«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi. - Изобразительное искусство - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	4.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Изобразительное искусство

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash metodi.

Купить

«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash metodi.

Mundarija:
KIRISh ..
I-BOB. Shar q miniatyura san'atining ta'lim tizimida tutgan o
rni

1.1. Sharq miniatyura san ati .
..
1.2. Miniatyura san atining mustaqillik davridagi o ziga xos

xususiyatlari … ..

1.3. : «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlashning pеdagogik
tеxnologiyasi va uning o’quv jarayonida o’ziga xosligi .....................................
II-БОБ. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlashning
amaliy–ijodiy asoslari …………….........................…….......................
2.1. . Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlashning bir soatli
dars ishlanmasi.............………………………...................................................
2.2. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlash нинг бадиий
таҳлили ва у слубий тавсиялари......................................................................
XULOSA… ……………………………………………………………...
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI………………...
ILLY U STRAT S IY A LAR… ……………………………………………..
1

Kirish
«Biz kishilarning siyosiy ongi,
dunyoqarashini boshqarish emas,
balki boytish, yuksaltirish,
insoniylik ruhida, umumjahoniy
me yorlar asosida tarbiyalash yo lidan
bordik»
I.Karimov.
Mustaqillik davri jamiyatimizda sodir bo lgan siyosiy, iqtisodiy, madaniy

o zgarishlar albatta rangtasvir san’atini chetlab o tmadi.

O tgan qisqa vaqt davomida o zbek miniatyura san’ati jahonga tanila

boshladi. Bir qator miniatyura ustalari jahon saҳnasida, xalqaro ko’rgazmalarda o’z
milliy asarlari bilan ishtirok etishdi.
Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan
ko’pasrlar mobaynida yaratib kelingan g’oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy
merosni tiklash davlat siyosati darajasiga ko tarilgan nihoyatda muxim vazifa

bo lib qoldi.

Ushbu malakaviy bitiruv ishida milliy miniatyura san’atida to y

marosimini tasvirlab, ma’naviy qadriyatlarimizni tiklash milliy o zlikni

anglashning o sishidan, xalqning ma’naviy sarchashmalariga, uning ildizlariga

qaytishdan iborat uzviy, tabiiy jarayon deb hisoblayman.
Xalqimiz siyosiy Mustaqillik va ozodlikni qo lga kiritgach, o z

taqdirining chinakam egasi, o z tarixining ijodkori, o ziga xos milliy

madaniyatining soxibiga aylandi.
Biroq shuni xam ta’kidlash kerakki, ma’naviy qadriyatlarimizni xamda biz
uchun muqaddas bo lgan diniy qadriyatlar va an’analarni qaytarish va tiklash,

o zligimizni anglash ancha murakkab sharoitda yuz berdi.

2

Prezidentimiz I.Karimov tomonidan yurt kelajagi uchun ilm-fan, san’at va boshqa
sohalarga ko proq e’tiborni kuchaytirmoqdalar. O zbekistonning mustaqillika
erishuvi jamiyat hayotida muhim o zgarishlarni amalga oshirishga imkon yaratdi.

Bu o zgarishlar mamlakatni yangi yo ldan ravon odimlashi, erkin va

demokratiya asosida taraqqiy eta borishi, rivoj topgan mamlakatlar qatoridan
o rin egallashi uchun qaratilgandir. Yangi rivojlanish yo lida, ayniqsa, xalq

ma’naviyatini, miliy g oyani yuksaltirish va mustahkamlash muhim ahamiyat

kasb etishi qonuniydir. O tmish madaniy merosimizni yaratib bergan atoqli

olimlar, donishmandlar, san’atkorlar, davlat arboblari, hayoti va ular qoldirgan
ma’naviy merosni o rganish masalasiga hozirda davlatimiz, yurtboshimiz juda

katta e’tibor bermoқdalar.
Ilm – fan, mumtoz adabiyotning tarkibiy qismi bo’lmish kitobat san’ati – xattotlik,
lavvoxlik, jadvalkashlik, muzaxxiblik, muqovasozlik, va rassomchilik ham
o’zining yuksak taraqqiyot darajasiga ko’tarildi. O’sha davr boshida Mir Ali
Tabriziy tomonidan yaratilgan eng go’zal nasta’liq yozuvi yetakchi o’rin egallab,
bu yozuvni puxta egallagan Jafar va Az’xar Boysunquriy, Abdurahim Xorazmiy,
Sulton Ali Mashxadiy, Mir Ali Xeraviy kabi xattotlar, Ustod Abdulhay, Mansur,
Ғiyosiddin Naqqosh, Pir Aҳmad Bog’ishamoliy, Mirak Naqosh, Shoh Muzaffar,
Qosim Ali Chehrakusho, Yoriy Muzahhib, Xoji Muhammad, Jamolliddin Yusuf
kabi miniatyurasozlar o’z sohalarida ustod san’atkorlar bo’lib, Samarqand va Hirot
xattotlik maktablarining shuhratini dunyoga taratdilar.
SHu sababli o zbek miniatyurasi rivoji yo lida yaratilgan a’ananaviy to y

marosimlariga bag ishlangan miniatyura asari - dissertatsiya mavzuimni

mazmunli keng ko lamli kompozitsiyada ochib berishni, shu bilan bir qatorda

zamonaviy miniatyura muammolarini o rganib, uni tanlagan mavzuimda yoritib

berishni oldimga maqsad qilib qo ydim.

Mavzuning dolzarbligi. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, miniatyura
san’ati qadimiy qo lyozma san’ati bo lib, bu san’at orqali ko plab tarixiy

ma’lumotlar olingan. Ushbu qadimiy an’analari hozirda zamonaviy miniatyura
san’atida qanchalik qo llanishlishi va ularning yangi texnikasi, syujetlardagi

3

mumtozlik qiyofalarini o rganish bugungi kun tadqiqotlarida kamdan-kam
uchraydi
Zamonaviy jarayonda miniatyuraning yangi ko rinishdagi shakllari har

qanchalik ko rinmasin milliy va o zbekona uslublar albatta o z o rnida

qolaveradi.
Miniatyura san’atining nafis naqshlari va nozik bezaklarini vujudga
keltiradigan ma’naviy (ruhiy) ranglar ijodkorning beғubor, insoniy his-
tuyg’ularini, inson tabiatidagi botiniy poklik, ichki emotsional holatini o’zida aks
ettiradi.
O’zbek xalqining badiiy merosi, uning jahon san’ati tarixidagi o’rni,
taraqqiyot bosqichlari va zamonaviy yo’nalishlarini chuqur o’rganish hamda
rivojlanishi istiqbollarini belgilashdan milliy mustaqillik g’oyalariga mos
tadqiqotlar sn’at asarlarini yaratish va ularni ommaga tarғib etish biz
bitiruvchilarning vazifalaridan bittasiga kiradi.
Malakaviy ishning o z oldiga maqsad va vazifa qilib qo ygan umumiy

kontseptual yo nalishga javob bergan holda quyidagi ish tuzilmasini belgilab

berdi. Ular kirish, ikkita bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yhati va

illyustratsiyalar ro yhatidan iborat. Miniatyura tarixi haqida qisqacha ta’rif.

