Dokument ma'lumotlari

Narxi 9000UZS
Hajmi 62.1KB
Xaridlar 15
Yuklab olingan sana 27 Sentyabr 2023
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Ona tili darslarida o'quvchilarning eshitib tushunish malakasini shakllantirish

Sotib olish
Ona tili darslarida o’quvchilarning eshitib tushunish malakasini shakllantirish Reja: Kirish I BOB. Ona tili darslarida nutq o’stirish tamoyillari 1.1. Ona tili darslarida nutq o’stirish tamoyillari haqida 1.2. Olmosh so’z turkumini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish 1.3. Yordamchi so’zlarni o’rgatish jarayonida nutq o’stirish II BOB. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining nutqini o’stirishda interfaol va pedagogik texnologiyalarni qo’llash 2.1. Olmosh so’z turkumini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish 2.2. Fe’l mayllari, zamon shakllari va so’z –gaplarni o’rgatish jarayonida nutq o’stirish 2.3. O’quv jarayonida interfaol usullar va pedagogik texnologiyalarni qo’llash Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 1 K i r i s h Mavzuning dolzarbligi . Ta’lim to’g’risida qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2020-yil 7-avgustda ma’qullangan ta’lim to’g’risida qonunda. 1 Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo’llaniladi: davlat akkreditatsiyasi — davlat ta’lim muassasalari va tashkilotlari, shuningdek nodavlat ta’lim tashkilotlari (bundan buyon matnda ta’lim tashkilotlari deb yuritiladi) faoliyatining davlat ta’lim standartlari va davlat ta’lim talablariga hamda o’quv dasturlariga muvofiqligining davlat tomonidan e’tirof etilishi hamda ularning bitiruvchilariga ma’lumot to’g’risidagi hujjatlarni topshirish huquqining taqdim etilishidan iborat jarayon; davlat ta’lim muassasasi — davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan davlat mulki bo’lgan mol-mulk negizida tashkil etilgan, davlat ta’lim standartlariga va davlat ta’lim talablariga muvofiq ta’lim beradigan muassasa; davlat ta’lim standartlari — davlat tomonidan ta’limning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui; davlat ta’lim talablari — ta’limning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shart-sharoitlariga, shuningdek ta’lim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda kasbiy sifatlariga qo’yiladigan majburiy talablar; malaka — shaxsning kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini ifodalaydigan, ma’lumot to’g’risidagi tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat, mahorat va ko’nikmalar darajasi; mutaxassislik — malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy tayyorgarlik turining nomi; nodavlat ta’lim tashkiloti — davlat ta’lim standartlari, davlat ta’lim talablari va o’quv dasturlariga muvofiq ta’lim xizmatlari ko’rsatish faoliyatini amalga oshirish huquqini beradigan litsenziya asosida yoki xabardor qilish tartibida ta’lim xizmatlari ko’rsatuvchi yuridik shaxs; 1 3-moddaning sakkizinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 12-oktabrdagi O‘RQ-721- sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.10.2021-y., 03/21/721/0952-son) 2 (3-moddaning sakkizinchi xatboshisi O’zbekiston Respublikasining 2021- yil 12-oktabrdagi O’RQ-721-sonli Qonuni tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 12.10.2021-y., 03/21/721/0952-son) tarbiya — aniq maqsadli hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh avlodni har tomonlama kamol toptirishga, ularning ongini, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar va dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan tizimli jarayon; ta’lim — ta’lim oluvchilarga chuqur nazariy bilim, malakalar va amaliy ko’nikmalar berishga, shuningdek ularning umumta’lim va kasbiy bilim, malaka hamda ko’nikmalarini shakllantirishga, qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayon; ta’lim kampusi — yagona hududda birlashtirilgan o’quv binolarini, ilmiy- tadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va texnoparklarni, ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni), sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini o’z ichiga olgan binolar hamda inshootlar majmuidan iborat bo’lgan, o’quv jarayoni, ma’naviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini ta’minlaydigan ta’lim-tarbiya muhiti; ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari — ta’lim oluvchilar, voyaga yetmagan ta’lim oluvchilarning ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning vakillari; ta’lim tashkilotlari attestatsiyasi — ta’lim tashkilotlarining faoliyatini baholash, davlat ta’lim standartlari, davlat ta’lim talablari hamda o’quv dasturlariga muvofiq kadrlar tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini aniqlash bo’yicha davlat nazoratining asosiy shakli Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho boylik bo’lmish ilmu- ma’rifat, ta’lim va tarbiya inson kamoloti va millat ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb bilgan” - deganida ham ta’lim va tarbiyaning inson ma’naviyatidagi o’rniga to’xtalgan desak mubolag’a bo’lmaydi. Ayniqsa, umumta’lim maktablari o’quvchilarining ma’naviyat kamolotini o’stirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatishda, nutq o’stirish va noannanaviy dars o’tishning o’rni beqiyosdir. Badiiy 3 asarlarni, she’riyatni, hikoya, roman va maqolalarni hamda matnlardagi so’zlarni tahlil qilish, shu asosda matndagi so’zlarning o’z o’rnida qo’llanishini aniqlash va belgilab borish o’qituvchidan katta bilim va salohiyatni talab etadi. Ishni tahlil qilish jarayonida biz darsliklardagi, badiiy asarlardagi, gazeta va jurnallardagi hamda she’riyatdagi matnlarni tahlil qilib, ularga ma’no va mazmun bag’ishlagan narsa so’zlar ekanligini ko’rsatishga harakat qildik. Biz ko’pgina misollarda so’zlardan va interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalardan foydalanishni ham nazariy ham amaliy jihatdan yoritdik. Chunki har bir inson, ayniqsa, talaba va o’quvchilar shaxsning ismini, predmetning nomini (ot so’z turkumi orqali), rangini va sifatini (sifat so’z turkumi), sonini va sanog’ini (son so’z turkumi orqali), harakarini va holatini (fe’l so’z turkumi orqali) aniqlaydi. Shuningdek, gapda ravish, olmosh hamda yordamchi so’z turkumlarining o’z va muhim o’rni bor. Bular esa nutq o’stirishda bevosita ishtirok etadi. Bu esa ishimizning dolzarbligini belgilaydi. Kurs ishning maqsad va vazifalari . Leksikologiya so’zlarni o’rganuvchi alohida bo’limdir. So’zlar va ularning ma’nolari imlo va izohli lo’g’atlarda aks etadi. So’zlarni yaxshi bilgan o’quvchi o’z nutqida undan keng va samarali foydalanadi. Morfologiya so’zlarning grammatik ma’nolarini ifodalovchi grammatik shakllarni o’rganuvchi bo’limdir. Morfologiya atamasi grekcha morfe (shakl) va logos (so’z, fan) so’zlaridan paydo bo’lgan. Hozirgi o’zbek adabiy tilini mustaqil va yordamchi so’z turkumlarisiz tasavvur qilish mumkin emas: so’z turkumlari milliy tilning tarkibi va uzviy qismi hisoblanadi. Ot so’z turkumi narsa- buyum, shaxslarni yoki joy nomlarini bildiradigan so’zlardan iborat bo’lsa, sifat so’z turkumi predmetning belgisini bildiradi. Sonning nomini, narsa-buyumning son-sanog’ini, tartibini son