Oksalat kislotaning olinishi

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	39.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Июль 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Химия

Oksalat kislotaning olinishi

Купить

MUNDARIJA
I BOB. OKSALAT KISLATANING UMUMIY TAVSIFI VA XOSSALARI .................................................... 5
1.1 Oksalat kislotaning fizik-kimyoviy xossalar ................................................................................ 5
1.2 Oksalat kislotaning olinishi usullari ........................................................................................... 7
1.3. Oksalat kislotaning qo‘llanilish sohalari .................................................................................... 9
II BOB. OKSALAT KISLOTANING OLINISHI USULLARI VA TEXNOLOGIYASI ...................................... 13
2.1. Sanoat miqyosida oksalat kislotasini ishlab chiqarish texnologiyasi ....................................... 13
2.2. Oksalat kislotasining olinishi uchun boshqa usullar va yangi texnologiyalar .......................... 16
2.3. Oksalat kislotasining sanoat miqyosida qo‘llanilishi va iqtisodiy jihatlari ............................... 20
III BOB. OKSALAT KISLOTASINI OLISH TEXNOLOGIYASI ................................................................. 23
3.1. Oksalat kislotasini olish usullari va texnologiyalari ................................................................. 23
3.2. Oksalat kislotasini olishda qo‘llaniladigan uskunalar va usullar ............................................. 25
3.3. Oksalat kislotasini olishda ekologik va iqtisodiy omillar ......................................................... 27
XULOSA ......................................................................................................................................... 31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI: .................................................................................. 33
2

KIRISH
Oksalat kislotasi sanoatda va laboratoriyalarda keng qo ‘ llaniladigan muhim
kimyoviy modda bo ‘ lib , u turli kimyoviy reaktsiyalarni amalga oshirishda , organik
birikmalarni sintez qilishda , shuningdek , ba ' zi sanoat tarmoqlarida , jumladan ,
tibbiyotda va oziq - ovqat sanoatida qo ‘ llaniladi . Oksalat kislotasining ishlab
chiqarilishi va uning xossalari haqida chuqur bilimga ega bo ‘ lish , ushbu kimyoviy
moddaning sanoatdagi o ‘ rni va iqtisodiy ahamiyatini yanada yaxshilash imkonini
beradi . Ushbu kurs ishining dolzarbligi , oksalat kislotasining ishlab chiqarish
jarayonining ekologik va iqtisodiy jihatlari hamda uning sifatini oshirishning
innovatsion yondashuvlarini o ‘ rganishga bo ‘ lgan ehtiyojda yotadi .
Maqsad – Oksalat kislotasining fizik - kimyoviy xossalarini o ‘ rganish , uning
ishlab chiqarish texnologiyalarini tahlil qilish , ekologik xavfsizlik va iqtisodiy
samaradorlikni ta ’ minlash masalalariga to ‘ liq yondoshuvni ishlab chiqish .
Vazifalar:
1. Oksalat kislotasining fizik-kimyoviy xossalarini tahlil qilish.
2. Oksalat kislotasini olishda ishlatiladigan asosiy texnologiyalarni
o‘rganish.
3. Oksalat kislotasini olishda ekologik xavfsizlik va ishlab chiqarishning
iqtisodiy jihatlarini tahlil qilish.
4. Oksalat kislotasining sanoatdagi o‘rnini aniqlash va uning sifatini
yaxshilashning innovatsion texnologiyalarini o‘rganish.
Obyekt – Oksalat kislotasining ishlab chiqarish jarayoni va uning fizik-
kimyoviy xossalari.
Predmet – Oksalat kislotasini olish texnologiyalari, ekologik xavfsizlik
masalalari va iqtisodiy samaradorlikni oshirish yo‘llari.
Tuzilishi va tarkibi: Kurs ishi uchta bobdan iborat:
3

1. Oksalat kislataning umumiy tavsifi va xossalari. Bu bo‘limda oksalat
kislotasining fizik-kimyoviy xossalari va uning sanoatdagi ahamiyati haqida
ma’lumot beriladi.
2. Oksalat kislotasini olish texnologiyalari. Ushbu bo‘limda oksalat
kislotasini olish jarayoni, ishlatiladigan kimyoviy moddalarning roli va ishlab
chiqarish jarayonining samaradorligini oshirish usullari tahlil qilinadi.
3. Oksalat kislotasini olishda ekologik va iqtisodiy omillar. Bu bo‘limda
oksalat kislotasini olish jarayonining ekologik xavfsizligi va iqtisodiy
samaradorligini oshirishga qaratilgan usullar va texnologiyalar ko‘rib chiqiladi.
Kurs ishining yakuniy qismida olingan natijalar umumlashtiriladi va oksalat
kislotasini ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
4

