Oliy nerv faoliyati haqida tushuncha. Shartsiz va shartli reflekslar. 8 - sinf - Человек и его здоровье - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	5.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Октябрь 2019
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Человек и его здоровье

Oliy nerv faoliyati haqida tushuncha. Shartsiz va shartli reflekslar. 8 - sinf

Купить

41- §. Oliy nerv faoliyati haqida tushuncha. Shartsiz va shartli reflekslar 8-sinf “Odam va uning salomatligi” darsligi asosida. 2014

• Bosh miya katta yarimsharlari va ularning po‘stlog‘i markaziy nerv sistemasining yuqori qismi bo‘lib hisoblanadi. Odamning xulq-atvori, fikrlashi, ongi va barcha ruhiy xususiyatlari oliy nerv faoliyati bo‘lib, u bosh miya katta yarimsharlari va ular po‘stlog‘ida joylashgan nerv markazlarining normal funksiyasiga bog‘liq.

• Odamning oliy nerv faoliyati murakkab reflekslar orqali namoyon bo‘ladi. Bu reflekslar odamning tashqi muhit bilan bog‘lanishini, uning har xil sharoitga moslashishini ta’minlaydi. Odamning barcha ixtiyoriy harakatlari, fikrlashi va ruhiy holatlari reflekslar orqali sodir bo‘lishini rus fiziolog olimi I. M. Sechenov 1863- yilda yozgan „Bosh reflekslari“ kitobida ko‘rsatib o‘tgan.I. M. Sechenov

• I. M. Sechenovning reflekslar haqidagi fikrlarini I. P. Pavlov yanada rivojlantirib, shartli reflekslar haqidagi ta’limotni yaratdi. U odamning oliy nerv faoliyatini shartli reflekslar orqali namoyon bo‘lishini ko‘rsatib berdi. I. P. Pavlov

• Refleks — tashqi va ichki muhit ta’siriga odam organizmining nerv sistemasi orqali yuzaga keladigan javob reaksiyasidir. Markaziy nerv sistemasining qaysi qismi ishtirok etishiga qarab, reflekslar ikki xil: shartsiz va shartli bo‘ladi.

• Shartsiz reflekslar. Shartsiz reflekslar hosil bo‘lishida markaziy nerv sistemasining pastki qismlari, ya’ni orqa, uzunchoq, o‘rta, oraliq miyadagi nerv markazlari ishtirok etadi. Shartsiz reflekslar tug‘madir, chunki, ularning nerv yo‘llari bola tug‘ilgan vaqtda ham bo‘ladi.

• Bu reflekslar odam organizmidagi muhim hayotiy jarayonlarni ta’minlashga qaratilgan. Masalan, ovqatni chaynash (bolaning emishi), yutish, hazm qilish, najas va siydik ajratish, nafas olish, qon aylanishi va hokazolar. Shartsiz reflekslar doimiy, ya’ni ular odamning hayoti davomida o‘zgarmaydi (yo‘qolmaydi). Ularning soni va turi barcha kishilarda deyarli bir xil. Bu reflekslar nasldan naslga o‘tadi.

• Shartli reflekslar. Shartli reflekslarning markazi bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘ida joylashgan. Bu reflekslar bola tug‘ilgan vaqtda bo‘lmaydi, ular odamning hayoti davomida hosil bo‘ladi. Shartli reflekslarning nerv yo‘llari ham bola tug‘ilgan vaqtda bo‘lmay, keyinchalik tarbiya, bilim olish, hunar o‘rganish va boshqa hayotiy tajribalar asosida hosil bo‘ladi. Shartli reflekslar shartsiz reflekslar asosida hosil bo‘ladi. Shartli refleks hosil bo‘lishi uchun oldin shartli ta’sirlovchi, uning ketidan shartsiz ta’sirlovchi ta’sir etishi kerak. Masalan, itda so‘lak ajralishiga shartli refleks hosil qilish uchun oldin shartli ta’sirlovchi sifatida elektr lampasi yoqilib yoki qo‘ng‘iroq chalinib, uning ketidan shartsiz ta’sirlovchi sifatida ovqat beriladi. Bu tajriba bir necha marta t