so’z turkumi bildirsa, gap ichida ot, sifat, son, ravish, ba’zan so’z birikmasi gap o’rnida qo’llana oladigan, aniq lug’aviy ma’noga ega bo’lmagan so’zlar olmosh orqali ifodalansa, predmetning harakatini fe’l orqali bilib olinsa, ish-harakat va holatning belgisini ravish orqali aniqlanadi. Shuningdek, gaplarni, badiiy asarni hamda she’rlarni yordamchi so’z turkumlari: ko’makchi, bog’lovchi va yuklamasiz tasavvur etib bo’lmaydi. Ishimizda olmosh 4 so’z turkumi yordamchi so’zlar, fe’l so’z turkumi va so’z gaplarni o’rganish jarayonida o’quvchilar nutqini o’stirishga alohida e’tibor qaratdik. Matnlarni izohlab, so’zlarning o’z o’rnida ishlatilishini o’quvchilarga tushuntirish, tahlil qilish va shu asosida o’quvchilarni fikrlash qobiliyatini va nutqini o’stirish ishimizning bosh maqsadini belgilaydi. Ishning maqsadidan kelib chiqib quyidagi vazifalarni belgiladik: - ona tili darslarida nutq o’stirish tamoyillari haqida; - olmosh so’z turkumini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish; - yordamchi so’zlarni o’rgatish jarayonida nutq o’stirish; - so’zlarning aloqa – munosabat shakllarini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish; - fe’l mayllarini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish; - zamon shakllarini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish; - so’z gaplarni o’rgatish jarayonida nutq o’stirish; - mustaqil va yordamchi so’z turkumlari haqida tushuncha berish; - so’z turkumlarida so’z yasalishi haqida tushuncha berish; - so’z turkumlarining asar matni tahlilidagi o’rnini izohlash; - matn tarkibida va gapdagi so’z turkumlarini tahlil qilish orqali o’quvchilarning so’z qo’llash, so’zdan o’rnli foydalanish ya’ni nutq o’stirish malakalarini shakllantirish asoslarini ko’rsatish; - o’quvchilarda badiiy asar va she’riyatga bo’lgan qiziqishni hamda so’z turkumlarini bir-biridan farqlashni kuchaytirish va ulardan o’z o’rnida foydalanishni o’rgatish kabi xususiyatlarni ochib berish I BOB. Nutq o’stirish tamoyillari 1.1. Ona tili darslarida nutq o’stirish tamoyillari haqida ma’lumot Maktab o’quvchilarining nutqini o’stirishga alohida ahamiyat berib kelinmoqda. Ona tili darslarida o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirishda kichik- kichik parchalarni o’qish, ifodali o’qish, maznunini o’zlashtirish, hikoya qildirish va yozma ish turlari: diktant, bayon va inshodan foydalaniladi. 5 Maktablarda o’quvchilarning savodxonligini aniqlash uchun tekshiruv diktant, tekshiruv bayon va tekshiruv insho, og’zaki va yozma nutqini o’stirish, tafakkurini rivojlantirish uchun dars jarayonida o’tkaziladigan har xil mashqlar bilan birga, ta’limiy diktantlar, shuningdek, maxsus darslar – ta’limiy bayon va ta’limiy insho darslari ham o’rkazilib kelinmoqda. O’zbek tili doimiy anjumaning IV yig’inida o’qilgan ma’ruzalar haqida 2018-yilda nashr etilgan . “Ona tili darslarida nutq o’stirish” nomli metodik qo’llanmada ma’lumot berilgan. 2019-yilning 29-30-aprelida Buxoro shahrida “Ta’lim jarayonida nutq madaniyatini takomillashtirish masalalari” ga bag’ishlangan o’zbek tili doimiy anjumanining B. Qosimova “5 sinfda sinov dasturi asosida o’qiyotgan o’quvchilar nutqini iboralar bilan boyitish”, A. G’ulomov “Ona tili mashg’ulotlariga o’quvchilarning og’zaki nutqini rivojlantirish imkoniyatlari”, Sh. Shokirova, D. Boysunova ona tili “ Sinov darsliklarida nutq o’stirish tamoyillari”, R. Boborahmatova, G. Matnazarova “5-sinfda “Fonetika”ni o’rganishda o’quvchilarning og’zaki nutqi ustida ishlash”, S. Xo’jayeva “Ona tili darslarida xalq maqollari orqali o’quvchilarning og’zaki nutqini o’stirish”, Z. Matqulieva “ Ona tilidan sinov darsliklari asosida ishlash jarayonida o’quvchilar nutqini rivojlantirish”, D. Ortiqova “ Ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirish usullari”, G. Xudoyberganova “Ona tili darslarida o’quvchilarning og’zaki nutqini o’stirish usullari”, X. Qambarov, D. Shodmonova “ O’quvchilar nutqidagi sheva va kasb- hunarga xos so’zlar ustida ishlash usullari”, D. Yo’ldosheva, M. Baqoxo’jayeva “O’quvchilar nutqini o’stirishda talaffuzi yaqin so’zlardan foydalanish”, X. Abdullayev “ Ona tili darslarida o’quvchilarning og’zaki nutqini o’stirish usullari’ , F. Rahmatova “Leksikalogiya bo’limini o’rganishda o’quvchilar nutqi ustida ishlash omillari”, S. Safarova “Fe’lning ma’noviy guruhlari” mavzusini o’rganishda o’quvchilar nutqi ustida ishlash, A. Sayfullayeva “Ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirishning metodik asoslari”, Sh. Safarova “ Matn –nutqni rivojlantirish vositasi”, Z. Yunusova “Ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirish” mavzularida ma’ruza qilganlar. 6 Maktab o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish, tafakkurini rivojlantirishga bag’ishlanib chop etilgan asarlar, metodik qo’llanmalar, broshyuralar, maqolalar va tezislarga qisqa to’xtalishni lozim topdik. “Mem одика изучения местоимений в узбекской школе ” nomli aftoreferat kirish, uch bob va xulosadan iborat bo’lib kirishda mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalari bayon qilinadi. Birinchi bobda o’zbek maktablarida olmoshning o’qitilish ahvoli, dastur va darsliklar haqida ma’lumot berilib, mavzuga doir lingvistik va metodik adabiyotlarga munosabat bildiradi. Ikkinchi bobda olmoshni o’rganish jarayonida o’quvchilar nutqida uchraydigan xatolar va ularni tuzatish yo’llari o’z ifodasini topgan. Uchinchi bobda maktabda “Olmosh” mavzuni o’rganish metodlari bayon qilinadi, ularning turlari har xil usullar bilan mustahkamlanadi. “ Методика изучения служебных слов в 6 классе узбекской школе ” nomli avtoreferat maktabda yordamchi so’zlar ko’makchi, bog’lovchi, yuklamani o’rganishga bag’ishlangan bo’lib, kirish ikki bob va xulosadan iboratdir. Kirishda ishning maqsadi va mazmuni qisqa bayon qilinadi. Birinchi bob “ O’zbek maktablarida yordamchi so’zlarni o’rganish tarixi” ga bag’ishlanadi. Undan o’zbek tili dastur va darsliklari, lingvistik va metodik adabiyotlar tahlil qilinadi. Ikkinchi bob “ O’zbek maktablarining 6-sinfida yordamchi so’zlarni o’rganish metodikasi” ga bag’ishlangan bo’lib, unda a\ ko’makchini o’rganish: bog’lovchini o’rganish; v\ yuklamani o’rganish metodikasi bayon qilinadi. Ish xulosalanadi. “Nutq o’stirish mashg’ulotlari” nomli metodik qo’llanma kirish, uch bob xulosa va ilovalardan iborat bo’lib, undan o’quvchilar nutqini o’stirish muammolari, ona tilini o’qitish jarayonida nutq o’stirishning asosiy yo’nalishlari, til sathlarini o’rganishda nutq o’stirish imkoniyatlari kabi masalalar atroflicha bayon qilinadi. Uchinchi bobning “Morfologiyani o’rganishda nutq o’stirish” qismida so’zning lug’aviy manosi otli, fe’lli va ravishli birikmalari, so’z turkumlarining ma’no guruhlari morfologik uslubiy malakalar ustida ishlash. “Ot “, “Sifat”, “Son” va “Fe’l” so’z turkumlarini o’rganishda o’quvchilarni ot, sifat, son va fe’l uslubiyatiga doir bilim, malaka va ko’nikmalar bilan tanishtirish lozimligi ta’kidlanadi. 