I BOB. OKSALAT KISLATANING UMUMIY TAVSIFI VA
XOSSALARI
1.1 Oksalat kisl otaning fizik-kimyoviy xossalar
Oksalat kislotasi ( C ₂ H ₂ O ) ₄ ikki asosli dikarboksilik kislota bo ‘ lib ,
molekulasida ikki karboksil (- COOH ) guruhi mavjud . Bu guruhlar kislotaning
asosiy reaktiv markazlarini tashkil qiladi . U o ‘ zining yuqori kislotali tabiati ,
oksidlanish - qaytarilish reaksiyalaridagi faolligi , metall ionlari bilan erimaydigan
tuzlar hosil qilishi , kompleks hosil qilish xususiyati bilan ajralib turadi . Oksalat
kislotasi ko ‘ pincha dihidrat shaklida ( C ₂ H ₂ O ·2
₄ H ₂ O ) uchraydi va shu holatda
sanoat va laboratoriyalarda ishlatiladi .
U fizik holatda kristall modda bo‘lib, oq rangli, hidsiz, lekin kuchli nordon
ta’mga ega. Dihidrat shaklining zichligi taxminan 1,653 g/sm³ bo‘lib, bu uni
nisbatan og‘ir moddalardan biri qiladi. Erish harorati 101–102 °C ni tashkil etadi,
bu haroratdan yuqorida u avval suvsizlanadi (anhidrat holga o‘tadi), keyin esa
parchalanadi. Anhidrat holida esa uning erish va parchalanish harorati taxminan
189–191 °C atrofida bo‘ladi. Oksalat kislotasi kuchli gidrofil modda bo‘lib,
atmosfera namligini o‘ziga tortish xususiyatiga ega.
Oksalat kislotasi suvda yaxshi eriydi: 20 °C haroratda 100 ml suvda 9,5 g
gacha eriydi. Erituvchanlik harorat oshishi bilan keskin ortadi. Spirt va efir kabi
organik erituvchilarda esa uning eruvchanligi ancha past. Bu xossa, ya’ni qutbli
muhitda yaxshi erishi va qutbsiz muhitda deyarli erimasligi, uning molekulyar
tuzilishidagi gidrofil guruhlar bilan bog‘liq.
Kimyoviy xossalari bo‘yicha oksalat kislotasi kuchli kislotalardan biri
hisoblanadi. U ikki bosqichda dissotsiatsiyalanadi. Birinchi bosqichda bir dona
proton ajraladi va monooksalat anioni (HC O ) hosil bo‘ladi. Ikkinchi bosqichda
₂ ₄⁻
esa ikkinchi proton ajralib, to‘liq oksalat anioni (C O ² ) hosil bo‘ladi. Bu
₂ ₄ ⁻
dissotsiatsiya suvli eritmada quyidagicha yuz beradi:
5

1. H C O ₂ ₂ ₄ ⇌ HC O + H ₂ ₄⁻ ⁺
2. HC O
₂ ₄⁻ ⇌ C O ² + H ₂ ₄ ⁻ ⁺
Bu ikki bosqichli ionlanish unga kuchli elektrolitlik xususiyatini beradi.
Aynan shu sababli, oksalat kislotasi ko‘plab metallar bilan erimaydigan yoki qiyin
eriydigan oksalat tuzlari hosil qiladi. Masalan, kaltsiy bilan o‘zaro ta’sir qilib,
kaltsiy oksalat (CaC O ) cho‘kmalarini hosil qiladi, bu modda tibbiyotda buyrak
₂ ₄
toshlarining asosiy komponenti sifatida tanilgan.
Oksalat kislotasining yana bir muhim kimyoviy xossasi — uning
qaytaruvchi (reduktor) sifatidagi faolligidir. Ayniqsa kuchli oksidlovchi moddalar,
jumladan kaliy permanganat (KMnO ) bilan reaksiyada u karbonat angidrid (CO )
₄ ₂
gazini ajratadi va bu xususiyat titrimetrik aniqlash usullarida keng qo‘llaniladi.
Quyidagi tenglama bu reaksiya jarayonini ifodalaydi:
5H C O + 2KMnO + 3H SO → 10CO + 2MnSO + K SO + 8H O
₂ ₂ ₄ ₄ ₂ ₄ ₂ ₄ ₂ ₄ ₂
Bu reaksiyada oksalat kislotasi 5 molekulada 10 ta CO molekulasigacha
₂
parchalanadi. Bu reaksiyalar oksalat kislotasining analitik kimyoda aniqlanishiga
asos bo‘ladi.
Oksalat kislotasi kompleks birikmalar hosil qilishga moyil bo‘lib, u metall
ionlari bilan bog‘lanib, barqaror yoki cho‘kma holatdagi komplekslarni hosil
qiladi. Ayniqsa, bunday komplekslar temir, magniy, mis, rux, kaltsiy va boshqa
ikki va uch valentli metall ionlari bilan hosil bo‘ladi. Bu xususiyat tibbiyotda,
farmatsiya sanoatida, tozalash texnologiyalarida va metall ionlarini ajratish
jarayonlarida keng qo‘llanadi.
Oksalat kislotasi issiqlikka nisbatan barqaror emas. U 150 °C dan yuqori
haroratda parchalanib, karbonat angidrid (CO ), karbon monoksid (CO) va suv
₂
(H O) chiqaradi. Ushbu reaksiyalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri yonish reaksiyalariga
₂
o‘xshash bo‘lib, energiya ajralishi bilan kechadi. Shu sababli oksalat kislotasi ba’zi
6