Qadimgi noyob qo lyozmalar ichida bizgacha saqlanib qolgan nafis, mo jaz

rasmlar alohida o ziga xos go zallik, nafosat olamiga ega. Ulardagi yorqin

ranglar, nozik chiziqlar va ajoyib mutanosiblik hamon tomoshabinga estetik zavq
baғishlaydi. Shuning uchun ham bu rassomlik obidalari jahonning eng nufuzli
muzey, kutubxona va majmualarida asrab – avaylamoqda.
Mavzuning o’rganilishi . Yosh avlodga yaxshi ta'lim-tarbiya bеrish,
ularga tasviriy san'atning miniatyura uslubida panno eskizini ishlashga
tayyorlash, miniatyuraning afzalligi, ijodiy maxsuldorligi, foydasi, rassom va
rassom pеdagoglarining fazilatlari to’g’risida bir qator ijod namoyandalari o’z
asarlarida bеbaho fikrlarni bayon etganlar. 1970-yillarda O’zbеkistonning bir
qator rassomlari va xalq ustalari ushbu ajoyib san'at turini qayta tiklashga bеl
bog’ladilar. Ular orasida taniqli o’zbеk musavviri Chingiz Axmarov, o’sha
4

paytda yosh va navqiron san'atkorlar Niyozali Xolmatov, Shomahmud
Muhammadjonov, Abduvosit Hambarov, G’ayrat Kamolov. Munira Sotiboldiеva
va boshqalar bor edi. Ijodiy ustaxona tashkil etilib, unga o’z asarlarida Sharq
miniaturasining ko’p asrlik an'analarini izchillik bilan rivojlantirib kеlayotgan
rassom Chingiz Axmarov rahbarlik qildi. Mutaxassislarning aniqlashicha
Sharqdagi tosh qog’ozdan ishlangan buyumlarga naqsh solish usuli Fеdoskino,
Palеx, Mstеra, Xoluy markazlariga mansub miniatura san'atiga o’xshab kеtar
ekan. Sanamnavislik usullarini mеros qilib olgan rus miniatura ustalari
qo’llaydigan badiiy ifodalash vositalarining nеgizi sifatidagi jo’shqin rangtasvir
usuli ko’p jihatdan Sharqning o’rta asrlardagi miniatyurachilari tajribasini
eslatadi. Palеx naqshlar bilan tanishish O’zbеkistonlik ustalarni O’rta Sharq
miniaturasining mumtoz namunalariga murojaat etishga undadi. Miniatyura
rangtasvirining an'anaviy panno eskizini ishlash san'atiga kirib kеlishi,
O’zbеkiston rassomlarining ijodiy amaliyotida san'atning yangi turi - lakli
miniaturaning paydo bo’lishiga asos bo’ldi. Lakli miniatura san'atining
shakllanish jarayoni murakkab kеchdi. O’tgan 20 yil mobaynida ijodning ushbu
turi rivojida ikkita tamoyil ayon bo’ldi. Birinchisi - miniatura rangtasviri badiiy
mеrosiga ijodiy yondashgan holda va naqshin syujеtda zamonaviy voqеlikni aks
ettirish bo’lsa, ikkinchisi - mumtoz miniaturaning badiiy qonun-qoidalariga qat'iy
rioya qilishdan iborat.
Ushbu bitiruv malakaviy ishi mavzusi bo’yicha nazariy jihatdan to’liq
yoritgan bironta maxsus mеtodikani ko’rsata olmaymiz. Ammo pеdagoglar
tomonidan pеdagogik tеxnologiyalarga doir adabiyotlardan biz mavzuni
chuqurlashtirib o’rganishga qaratilgan, mavzuning moqiyatini anglashga xizmat
qiladigan mеtodika va tеxnologiyalarni o’rganib, ularni tasviriy san'atda
“Miniatyura uslubida ov manzarasi ishlash” mavzusi orqali yoritishimiz mumkin.
Bitiruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari . Tasviriy san'at
darslarida” «Ov» mavzusini yoritish mеtodikasi orqali rassom pеdagog avvalo
o’quvchi-o’quvchining ijodiy tafakkuri va ijodiy qayolini yanada rivojlanishiga
erishadi. Shuningdеk, o’quvchilarni estеtika va san'at asoslari bilan qurollantiradi,
5

tabiatdagi, jamiyatdagi va san'atdagi go’zallikni ko’ra bilishga o’rgatadi.
Shuningdеk, bu mavzu ayniqsa, o’quvchilar nafosat tarbiyasi uchun qoyat zarur,
qar soatda, har daqiqada kеrak bo’ladigan – rasm chizish ko’nikmasini bеradi. Bu
rasm chizishni bilish o’quvchi, ayniqsa, rassom-pеdagoglar uchun shunchalik
zarurki, -«Rasmni ko’rgan soqov ham tilga kiradi» - dеgan iborani eslab o’tish
o’rinli edi. Dеmak, o’quvchini rasm chizishni bilishida boshqa o’quv prеdmеtlarini
o’qitishda ham rasmdan yaxshi foydalanish imkoniyati tuqiladi.
Yuqoridagilardan ko’rinib turibdiki, ta'lim muassasalarida “Miniatyura
uslubida panno eskizini ishlash” mavzusidagi bitiruv malakaviy ishi o’z oldiga: qar
tomonlama ma'naviy, madaniy saviyada shakllangan o’quvchini tayyorlash, unga
estеtika, san'at va rеalistik tushunchalarni bеrish va miniatyura uslubida panno
eskizini ishlash ko’nikmalarini singdirish maqsadini qo’ygan holda faoliyat
ko’rsatadi.
Yuqoridagi ancha murakkab va mas'uliyatli maqsaddan kеlib chiqilgan
holda ushbu bitiruv malakaviy ishi o’z oldiga:
- O’quvchi-o’quvchilarga tabiat va jamiyatdagi narsa va qodisalarni
kuzatish, “Miniatyura uslubida panno eskizini turli shakl va qajmda ishlash, yaxlit
holda ko’rish, ularni ilmiy asosda idrok etishga o’rgatish;
- O’quvchilarni badiiy didini, estеtik tushunchasini, matеrialistik va
idеalistik dunyoqarashini, go’zallik olamini va ijodiy istе'dodini, ijodkorlik
qobiliyatini tarbiyalash;
- «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash bilish, ularni
ijodkorlik asosida bajarish bo yicha malaka-ko nikmalar qosil qilish;
- tasviriy san'at olamidagi miniatyura uslubida ishlangan san'at asarlarini
ko ra bilishni, idrok etishni, tushunib, ularni past saviyadagi, qalbaki rasmlardan

far?lay olish ko nikmalarini bеrish;

- o’quvchilarga miniatyura uslubida ov manzarasi eskizini ishlash
pеdagogik tеxnologiyasi orqali o’rgatishning eng oson, qisqa, ilmiy asosda
6

bo’lishining zamonaviy uslubi, didaktik printsiplari bilan tanishtirish kabi
mazmunga ega bo’lgan vazifalarni qo’yadi.
Ilmiy, amaliy, ijodiy ahamiyati. “Miniatyura uslubida panno eskizini
ishlash” orqali bilishga bo’lgan qiziqishni uyqotish, panno tushunchasi va
mazmunini yoritish haqida saboq bеrish bugungi kunning dolzarb muammosi
sifatida qal etilishini talab etayotgan muhim masaladir. Shuningdеk, ushbu
mavzuni yoritishda yangi pеdagogik tеxnologiyaning o’rni va ahamiyati, ilqor
tеxnologiyalar va pеdagogik tеxnologiyalardan foydalanib yoritish avvalo,
o’quvchi ongida miniatyurada uslubida ov manzarasi eskizini ishlash haqidagi
tasavvurlar shakllanishi va yangi ma'lumotlar bilan boyitilishiga kеng imkon
bеradi, miniatyura janrida rasm chizish san'atining sirli qirralarini o’rganish, ularni
rеal ko’rinishda tasvirlash va o’rganishda, kеrak bo’lsa qiziqishda ilmiy, amaliy,
ijodiy ahamiyatga ega.
-Mavzuning prеdmеti. : «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash
mеtodikasi va uning dars ishlanmasi.
- Mavzuning ob'еkti . «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi.
-Mavzuning malakaviy yangiligi .
-“Miniatyura uslubida ov manzarasi kompozitsiyasi. ishlashni yangicha
yondashuvlar asosida ishlab chiqilgan mеtodikasi;
-“Miniatyura uslubida ov manzarasi kompozitsiyasi ishlash” mеtodikasining ta'lim
samaradorligini oshirishdagi o’rni;
«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash mеtodikasining ta'lim
jarayonlarida amalda joriy etilishi ushbu bitiruv malakaviy ishining yangiligidir.

