.
Zo‘riqtiruvchilarni qisqa muddat davomidagi kuchli ta’sirida chidamlilikni
maxsuslashmagan mexanizmi, uzoq muddat ta’sirida maxsus mexanizmlar
namoyon bo‘ladi.
O‘simliklarning kasalliklardan himoyalanishi
O‘simlikning hujayrasida himoyalanish uchun maxsus kimyoviy birikmalarni
mavjudligi va to‘qimasidagi morfologiya va anatomiya tuzilishlari kasalliklarga
qarshi himoya vositalaridan hisoblanadi. Patogen zamburug‘ sporasi o‘simlikka
mitselliy hosil qilib kirganidan keyin patogenlik holat boshlanadi. Buning uchun
o‘simlik to‘qimasida zamburug‘ mitselliysini rivojlanishi uchun zarur muhit
bo‘lishi taqazo etiladi.
O‘simlik tanasining yuzasi kutikula bilan qoplangan hollarda zamburug‘
to‘qma ichiga kiraolmaydi. Yetilib pishgan mevalar, masalan olma, nok usti mum
bilan qoplanganligi tufayli ularni zamburug‘ yoki bakteriyalar bilan
zararlanishining oldi olinadi. Mevaga mexanik ta’sir bo‘lsa bu holatda zararlanish
tez sodir bo‘ladi. Kasallanish poya to‘qimalarining zich joylashib uning
mustahkamligi ortsa zamburug‘, bakteriyalarning ta’siriga chidamliligi ortadi. Bu
holat poyasi tik o‘sadigan ekinlarda yotib qoladiganlarga nisbatan kasallanish kam
ro‘y berishini ko‘rsatadi. Poliz ekinlarining xususan qovun, tarvuz, oshqovoq
kabilarning yuzasi qalin qobiq bilan qoplanganligi tufayli ular un shudring
zamburug‘lari bilan zararlanmaydi. Tok o‘simligining mevasi- uzumni po‘sti
yupqaligi tufayli bu zamburug‘lar bilan zararlanishi ko‘p ro‘y beradi.
O‘simliklardagi kutikula qavat zamburug‘lar uchun mexanik to‘siq
bo‘libgina qolmay undagi kutin moddasi zamburug‘larning ta’siridan himoyalaydi.
O‘simlikni kasalliklardan himoyalanishi ularda hosil bo‘layotgan moddalarning
turlariga va miqdoriga ham bog‘liq. O‘simlikning kimyoviy tarkibi turli organik
birikmalarga boy bo‘lganda kasalliklarga chidamliligi bunday moddalar ko‘p
bo‘lmaganlarga nisbatan kuchli bo‘ladi. O‘simlikning kasalliklarga chidamlilik
darajasi tarkibidagi aminokislotalarning tarkibi va ularning miqdorlariga ham bog‘liq.