hollarda yonuvchi sifatida ham ishlatiladi, masalan, metallni gravimetrik
aniqlashda.
Biologik jihatdan oksalat kislotasi organizmga nisbatan toksik hisoblanadi.
U og‘iz orqali yuqori dozada qabul qilinganda kalsiy bilan bog‘lanib, organizmda
erimaydigan tuzlar hosil qiladi va to‘qimalarda, ayniqsa buyraklarda cho‘kadi. Shu
sababli uni ishlatishda ehtiyotkorlik zarur. Odatda bu modda sanoat va laboratoriya
sharoitida maxsus sharoitlarda, qo‘lqop va himoya niqoblarida ishlatiladi.
Umuman olganda, oksalat kislotasining fizik-kimyoviy xossalari uni o‘ziga
xos, juda faol va ko‘p tarmoqli kimyoviy moddalardan biriga aylantiradi. U reaktiv
sifatida kimyoviy tahlillarda, kompleks birikmalar olishda, oksidlovchi yoki
qaytaruvchi vosita sifatida, shuningdek, organik sintezlarda vosita yoki oraliq
mahsulot sifatida muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, uning toksik ta’siri,
qaytaruvchanligi, kuchli kislotali dissotsiatsiyasi va kompleks hosil qilish
xususiyatlari unga ehtiyotkorlik bilan yondashishni talab qiladi.
1.2 Oksalat kislotaning olinishi usullari
Oksalat kislotasining sanoat va laboratoriya sharoitida olinishi bir nechta
asosiy kimyoviy reaksiyalarga tayanadi. Ushbu modda tabiiy va sun’iy xomashyo
asosida turli texnologiyalar yordamida ishlab chiqariladi. Olinish jarayoni
tanlanadigan usulga qarab oksidlanish, gidroliz, neytrallash, cho‘ktirish yoki
biologik fermentatsiya kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Har bir usul o‘ziga xos
afzalliklar va cheklovlarga ega bo‘lib, maqsadga qarab qo‘llaniladi. Quyida oksalat
kislotasini olishning asosiy usullari keng va batafsil tarzda bayon qilinadi.
1. Ishqoriy tuzlar orqali sintez (termik usul):
Eng ko‘p qo‘llaniladigan sanoat usullaridan biri natriy format (HCOONa)
yoki natriy gidroksidning yuqori haroratda reaksiyaga kirishishi orqali oksalat
tuzlarini hosil qilishdir. Bu jarayonda natriy format 360–400 °C haroratda issiqlik
7

ta’sirida dehidrogenatsiyalanadi, natijada natriy oksalat va vodorod gazi ajralib
chiqadi:
Bu usulda hosil bo‘lgan natriy oksalat keyinchalik kuchli kislota — odatda
sulfat kislota bilan ishlov berilib, natijada toza oksalat kislotasi olinadi:
Bu texnologiya nisbatan arzon, oddiy uskuna va xomashyoga asoslangan
bo‘lib, keng ko‘lamda ishlab chiqarish uchun yaroqlidir.
2. O‘simliklardan va tabiiy manbalardan ajratib olish:
Oksalat kislotasi tabiatda ko‘plab o‘simliklar tarkibida — ayniqsa ismaloq,
rabarbar, kakao, choy barglari va ayrim mevalarda mavjud. Ushbu o‘simliklardan
mexanik yoki kimyoviy usulda ekstraksiya qilish orqali oksalat tuzlari ajratiladi.
Bu tuzlar, odatda, kalsiy oksalat ko‘rinishida bo‘lib, ular sulfat kislota bilan ishlov
berilganda eriydigan oksalat kislotasiga aylanadi:
Bu usul ekologik toza va tabiiy manbaga asoslangan bo‘lib, kichik miqyosli
ishlab chiqarishda yoki farmatsevtik mahsulotlar uchun afzal ko‘riladi.
3. Biotexnologik (fermentatsion) usul:
Yaqin yillarda ekologik toza texnologiyalarga bo‘lgan ehtiyoj tufayli oksalat
kislotasini biologik yo‘l bilan olish texnologiyasi tobora ommalashib bormoqda.
Aspergillus niger va boshqa mikroorganizmlar yordamida glyukozaning
fermentatsiyasi natijasida oksalat kislotasi hosil qilinadi. Ushbu jarayon
quyidagicha ifodalanadi:
Fermentatsiya anaerob (kislorodsiz) sharoitda, qat’iy nazorat ostida olib
boriladi. Bu usulning afzalligi — atrof-muhitga zararli chiqindilar chiqmasligi,
chiqindilarni qayta ishlash imkoniyati va energiya tejamkorligidadir. Shu bilan
birga, jarayon sekin kechadi va yuqori texnologik nazoratni talab qiladi.
4. Shakar va uglevodlar asosida kimyoviy oksidlanish:
Laboratoriyalarda keng tarqalgan usullardan biri — glyukoza, saxaroza,
kraxmal kabi uglevodlarni kuchli oksidlovchi moddalar bilan oksidlab oksalat hosil
8