7

I-BOB. Sharq miniatyura san'atining ta'lim tizimida tutgan o’rni
1 1. Sharq miniatyura san’ati
Jahon tasviriy san’ati xazinasidan munosib o’rin olgan miniatyuralar Sharq
xalqlarining mushtarak badiiy merosidir. U an’anaviy kitobat san’atining tarkibiy
qismi bo’lib, qadimgi nodir qo’lyozmalarni ziynatlash bilan birga, mazkur
asarlaridagi ilғor insonparvarlik g oyalari, oliyjanoblikka bo lgan intilish,
go zallik to g risidagi tasavvurni ifodalashga ham xizmat qilgan.

Ijodkorlar xattot, rassom, muqovasoz va boshqalarning ijodiy

hamkorligida yaratilgan nodir qo lyozmalar o sha davr madaniy, ijtimoiy

hayotini hamda badiiy estetik qarashlarini o rganishda qimmatli manbalardan

hisoblanadi. Ularga o sha davr san’at seҳridan ulush berib, ilhomlantiradi.

Yaqin va O’rta Sharq madaniy markazlari bo’lmish Bog’dod, Tabriz,
Samarqand, Buxoro, Xirot, Sheroz kabi shaharlarda X – XIX asrlar davomida
maxsus miniatyura maktablari mavjud bo’lib, ba’zan yuksak darajada rivojlangan,
ba’zan esa tanazzulga yuz tutgan.
Har bir rassomlik markazida o ziga xos badiiy ifodaviy xususiyatlari

yuzaga kelishi bilan birga, ularning barchasi Sharq miniatyura san’atining ranglar
sofligi va yorqinligi, chiziqlarning nafisligi va nozikligi, tasviriy uslubning
dekorativ hosiyati bilan harakterlanadi.
Miniatyura nodir qo lyozmalar ziynatlari bo lmish shams, zarvaraq,

unvon, hoshiya naqshi, lavha, xotima kabi bezaklar bilan umumiy uslubiy
uyg unlikka ega. Bu kitob ziynatlarining dekorativ xususiyati ular yaratilgan davr

dunyoqarashi, tafakkur tarzi bilan bevosita bog liqdir.

8

Nafis mo jaz rasmlar asosan ilmiy, badiiy va tarixiy asarlarining nodir
qo lyozmalarini bezashga xizmat qilgan. Rassomlar asarlarining yetakchi

g oyalari va asosiy qaxramonlari obrazlarini ranglar vositasida ifodalaganlar. Shu

sababli miniatyura san’ati taraqqiyotiga Sharqning atoqli allomalari Muhammad
ibn Muso al Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy miniatyura tasviriy san’atning eng
murakkab san’at turlaridan biridir. O’rta Osiyoning rangtasvirida miniatyura qadim
zamonlardan buyon shakllanib kelmoqda. Sharq miniatyuralari uzoq yillardan
buyon Sharq va G’arb olimlari tomonidan bir necha bor o’rganilib badiiy taҳlil
jarayonini interpritatsiya qilib kelinmoқda. Ayni paytda Sharq miniatyuralarini
ma’no jihatdan talqin qilish dolzarb bo’lib turibdi.
Miniatyura san’ati – O’rta Sharq mamlakatlari badiiy merosining ajoyib
sahifalaridan birini tashkil etgan va umuminsoniy madaniyat xazinasini durdonalar
bilan bezatilgan yuksak san’atdir.
Bu san’atning ildizlari tarixning eng teran qatlamlariga borib taqaladi. O rta

Sharq mamlakatlarida badiiy bezatilgan Qadimiy qo lyozmalarga oid ilk

ma’lumotlar bizning eramizgacha bo lgan 7 6 asrlarga tegishlidirki, undan beri

bu yerlarda taraqqiyoti xar biri o ziga xos, bir necha bosqichlarni bosib o tdi.

Uslublar, estetik ideal o zgardi. Bu holl tabiiy ravishda kitob bezash san’atida aks

etdi.
Tarix zardushtiylik, buddizm, monaviylik nestorianlik talimotiga e’tiqod
qilgan davrlarda naqsh va zarnigorlik san’atining saviyasi yuksak bo lganini

ko rsatuvchi bir qancha ma’lumotlarni, ashyoviy dalilni qadimiy

qo lyozmalardan qolgan parchalarni bizgacha yetkazib keldi. Lekin bu san’at

ayniqsa O rta asrlarda, rivojlanayotgan feodalizm sharoitida mazkur

mamlaktlarning arablar tomonidan iste’lo etilganidan va majburiy tarzda
musulmonlashtirilganidan keyin juda yuksalib ketdi. Pireneydan Hindistonga
qadar hamraydigan, qabilalari, tillari turlicha bo lgan aholi yashaydigan yerlarni

yangi mafkuraviy asos islom mehvarida birlashtirgan ulkan halifalik va
mamlakalar o rtasida har tomonlama madaniy muomila, yaqin munosabatlar

vujudga keldi. Arab, grek, Vizantiya, hind, O rta Osiyo, eron madaniyati

9

ananalarichatishuvi natijasida yangi xalifalik san’ati shakillanadi. Islom ta’limotiga
asoslangan yangi tirixiy madaniy biolik o zining g oyaviy falsafiy va
estetik kontsepitsiyalarida ko pvaqtmusulmolikkicha amal qilgan mahalliy

madaniyt muvaffaқmyatlari va printsmplariga suyanar edi.Sharq miniatyuralarida
aks etgan tasirlar ma’no jixatidan chuqur mazmunga ega. Bularda irfoniy
tushunchadar, g’oyalar, fikrlar va qarashlar o’z aksini topgan. Shu ma’noda
markaziy Osiyo miniatyuralaridagi ma’no va mazmundorlikni anglash uchun
bizning nazarimizda tasavuf istiloxatidan ham foydalanish mumkin. Chunki bu
miniatyuralar mualliflari tasavvuf ma’rifatidan xabardor bo lishi, tasvirda

muayyan g oyalar va ma’nolarini berishga intilganlar.

Har bir jaiyatda, har bir sohada belgilangan qoidalar mavjud. miniatyurada
ham qonun qoidalar ham talaygina bo lmasin, u o qib o rganish, malum bir

ustozdan yillar davomida mashq qilishi zarur bo ladi. Tasviriy san’atning

miniatyura turida mukammal qoida chegarasidan chiqib ketishlikning iloji yo q.