Tarkibida oltingugurt tutgan aminokislotalar tekinxo‘rlarning kirishiga qarshilik
qiladi.
O‘simlik-hujayrasidagi osmotik bosim yuqori bo‘lganda uning kasalliklarga
chidamliligi ortadi. Hujayrada plazmoliz holatni ko‘p vaqt davomida ro‘y berishi uni
turli patogen organizmlar bilan kasallanishiga olib keladi. Tanasida turli fiziologik
faol birikmalar masalan, turli vitaminlarni ko‘plab miqdorlarda hosil bo‘lishi ham
o‘simlikda kasalliklarga chidamliligini ortishiga olib keladi. O‘simlik hujayrasida
faol hosil bo‘ladigan alkaloidlar, glikozidlar, efirmoylari, oshlovchi moddalar ham
ularda kasalliklarni qo‘zg‘otuvchi zamburug‘larning rivojlanishiga to‘sqinlik
qiladi.
Fitonsidlarni hosil qiladigan o‘simliklar yashash uchun kurashda
mikroorganizmlarga nisbatan chidamlilikni boshqalaridan kuchliroq namoyon qiladi.
O‘simliklardagi bunday xususiyatlar fakultativ saprotroflar va tekinxo‘rlarga qarshi
kurashda yaxshi natija beradi.
O‘simliklarda ro‘y beradigan moddalarning almashinuv jarayonlarning
faollik darajasi chidamli nav o‘simlikda uni kuchaytirsa, chidamsizlarida pasaytiradi.
O‘simliklarni kasalliklarga chidamlilik darajasi undagi fermentlarning faolligi bilan
bog‘liq.
Barcha o‘simliklarni patogen organizmlar bilan kasallanishi kasallik
qo‘zg‘otuvchi bilan o‘zaro munosabatlariga bog‘liq. O‘simlik to‘qimasida hosil
bo‘ladigan turli organik birikmalar, kasalliklarga beriluvchilarda patogen hosil
qilgan moddalarga o‘xshash bo‘ladi. Alohida birikmalar, ayniq oqsillarning ayrim
turlari o‘simlikda fitoimmunitetni hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
O‘simliklarning turli kasalliklarga chidamliliklarida atrof muhitning omillari
muhim ahamiyatga ega.
Tamaki (Nicotinia) o‘simligida yaproq mozaikasi bilan kasallanib nekrozni
hosil bo‘lishi nasldan naslga o‘tuvchi irsiy belgi hisoblanadi. Tashqi muhitning
o‘zgaruvchi omillari o‘simlikning chidamlilik xususiyatlarini o‘zgarishiga sabab
bo‘ladi. Nicotinia glutinosa o‘simligini 35 0
Sharoratlisharoitda o‘stirilganda uni
tamaki mozaikasi bilan kasallanishi kamaygan. Tashqi muhit omillarining ta’siri

natijasida kasallik kuchayishi yoki pasayishi mumkin. Buni bizning sharoitimizda
bug‘doy yetilib pishish davri yaqinlashayotganda yog‘ingarchilikni ko‘p bo‘lishi
chiziqli zang zamburug‘ini ko‘p tarqalishiga, namlik kam bo‘lganda, havo quruq
kelganida kasallikni rivojlanmaganligi qayd etilgan.
O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligi ularga qo‘llanilayotgan agrotexnik tadbirlar,
oziqlantirish, suv bilan ta’minlash kabi bir qator omillarga ham bog‘liq ravishda
ro‘y beradi. Ekinlarni ekish muddatlari ham bunga ta’sir ko‘rsatadi. Kuzgi
bug‘doyni barvaqt ekilganda zamburug‘ bilan zararlanishi adabiyot ma’lumotlari
bo‘yicha 0,7% ni kechikib ekilganlarida esa kasallanish 17% ni tashkiletgan.
O‘simliklarni parvarishlash davrida ularni oziq moddalari bilan ta’minlanish
darajasi ham ularni kasalliklarga chidamliligiga katta ta’sir qiladi. Adabiyotlarda
keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, azotli o‘g‘itlardan me’yorida ko‘p miqdorda
foydalanish o‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini pasaytiradi. Kaliyli
o‘g‘itlardan samarali foydalanish g‘alla ekinlarini un shudring, zang kasalligiga,
makkajo‘xorini bo‘rtma qorakuyaga chidamliligini oshirgan. Qishga saqlanadigan
ildizmevalarni ham kaliyli o‘g‘itlar bilan o‘g‘itlash ularni chirish kasalligiga
chidamliligini oshiradi. Azotli o‘g‘itlar ko‘p qo‘llanilgan hollarda ildizmevalarni
ko‘p chirishi ro‘y beradi.
Tuproqda mikroelementlarni bo‘lishi ham ijobiy ta’sir qiladi. Ayrim poliz
ekinlarini yetilib pishish davri yaqinlashganda maydonlarda begona o‘tlarning
ko‘payishi kasalliklarga chidamliligini oshiradi. Bunday holatni osh piyozni
ye tishtirish davrida mirishkor polizchilar piyoz yetilayotgan davrda ular orasidagi
begona o‘tlarni yulmaydilar. Atmosfera havosi va tuproqning namlanganlik darajasi
o‘simliklarning rivojlanishiga katta ta’sirko‘rsatadigan omillardan biri bo‘lib
hisoblanadi. Bizning quruq issiq iqlim sharoitida qishloq xo‘jaligi ekinlaridan
g‘o‘za, bug‘doy, sholi havoda namlikni ortishi bilan ularning rivojlanishida
pasayish yaqqol namoyon bo‘ladi. Tuproqdagi namlikni kamayishi g‘o‘zada so‘lish
(vilt) kasalligini kuchayishiga olib keladi.
Makkajo‘xori va fuzarnoz kasallikga chidamlik havo xaroratinini 20S dan
past holatlarda pasayib ketadi. Bug‘doyda rivojlanadigan zang kuya zamburug‘I