qilishdir. Masalan, glyukozaning konsentrlangan azot kislotasi yoki permanganat
bilan oksidlanish reaksiyasi natijasida oksalat hosil bo‘ladi:
Bu jarayon yuqori oksidlovchi muhitda amalga oshiriladi va qat’iy harorat,
pH hamda reaksiya davomiyligini nazorat qilish zarur. Bu usuldan odatda ilmiy
tadqiqotlar va tahlil ishlari uchun foydalaniladi.
5. Kalsiy oksalatning kislotali parchalanishi:
Bu laboratoriyada eng oddiy usullardan biri bo‘lib, tayyor kalsiy oksalatni
sulfat kislota bilan ishlov berish orqali oksalat kislotasiga aylantirishdir. Reaksiya
cho‘kmali bo‘lib kechadi, kaltsiy sulfat cho‘kadi, oksalat kislotasi esa eritmada
qoladi. Bu usul sof moddani olishda juda qulay hisoblanadi:
Sintezdan so‘ng eritmani filtrlab, cho‘kmani ajratiladi, keyin esa oksalat
kislotasi kristallanish yo‘li bilan tozalanadi.
Xulosa sifatida, oksalat kislotasini olish usullari xomashyo manbasi,
texnologik imkoniyatlar, ishlab chiqarish miqyosi va ekologik talablar asosida
tanlanadi. Ishlab chiqarishda ko‘proq arzon va samarali usullar — format sintezi,
kalsiy oksalatni kislota bilan parchalanishi va tabiiy o‘simliklardan ajratib olish
afzal ko‘riladi. Innovatsion texnologiyalarda esa fermentatsiya usuli ekologik toza
alternativ sifatida qaralmoqda. Shu bilan birga, yuqori tozalik darajasini
ta’minlash, mahsulotni tez va xavfsiz ajratib olish masalalari har bir usulda o‘ziga
xos muammolarni keltirib chiqaradi. Shunday qilib, oksalat kislotasi olishda
optimal usul tanlash kimyoviy, texnologik va iqtisodiy jihatlarga tayanadi.
1.3. Oksalat kislotaning qo‘llanilish sohalari
Oksalat kislotasi (H C O ) va uning tuzlari – oksalatlar – turli sohalarda₂ ₂ ₄
keng qo‘llaniladi. Bu moddaning kuchli kislotalik xossasi, kompleks birikmalar
hosil qilish qobiliyati, tabiiylik va kimyoviy faolligi uni nafaqat kimyo sanoatida,
balki qishloq xo‘jaligi, metallurgiya, farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati,
9