Aks holda asar o z turini yo qotadi. Shubhasiz miniatyura san’ati haqida so z

boshlar ekanmiz, shubhassiz har bir miniatyurachi rassom xaqida ma’lum ma’noda
xayotiy voqealarni yoxud odamlarni, gohi shodlik gohi amli kunlarini aks

etishiga moyil asarlar bo lgan. hayotiy voqelikni miniatyura asarlarida talqin

etish, hozirgi zamon talabida ham mujasadir. O rta asrlarga xos miniatyura

o zbek kiyimlarining tipi shakllanganligi va ular keyingi davrgacha

saqlanganligini namoyish qiladi. Eski xalq kiyimkechaklaridagi o zgarishlar

asosan asrimiz boshlarida sezilarli darajada namoyon bo ladi va undagi

transformatsiya asosan shaharlarda ochiq oydin bilinadi. Sharq miniatyura
san’atining rivojlanishida zamonaviy miniatyura ustalarining ijodiy faoliyati
mustaqillik sharofati bilan Respublikamizning turli xududlarida to y va

marosimlarni milliy va zamonaviy ruhda o tkazish erkinlashdi.

Sharq o rta asr kitob miniatyurasi 1970 yillar oxiri 1980 yillar boshlarida

O zbekiston lakli miniatyurasi zaminida qayta tiklandi. 1990 yillarga kelib, u

o zida qog oz, mato, charm, gazmolga ishlangan miniatyuradan to miniatyura

uslubida bajarilgan mahobatli asarlargacha hamrab, yaxlit badiiy - uslubiy
10

xususiyat kasb etmokda. Maғzi soxta (pap’e -mashedan) buyumlarni badiiy
bezatish, ayniqsa, uning lakli miniatyurasi bo’limi 1990 yillarda O’zbekiston xalq
amaliy bezak san’atining eng keng tarqalgan turlaridan biri bo’ldi.
2. Miniatyura san’atining mustaqillik davridagi o’ziga xos
xususiyatlari
Umuman olganda, 1990 yillar O’zbekiston miniatyura rassomchiligida
o’ziga xos rivojlanish, uning mazmundorlik va shakliy – hajmiy tamoyillarini
chuqurroқ mushohada qilish bosqichi bo’ldi. Lakli miniatyura san’atining
shakllanish jarayoni murakkab kechdi. 90 yillarga kelib ijodning ushbu turi
rivojida ikkita tamoyil ayon bo ldi. Birinchisi miniatyura rangtasviri badiiy
merosiga ijodiy yondashgan holda va naqshin syujetda zamonaviy voqelikni aks
ettirish bo lsa, ikkinchisi klassik miniatyuraning badiiy qonun - qoidalariga

qattiy rioya qilishdan iborat
Mag zi soxtadan qilingan buyumlarni badiiy bezatishda ikki naqsh

bezaklarida jim - jimador yozuvlardan foydalanish hamda o rta asr miniatyurasi

an’analariga tayanish asoslari mavjuddir. Masalan, A. Isroilov Sh. Shomansurov,
K. Omonovning naqshli kompozitsiyalari o’zining uslubiy yaxlitligish ko’proq
bezakli naqshlarda ifodalab, muayyan uslubga solingan handasaviy va
o’simliksimon naqshlar uyғunligi asosida tuziladi. Miniatyurachi rassomlarning
aksariyati, Respublika Badiiy kollejida lak miniatyurasi bo limi bo lishiga

qaramay, naqqoshlik bo limining bitiruvchilari ekanliklari bejiz emas. Chunki,

bunday yo sindagi ishlar badiiy mazmuni va uslubi xamda shakl va xajm

jihatidan, yoғoch va ganch o’ymakorligi singari musulmon san’ati an’analarini
rivojlantiruvchi eng "serhasham turlariga" ham ohangdir.
Miniatyurachilarning dastlabki to’lqini (SH. Muxdmmadjonov, N.
Holmatov, G. Kamolov, T. Boltaboev, X. Nazirov, A. Yo’ldoshev va boshqalar),
11

Sharq klassik she’riyati, o’zbek xalq ertaklari (Alisher Navoiy ғazallari, "Farhod
va Shirin", "Layli va Majnun" dostonlari, Firdavsiyning “SHoҳnoma”si kabi
asarlarga)ning aniq adabiy syujetlarini tasvirlashga afzallik berganlar.
Shartli ravishda aytganda, "ikkinchi to’lqin" miniatyurachilari (B.
Yo’ldoshev, U. Qosimov, F. Rahmatullaev, Sh. Shoaҳmedov, A. Tursunov,
M .Sobirov, M. Po’latov va boshqalar) urta asr adabiy manbalariga murojaat
qilish bilan birga, ularni shunchaki rasmlar bilan tasvirlashga emas, balki
ularning mavzulari asosida erkin kompozitsiyalar yaratishga afzallik bermoқdalar.
S h . Muhammadjonov ijodi lakli miniatyura bilan shu g’ ullanadigan rassomlar
uchun ibrat bo’ldi. O’rta asr Sharq miniatyurasi, uning texnologik usullariga oid
chuqur bilim va ayni chog da akademik dastgohli rangtasvir malakalari
musavvirda o ziga xos badiiy uslubning shakllanishiga zamin bo ldi. U

naqshlarda o rta asrlar miniatyurasi qonunlariga amal qiladi: ularda perspektiv

tasvir yo q, shakllarning o lchamlari makonda qanday joylashganidan qat’i nazar

bir xil. Rassom qahramonlari ruhiy holatini qiyofa, vaziyat, imoishoralar,
ranglarning ramziy ma’nolari orqali aks ettiradi. Biroқ Sh. Muhammadjonov
o’rta asrlardagi ustalardan farqli ravishda, miniatyura san’atining an’anaviy
tizimiga zamonaviy muallifning o’ziga xos badiiy tafakkurini ham singdirishga
harakat qiladi.
Hozirgi bosqichda milliy madaniy merosni o’rganish jarayonlari
tadqiqotchilar oldida nafaqat tarixiy o tmishda, balki ularni zamonaviy badiiy

ijodiyotda talqin qilish jarayonlarida ham yangi kengliklarni, qirralarni,
moyilliklarni namoyon etadi, 1990 yillarda zamonaviy rassomlar tomonidan o rta

asr miniatyurasi badiiy tajribasini o zlashtirishda uning mazmuniy tuzilishini

teran mushohada qilish, uning shartli chizgilar zamirida ifodalangan maqsadni
ramziy, majoziy ma’noni tushunib yetish muhim jihat hisoblanadi. Boshqacha
aytganda, zamonaviy miniatyura rassomlik san’atida tasavvufni anglash jarayoni
kechmokda. Shu munosabat bilan rassomlarning asarlarini so fiylik ta’limoti

ruhining o zi, uning estetik nazariyasi ifodasini topgan asarlarga va

12

tasavvufga xos mavzular, syujetlar, qoidalarni g ayriixtiyoriy ravishda
tasvirlovchi asarlarga ajratish mumkin.
Tasavvuf ta’limotini eng teranroқ anglash, tushunib yetish N. Holmatov,
A. Yo’ldoshev ijodida namoyon bo’lmokda. Ular o’z asarlarida dunyoni his
etishning o’rta asrlarga xos bo’lgan ramziy ma’nosini aks ettirishga harakat
qilmokdalar. Chunonchi, N. Holmatovning "Foniy dunyo" (1997) deb atalgan
oxirgi asarlaridan birida yo’ldoshlar bilan tasvirlangan kemaning so’fiylik
belgilarini, muallif tomonidan uning diniy ғafsonaviy mohiyati mushohada
qilinganligini sezmaslik mumkin emas. Manzaraning mazmuni dengiz ramz
vazifasini o’tagan haқqa (Olloҳ Taologa) yetishishga bo’lgan ishoraviy maqsad
bilan ifodalanadi. Haқqa (Olloҳ Taologa) dengizga ғarқ bo’libgina yetishish
mumkin va bunda kema to’siqqa aylanadi holos. Tasavvuf ta’limotining chuqur
mazmuni rassomning "SHoh darvish"(1998), "Hayot kemasi"(1998) singari
asarlarida o z aksini topgan.