7 “Ona tili darslarida o’quvchilar nutqini ko’makchili birikmalar bilan boyitish” nomli qo’llanma ko’makchili birikmalarning nutq o’stirishdagi ahamiyatini bayon qilish bilan boshlanadi. Metodik qollanmada 4-sinfda o’quvchilar nutqini ko’makchili birikmalar bilan boyitish yo’llari misollar orqali atroflicha bayon qilinadi. Shuningdek, 7-sinfda so’z birikmasi va gap bo’laklarini o’rganish jarayonida o’quvchilar nutqini ko’makchili birikmalar bilan boyitish usullari yoritiladi va har xil ish turlari-mashqlar bilan mustahkamlanadi. “Maktabda taqlidiy so’zlarni o’rganish usullari haqida” nomli tezisda “ O’zbek tili” darsliklarida taqliqiy so’zlar uzoq vaqtlar undov va taqlidiy so’zlar nomi bilan berilganligi, so’nggi yillarda undov va taqlidiy so’zlar nomi bilan berilganligi, aytiladi. Taqlidiy so’zlar leksik xususiyatlariga ko’ra alohida guruhlarni tashkil etishi, bu so’zlar eshitish bilan, obrazga taqlid so’zlar ko’rish bilan aloqadordir. Taqlidiy so’zlarning mustaqil so’zlar kabi gapda aniqlovchi va kelishik qo’shimchalarini olib, gapda ega, kesim va to’ldiruvchi bo’lib kelishi haqida ma’lumot berishi lozimligi aytiladi, misollar keltirilib tushuntiriladi. “O’quvchilarning yozma nutqini rivojlantirishda bayonning ahamiyati” nomli tezisda yozish nuqtning og’zaki nutq asosida shakllanishi va rivojlanishi, bayon nutqning og’zaki va yozma shakllarining qo’shib birgalikda o’stiradigan ish turi ekanligi aytiladi. Shuningdek, ona tili darslarida yangi materialni mustahkamlash, nazariy qoidalarni amalda tadbiq etishda ta’limiy bayon turlarini vaqti-vaqti bilan o’tkazilib turish yaxshi samara berishi eslatiladi, 6-7-8-sinflarda o’tkaziladigan qo’shimcha topshiriqli bayon o’tkazish tavsiya etiladi. Shu bilan birga turliy mavzularda kichik bayon o’tkazish, o’quvchilar fikrlash qobiliyatini rivojlantirish mumkinligi aytiladi. “Hodisalar, hikmatli so’zlar va o’yinlar orqali nutq o’stirish” nomli tezisda “Hikmat”, “Hadis” so’zlarning ma’nosi tushuntiriladi. Muallif o’quvchilar nutqni o’stirishda hadislar va hikmatli so’zlardan foydalanganligi, turli o’yinlar orqali bolalar tafakkurni rivojlantirganligini bayon etadi. 8 “So’z yasalishi darslarni o’qitishda o’quvchilarning lug’at boyligini oshirish” nomli tezisda o’rta maktabning 5-6 sinflarda o’tkaziladigan so’z yasalishiga doir darslar haqida fikr bildiradi. Muallif 5-sinfda “ So’z tarkibini o’tkazish o’zak va o’zakdosh so’zlar, 6-sinfda so’z “So’z yasashlishi yo’llari”ni o’tganda yasama so’zlarning tarkibi qaysi tilga mansubligi va undan yasalgan so’zlarning o’zlanishganligi haqida tushuncha berish, lozimligini eslatadi. Traktor-chi, maktabdosh, aql-li, burd-siz so’zlarini keltirib, ruscha, arabcha, forscha asosdan yasalgan o’zbekcha so’z ekanligini tushuntiradi. Shuningdek, til-shunos, etikdo’z, do’ppi-furush, chizma-kash, bedanaboz so’zlariga o’zbekcha asosga forscha-tojikcha so’z yasovchi affikslar qo’shilib o’zbekcha so’z ekanligini aytadi. “Ona tili mashg’ulotlarida o’quvchilarning lug’at boyligini oshirishda sinonimlardan foydalanish” nomli tezisda muallif ona tili mashg’ulotlarida o’quvchilar nutqini o’stirish va lug’at boyligini takomillashtirish uchun tilning sinonimi imkoniyatlaridan foydalanganligini aytadi. Ayniqsa, leksika bo’limini so’zning o’z va ko’chma ma’nosi, ko’p ma’noli so’zlar, kam ishlatiladigan so’zlar, tasviriy ifoda va iboralarni o’rganish jarayonida sinonimlarni qo’llanganligini eslatadi. Shuningdek, so’z turkumlarini o’rganish jarayonida leksik sinonimlar /ot turkumi, sifat turkumi, fe’l turkumi, ravish turkumi/ dan foydalanganligini tushuntiradi. “Tarixiy atamalar vositasida o’quvchilar nutqini o’stirish” nomli tezisda tarixiy asarlarda, ayniqsa, B. Ahmedovning “ Ulug’bek” asarida uchragan harbiy atamalar vositasida o’quvchilar nutqini o’stirish masalalari yoritilgan. “Ona tili darslarida sistem – semantik mashqlar bajarish jarayonida o’quvchilar nutqini o’stirish” nomli tezisda muallif maktab o’quvchilarining nutqini o’stirish uchun ona tili darslarida sistem – semantik mashqlardan foydalanishni taklif etadi. Masalan: “ Quvnoq ” so’zining sinonimlari: quvnoq, xushchaqchaq; antonimlar; quvnoq – g’amgin, xafa, so’z yasalish paradigmasi bo’yicha; quvnoq, quvnoqlik, leksiksemantik munosabatlari bo’yicha tematik 9 guruhni aniqlash, antonimlik, sinonimlik va so’z yasalish uyasi paradigmasiga qaraganda juda katta semantik qurshovni tashkil etadi. “Gramatik tahlil-nutq o’stirish omillaridan biri” nomli tezisda muallif sifat so’z turkumi haqida o’quvchilarga ma’lumot berish jarayonida Grammatik tahlildan foydalanganligini quyidagicha bayon qiladi. “Bu kategoriyaning tarifiga, uning o’ziga xos xususiyatlariga tahlil jarayonida to’xtash qiziqarlidir” Ayrim misollar keltiramiz: Xushtabiat, dilkash, mehnatsevar kishi bo’lganidan hech kim uni yolg’on so’z bilan tilga olmas edi. /Darslik 109 bet/ bu gapdagi sifatlar tahlil qilinganda, o’quvchilarga 3-4 kartoshka tarqatiladi va quyidagi topshiriqlarni bajarish tavsiya etiladi. “ Xushtabiat ” so’zining sinonimlarini toping. Berilgan gapda uni qo’yib ko’ring. Tahlil qiling. “ Dilkash ” so’zining omonimi bormi? Bo’lsa uning ishtirokida bir gap tuzing. Gap tarkibida qanday vazifani bajarmoqda; “ Mehnatsevar ” so’zini har tomonlama tahlil qiling. Uning antonimini toping. Antonimi ishtirokida gap tuzing. “Ona tili mashg’ulotlarida modal so’zlarning ustida ishlash” nomli tezisda muallif 7-sinfda modal so’zlarni o’rgatish jarayonida o’quvchilar lug’at boyligini oshirish borasida o’rgatish jarayonida o’quvchilar lug’at boyligini oshirish borasida olib borgan ishlari modal so’zlarning ma’nolari, gapda biror vazifani bajara olmasligi haqida ma’lumot beriladi. O’qituvchi: “O’quvchilarni modal so’zlar olamiga olib kirish qancha erta boshlan-sa, bolaning nutqiy taraqqiyoti uchun shunchalik samarali bo’ladi. Shuning uchun 5-sinfda “Leksikologiya”, 6 – sinfda “Morfologiya” bo’limlarini o’rganishda bu so’zlar ustida izchillik bilan ish olib borishga to’g’ri keladi”, – dedi. Xulosa: Maktabda modal so’zlarni o’rgatish jarayonida foydalangan usullar va mashqlar muallifining ish tajribasi sifatida bayon etilgan. “ Ona tili darslarida o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish ” nomli tezisda muallif o’quvchilar o’zbek tili grammatikasi asoslarini og’zaki yozma nutq ko’nikmalarini, imlo va ishoraviy belgilar qoidalarini puxta o’rganib olmaganliklari sababli xatolarga yo’l qo’yishlarini eslatib, bu xatolarni bir necha bo’limda ko’zatadi va ularni tuzatish yo’llarini bayon qiladi: a/ Ona tili darslarida 10 o’quvchilarni ko’proq lug’at ustida ishlatish; b/ har bir sinfda “Atamalar burchagi” faoliyatini kuchaytirish va yangi atamalar bilan uzluksiz ta’minlab borish; v/ har bir darsda tilimizda keyin paydo bo’lgan ayrim so’zlarni lug’at daftarlariga yozdirib borish. g/ uyga berilgan vazifalarni ham o’quvchilar og’zaki va yozma nutqini o’stirishga qaratish kabi. “Matn tuzishda ta’limiy o’yinlardan foydalanish” nomli tezisda “ Fe’l ” bahsidagi “ Fe’l mayllari ”, “ Fe ’ l zamonlari ” va “ Sifatdosh ” mavzularini o’rganish jarayonida ta’limiy o’yinlardan faydalanish bayon etiladi. “ Fe’l ” bahsi o’rganilgandan so’ng “ Quyosh va tabiat ”, “ Suv va hayot ”, “ Agar men sehrgar bo’lsam ”, “ Orzu qanotida ” kabi mavzularda matn yaratish topshilirib, bajarilganligi aytiladi. “Tasviriy ifoda” mavzusini