laboratoriya tahlillari va hatto kundalik hayotda foydali vosita sifatida ishlatish
imkonini beradi.
Oksalat kislotasining asosiy qo‘llanish yo‘nalishlaridan biri — metall
sirtlarini tozalash va silliqlash hisoblanadi. Ayniqsa zang bosgan temir va uning
qotishmalaridan zangni olib tashlashda oksalat kislotasi samarali vosita sifatida
ishlatiladi. Bu jarayonda kislota temirdagi oksidlar bilan reaksiyaga kirishib, ularni
eriydigan tuzlarga aylantiradi, natijada metall sathi yangilanadi va toza bo‘ladi.
Shu bois, u ko‘pincha sanoat korxonalarida asbob-uskunalar sathini tayyorlashda,
mashinasozlikda va qurilish materiallarini tozalashda ishlatiladi.
Shuningdek, oksalat kislotasi tekstil sanoatida bo‘yoqni barqarorlashtirish,
ya’ni matoga rang berilgandan so‘ng bo‘yoqni matoga mustahkamlab qo‘yish
uchun ishlatiladi. Oksalat ioni metall kationlari bilan barqaror kompleks hosil
qilganligi sababli, ko‘p hollarda pigmentlarni mato tolalari bilan biriktirib turish
vazifasini bajaradi. Natijada mato yuvilganda ham bo‘yoqning chiqib ketishi
kamayadi.
Farmatsevtika sanoatida, oksalat kislotasining hosilalari dorivor
preparatlarning sintezida oraliq mahsulot sifatida ishtirok etadi. U ba’zi og‘riq
qoldiruvchi, antiseptik va antikoagulyant dori vositalarini ishlab chiqarishda
ishlatiladi. Bundan tashqari, u vitaminlar va biologik faol moddalar ishlab
chiqarishda ham foydali bo‘ladi.
Oksalat kislotasi qishloq xo‘jaligida o‘g‘itlar tarkibiga qo‘shiladi. Uning
tuzlari ayrim mikroelementlar bilan birikib, ularning o‘simliklar tomonidan
o‘zlashtirilishini osonlashtiradi. Misol uchun, temir oksalat o‘simliklar uchun oson
so‘riladigan shakl hisoblanadi. Bundan tashqari, u pestitsidlar va herbitsidlar
tarkibiga ham kiradi, chunki u ayrim zararli mikroorganizmlarning faoliyatiga
ta’sir etuvchi xususiyatga ega.
10

Laboratoriyalarda oksalat kislotasi keng qo‘llaniladigan reagentlardan biri
hisoblanadi. U titrlash usullarida kuchsiz kislota sifatida ishlatiladi, ayniqsa
permanganatometriyada (kaliy permanganat bilan titrlashda) asosiy reaktiv bo‘lib
xizmat qiladi. Oksalat ionining kaliy permanganat bilan reaksiyasi yaxshi
o‘rganilgan va reaksiyaning stoyxiometriyasi aniq bo‘lgani sababli, u kimyoviy
analizlarda juda ishonchli hisoblanadi.
Oziq-ovqat sanoatida, ba’zi holatlarda oksalat kislotasi konservant sifatida
yoki tabiiy oziq-ovqat tarkibidagi oksalat miqdorini nazorat qilish maqsadida tahlil
reagentlari sifatida ishlatiladi. Shu bilan birga, oksalat kislotasi oziq-ovqatlarda
ko‘p bo‘lsa, inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ayniqsa buyrak
kasalligi yoki buyrak toshlariga moyil odamlarda. Shuning uchun uning miqdori
qat’iy nazorat qilinadi.
Yuvish vositalari va uy-ro‘zg‘or kimyosida oksalat kislotasi dog‘ tushgan
sathlarni (ayniqsa, zang yoki metall dog‘lari) tozalovchi sifatida ishlatiladi. Uni
zang ketkazuvchi maxsus suyuqliklar va kukunlar tarkibida uchratish mumkin. Bu
xossa tufayli oksalat kislotasi uy sharoitida ishlatiladigan tozalovchi vositalarning
samaradorligini oshiradi.
Tibbiyotda, shuningdek, u buyrak toshlari bilan bog‘liq tadqiqotlarda,
ayniqsa toshlarning kimyoviy tarkibini aniqlash va davolash choralarini ishlab
chiqishda muhim ahamiyatga ega. Chunki ko‘plab buyrak toshlari kalsiy
oksalatdan iborat bo‘ladi. Shuning uchun oksalat kislotasining biologik aylanishi,
uning tanadagi metabolizmi tibbiy tadqiqotlarda dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, oksalat kislotasi ko‘p tarmoqli va ko‘p funksiyali
modda bo‘lib, uning kimyoviy faolligi, kompleks hosil qilish qobiliyati, sirt
tozalovchi xossasi va biologik ta’siri uni zamonaviy texnologiyalarda ajralmas
komponentga aylantirgan. Bu modda sanoat, ilm-fan, tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va
11

kundalik hayotda o‘zining ko‘p qirrali foydasini isbotlagan. Shu sababli, oksalat
kislotasining qo‘llanish doirasi kelajakda yanada kengayishi ehtimoldan xoli emas.
12