• Bunda elektr lampa yorug‘ligi bosh miya po‘stlog‘idagi ko‘rish markazini qo‘zg‘atadi. Ushbu qo‘zg‘alish esa, vaqtincha bog‘lanish orqali miya po‘stlog‘idagi ovqatlanish markazini qo‘zg‘atadi. Bu markazning qo‘zg‘alishi esa, uzunchoq miyadagi po‘stloqosti ovqatlanish markazini qo‘zg‘atadi va uning nerv tolasi orqali so‘lak bezlari ishini kuchaytirishi natijasida so‘lak ajrala boshlaydi. Rasmda yorug‘lik ta’sirida oldin miya po‘stlog‘idagi ko‘rish markazining qo‘zg‘alishi, undagi qo‘zg‘alish vaqtincha bog‘lanish orqali po‘stloqning ovqatlanish markaziga, undan esa uzunchoq miyadagi po‘stloqosti markaziga tarqalishi va nihoyat, so‘lak bezlariga o‘tib, so‘lak ajralishi strelka bilan ko‘rsatilgan.

• Ma’lumki, shartli refleks hosil bo‘lgan vaqtda itga yoki odamga to‘satdan boshqa bir kuchli qo‘shimcha yot ta’sir ko‘rsatilsa, uning bosh miyadagi nerv markazida kuchli qo‘zg‘alish yuzaga keladi. Bu esa induksiya qonuni asosida bajariladigan refleks markazining ishini tormozlaydi va refleks vaqtincha to‘xtab qoladi. Shuningdek, rasmda elektr lampa yorug‘ligi ta’sirida itda so‘lak ajralishining shartli refleksi, kuchli qo‘shimcha yot qitiqlagich sifatida qo‘ng‘iroq tovushi ta’sir etishi natijasida eshitish markazining qo‘zg‘alishi, shartli refleks markazlari tormozlanganligi va so‘lak ajralishi to‘xtab qolganligini ko‘rish mumkin.

• Refleks turlari. Reflekslar yuzaga kelish sababiga, ahamiyatiga, natijasiga va boshqa xususiyatlariga ko‘ra quyidagi turlarda bo‘ladi: • Biologik ahamiyatiga ko‘ra : — ovqatlanish reflekslari — organizmni ovqat bilan ta’minlashga qaratilgan; — himoyalanish reflekslari — organizmni tashqi muhitning noqulay ta’sirlaridan himoya qilishga qaratilgan; — mo‘ljal olish refleksi — notanish joylarga borib qolganda odam o‘zi turgan joyni, yo‘lni aniqlashga qaratilgan; — jinsiy reflekslar — nasl qoldirishga qaratilgan. • Reflekslar natijasiga ko‘ra, musbat va manfiy bo‘ladi: — musbat reflekslar ma’lum bir ishni bajarishga qaratiladi. Masalan, yurish, yugurish, ovqatlanish, o‘qish, yozish, gapirish va hokazo. Svetoforning yashil chirog‘ida odam harakat qilib ko‘chani kesib o‘tadi. O‘qituvchi o‘tgan

• Birinchi va ikkinchi signal sistemasining shartli reflekslari. • Birinchi signal sistemasiga ko‘rish, eshitish, hid va ta’m bilish, og‘riq sezish kabilar kiradi. Tashqi va ichki ta’sirlar ana shu sezgi organlariga ta’sir etishi natijasida paydo bo‘lgan shartli reflekslar birinchi signal sistemasining shartli reflekslari , deb ataladi. Masalan, svetoforning yashil va qizil chirog‘ining yonibo‘chishi, darsga kirish va chiqish qo‘ng‘irog‘ining tovushi, ovqatning ta’mi va hidi kabilarga shartli reflekslarning hosil bo‘lishi. • Ikkinchi signal sistemasi, hayvonlardan farqli o‘laroq, odamda og‘zaki va yozma nutqning mavjudligidir. Og‘zaki va yozma nutqning ma’nosiga qarab odamda har xil shartli reflekslar hosil bo‘ladi. Og‘zaki nutq bosh miya po‘stloq qavatining chakka sohasidagi eshitish mark

Savol va topshiriqlar • Oliy nerv faoliyati haqida nimalarni bilasiz? • Shartsiz va shartli reflekslar bir-biridan qanday farq qiladi? • Shartli reflekslarning tormozlanishi qanday o‘tadi? • Refleks turlariga misollar keltiring. • Musbat va manfiy reflekslar orasida qanday farq bor? Misollar yordamida aytib bering.

Купить