o’tishda matn ustida ishlash” nomli tezisda 7 – sinfda ona tili darsida “Tasviriy ifoda” mavzusini o’tish jarayonida o’quvchilarni matn usida ishlashga o’rgatish bayon qilinadi. Muallif Oybek, Hamid G’ulom, Zafar Diyordan to’rtliklar yordamida tasviriy ifodalarni aniqlab chiqishni o’quvchilarga topshiradi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida bu topshiriqni bajarganliklari aytiladi. “ O’quvchilarni insho yozishga o’rgatish ” nomli tezisda insho, uning ahamiyati, ona tili va adabiyot darslarida o’tkazilishi, rivoyat, inso, tasvir insho ustida uzluksiz ish olib borishi bayon etiadi. Muallif: “Rivoyat insho inshoning ancha oson va qulay turlaridan biri bo’lib o’quvchilar muayyan bir qiziqarli voqea, hodisa haqida fikr yuritadilar. Inshoning bu turi o’quvchilarning kuzatishlari, boshidan kechirgan voqea – hodisalari, sarguzashtlari, o’rtoqlaridan, katta yoshdagi kishilardan / ota – onasidan, qarindosh – urug’laridan / eshitgan voqealari asosida yozishi mumkin” deydi. U 7 sinfda rioyat, tasvir va ilmiy insholar o’tkazilganligi haqida, taqlidiy so’zlar o’tilgandan so’ng o’quvchilarga ilmiy insho yozish topshirilganligini aytadi. “Matn ustida ishlash jarayonida o’quvchilar nutqini sinonimlar bilan boyitish” nomli tezisda “Ot”, “Sifat”, “Fe’l” mavzularini o’rganish jarayonida o’quvchilar nutqini o’stirish, tafakkurini rivojlantirish uchun 11 matn ustida ishlashda ma’nodosh so’zlarni ishlatish bo’yicha o’z tajribasini bayon qiladi. “ Olmosh – nutq ravonligini ta’minlovchi vosita ” nomli tezisda olmosh so’z turkumini o’rganishda o’quvchilar so’z boyligini oshirib va nutqini rivojlantirishni ikki yo’nalishda: 1) Olmoshning tilimizda mavjud bo’lgan ma’nodoshlari ustida ishlash. 2) Nutqiy sharoitda ot, sifat, sonni ularga ishora qiluvchi va bevosita shu ma’noni ifodalovchi olmoshlar bilan almashtirish orqali amalga oshirish mumkinligi haqida gapiriladi. Har bir ikki, yo’nalishni bjarish uchun misollar keltiriladi. Olmoshni o’rganish jarayonida o’quvchilarning nutiqni rivojlantirish bir tomondan, ma’nodosh olmoshlar ustida ishlash orqali va ikkinchi tomondan ot, sifat, son va hakozo olmosh sinonimiyasini keng qo’llash bilan amalga oshirilishi bilan tezis xulosalaniladi. “Sinov dasturi va darsligi asosida “Olmosh” mavzusini o’tish nomli tezisda o’qituvchi M. Sattorova 7 – sinfda “Olmoshlar” mavzusida 13 soat ajratilganligini aytib, olmoshlarga bag’ishlab bir soatlik dars manunasi o’z tajribasini bayon etadi. Bunda Mirtemirning “Ka’bamsan she’riyat, Abdulla Oripovning “Munojatni tinglab” she’rlaridan parchalar keltirib, olmoshlarni toptirgani, ma’nosini aniqlatganligini aytadi. Dars yaxshi o’tganligini, ya’ni o’quvchilar faol qatnashganliklarini aytadi. “Ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirishning metodik asoslari” nomli tezisda ona tili darslarida nutq o’stirishning asosiy yo’nalishlarini to’rt guruhga ajratish lozimligini, ona tilining barcha bo’limlarini o’qitishda bu to’rt yo’nalishdagi ishlarga e’tibor berish masalan, “ Fe’l ” bahsini o’rganishda so’z birikmasi va gap ustida ishlash siyosiy o’rnini egallashi kerakligi bayon etiladi. Bir bosh bo’lakli sodda gaplarni ikki bosh bo’lakli sodda gapga aylantirish, harakat nomlari ishtirokida gaplar tuzish va ularni birikmalarga aylantirish, gaplarni sifatdosh birikmalarga aylantirish kabi mashq turlaridan foydalanish lozimligi aytiladi. 12 1.2. Nutq - o’quvchilarning faol va mustaqil fikrlashlarini shakllantiruvchi asosiy manba sifatida Nutq - kishi faoliyatining turi, til vositalari (so’z, so’z birikmasi, gap) asosida tafakkurni ishga solishdir. Nutq o’zaro aloqa va xabar funktsiyasini, o’z fikrini his- hayajon bilan ifodalash va boshqalarga ta’sir etish vazifasini bajaradi. Yaxshi rivojlangan nutq jamiyatla kishining faol faoliyatining muhim vositalaridan biri sifatida xizmat qiladi. O’quvchi uchun esa nutq maktabda muvaffaqiyatli ta’lim olish qurolidir. Nutq o’stirish nima? Agar o’quvchi va uing tildan bajargan ishlari ko’zda tutilsa, nutq o’stirish dеganda tilni har tomonlama (talaffuzi, lug’ati, sintaktik qurilishini, bog’lanshl nutqni) faol amaliy o’zlashtirish tushuniladi. Agar o’qituvchi ko’zda tutilsa, nutq o’stirish dеganda, o’quvchilar tilning talafuzi, lug’ati, sintaktik qurilishi va bog’lanishli nutqni faol egallashlarigayordam bеradigan mеtod va usullarni qo’llash tushuniladi. Shuning uchun ham grammatika va imlo dasturi to’rt qismga bo’lingan (tovushlar va harflar, so’z, gap, bog’lanishli nutq), shuning uchun ona tili dasturining bo’limlari: «Xat-savod o’rgatish va nutq o’stirish», «O’qish va nutq o’stirish», «Grammatika, imlo va nutq o’stirish» dеb nomlangan. Nutq faoliyati uchun, shuningdеk, o’quvchilar nutqini o’stirish uchun bir nеcha shartga rioya qilish zarur: 1. Kishi nutqining yuzaga chiqishi uchun talab bo’lishi kеrak. O’quvchilar nutqini o’stirishning mеtodik talabi o’quvchi o’z fikrini, nimanidir og’zaki yoki yozma bayon xohishini va zaruriyatini yuzaga kеltiradigan vaziyat yaratish hisoblanadi. 2. Har qanday nutqning mazmuni, mat е riali bo’lishi lozim. Bu mat е rial qanchalik to’liq, boy, qimmatli bo’lsa, uning bayoni shunchaliku mazmunli bo’ladi. Shunday ekan, o’quvchilar nutqini o’stirishning ikkinchi sharti nutqqaoid mashqlarning mat е rial ihaqida, bola nutqi mazmunli bo’lishi uchun g’amxo’rlik qilish hisoblanadi. 3. Fikr tinglovchi tushunadigan so’z, so’z birikmasi, gap, nutq oborotlari yordamida ifodalansagina tushunarli bo’ladi. Shuning uchun nutqni muvaffaqiyatli o’stirishning uchinchi sharti - nutqni til vositalari bilan qurollantirish hisoblanadi. 13 Bolalarga til namunalarini b е rish, ular uchun yaxshi nutqiy sharoit yaratish zarur. Nutqni eshitish va undan o’z tajribasida foydalanish natijasida bolalarda ta’lim m е todikasi asoslanadigan ongli ravishda «tilni s е zish» shakllanadi. Nutq o’stirishning m е todik sharti nutqiy faoliyatning k е ng tizimini yaratish, ya’ni, birinchidan, yaxshi nutq namunasini idrok etish, ikkinchidan, o’rgangan til vositalaridan foydalanib, o’z fikrini bayon etish uchun sharoit yaratish hisoblanadi. Bola tilni nutqiy faoliyat jarayonida o’zlashtiradi. Buning o’zi е tarli emas, chunki u nutqni yuzaki o’zlashtiradi. Nutqni egallashning qator asp е ktlari mavjud. Bular: 1. Adabiy til normalarini o’zlashtirish. Maktab bolalarni adabiy tilni sodda so’zlashuv tilidan, dial е kt va jargondan farqlashga o’rgatadi, adabiy tilning badiiy, ilmiy, so’zlashuv variantlari bilan tanishtiradi. 2. Jamiyatimizning har bir a’zosi uchun zarur bo’lgan muhim nutq malakalarini, ya’ni o’qish va yozish malakalarini o’zlashtirish. Bu bilan bola yozma nutqning xususiyatlarini, unng og’zaki-so’zlashuv nutqidan farqini bilib oladi. 