havo harorati birmuncha past kelgan yillari adirning yuqori mintaqasida ko‘proq
rivojlanadi. Adirning quyi qismida havoning harorati yuqoriligi tufayli bunday holat
kam ro‘y beradi. Kartoshka tuganaklarini kuzgi-qisqa mavsumda omborxonalarda
saqlanganda havo haroratining yuqori bo‘lishi tuganakda chirishni
qo‘ z g‘otadiganlarni rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Bunga haroratni ko‘tarilishi bilan
tuganakda unish-kurtak hosil qilgani uchun unda gidrolizlanish jarayonlarini
tezlashuvi xam sabab bo‘ladi.
Tuproqdagi namlikni 60-70% miqdordasaqlanishi o‘simlikning kasalliklarga
(sovuqqa, issiqa) chidamliligini oshiradi. Shu boisdan mirishkor dehqonlar
tuproqdagi namlikni oshirib o‘simlikni kasalliklarga (muhitning boshqa turli
omillariga) chidamliligini oshirish maqsadida sug‘orish ishlarini olib boradilar.
O‘simliklarning kasalliklarga chidamliligini oshirish maqsadida ekma-
qishloq xo‘jaligida ekinlardan yuqori hosil olishni tashkil etish maqsadida seleksiya
ishlari olib boriladi. Respublikamizda 400 gayaqin tur o‘simliklarni madaniy sifatida
ekiladi. Hozirgi kunda bug‘doyning 3000, kartoshkaning 2000, atirgul va
uzumning 5000 ga yaqin navlari yetishtirilgan.
O‘simliklarning serhosil navlarini yetishtirishda ularni turli patogen
organizmlarga nisbatan chidamliliklarini ham hisobga olingan. Bunda:
1. Ekma o‘simlikda rivojlanadigan tekinxo‘rning faoliyatini cheklash,
to‘xtatish. Bunda o‘simlikning patogenga nisbatan chidamlilik xususiyati asos
sifatida olinadi.
2. O‘simlikning tekinxo‘rga nisbatan bardoshligi. Tekinxo‘r ma’lum
me’yorda rivojlangan taqdirda ham o‘simlikdan nazarda tutilgan miqdordagi hosil
olinadi.
3. O‘simlik va tekinxo‘rning rivojlanish davrlarini turli muddatlarda sodir
bo‘lishiga erishish. O‘simlik qisqa muddat davomida hosil yetishtirish bilan
tekinxo‘rni unda rivojlanishi uchun imkoniyatlari yetarli bo‘lmaydi. G‘o‘za
o‘simligida uni so‘lish kasalligini qo‘zg‘atuvchisiga nisbatan bu usulni qo‘llashning
samaradorligi namoyon bo‘lmoqda.
4. O‘simlikni muayyan kasallikka chidamliligini ta’minlaydigan genning