II BOB. OKSALAT KISLOTANING OLINISHI USULLARI VA
TEXNOLOGIYASI
2.1. Sanoat miqyosida oksalat kislotasini ishlab chiqarish texnologiyasi
Oksalat kislotasini sanoat miqyosida ishlab chiqarish jarayoni bugungi
kunda kimyo sanoatining muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Oksalat
kislotasining ishlab chiqarilishi bir necha usullar orqali amalga oshiriladi, ularning
har biri o‘zining afzalliklari va kamchiliklariga ega. Oksalat kislotasining asosiy
ishlab chiqarish usullari tabiiy va sintetik xomashyo asosida bo‘lib, ularning
samaradorligi, iqtisodiy jihatdan foydaliligi va ekologik xavfsizligi bir-biridan farq
qiladi. Ushbu bobda sanoat miqyosida oksalat kislotasini ishlab chiqarish
texnologiyasining asosiy usullari, xomashyo, uskunalar va jarayonlar haqida
batafsil ma’lumot beriladi.
Oksalat kislotasi sanoat miqyosida asosan ikkita asosiy xomashyo: organik
moddalardan va anorganik birikmalardan olinadi. Bu ikki turdagi xomashyo
asosida turli texnologik jarayonlar ishlab chiqilgan va qo‘llaniladi. Ular orasida
eng keng tarqalgan usul – natriy formatni oksalat kislotasiga aylantirish
jarayonidir. Shuningdek, boshqa usullar ham mavjud, jumladan, oksalat kislotasini
glyukoza, sacharozadan, yog‘ kislotalari kabi organik moddalardan oksidlovchi
reaksiya orqali olish imkoniyati mavjud.
Natriy formatdan oksalat kislotasini olish jarayoni
Oksalat kislotasining sanoat ishlab chiqarilishida eng keng tarqalgan va
samarali texnologik jarayonlardan biri natriy formatdan oksalat kislotasini olish
usulidir. Ushbu usulda avvalo natriy gidroksid (NaOH) va karbon monoksid (CO)
yordamida natriy format (HCOONa) olinadi. Natriy formatni ishlab chiqarish
uchun format kislotasining natriy tuzi olinadi, so‘ngra u yuqori haroratda va yuqori
bosim ostida karbon monoksid bilan reaksiyaga kirishadi, bu jarayon natijasida
natriy oksalat (Na C O ) hosil bo‘ladi. Reaksiya quyidagicha ifodalanadi:₂ ₂ ₄
13

$2 HCOONa \ Na C O + H₂ ₂ ₄ ₂ Keyinchalik, natriy oksalat sulfat kislotasi (H SO ) bilan reaktsiyaga ₂ ₄ kirishadi va natriy sulfat bilan oksalat kislotasi hosil bo‘ladi: Na C O + H SO \rightarrow H C O + Na SO ₂ ₂ ₄ ₂ ₄ ₂ ₂ ₄ ₂ ₄ Olingan oksalat kislotasi filtrlanadi va kristallanadi, shu bilan birga ajralib chiqadigan gazlar (vodorod va karbon dioksid) maxsus tozalash uskunalarida neytrallash yoki qayta ishlash yo‘li bilan utilizatsiya qilinadi. Oksalat kislotasini ishlab chiqarish jarayoni yuqori haroratda, odatda 350–400°C da amalga oshiriladi. Ushbu jarayon sanoatda keng qo‘llaniladi, chunki u oson nazorat qilinadigan, samarali va arzon xomashyo asosida amalga oshiriladi. Organik moddalardan oksalat kislotasini olish Bundan tashqari, oksalat kislotasini olishning yana bir usuli – organik xomashyo, masalan, glyukoza, sacharozadan yoki yog‘ kislotalaridan oksidlovchi reaksiya orqali olinadi. Bu jarayonda kuchli oksidlovchilar (azot kislotasi, permanganatlar, vodorod peroksid va boshqalar) ishtirok etadi. Organik moddalardan oksalat kislotasini olish jarayoni ancha murakkab bo‘lib, yuqori oksidlanish sharoitlarini talab qiladi. Ushbu jarayonda kislorod yoki boshqa oksidlovchi moddalar organik xomashyo bilan reaktsiyaga kirishib, karbonil guruhlarini oksalatga aylantiradi. Organik xomashyolarni oksidlovchi vositalar bilan reaksiyaga kiritish natijasida oksalat kislotasining yuqori sifatli, ammo nisbatan qimmatroq shakli olinadi. Bu usul iqtisodiy jihatdan samarali emas, ammo ba’zi hollarda u yog‘li va boshqa organik xomashyolardan oksalat kislotasini olishda qo‘llaniladi. Xususan, glyukoza va sacharozadan oksalat kislotasini olishda yuqori haroratda va yuqori bosim sharoitida reaksiya amalga oshiriladi. Ushbu jarayon ko‘pincha katalizatorlar yordamida o‘tkaziladi, bu esa jarayonni tezlashtiradi va 14$