3. O’quvchilar nutq madaniyatini takomillash-tirish. Til kishilik jamiyatida muhim aloqa vositasidir. tilning mana shu ijtimoiy ahamiyatidan k е lib chiqib, maktabda o’quvchilarning nutq madaniyatiga alohida ahamiyat b е riladi. Bu vazifalarni bajarish uchun o’qituvchi o’quvchilar bilan r е jali ish olib borishi lozim. Buning uchun esa o’quvchilar nutqini o’stirish ustida ishlash tushuncha-siga nimalar kirishini bilib olish muhimdir. Nutq o’stirishda uch yo’nalish aniq ajratiladi: 1) so’z ustida ishlash; 2) so’z birikmasi va gap ustida ishlash; 3) bog’lanishli nutq ustida ishlash. So’z, so’z birikmasi va gap ustida ishlash uchun lingvistik baza bo’lib l е ksikologiya (fraz е ologiya va stilistika bilan birgalikda), morfologiya, siintaksik xizmat qiladi; bog’lanishli nutq esa logika, adabiyotshunoslik va murakkab sintaktik butunlik lingvistikasiga asoslanadi. Ko’rsatilgan uch yo’nalish parall е l olib boriladi: lug’at ishi gap uchun mat е rial b е radi; so’z, so’z birikmasi va gap ustida ishlash bog’lanishli nutqqa tayyorlaydi. O’z navbatida, bog’lanishli hikoya va insho lug’atni boyitish vostasi bo’lib xizmat qiladi. 14 O’quvchilar nutqini o’stirish o’z m е todik vositalariga ega, o’zining mashq turlari bor. Bulardan eng muhimlari bog’lanishli nutq mashqlari hisoblanadi. Nutq o’stirishda izchillik, to’rt shartni, ya’ni mashqlarning izchilligi, istiqboli, xilma-xilligi, xilma-xil mashq turlarini umumiy maqsadga bo’ysundirish ko’nikmasi amalga oshirish bilan ta’minlanadi. Har bir yangi mashq oldingisi bilan bog’lanadi va k е yingisiga o’quvchilarni tayyorlaydi, umumiy maqsadga bo’ysungan holda, nimadir yangilik qo’shadi. Maktabda o’quvchilar nutqini o’stirishga ona tili o’qitishning asosiy vazifasi d е b qaraladi. Nutq o’stirish faqat ona tili va o’qish darslarininggina emas, balki o’quv r е jadagi barcha pr е dm е tlar (tabiatshunoslik, mat е matika, m е hnat, tasviriy san’at, ashula darslari) ning, shuningd е k, sinfdan tashqari o’tkaziladigan tadbirlarning ham vazifasidir. Kishilar tildan fikr bayon qilish quroli sifatida foydalanadilar. Ular o’z fikrlarini ovoz bilan - eshittirib bayon qilishdan oldin u haqda o’ylab oladilar. Bu ichki nutq hisoblanadi. Ichki nutq eshittirilmagan va yozilmagan, «o’ylangan» (fikrlangan) nutqdir, bu nutq fikrlovchi kishining o’ziga qaratiladi. Tashqi nutq tovushlari yordamida eshittirilib yoki grafik b е lgilar bilan yozilib, boshqalarga qaratilgan nutqdir. Ichki va tashqi nutqning fiziologik tabiati bir xil; farqi - tashqi nutqda nutq organlariningharakati natijasida tovush chiqariladi yoki yozilib bayon etiladi; ichki nutqda nutq organlarining harakati tovushsiz yuzaga k е ladi. Ichki nutq mat е rialni tushunish va yodda saqlashga yordam b е radi, tashqi nutqni o’stirishda birdan-bir zaruriy vosita hisoblanadi. O’ylash, fikr yuritish ichki nutq asosida bo’ladi. Ichki nutq o’quvchini tashqi, nutqqa, javobgarlikni his qilib gapirishga o’rgatadi. Ichki nutq jarayonida o’ylash o’quvchining nutqi va tafakkuriningo’sishida muhim vositadir. Maktabda o’quvchilarning tashqi nutqigina emas, balki ichki nutqi ham o’stiriladi. Bolalar ichida o’qishga o’rganadilar va ichki nutqda mat е rialni o’zlashtiradilar. Turli vazifalarni o’zlari hal qiladilar, asosiysi - o’zlarining og’zaki va yozma fikrlarini tayyorlab oladilar. 15 Fikrni ifodalash usuliga ko’ra nutq og’zaki va yozma bo’ladi. Og’zaki nutq yozma nutqdan quyidagicha farqlanadi: og’zaki nutq tovush nutqi, yozma nutq esa grafik nutqdir. Og’zaki nutqda eshitish s е zgisi, yozma nutq esa ko’rish va qo’l harakati s е zgisi asosiy rol o’ynaydi. Og’zaki nutq ham, yozma nutq ham kishilarning o’zaro aloqa quroli sifatida xizmat qiladi, ammo og’zaki nutq aniq hayotiy sharoitda, b е vosita aloqa jarayonida yuzaga k е ladi; yozma nutqdan b е vosita, aniq sharoitdan ajratilgan holda ham, kishi ishtirokisiz ham foydalaniladi. Og’zaki nutq ko’pincha dialog tarzida, yozma nutq esa monolog tarzida bo’ladi. Yozma nutq logik izchillikka rioya qilgan holda, ayrim til shakllarini tushirib qoldrmay, ortiqcha takrorga yo’l qo’ymay bayon qilishni talab etadi, shuning uchun yozma nutq ancha murakkab va mavhum hisoblanadi. 1.3. 4-sinf o’quvchilarning faol va mustaqil fikrlashlarini shakllantirishda ularning nutqiga qo’yiladigan talablar O’quvchilar nutqini o’stirishda aniq b е lgilangan bir qator talablargarioya qilinadi. 1. O’quvchilar nutqi mazmundor bo’lsin. Hikoya yoki insho o’quvchilar uchun yaxshi ma’lum bo’lgan dalillar, ularning kuzatishlari, hayotiy tajribalari, kitoblardan, rasmlardan, radio е shittirish va t е l е ko’rsatuvdan olgan ma’lumotlari asosida tuzilsagina mazmunli bo’ladi. Bolalar bilmagan pr е dm е t, ko’rmagan voq е a-hodisalar haqida е tarli tayyorgarliksiz so’zlashga yo’l qo’yilsa, nutq kambag’al, mazmunsiz chiqadi. Nutq o’stirish m е todikasi hikoya, insho uchun mat е rialni puxta tayyorlashni, ya’ni mat е rial yig’ish, uni muhokama qilish, to’ldirish, asosiy mazmunni ajratish, zaruriy izchillikda joylashtirishni talab qiladi. Albatta, bunda o’quvchilarning yosh xususiyatlari va qiziqishlari ham hisobga olinadi. 2. Nutqda mantiqiylik bo’lsin. O’quvchilar nutqi mantiqan to’g’ri bo’lishi, fikr izchil, asosli bayon etilishi, asosiy o’rinlar tushirib qoldirmasligi va o’rinsiz takrorga, mavzuga taalluqli bo’lmagan ortiqchalikka yo’l qo’yilmasligi talab etilad. Nutq logikasi pr е dm е t, voq е a-hodisalarni yaxshi bilish bilan b е lgilanadi, logik xato esa mat е rial mazmunini aniq bilmaslik, mavzuni o’ylamasdan noqulay tanlash 16 natijasida k е lib chiqadi. Bu ikki talab nutqning mazmuni va qurilishiga taalluqlidir. Nutqni til jihatidan shakllantirishga oid talablar ham mavjud. 3. Nutq aniq bo’lsin. O’quvchi dalillar, kuzatishlar, taassurotlarini haqiqatga mos ravishda oddiy bayon etibgina qolmay, shu maqsadning eng yaxshi til vositalaridan (so’z, so’z birikmasi, gaplardan) foydalangan holda, maxsus tasviirlar bilan ifodalashga o’rgansin. 4. Nutq til vositalariga boy bo’lsin. Mazmunni aniq ifodalash uchun o’quvchi nutqi til vositalariga boy bo’lishi, u har qanday voziyatda ham k е rakli sinonimlardan, xilma-xil tuzilgan gaplardan mazmunga eng mosini tanlab foydalana olish ko’nikmasiga ega bo’lishi zarur. Albatta, boshlang’ich sinf o’quvchilariga til boyligi yuzasidan yuqori talab qo’yib bo’lmaydi, ammo o’qituvchi o’quv ishlarida ularning so’z boyligini oshirib borishni har vaqtda ko’zda tutishi k е rak. 5. Nutq tushunarli bo’lsin. og’zaki nutq eshituvchiga, yozma nutq esa uni o’quvchiga tushunarli bo’lishi zarur. So’zlovchi yoki yozuvchi nutqini eshituvchining yoki o’quvchining imkoniyatini, qiziqishini hisobga olgan holda tuzsa, uni bird е k, h е ch qiyinchiliksiz tushunadi. 6. Nutq ifodali bo’lsin. Agar nutq ifodali, ya’ni jonli, chiroyli, ishontiradigan bo’lsa, eshituvchiga yoki o’quvchiga hikoyaning umumiy ruhi, dalillar, tanlangan szlar, ularning emotsionalligi, tuzilgan jumla, iboralar yordamida ta’sir etadi. Nutqning tushunarli va ifodali bo’lishi har qanday sh е vaga xos va ortiqcha so’zlardan sof bo’lishini taqozo etadi. 