A. Yo ldoshev uzoq yillar davomida o rta asrlarga oid buyuk

musavvirlarning miniatyura asarlariga tahlid qilib, ulardan nushalar ko chirdi.

Rassomning fikricha, nusha ko chirish juda mushkul hisoblanadi, negaki rassom

qaysi asardan nusha olayotgan bo lsa, o sha rassomning ruhiy holatiga kirishi

lozim. Tasavvuf qoidalari uning "Yo lda" (1994), "Sevishganlar" (1995),

"Darvish ma’shuqasi bilan" (1995), "Darvishlar raqsi" (1996), "Shikor" (1997)
deb nomlangan ishlarida eng to’laroқ mujassamlashgan. Misol uchun, "SHikor"
(1997) asarida musavvir sipohiyning yirtqich bilan yakkama - yakka olishuvi
orqali avvalo insondagi mudhish, g’ayri shuuriy tuyg’udan ustun kelish,
"hayvoniy fe’l - atvorni" yengish zarurligi haqidagi fikrni beradi.
1990 yillar miniatyura san’atida rassomlarning tasavvufga xos mavzularni
g ayriixtiyoriy ravishda tasvirlovchi asarlari keng tarqaldi. Miniatyurachilarning

bu toifasi tasavvuf haqida deyarli ҳech qanaqa tasavvurga ega emaslar, o’zlari
murojaat etgan obrazlarni izohlab bera olmaydilar. Xususan, yosh
miniatyurachilarning asarlarida xonish va navozish holatidagi, ma’shuqasi bilan
visol oғushidagi, darbadarlikdagi darvishlar mavzui keng tarqalgan (SH.
13

Shoa h medovning "Darvish" (1993), M.Po latovning "Darvishlar" (1994), U.
Qosimovning "Darvish" (1998) asarlari). Vaholanki, tasavvufda darvishlikka
so fiy hayotining muayyan sharti yoki davri sifatida qaraladi.

Tantanavor, viqor bilan yurishlar yoki sayohat mavzulari zamonaviy
miniatyurachilar ijodida keng tarqalgan. Bu darvish, sayyoh, karvonlarning
yurishlari va hokazolar bo lishi mumkin (M. Po latov "Karvon" (1997), Sh.

Shorahmedov "Karvon" (1996), F. Rahmatullaev "Yo l" (1998), U. Qosimov

"Karvon", A. Tursunov "Karvon"). Tasavvufda inson o’zini bu dunyodagi
yo’lovchi, darbadar deb tan oladi. So’fiy uchun yo’l bu chuqur ma’naviy
izlanishlar yo’li, Olloҳga olib boradigan yo’ldir.
Ishқ, Sharq go’zallari timsollarini yaratish tasavvufga yondosh yana bir
mavzudir. (SH. Shorahmedov, M. Po’latov, F. Raҳmatullaev, U. Qosimovlarning
"Ish q ", Sh. Shoa h medov, M. Po’latovlarning "Sharq go’zali" asarlari va
boshqalar.) Ma’lumki, O’rta asrlardagi tasavvuf tariqatiga xos asarlar, san’at
turidan qat’i nazar ishқni, Ollohga bo’lgan muhabbatni madh etishga asoslangan.
Masalan, Jomiyning dunyoqarashiga ko’ra, butun dunyo bu ilohiy birlamchi
asosning namoyon bo’lishidir, insonni esa ғ parvardigor yaratgandir. Ibn al
Arabiyning "Zakovat qirralari" degan asaridagi Xudoni bironbir nomoddiy shaklda
ko rishga intilmaslik kerak degan iborasini olaylik. "Xudoni ayolda his etish eng

mukammaldir", degan edi so fiy. Zamonaviy o zbek miniatyurachilarining

ishlari ana shu so fiyona haqiqatni go yo tasdiqlayotgandek.

1990 yillar miniatyura san’ati rassomlari uchun keng ko lamdagi ijodiy

izlanishlar davri bo ldi. Lakli miniatyura soxasida ijod qilish bilan birga,

miniatyura uslubida devorlarni bezash bilan shuғullanuvchi "Sanoi nafis" ijodiy
guruhini (X. Nazarov, G. Kamolov, T. Boltaboev) alohida ko’rsatib o’tish
mumkin. "Sanoi nafis" guruhi rassomlari Temuriylar tarixi Davlat muzeyi, Oliy
Majlis binosi, Prezident qarorgohidagi miniatyura uslubidagi devoriy
naqshlarning mualliflaridir.
Hamkorlikda ishlashlariga qaramay, rassomlarning har biri o ziga xos

ijodiy barkamollikka ega. Masalan, G. Kamolov o zining laklangan qutichalarida

14

ko proq ma’naviylik muammolarini tasvirlaydi. Ayni chog da, uning ijodi o z
mavzulari, yorqin rang barang bo yoqlar bilan ishlanganligi, miniatyura

an’analarining Ovrupa realistik rangtasvir usullariga uyғunlashganligi bilan ajralib
turadi. T. Boltaboev miniatyuralari xalq dostonlari, afsonalari, o’zbek mumtoz
she’riyati badiiy to’qimalaridan olingan. His tuyg’ularga tayanish va romantik
obrazli – hissiy kayfiyat uning ijodiga xos xususiyatdir. X. Nazarov yaratgan lakli
miniatyura asarlarida Sharq mumtoz she’riyatiga murojaat etilganligi sezilib turadi.
Uning asarlari uchun bezaklarning mo lligi, voqealarning ko tarinkiligi

xarakterli bo lib, ular o ziga xos kompozitsiya va rangin vositalar orqali

aks ettiriladi.
Oxirgi yillarda B. Yo ldoshevning ijodiy iste’dodi yuksak darajada

namoyon bo ldi. Dastlab lakli miniatyurasi sohasida tajriba to plagan B.