samaradorlikni oshiradi. Biroq, bu usulning keng qo‘llanilishi hozirda cheklangan,
chunki u qimmat va ekologik xavfli bo‘lishi mumkin.
Sulfat kislotasi yordamida oksalat kislotasini olish
Sulfat kislotasi yordamida oksalat kislotasini olish jarayoni oksalat tuzlarini
hosil qilishda qo‘llaniladigan keng tarqalgan usuldir. Bu jarayonda natriy oksalat
yoki kaltsiy oksalat sulfat kislotasi bilan reaksiyaga kiritilib, natriy sulfat yoki
kaltsiy sulfat hosil qiladi. Shu bilan birga, oxir-oqibatda oksalat kislotasi ajralib
chiqadi. Ushbu usul sanoatda keng qo‘llaniladi va ancha iqtisodiy jihatdan samarali
hisoblanadi, chunki u oson boshqariladigan jarayonlarni o‘z ichiga oladi va
minimal ekologik xavf tug‘diradi. Reaksiya jarayonining yuqori samaradorligi va
past xarajatlar uning sanoat ishlab chiqarishida keng qo‘llanilishini ta’minlaydi.
Oksalat kislotasining ishlab chiqarish texnologiyasida ishlatiladigan
uskunalar
Oksalat kislotasini ishlab chiqarishda ishlatiladigan uskunalar sanoatning
turli tarmoqlarida katta ahamiyatga ega. Ushbu uskunalar orasida reaksion
apparatlar, aralashtirgichlar, issiq uzatish tizimlari, sovutkichlar, ajratish
kolonnalari va kristallagichlar alohida o‘rin tutadi. Reaksion apparatlar jarayonni
boshqarishda muhim rol o‘ynaydi, chunki bu yerda barcha kimyoviy reaksiyalar
amalga oshadi. Aralashtirgichlar yordamida barcha reaktivlar bir xil
konsentratsiyaga ega bo‘lib, reaksiya tezligi va samaradorligi oshiriladi.
Kristallash jarayoni – oksalat kislotasining yakuniy shaklini olishning asosiy
bosqichlaridan biri hisoblanadi. Kristallagichlar kislotani sovutish va
kristallizatsiya jarayonlarini amalga oshirish uchun ishlatiladi, bu esa oksalat
kislotasining to‘g‘ri va yuqori sifatli shaklini olishga imkon beradi. Boshqa
uskunalar, jumladan sovutkichlar va ajratish kolonnalari, jarayonni xavfsiz va
samarali o‘tkazish uchun zarurdir.
Ekologik xavfsizlik va chiqindilarni boshqarish
15

Sanoat miqyosida oksalat kislotasini ishlab chiqarishda ekologik xavfsizlik
katta ahamiyatga ega. Jarayon davomida ajralib chiqadigan gazlar, ayniqsa karbon
dioksid va vodorod, maxsus tozalash uskunalarida neytrallash yoki qayta ishlash
yo‘li bilan utilizatsiya qilinadi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish jarayonida hosil
bo‘ladigan chiqindilar va yon mahsulotlar, masalan, natriy sulfat, qayta ishlanadi
yoki boshqa sanoat sohalariga yuboriladi. Bu esa nafaqat ekologik xavfsizlikni
ta’minlaydi, balki resurslarning tejamkor ishlatilishini ham kafolatlaydi.
Oksalat kislotasini sanoat miqyosida ishlab chiqarish murakkab kimyoviy
jarayonlardan iborat bo‘lib, u samaradorlik, xavfsizlik va ekologik xavfsizlikni
ta’minlashni talab qiladi. Ushbu jarayonning asosiy xususiyatlari, ishlab chiqarish
texnologiyalari, uskunalar va ekologik xavfsizlik choralarini rivojlantirish sanoat
miqyosida oksalat kislotasini samarali va iqtisodiy jihatdan foydali olishni
ta’minlaydi. Shu sababli, ushbu jarayonni takomillashtirish va optimallashtirish
doimiy ravishda ilmiy tadqiqotlar va sanoat amaliyotlarida muhim mavzu
hisoblanadi.
2.2. Oksalat kislotasining olinishi uchun boshqa usullar va yangi
texnologiyalar
Oksalat kislotasining olinishi sanoat miqyosida ko‘plab texnologik usullar
yordamida amalga oshiriladi. Bularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega va
turli xomashyolarni, jarayon sharoitlarini, va iqtisodiy samaradorlikni hisobga olib
tanlanadi. Oksalat kislotasining yangi texnologiyalarini ishlab chiqish va mavjud
usullarni takomillashtirish orqali ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini
oshirish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash mumkin. Ushbu bo‘limda oksalat
kislotasining olinishi uchun qo‘llaniladigan yangi texnologiyalar va usullar haqida
batafsil ma’lumot beriladi.
16