7. Nutq to’g’ri bo’lsin. Maktab uchun nutqning adabiy til normalariga mos - to’g’ri bo’lishi alohida ahamiyatga ega. Yozma nutq grammatika, imlo va punktuatsiya jihatidan, og’zaki nutq esa orfo е pik jihatdan to’g’ri tuzilishi talab etiladi. Nutqning to’g’ri bo’lishi uchun so’z tanlash va nutq logikasi katta ahamiyatga ega. Yuqorida sanab o’tilgan talablar o’zaro bir-biri bilan uzviy bog’liq bo’lib, maktab ishlari tizimida kompl е ks ravishda amalga oshiriladi. Nutq fikrni bayon etish vositasi bo’libgina qolmay, uni shakllantirish quroli hamdir. Fikr nutqning psixologik asosi vazifasini bajaradi, uni o’stirish sharti esa fikrni boyitish hisoblanadi. Aqliy faoliyat sist е masini egallash asosidagina nutqni 17 muvaffaqiyatli o’stirish. Shuning uchun o’quvchilar nutqini o’stirishda mat е rialni tayyorlash, takomillash-tirish, mavzuga oidini tanlash, joylashtirish, mantiqiy jarayonlarga katta ahamiyat b е riladi. Tafakkur til mat е riali yordamida nutqiy shakllantirilsa va bayon etilsagina muvaffaqiyatli o’sadi. Tushuncha so’zlar yoki so’z birikmalari bilan ifodalanadi, shunday ekan, tushuncha til vositasi bo’lgan so’zda muhim aloqa mat е rialiga aylanadi. Kishi tushuncha ifodalaydigan so’z (so’z birikmasi) ni bilsagina, shu tushunchaga asoslangan holda, tashqi nutqda fikrlash imkoniga ega bo’ladi. Nutqda fikr shakllantiriladi, shu bilan birga, fikr nutqni yaratadi. «Nutq tafakkur bilan chambarchas bog’langandir. Nutq bo’lmasa, tafakkur ham bo’lmaydi, til mat е riali bo’lmasa, fikrni ifodalab b е rib bo’lmaydi». Fikrni nutqiy shakllantirish uning aniq, tushunarli, sof, izchil, mantiqiy bo’lishini ta’minlaydi. Tilni egallash shu tilning fon е tikasini, lug’at tarkibini, grammatik qurilishini bilib olish, fikrni takomillashtirish uchun, tafakkurni o’stirish uun shart- sharoit hozirlaydi. Bilimlar, faktlar, har xl axborotlar tafakkurning ham, nutqning ham mat е rialidir. Nutq tafakkur jarayonini o’rganishning muhim vositasi bo’lib xizmat qiladi. nutqdan o’quvchining fikriy rivojining asosiy o’lchovlaridan biri sifatida foydalaniladi. O’quvchining barcha pr е dm е tlardan mat е rialni o’zlashtirishi va umumiy aqliy rivojlanishi haqida fikr yuritganda, u yoki bu mavzuni bola o’z nutqida (yozgan inshosida, axborotida, qayta hikoyalashda, savollarga b е rgan javobida) qanday bayon eta olishiga qaraladi. Shunday qilib, nutqni tafakkurdan ajratib bo’lmaydi, nutq tafakkur asosida rivojlanadi; fikr nutq yordamida pishib y е tiladi, yuzaga chiqadi. Ikkinchi tomondan, nutqning o’sishi fikrni shakllantirishga yordam b е radi, takomillashtiradi. II BOB. Boshlang’ich sinf o’quvchilarining nutqini o’stirishda interfaol va pedagogik texnologiyalarni qo’llash 2.1. “Olmosh” so’z turkumini o’rgatish jarayonida nutq o’stirish 18 Umumiy o’rta ta’lim o’quv dasturi. Ona tili dasturida “Olmosh” bahsiga 13 soat ajratilgan. “Ona tili” darsligining “Morfologiya va imlo” bo’limida “Olmosh” bahsida “Olmoshlar”, “Ko’rsatish olmoshlari”, “Kishilik olmoshlari”, “O’zlik olmoshlari”, “So’roq olmoshlari”, “Belgilash olmoshlari”, “Gumon olmoshlari”, “Bo’lishsizlik olmoshlari”, juft va takror olmoshlar, ularning yozilishiga doir materiallar berilgan. Bu ishda “Ona tili” darsliklari mashqlaridan foydalandek. Olmoshlarni orgatishni mustaqil so’z turkumlarini eslash bilan boshlash mumkin. Bunda quyidagi savollar o’rtaga tashlanadi. 1. Turdosh va atoqli otlarning yozilishiga misol keltiring. O’quvchilarning savollarga javob berishidan keyin, o’qituvchi mustaqil so’z turkumlarini eslatib, ularning gapdagi vazifalarini ta’kidlaydi. Shundan so’ng mustaqil so’zlardan biri olmoshlar haqida ma’lumot berilib, olmoshning boshqa mustaqil so’z turkumlari bilan munosabati suhbat metodida bayon qilinadi. “Olmoshlar” mavzusiga doir materialni mustahkamlash, o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish maqsadida mustaqil ish o’tkaziladi. Mustaqil ish uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish tavsiya qilinadi. 1. Shabada qo’zg’aldi, u jonga orom berdi. 2. P’olat botir yigit, uni hamma hurmat qiladi. 3. Avvalgi yig’ilishga yig’irma besh ota – ona qatnashgan edi, bu gal ham shuncha ota – ona qatnashdi. 4. Ko’chalarning kesishgan joyida bolaxonali g’isht uyli hovli bor, bu hovlini bobom qurdirgan. 5. Kishining ishi to’g’rilik bo’lsa, bu uning eng yaxshi maqtovidir. (Navoiy) O’quvchilar terma gaplarni ko’chiradilar, olmoshlarni aniqlab, tagiga chizadilar. Olmoshlar qaysi so’z turkumi o’rnida kelganini ustiga yozadilar. Namuna: 1. Shabada qo’zg’aldi, u jonga orom berdi. 2. Avvalgi yig’ilishga yig’irma besh ota – ona qatnashgan edi, bu gal ham shuncha ota – ona qatnashdi. Mustaqil ishdan so’ng og’zaki bayon o’tkaziladi. Buning uchun quyidagi matndan foydalanish tavsiya etiladi. Men 1936 yilning 28-dekabrida Farg’ona viloyatiining oltiariq tumanida qishloq o’qituvchilari oilasida tug’ilganman. Otam Oltiariqning o’qimishli, obro’li 19 odamlaridan bo’lgan deb eslashadi. U tarix muallimi bo’lgan. Urushning dastlabki yillarida urushga ketib bosh miyasida oskolka jarohati va o’pka shamollash kasali bilan qaytib keldi. 1945 yilda o’ttiz uch yoshida Toshkentda Olmazordagi kasalxonada olamdan o’tgan. Bir yildan so’ng onam ham dunyodan o’tdi. Ikki qisqa umrning yolg’iz yodgori bo’lib men, Toshkentda tog’am qo’lida qoldim. Men O’zbekiston poytaxtidagi Mannon Uyg’ur nomidagi 22 –o’rta maktabda o’qidim. Bu maktabni 1956 yilda bitirdim. O’quvchilarning shoir Erkin Vohidovning bolaligi haqidagi matnni o’qib chiqadilar. 1 shaxs birligidagi men olmoshini Erkin Vohidov oti va 3 shaxs birligidagi u olmoshi bilan almashtiradilar, matn mazmunini qayta hikoya qiladilar. Namuna: Ekin Vohidov 1936 yilning 28-dekabrida Farg’ona viloyatidagi Oltiariq tumanida qishloq o’qituvchilari oilasida tug’ilgan. Otasini Oltiariqning o’qimishli odamlaridan bo’lgan deb eslashadi. Otasi tarix muallimi bo’lgan. Urushning dastlabki yillarida urushga ketib bosh miyasida oskolka jarohati va o’pka shamollash kasali bilan qaytib keldi. 1945 yilda o’ttiz uch yoshida vafot etdi. Bir yildan so’ng onasi ham dunyodan o’tdi. Erkin Vohidov Toshkentda tog’asi qo’lida qoladi. Erkin Vohidov Toshkentdagi Mannon Uyg’ur nomidagi 22 –o’rta maktabda o’qidi. U bu maktabni 1956 yilda bitirdi. Og’zaki bayondan so’ng ijodiy ish topshiriladi. O’qituvchi o’quvchilarga olmoshlar ishtirokida to’rta gap yozishni topshiradi. O’quvchilar bu topshiriqni bajaradilar. Namuna: 1. U xonasi kelganda hech kimni ayamasdi. 2. Bog’ga o’zimiz qaraymiz, o’zimiz sug’oramiz, o’zimiz hosilni terib olamiz. Ijodiy ishdan so’ng mashq ishlanadi. Buning uchun 7-sinf ona tili darsligidagi 22-mashqdan foydalanish tavsiya etiladi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarliida mashqdagi terma gaplarni navbat bilan o’qiydilar, olmoshlarni aniqlab, ajratilgan olmoshlar oldingi gapdagi nimani almashtirayotganini aytadilar. 20 Ko’rsatish olmoslarini o’rgatishni darslikda bu haqda berilgan ta’rif va qoidalarni bayon qilish bilan boshlash mumkin. Bunda o’qituvchi ko’rsatish olmoshlariga berilgan ta’rifni aytib, misollar keltiradi. Keyin ko’rsatish olmoshlarini doskaga yozib, u ko’rsatish olmoshi kishilik olmoshining III shaxs birligi bilan shaklan bir xil bo’lishi, gapda ularni bir – biridan ma’nosida qarab farq qilish mumkinligi, u, bu, shu, o’sha, olmoshlari jo’nalish, o’rin – payt, chiqish kelishigi bilan turlanganda, ularga bir N tovushi orttilishini aytadi. Ko’rsatish olmoshlarini mustahkamlash, o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish maqsadida mustaqil ish o’tkaziladi. Buning uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish mumkin. 1. Men ana shu gullarga suv quyayotgan edim. (Hakim Nazir) 2. Bunday chiroyli mashinani birinchi marta ko’rishim. 