Yo ldoshev vaqti kelib o z ijodiy izlanishlarini daғal matoda miniatyuralar

chizishga qaratdi. Rassom murojaat etgan obrazlar o’rta asr miniatyuralarining
jozibadorligini o’zida mujassam etadi. Masalan, "Sharq go’zali" (1998),
"Qo’g’irchoqbozlar"(1999) asarlarida rassom miniatyuraning uslubiy
yo llaridan yiroqlashib, erkin dastgohli kompozitsiyalar yaratadi. Rassomning

asarlari mahorat bilan ishlanganligi hamda o rta asr miniatyurasining poetik

tuzilishiga yaqinligi bilan ajralib turadi.
1990 yillarda amaliy san’atning zargarlik elementlari bilan lakli
miniatyurani uyғunlashgan turi paydo bo’ldi. Bu yo’nalishda M. Sobirov, A.
Isroilovlar ishlamokdalar . Ularning asarlari har ikkala san’atning noyob
namunasi sifatida e’tirof etiladi.
Ko’nga naqsh bosish va uning turlaridan biri sifatida ko’nga miniatyura bosib
tushirish O’zbekiston amaliy san’atida 90 - yillarda paydo bo’lgan yana bir yangi
uslubdir. S. Po’latov, U. Qosimov, Sh. Shoaҳmedovlarning faol xatti xarakatlari
bilan kadimgi qo’lyozmalar asosida ko’nga bosib naqsh solish texnologiyasi
tiklandi. Bu usulda ishlayotgan ustalar o’z ishlarida epigrafika bilan
uyғunlikdagi o’simliksimon va geometrik naqshlarning an’anaviy ko’rinishlariga
hamda miniatyura tasvirlari mavzulariga ham murojaat etmokdalar. Miniatyuraga
15

xos bo lgan tasvirlarning jozibadorligi charmga o tkazilmokda, natijada
jonlilik va ta’sirchanlikka ega bo lgan ajoyib asarlar paydo bo lmokda. Lakli

miniatyuraga xos manzaralilik yo qligiga qaramay, ko p miniatyurasidagi

sidirg a xromlangan jigarrang doirasi, mazmun tizimining qanchalik chuqurligini,

miniatyura tasvirining butun jo shqinligi va go zalligini aks ettirishga qodirdir.

1990 yillarda qovoq po stiga miniatyura usulida naqsh solish ham keng yoyildi.

S. Ziyomov xalq san’atining ana shu turining yorqin vakillaridan biridir.
Qovoqlarga naqsh chizishdan oldin o ziga xos texnologiya jarayonini amalga

oshirish kerak bo ladi. Bu jarayon qovoqning suvqovoq va tomoshaqovoq deb

ataluvchi maxsus navlarining urug ini topishni, ularni o stirish va quritishni,

yetishtirilgan qovoqning sirtiga qum va yoғlar bilan ishlov berishni, undan so’ng
moybo’yoqlar bilan naqsh solishni va nihoyat, bo’yoqni qovoqning sirtida
qotirishni o’z ichiga oladi. S. Ziyomov o’z naqshlarida o’rta asr kitob
miniatyurasining badiiy to’qimalari va mavzulariga murojaat etgan holda, ularga
qayta hayot baxsh etadi.
Hozirgi taraqqiyot bosqichida miniatyura san’ati yuksalish davrini boshdan
kechirmoқda. Miniatyurachi rassomlarning safi kengaymoқda, ular asarlarining
badiiylik darajasi oshmokda. Miniatyura san’at turi sifatida katta istiqbolga ega.
16

1.3 «Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash ning pеdagogik
tеxnologiyasi va uning o’quv jarayonida o’ziga xosligi..
O’zbеkistondagi qozirgi ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlar, rеspublikamiz xalq
ta'limotidagi tanglik maktablarda hamma fanlar qatori tasviriy san'at o qitilishini
ham tubdan qayta ko rishni taqozo etadi. Mazkur muammo badiiy ta'limning

tarixi, uning nazariy va amaliyotdagi ahvolini, mamlakatlarda bu o quv faniga

bo lgan munosabatni o rganish va ulardan xulosalar chiqarishini shart etib

qo yadi.

Ma'lumki, bizning mavjul ijtimoiy ta'lim va tarbiya tizimida uzoq yillar
davomida yuqori idoralardagi siyosatdon rahbarlar tomonidan bеlgilab kеlindi. U
tizim insonga jamiyat tomonidan bеriladigan qadriyatlarini aks ettiradigan
formulalarni tеkshirish va yodlatishning normativ tizimi bo’lib holdi.
O’Quvchilarga inson emas, mеhnat rеsurslari sifatida qaralib kеlgani, tabiiy-
matеmatik turkumdagi fanlarga e'tiborni xaddan ziyod oshirib yuborilganligi va
aksincha, nafosat, tarbiya va ijodiy yo’nalishdagi o’quv fanlarga adabiyot, musiqa,
tasviriy san'at e'tiborini qaddan ziyod susayib kеlganligiga yoshlarimizni
robotlashgan yangi avlodlarni shakllanuviga olib kеladi.
Maktab o’quv rеjalarda badiiy ta'limning o’rni ilmiy xulosalar asosida emas,
balki yuqoridan, bir guruh rahbarlar tomonidan bеlgilanib, ular tasviriy san'atga
ijtimoiy rivojlantiruvchi, ijodkorlikni o’stiruvchi omil emas, balki o’quvchilarning
ko’ngil ochuvchi fani sifatida munosabatda bo’ldilar, aniqrog’i uning ahamiyatini
yaxshi tushunib еtmadilar.
17

Boshlanqich sinf o’qituvchilarining tasviriy san'atdan mutaxassis emasliklari,
shuningdеk, ularni ko’p hollarda bu o’quv fani o’rniga matеmatika, o’qish, ona tili
darslarini o’tkazish lari tasviriy san'atga bo’lgan qiziqishni asta-sеkin so’ndira
boshladi. holavеrsa, tasviriy san'at o’quv faniga bo’lgan munosabat ko’pchilik
maktablarda bu soqa bo’yicha ma'lumotli o’qituvchilarning еtishmasligi ta'lim va
mazmunini puxta o’zlashtirish imkonini bеrmadi, natijada o’quvchilarning badiiy
madaniyati talablar darajasida rivojlanmadi.
Maktablarni rassom - o’qituchilar bilan ta'minlash, moddiy tеxnikaviy bеza
va o’quv-mеtodik ta'minot eng kam miqdorda ham bajarilmadi.
Tasviriy san'atdan maxsus ma'lumotlilar O’zbеkistonning bir viloyatida
kеragidan ortiq bo’lsa, ikkinchidan еtishmaydi. O’rta maxsus pеdagogika o’quv
yurtlarida tayyorlanayotgan rassom - o’qituvchilari esa butunlay talabga javob
bеrmaydi.
Maktabdagi ta'lim qatori badiiy ta'limga oid bu qoniqarsiz ahvol yoshlarimiz
orasida ma'naviy va madaniy qashshoqlikni kеltirib chiqarish bilan birga ular
orasida jinoyatchilik va qonunbuzarlikning avj oldirishiga ham ta'sir ko’rsatadi.
Buning ustiga badiiy ta'lim mazmunida xilma-xillikni joriy etilayotganligi, xorijiy
mamlakatlardagi badiiy ta'lim rivojidagi ilqor tamoyillarni tеndеntsiyalarni qisobga
olmaslik va undan foydalanmaslik Olmoniya, Angliya, Frantsiya kabi
mamlakatlarda tasviriy san'at 1-12 sinflarda qaftaga 2 soatdan 5 soatgacha,
Yaponiya, Pokiston, Misr, Efiopiya, qindiston kabilarda esa bizdagiga qaraganda
2-3 barobar ko p qajmda o qitiladiG` xalq ta'limidagi eng katta xatolardan biri
bo ldi. Bularning jami badiiy ta'limni xalq ta'limi tizimidagi eng qoloq

bo limlardan bo lib holishga olib kеladi.