1. Glyukoza va sacharozadan oksalat kislotasini olish
Organik moddalardan oksalat kislotasini olishning eng yangi va samarali
usullaridan biri – glyukoza va sacharozadan oksidlovchi reaktsiyalar orqali oksalat
kislotasini ishlab chiqarishdir. Ushbu jarayon nafaqat tabiiy, balki yuqori samarali,
ekologik xavfsiz va qayta ishlanadigan xomashyolarni talab qiladi. Glyukoza va
sacharozadan oksalat kislotasini olish jarayoni, ko‘pincha, oksidlovchi
moddalardan, masalan, vodorod peroksid, azot kislotasi yoki permanganatlar
yordamida amalga oshiriladi.
Bu usulda oksidlovchi modda glyukoza yoki sacharozaning karbonil
guruhlari bilan reaksiyaga kirishib, karbonil guruhlarini oksalat kislotasiga
aylantiradi. Jarayon asosan quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Glyukoza yoki sacharozaning oksidlanishi: Oksidlovchi modda yordamida
organik modda oksidlanadi, bu jarayonning o‘zida karbonil guruhlari paydo
bo‘ladi.
2. Karbonil guruhlarining oksalat kislotasiga aylanishi: Olingan karbonil
guruhlari keyinchalik oksalat kislotasiga aylanadi. Bu bosqichda o‘tkazilgan
oksidlanish reaksiyalari yuqori haroratda va bosimda amalga oshiriladi.
3. Reaksiya sharoitlari va katalizatorlar: Oksidlovchi moddalar, masalan,
vodorod peroksid yoki permanganatlar, jarayonni tezlashtiradi va maksimal
mahsulotni olishga imkon beradi. Katalizatorlar jarayonning samaradorligini
oshirish uchun muhim o‘rin tutadi, chunki ular reaksiyani boshqaradi va arzon
energiya sarfini ta’minlaydi.
Bu jarayonning afzalliklaridan biri – xomashyo sifatining yuqoriligi va
tabiiy manbalardan foydalanilishi. Biroq, bu usulda oksidlovchi moddalarning
xarajati va jarayonning murakkabligi tufayli ishlab chiqarish narxi ancha yuqori
bo‘lishi mumkin.
2. Kaltsiy oksalatni oksidlanishi orqali oksalat kislotasini olish
17

$Yana bir yangi va samarali texnologik usul – kaltsiy oksalatdan oksalat kislotasini olish jarayonidir. Kaltsiy oksalat tabiiy materiallardan, xususan, tabiatda mavjud bo‘lgan minerallardan olinishi mumkin. Bu usulda kaltsiy oksalatning oksidlanishi orqali oksalat kislotasini olish jarayoni amalga oshiriladi. Bunda kaltsiy oksalat va kislorod bir-biri bilan reaksiyaga kirishib, kaltsiy sulfat va oksalat kislotasini hosil qiladi. Reaksiya quyidagicha ifodalanadi: CaC_2O_4 + O_2 \rightarrow CaSO_4 + H_2C_2O_4 Ushbu jarayon ekologik nuqtai nazardan ancha xavfsiz hisoblanadi, chunki tabiiy minerallar va ekologik jihatdan zararsiz xomashyo ishlatiladi. Biroq, bu jarayonning samaradorligi va iqtisodiy foydasi aniq tekshirilishi kerak, chunki ba’zi sharoitlarda bu usulni amalga oshirish qimmat bo‘lishi mumkin. 3. Oksalat kislotasini mikroorganizmlar yordamida olish Biotexnologiya sohasining rivojlanishi bilan oksalat kislotasining mikroorganizmlar yordamida ishlab chiqarish usullari ham keng rivojlanmoqda. Biologik oksalat kislotasi ishlab chiqarish jarayoni mikroorganizmlar, ayniqsa ba’zi turlarining yordamida amalga oshiriladi. Bunda mikroorganizmlar, masalan, bakteriyalar yoki mog‘orlar, organik moddalarni oksidlaydi va natijada oksalat kislotasini hosil qiladi. Mikroorganizmlar orqali oksalat kislotasini olish jarayonida, asosan, melas, glyukoza, yoki boshqa organik materiallar substrat sifatida ishlatiladi. Bu jarayonda mikroorganizmlar o‘z metabolizmida oksalat kislotasini hosil qiladi. Biologik jarayonlarning afzalliklari – bu ekologik xavfsizlik, energiya tejash va tabiiy manbalarni qayta ishlatish imkoniyatidir. Biroq, bu jarayonning samaradorligi va iqtisodiy jihatlari hali to‘liq o‘rganilmagan, va bu usulning sanoat miqyosida qo‘llanilishi cheklangan. 4. Katalitik oksidlanish orqali oksalat kislotasini olish 18$