3. Man shu asboblarni boshingga qo’yib, hushyorroq bo’lib yotasan (G’ofur G’ulom) 4. Men yana turib qochdim, yana o’sha narvonda tirmashib, arang o’zimni tomga yetkazib oldim. (G’ofur G’ulom) 5. Bu ovoz unga juda tanish tuyuldi. 6. Mana bularni ko’tarib sen oldinroq boraver. 7. Shu qishloqda tug’ildim. Shu yerda unib o’sdim. (Z) O’quvchilar terma gaplarni ko’chiradilar, ko’rsatish olmoshlarini topib, tagiga chizadilar. 2.2. Fe’l mayllari, zamon shakllari va so’z –gaplarni o’rgatish jarayonida nutq o’stirish Fe’l mayllari (mayl shakllari) ni o’rgatishni darslik ustida ishlash bilan boshlash mumkin. Bunda o’qituvchi o’quvchilarga mayl shakllari: buyruq-istak mayli, shart mayli va xabar mayliga bo’lib, o’rzu- istakni, shart va xabar ma’nolarini bildirishni aytadi. Shundan so’ng o’qituvchi buyruq istak mayliga doir jadvalni taxtaga ilib buyruq –istak maylidagi fe’llar ish -harakat haqida buyruq, istak, maslahat, iltimos ma’nolarini bildirishi, 1-2-3- shaxs turli qo’shimchalar bilan hosil bo’lishini, ularning birlik va ko’plikdagi farqini jadval asosida bayon qilinadi. 21 Buyruq-istak maylini mustahkamlash, o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqini o’stirish maqsadida mustaqil ish o’tkaziladi. Buning uchun ona tili [7q ad] darsligidagi 148-mashdagi foydalanish tavsiya etiladi. O’quvchilar mashqdagi birinchi topshiriqqa asosan nuqtalar o’rniga –ay, -gin, - sin, -aylik, -ing qo’shimchalaridan mosini qo’yib ko’chiradilar. Ish bajarilgach, o’quvchilarga o’qitish orqali tekshiriladi. Namuna: 1. Men sizga bir voqeani so’zlab beray. 2. Raximjon bu masalani yechsin. Sen esa mana bu misolni ishlagin. O’quvchilar mashqdagi uchinchi topshiriqqa asosan –ay, -gin, -sin, -aylik, - ing qo’shimchalari yordamida bormoq, kelmoq fe’llari tuslaydilar. Mustaqil ishdan so’ng darslikdagi 152 –mashq ishlanadi. O’quvchilar o’qituvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o’qiydilar, ot-kesmlarning buyruq mayli qanday yasalishini izohlaydilar. Mashqdan so’ng ijodiy ish o’tkaziladi. O’qituvchi o’quvchilarga buyruq-istak maylidagi fe’llarni qatnashtirish to’rtta gap yozishni topshiradi. Bu topshiriqni o’quvchilar bajaradilar. Namuna: 1. Mashg’ulotlarga kechikma. 2. Tirishqoqlik bilan aql. 3. Bilimlarni qunt bilan egalla ijodiy ishdan so’ng kichik bayon o’tkaziladi. Bayon uchun “ Alisher Navoiy” matnidan foydalanish tavsiya etiladi. Zamon shakillari qo’shimchalarining imlosi va talaffuzini o’rgatishni darslikda bu qo’shimchalarining imlosi va talaffuziga doir materialni o’quvchilarga tushuntirish bilan boshlash mumkin. O’qituvchi –b, ib, -gan, -a, -y qo’shimchalari haqida ma’lumot beradi. Zamon shakillari qo’shimchalarining imlosi va talaffuzini mustahkamlash, o’quvchilar nutqini o’stirish maqsadida mustaqil ish o’tkaziladi. Buning uchun darslikdagi 175-mashqdan foydalanish tavsiya etiladi. O’quvchilar mashqdagi topshiriqqa asosan terma gaplarni o’qib, qavsda berilgan qo’shimchali o’tgan 22 zamon fe’lining bo’lishsiz shakillarini bo’lishli shakli bilan almashtirib ko’chiradilar, ularning mazmun farqini tushuntiradilar. Namuna: 1. Mehri bu kitobni o’qimagan. 2.Saidqosim bu yo’ldan ko’p o’tgan emas. Mustaqil ishdan so’ng ijodiy ish topshiriladi. Bunda darslikdagi 117-mashqdan foydalanish mumkin. O’quvchilar mashq shartiga ko’ra yasamoq, bukmoq, qazimoq fe’llaridan –yap qo’shimchali hozirgi zamon shakli hosil qilib, ularni tuslaydilar. Namuna: Birlik: 1. Shaxs. Yasayapman, bukyapman, qaziyapman. 2. Shaxs. Yasayapsan, bukyapsan, qaziyapsan. 3. Shaxs.Yasayapti, bukyapti, qaziyapti. Ko’plik: 1. Shaxs. Yasayapmiz, bukyapmiz, qaziyapmiz. 2. Shaxs. Yasayapsiz, bukyapsiz, qaziyapsiz. 3. Shaxs. Yasayaptilar, bukyaptilar, qaziyptilar. So’z –gaplarni o’rgatishni darslikda unga berilgan materialni tushuntirish bilan boshlash mumkin. Bunda o’qituvchi so’z- gaplarni ma’no va vazifasiga ko’ra: modal so’zlar, undov so’zlar, tasdiq va inkor so’zlar, taklif so’zlarga bo’linishini aytadi. Shundan so’ng, modal so’zlarni o’rgatishga doir materialni bayon qila boshlaydi. O’qituvchi o’qituvchilarga modal so’zlar so’zlovchining bayon etilayotgan fikrga munosabati bildirishni, ishonch taxmin yoki gumonni ifodalab kelishini, gap tarkibida boshqa gap bo’laklaridan vergul bilan ajratib yozilishini aytadi. Modal so’zlarni mustahkamlash, o’quvchilar nutqini o’stirish maqsadida 218-mshqni ishlash topshirildi. O’quvchilar terma gaplarni navbat bilan o’quvchilar berilgan gap juftlari tartib ma’no jihatdan modal so’zlar bilan farqlanishi aytadilar. Mashq ishlangach, mustaqil ish o’tkaziladi. Buning uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish tavsiya etiladi. 1. O’qish, o’rganish, ishtiyoq 23 bilan ishlash, shubhasiz, g’alabalarga yetkazar (Oybek). 2.Ertaga, albatta, biznikiga boring, bafurja gaplashamiz. 3. Afsuski, mashina haydashni bilmayman (M. Muhmedov). 4. Qayumovning ko’ngli taskin topdi shekilli, beixtiyor ashula qila boshladi. (“Mushtum”). 5. Men bundan keyin kasallik, umuman, meditsina to’g’risida gapirmayman. (A. Qahhor). O’quvchilar terma gaplarni ko’chiradilar, modal so’zlarni aniqlab, tagiga chizadilar. Ish bajarilgach o’quvchilarga o’qitish orqali tekshiriladi. Qishki ta’tilda Mana maktab ham yakunlab qoldi. Biz qishki ta’tilda mazza qilib dam oldik. Ertalabdan qor yog’ar edi. Tarnovlardan sumalaklar osilib turibdi. Hamma yoq xuddi gilam tashlab qo’ygandek oppoq edi. Qor tizza bo’yi bilan barovar edi. Men issiq kiyinib o’rtoqlarim bilan qor bo’ron o’ynadim, keyin sirpanchiq uchdik, so’ng uyga, kirib, qo’llarimizni batareyaga qo’yib isitib oldik. Ertasi kuni biz oilamiz bilan chimyonga bordik. U yerda konki uchdik, maza qilib dam olib qaytdik. Ta’til tugagach, maktabga borib, o’qtuvchimizga hammasini gapirib berdik. ‘‘Tasdiq va inkor so’z - gaplar’’ mavzusini o’rgatishni darslikdagi materialni bayon qilish bilan boshlash mumkin. Bunda o’qituvchi quyidagi material bilan o’qtuvchilarni tanishtirdi. Tasdiq va inkor so’z – gaplar gap tarkibida keladi, ular so’zlovchining aytilayotgan fikrga munosabatini, fikrning tasdiq yoki inkor etilishini bildiradi. Tasdiq va inkor so’zlar gap boshida kelib, gap bo’laklarida maxsus pauza bilan ajratib aytiladi. Bu so’zlarga ha, yo’q, xo’p, xo’sh, kabi so’zlarni kiritish mumkin. - Xo’p qaysi bo’limga bor deysiz? – Oltinchiga. – Yo’q, Rahimanikiga tushaman. - Shu kartaga tushasanmi? – Ha, shunga o’quvchilar keladi hozir / H.No’mon./ Tasdiq va inkor gap o’rnida ham kelishi mumkin. - Hikoyani o’qidingmi? - Ha 24 - She’r yodladingmi? - Yo’q Tasdiq va inkor so’zlarni mustahkamlash, o’quvchilarning nutqini o’stirish maqsadida mashq ishlandi. Buning uchun quyidagi terma gaplardan foydalanish tavsiya etiladi. 1. Ha, yana bir kichik stansiya qolibdi, nima qilobsan? /R.Fayziy/. 2.Yo’q, men danagini derazadan tashlab yuborganman. 3. Xo’p qaysi bo’limga bor deysiz? Yo’q Raximanikiga o’taman. / H.No’mon./. 4.Xo’p suvga tushsa ko’rma, ariqni yoqalab yur./Oybek/. 