xususiyatini orttirish. Bu borada respublikamizda katta xajmda ilmiy tadqiqot ishlari
olib borilib laboratoriyadan keng dalalarda sinov ishlari amalga oshirilmoqda.
O‘simliklarning kasalliklarga chidamligini bir necha genlar boshqaradi.
Kasallik qo‘zg‘otuvchining fiziologiya xususiyatlari ham ahamiyatli. Har bir
o‘simlikda kasallikka chidamlilikning ma’lum bir fiziologik yoki biokimyoviy
xususiyatlari bo‘ladi. Kasallikning keng tarqalishi muayyan ekologiya sharoitlari
bilan infeksiyaning ko‘payib ketishiga sabab bo‘ladi. Shu tufayli kasallikni keng
tarqalishini oldini olish maqsadida seleksiya, urug‘chilik, navlarni rayonlashtirish
amalga oshiriladi. Bu tadbirlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun konvergent,
ko‘p liniyali va poligen chidamli navlarni yetishtiriladi.
Konvergent navlar bir necha kasalliklarga nisbatan chidamli genlarga ega
bo‘ladi. Yangi nav yaratilganidan keyin ma’lum muddatlar o‘tgach o‘simlikni
turlicha darajada zararlanayotgani kuzatiladi. Shuning uchun konvergent navlarni
ma’lum muddatlar uchun yaratiladi.
Ko‘p liniyali navlar o‘simlikning agronomik belgilari bilan o‘xshash bo‘lsa
ham kasallanishga nisbatan har xil chidamlilikni namoyon qiladi.
Poligen chidamlilik xususiyatiga ega bo‘lgan o‘simliklar barcha patogenlarga
ma’lum darajadagi chidamlilikni namoyon qiladilar. Bu turdagi chidamlilikni dala
chidamligi deb nomlanadi.
Poligen chidamlilikda patogenni o‘simlikka kirib kelishi, unda tarqalishi
kamayadi. Natijada o‘simlikni ma’lum me’yorda rivojlanishiga to‘sqinlik
kamayadi.

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:
asosiy adabiyotlar
1. Larcher W. Physiological Plant Ecology: Ecophysiology of Functional
Groups, 2003. Pp . 514 p .
2. Усманов И.Ю., Рахманкулова З.Ф., Кулагин Ф.Ю. Экологическая
физиология растений. – М.Логос, 2001. - 223 с.
3. Холлиев А.Э., Норбоева У.Т., Ҳ асанова Н.М. Ўсимликларнинг экологик
физиологияси. Ўқ ув-услубий қў лланма. Бухоро, 2012. 132 б.
4. Тожибоев Ш. Ўсимликларнинг экологик физиологияси. Ўкув-услубий
қўлланма. Услубий қўлланма.Намангон, 2014, 88 б.
5. Xo‘jayev J.X. Osimliklar fiziologiyasi. T. Mehnat, 2004, 223 b.
6.Beknazarov B.O. Osimliklarfiziologiyasi. - Toshkent, Aloqachi. 2009. 530 b.
7. Avutxonov B.S. Osimliklarning noqulay omillarga chidamlilik fiziologiayasi
fanidan laboratoriya mashgulotlari (uslubiy qollanma) Samarkand, 2019. 64 b,
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
1. Кузнецов Вл. В., Дмитриева Г.А. Физиология растений/ Вл. В. Кузнецов. -
М.: Высшая школа, 2005. - 736 с.
2. Маракаев О.А. Экологическая физиология растений. Фотосинтез и свет.
Текст лекций. Ярославль, 2005 . – 95 с.
3. Чиркова Т .В.Физиологические основы устойчивости растений. - СПб: Изд-
во СПб, 2002. – 238 с.
4. Мавришев В.В. Основы экологии. Минск: Высшая школа, 2007. - 447 с
5. Березина Н.А. Экология растений. М.Издательский центр, Академия, 2009.
- 400 с.
6. Косулина Л.Г. Физиология устойчивости растений к неблагопритяным
факторам среды. Ростов на Дону. Изд-во Ростовского унт-та, 1993. – 240 с.
7. Медведев С.С. Физиология растений/С.С. Медведев.- СПб.: Изд-во С.
Петерб. ун-та, 2004. - 336 с.
8.Полевой В.В. Физиология растений/В.В. Полевой - М.: Высшая школа,
1989. - 464 с.

O‘simliklarni patogenlardan mexanik va kimyoviy yo‘llar orqali himoya qilish

Купить