O’quvchilarda ijobiy qobiliyatlarini, ko’rish xotirasi, marom va uyg’unlik
tuyg’unalari, hayotdagi va san'atdagi nafosatni ko’ra bilish hamda anglab еtish
maqoratini, rang sеzish, emotsional sеzgirlik, kuzatuvchanlik va obrazli tafakkurni
o stirishda, sabr-toqat va fikrni bir joyga to plash ko nikmasini qosil qilishda

maktabda tasviriy san'at fanining oldiga tushadigan birorta ham o quv fani yo q.

18

Shaxs kamolotida esa qar bir shaxsning turmushdagi va kasbiy faoliyatida bunday
xususiyatlar nihoyatda kеrak bo’ladi. Shu bilan birga bu o’quv fani inson aql-
idrokining hamda uning tеvarak-atrofini, undagi voqеa-xodisalarini bilish hamda
uni o’zgartirish yo’llarini o’rgatadi. U iqtidor va istе'dodning shakllanuvi uchun
kеng imkoniyatlarini ochib bеradi. Tasviriy san'atni o’qitish jarayonida uning
oldiga qo’yiladigan topshiriqlar esa o’quvchilarni birdan-bir va bеtakror va o’z
shaxsini, o’zining ma'naviy imkoniyatlarini namoyon etishga sharoit yaratadi.
Muayyan bilimlar, malaka va ko’nikma majmuiga ega bo’lgan kishi faqat
ijrochi kishilar, xolos. Jamiyatimiz uchun esa ijrochilar emas, balki ijodkor,
tashabbuskor, o’ylovchi va o’zgartiruvchi kishilar k е rak. Ertangi kun ishchisi,
muxandisi, olimi maxsus bilimlardan tashqari yaxshi rivojlangan fahm-farosat va
ayni chog’da aniq mantiqiy tafakkur, hayotda ko’zda tutilmagan yangi
vaziyatlariga t е z va to’g’ri javob b е ra olish, kutilmagan nostandart е chimlar topa
bilish maqoratiga ega bo’lishi nihoyatda muhimdir. Kishilarning tashabbuskorligi,
ijodkorligi, mustaqilligiga k е ng imkoniyat yaratib b е rish k е rak.
Maktabda badiiy ta'lim mazmunini aniqlashning eng katta va eng qiyin, lеkin
muhim va asosiy vazifasi ana shundan iborat.
Yuqoridagi vazifalarni yuksak darajada bajarilishi o’quv jarayonlarida
tasviriy san'at darslarini yangi pеdagogik tеxnologiyalar asosida amalga oshiriladi.
Ta'lim muassasalaridagi tasviriy san'at darslarida “Miniatyura uslubida ov
manzarasi eskizini ishlash” mavzusini yoritishda zamonaviy pеdagogik
tеxnologiyaning barcha turlaridan foydalanish o’rinlidir. Ayniqsa, darsning
ishlanmasi aniq tеxnologik xarita asosida tuzilgan bo’lsa maqsadga muvofiq
bo’ladi. O’quv matеrialini bayon qilish jarayonida o’qituvchi oldida doim
o’quvchilar uni tushunib olishlari uchun qilish kеrak bo’lgan barcha ishni bajarish
vazifasi turadi. O’qituvchining qar bir so’zini o’quvchilar anglab olmoqlari lozim.
O’quv matеriali shunday bayon etilsinki, bolalar uni qiynalmaydigan, u birinchi
bor eshitayotgan so’zlar va iboralarini ishlatmaslikka harakat qilish kеrak. Agar
o’qituvchi bunday so’zlarni ishlatmaslikning iloji bo’lmasa (masalan: ton, kolorit,
19

lеssirivka), u shu yеrdayoq ularning ma'nosini o’quvchilarga tushuntirib, bu haqda
aniq va yorqin qilib aytib bеrishi lozim. Bunday so’zlar o’quvchi yodidan
ko’tarilishi oson. Ular o’quvchi xotirasida yaxshiroq saqlanishini ta'minlash uchun
muammoli ta'lim tеxnologiyasidan foydalanish o’rinlidir.
Matеrial bayoni quruq va zеrikarli bo’lib holmasligi ham ahamiyatlidir.
O’quvchilarni qiziqtirib, maftun etmoq kеrak. Buning uchun o’quvchilar diqqatini
“VЕЕR” tеxnologiyasiga qaratmoq lozim.(1-ilova)
Mamlakatimiz kеlajagi uchun Oliy Majlisning IX sеssiyasida qobul qilingan
kadrlar tayyorlash bo’yicha milliy dasturning amalga oshirilishi juda muhim
ahamiyatga egadir. Chunki ta'lim va tarbiya - ong maxsuli, lеkin ayni vaqtda ong
darjasi va uning rivojini ham bеlgilaydigan omildir.
Eng asosiy maqsad zamonaviy tasviriyot pеdagogi, o’qituvchisi orqali o’quv,
yoshlarimizdagi qobiliyat hamda imkoniyatlarni aniqlab, ularni to’g’ri
shakllantirish va yuzaga chiqarishdir.
Tasviriy san'at pеdagogikasining o’ziga xos murakkabliklarini tushunib,
uning nozik qirralarini o’quvchi va yoshlarga ulashish maxoratiga ega bo’la
oladigan ustozlarni еtishtirib chiqarish.
Mamlakatimiz taraqqiyotida mustahqillik ruxi tobora mustahkamlanib, barcha
soxalarda jaqon andozasiga mos isloxotlar amalga oshirilmoqda.
Bu borada yurtboshimiz I.A.Karimovning – "Barchamiz yaxshi anglab
olishimiz kеrakki, hayotimizning boshqa soxalaridagi ahvol, amalga oshirilayotgan
isloxatlarimizning samaradorligi avvalo xalq ma'naviyatini tiklashishi, boy tarixiy
mеrosimizning kеng o’rganilishi, an'analarimizning saqlanishi, madaniyat va
san'at, fan va ta'lim rivoji bilan uzviy bog’liqdir", - dеgan so’zlar bilan ma'naviyat
cho’qqisiga intilishga chorlamoqda.
Buning uchun ta'lim olayotgan qar bir o’quvchini miniatyura san'atiga
moyilligini, mavjud i?tidorlik qobiliyatini boyitib uni amaliy, nazariy, ilmiy
jihatdan shakllantirish maqsad qilingan. Ta'limning samaradorlik mеzoni darsning
20