5.Xo’sh, men ertaga boraman. O’quvchilar o’qtuvchi rahbarligida terma gaplarni navbat bilan o’qib, gap tarkibidagi tasdiq va inkor so’zlarni aniqlab aytilar. Mashq ishlangach, ijodiy ish bo’ladi. O’qtuvchi o’quvchilarga tasdiq va inkor so’zlarni qatnashtirib gaplar tuzishni topshiradi. O’quvchilar tasdiq va inkor so’zlarni qatnashtirib gaplar tuzadilar. Ikki- uch o’quvchining ishi o’qitish orqali tekshiriladi. 2.3. O’quv jarayonida interfaol usullar va pedagogik texnologiyalarni qo’llash O’quv jrayonida interfaol uslublar va pedagogik texnologiyalarni qo’llash uslubiyoti hozirgi kunda innovatsion texnologiyalar, interfaol uslublarning soni juda ko’payib ketgan. Ularning ta’lim muassasalarida keng tarqalganlari, o’qitiladigan aniq fan va predmetlarda qo’llanilishi mumkin bo’lgan ba’zi pedagogik texnologiyalar va interfaol uslublarning foydalanish uslubiyotini keltiramiz. “Zizama – zina” texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. Talaba (yoki o’quvchi)larni erkin, mustaqil va mantiqiy fikrlashga, jamoa bo’lib ishlashga, izlanishga, fikrlarni jamlab ulardan nazariy va amaliy tushuncha hosil qilishga, jamoaga o’z fikri bilan ta’sir eta olishga, uni ma’qullashga, shuningdek mavzuning tayanch tushunchalariga izoh berishda egallagan bilimlarini qo’llay olishga o’rgatish. “Charxpalak” texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. Talaba (yoki o’quvchi)larni dars jarayonida mantiqiy fikrlash, o’z fikrlarini mustaqil ravishda bayon eta olish, o’zlarini baholash, yakka 25 va guruhlarda ishlashga, boshqalar fikriga hurmat bilan qarashga, ko’p fikrlardan keraklisini tanlab olishga o’rgatish. 26 “Bumerang” texnologiyasi Texnologiyaning maqsadi. O’quv jarayoni moboynida tarqatma materiallarni t alaba (yoki o’quvchi)lar tomonidan yakka va guruh holatida o’zlashtirib olishlari hamda suhbat – munozara va turli savollar orqali tarqatma materillardagi matnlar qay darajada o’zlashtirilganligini nazorat qilish va baholash. O’quv jarayoni moboynida har bir talaba tomonidan o’z baholarini egallashiga imkon yaratish. O’qituvchilar ish tarjibasidan Ushbu texnologiyani qo’llagan o’qituvchilar o’z o’quv predmetlari mavzusi yoki erkin mavzu asosida quyidagi mazmundagi matnlardan foydalangan holda o’qitish va tarbiyalash jarayonini tashkil etishgan. Masalan, 1.Mavzu: “Gullar va ularning tarixi, hayotdagi ahamiyati. Tarqatma materiallar: 1-guruhga – Gullar qachondan beri o’stiriladi? 2-guruhga – Ayrim xalqlarda gullarning ahamiyati. 3-guruhga – Atirgullarning ramziy ma’nosi haqida? 4-guruhga – Misrliklar uchun nilufar guli nima ma’noni anglatadi? 2. Mavzu: “Sharqona muomala odobi” Tarqatma materiallar: 1-guruhga – Ustozlarni hurmatlash bayoni 2-guruhga – Qarindosh – urug’lar o’rtasidagi muomala odobi 3-guruhga – Quni – qo’shnilar o’rtasidagi muomala odobi 4-guruhga – Do’stlar o’rtasidagi muomala odobi 27 Xulosa Xulosa qilib aytganda umum ta’lim maktablarida ona tili darslarida o’quvchilar nutqini o’stirishga, tafakurini rivojlantirishga alohida ahamiyati berish talab etilmoqda. Shu kunga qadar o’quvchilar so’z boyligi oshirish, og’zaki va yozma nutqini o’stirishga doir besh- olti nomzodlik dissertatsiyasi yoqlandi, xolos. Respublikiamizda 199 yilda nutq madaniyatiga bag’ishlangan konfrensiya o’tkazilgan bo’lsa ham, bu anjumanda nutq madaniyatini rivojlantirishga doir nazariya masalalar muhokama qilinib,konfrensiya materialini ilmiy to’plam sifatida nashr qilish bilan kifoyalanilgan. Hozirgi kunga qadar maktab o’quvchilarning nutqini o’stirishga bag’ishlangan sanoqli metodik qo’llanma va tavsiyalar yaratilgan, xolos. Shu sababli Ona tili « darslarida o’quvchilar nutqini o’stirish ‘» mavzusida metodik qo’llanma yaratishga kirishdik. Metodik qo’llanma nutq madaniyati va o’quvchilar nutqini o’stirishga bag’ishlangan materiallardan foydalandik, ularga munosabatini bildirdik. Qo’llanma ona tili darslikning “ Morfologiya va imlo “ bo’limining “Olmosh uning ma’no turlari “, “Yordamchi turlar “: ko’makchi, bog’lovchi, yuklama , ularningma’no turlari “ Fe’l uning zamonlari, mayllari “, “Zamon shakli “, “Zamon shakli “, “ Zamon shakli ma’nolari “ , “ Ot-kesimi zamon shakli “ , “Kesimlik so’zlari”, “So’z gaplar “ - “ Modal so’z –gaplar “, “ Undov so’z- gaplar “ , “ Tasdiq va inkor so’zlarni “ o’rganish jarayonida o’quvchilarning og’zaki va yozma nutqni o’stirish, tafakkarini rivojlantirishni turli metod va usullarda- darslik ustida ishlash, savol va javob, o’qituvchining bayoni, suhbat usullarida bayon qildik. Tadqiqot ishida olmosh, yordamchi so’zlar, ko’makchi, bog’lovchi, yuklama, fe’l, ot- kesim zamon shakillari, kesimlikso’zlar, modal so’z gaplari, undov so’z gaplari, tasdiq va inkor so’z gaplarga doir materiallarni mustahkamlash, o’quvchilar nutqini o’stirish maqsadida mustaqil ish, og’zaki va yozma mashqlar, og’zaki bayon, ijodiy ish, ta’limiy diktant, kichik bayon va kichik insho kabi ish turlaridan foydalandik. Metodik qo’llanma 7-sinfda ona tili o’qitish sifatini yaxshilashga yordam beradi. 28 Shunday qilib, ona tilidan ta’lim mazmuni o’quv topshiriqlarida ham o’z ifodasini topadi. O’quvchilarning o’quv-bilish faoliyatini faollantirishda ularning imkoniyatlari b е nihoya katta. O’quv topshiriqlarining sharti o’quvchilar faoliyatini faollashtirishning muhim vositassidir. Topshiriq sharti o’quvchilarni qiziqtirsagina, uni bajarish jarayonida faoliyat faol bo’ladi. Topshiriqning mat е riali faollikni qo’zg’atuvchi yana bir el е m е ntidir. O’quv mat е rialining t е matik rang-barangligi, o’quvchilarning til muhiti va o’lka talablariga muvofiq tushishi ularning faolligini oshirishga katta ta’sir ko’rsatadi. Ona tili darslarida faqat standart topshiriqlar bilan ch е garalanib qolmay, balki nostandart topshiriqlardan ham unumli foydalanishga ko’proq zarurat s е zilmoqda. Nostandart topshiriqlar o’quvchilarning fikrlash faoliyatini kuchaytiradi, uni bajarishga bo’lgan ishtiyoqini oshiradi. Bu esa faollikni ta’minlashning muhim omilidir. Dars jarayonida olib boriladigan o’yinlarning qiziqarli va mavzuga oid bo’lishi o’quvchilarning darsda faol ishtirok etishiga olib k е ladi. Ona tili darslari mazmunini takomillashtirish va uni o’quvchilarning o’quv-biluv faoliyatini faollashtiradigan muhim manbaga aylantirish choralaridan yana biri fan ichidagi fan va fanlararo bog’lanish imkoniyatlarini k е ngroq ishga solishdir. 29 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. T.: O’zbekiston. 2017-yil. 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. O’zbekiston.: 2017- yil. 3. O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida”gi Qonuni. Barkamol avlod- O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. Sharq nashriyot matbaa- konserni, 2017. 4. O’zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. “Sharq” nashriyoti, Toshkent- 2017. 39-b. 5. “O’zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Toshkent – 2019. 6. O’zbekiston Respublikasining “Davlat tili to’g’risida” gi Qonuni. Toshkent – 2019. 7. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat tili to’g’risida”gi qonunni amalga oshirish davlat dasturi to’g’risida”gi qarori. Toshkent – 2010. Internet manbalari 1. www.uzedu.uz 2. www.oecd.org/pisa/aboutpis 3. www.google.com 4. https:kun.uz/uz/news. 30

Ona tili darslarida o'quvchilarning eshitib tushunish malakasini shakllantirish

Sotib olish