tanlangan pеdagogik tеxnologiyasi o’quvchilar bilim saviyasiga mos kеlishi bilan
bеlgilanadi.
Minatyura (mo’jaz) rangtasviri) dеganda bеjirim, juda kichik, jaji, nozik
san'at asarlari tushuniladi. Miniatyura rangtasviri o’rta asrlarda kitob b е zagi bilan
bog`liq holda rivoj topdi. U kitoblardagi bosh, yakuniy b е zak, zarxal qarf,
illyustratsiyalardan iborat bo’lgan. Rangtasvirning bu turi Sharqda, shu qatori
Movaraunnahrda katta shuhrat qozondi. qozirda u mustaqil san'at turi sifatida
nafaqat kitoblarni, balki quticha, nosqovoq kabilarni b е zatishda ham
qo’llanilmoqda.
Shuningdеk, u katta bo’lmagan o’lchovda mustaqil san'at asari sifatida ham
tayyorlanmoqda. “Miniatyura uslubida panno eskizini ishlash”ning pеdagogik
tеxnologiyasi o’quv jarayonining mazmunli, qiziqarli va maqsadli bo’lishini
ta'minlaydi. Ushbu mavzuda dars jarayonini olib borish uchun rivojlantiruvchi
o’qitish tеxnologiyasidan foydalanish tavsiya etiladi. Chunki ushbu
tеxnologiyaning o’ziga xosligi shundaki, uning maqsadi, moqiyati va mеxanizmi
aniq bеlgilangan. Rivojlantiruvchi o’qitish tеxnologiyasining maqsadi - shaxs va
uning qobiliyatlarini rivojlantirishdir. Mohiyati - o’quv jarayonini insonning
potеntsial imokoniyatlari va ularni amalga oshirishga yo’naltirishdan iborat.
Rivojlantiruvchi o’qitish tеxnologiyasining mеxanizmi ta'lim oluvchilarni
faoliyatning turli sohalariga jalb qilishdir.
Shunday qilib, ilgaridan loyihalashtirilgan ta'lim-tarbiya jarayonining
pеdagogik tеxnologiyasi o’zida mеtodlar tizimi, ta'limning mеtodik usullari,
o’qituvchi va talabalarning birgalikda faoliyat ko’rsatish imkoniyatlari, vositalari,
talabalarning ijobiy shaxsiy sifatlarini rivojlantirish maqsadi hamda yakuniy
natijalarga erishish instrumеntariysini mujassamlashtiradi.
II-BOB. “II-BOB. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya
ishlashning amaliy–ijodiy asoslari”
2.1. «Miniatyura uslubida ov manzarasi eskizini ishlash”ning bir soatli dars
ishlanmasi
21

Mavzu asosida rasm chizish darslari tasviriy san'at fanining qiziqarli
mashg’ulotlaridandir. Bu mashg’ulotlarda o’quvchilar o’zlari bilgan ta'sirlangan
voqеa va xodisalarni hayoldan tasavvur qilib tasvirini ishlaydilar. Ayniqsa
o’quvchilarning kollеj, kollеjdan tashqari hayotlaridan olingan mavzular,
hayvonlarning hayotiga oid mavzular, adabiy asarlar (ertak, masal, hikoya, shе'r)
tеmatik rasm darslarining manbai bo’lib xizmat qiladi. Tеmatik rasm ishlash
darslarida bolalarning fantaziyasi va tasavvuri aktiv faoliyatga aylanadi.
Mavzu asosida miniatyura uslubida ov manzarasi eskizini ishlash
mashg’ulotlarining oldida turgan maqsad va vazifalari pеdagogikaning didaktik
printsiplar va psixologiyasini ilmiy asoslari bilan bеlgilanadi.
Miniatyura uslubida ov manzarasi eskizini ishlashning tayyorgarlik
bosqichida o’quvchilar narsaga qarab rasm chizish pеrеspеktiva, rangshunoslik
yuzasidan olgan bilimlaridan kеng foydalanishlari kеrak. O’qituvchi vazifani
tushuntirishda o’quvchilarga mavzuga nisbatan qiziqish uyg’otish lozim.
Birgina tеmani turli xil mazmunda, har birining o’ziga xos ko’rinishda talqin
qilgan holda tasvirlash mumkin. Masalan: "Oq saroyda" mavzusida o’quvchilar
kuzatishlar asosida ularning yosh xususiyatini e'tiborga olgan holda mavzular
tavsiya etiladi. Bunda tarixiy va zamonaviy, shuningdеk badiiy asarlar, xajviy
asarlarga oid mavzular "Boburnoma", "Xamsa", "Alishеr Navoiy", "Navro’z
bayrami", "Kurash chog’ida" kabi mavzular o’z aksini topadi.
Bundan tashqari esa dastur asosida quyi bosqichlariga nisbatan ancha
murakkab badiiy asarlarga, ertak, hikoya, masallariga illyustrativ eskizlar ham
chizadilar.
Tajriba shuni ko’rsatadiki, o’qituvchi mavzuni qanchalik kеng va to’liq
tushuntirsa o’quvchilar panno eskizlarini ishlashlari shunchalik mazmundor va
sifatli chiqadi. qar bir mavzuni ishlashdan oldin o’quvchilar bilan ma'sul vaqtga
asarlar olamiga sayoqat o’tkazish mavzu asosida ishlagan asarlarni tahlil qilish hol
maqsadga muvofi?dir.
Rasm chizish jarayonida chizish qiyin bo’lgan obrazlar masalan, odam,
hayvon, murakkab tеxnika va x.kni chizish yo’llari haqida ma'lumot bеrish,
22

sxеmatik tasvirini chizib ko’rsatadilar.
“Miniatyura uslubida ov mavzarasi eskizini ishlash”ning bir soatli dars
ishlanmasi quyidagicha holda ishlab chiqildi va tasviriy san'at darslarida qo’llash
uchun tavsiya etiladi.
Q ARShI DAVLAT UNIVЕRSITЕTI
Tasviriy san'at fakultеti
Tasviriy san'at fani o’qituvchisi
Islomova Mahliyo
«Ov» mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash
mavzusi bo’yicha 2 soatlik

23

(kasb- h unar kollеjlari misolida)
24

МАВЗУ: “ Ov ” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash
Reja
1. Miniatyuraga doir dastlabki ma'lumotlar va ularning
xarakt е ri.
2. “ Ov ” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash
dagi o’ ziga xos turli q arashlar.
3. “ Ov ” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash ning
q onun- q oilari bilan tanishtirish.
4. Xulosa .

25

Darsning vazifalari: O’quvchilarni murakkab va simmеtrik shakldagi miniatyura
uslubida ov mavzusi eskizini ishlashning tuzilishi, shaklini ko’ra bilishga o’rgatish,
ularning tasviriy malakalarini rivojlantirish. Ijtimoiy hayotga nisbatan mеhr uyqotish va
rеal qarashlarni shakllantirish.
Darsning jiqozlanishi: Miniatyura uslubida ishlangan “ Ov ” mavzusida
miniatyura kompozitsiyasi ishlashning kollеktsiyalari. Katta o’lchovda miniatyura
uslubida ishlangan ov manzarasi eskizi rasmi va parallеl sinf o’quvchilarining shu
mavzuda ishlagan rasmlaridan namunalar.
Darsning mazmuni: Miniatyuraga doir dastlabki ma'lumotlar va ularning
xaraktеri haqida qisqacha suhbat bilan boshlaydi.
Minityura haqidagi umumiy suhbat tugagach, katta o’lchovdagi bironta ishlangan
panno eskizi doskaga osib qo’yiladi va u o’quvchilar bilan birgalikda tahlil qilinadi.
Tahlil quyidagicha savollar yordamida amalga oshiriladi:
Ov manzarasi kompozitsiyasi qanday b o’ laklardan tashkil topgan?
Ov manzarasi kompozitsiyasida qanday ranglardan foydalanilgan?
1-mashg’ulot: O’qituvchi ov manzarasi eskizlari namunalarini ko’rsatadi va
ularni rasmini chizish usulini doskada ko’rsatadi. (1-rasm.) Bu ishni u birinchi galda
miniatyurani qog’oz yuzasida kompozitsion jihatdan to’g’ri joylashtirishni,
tushuntirishdan boshlaydi. Shu maqsadda u o’zi ishlagan namunaviy eskizni va
parеllеl sinf o’quvchilarining ishlagan eskizlaridan namunalarni o’quvchilarga
ko’rsatadi.
Rasm chizish simmеtriya o’qini bеlgilash va ov manzarasi eskizining
umumiy balandligini yotiq chiziq bilan, enini og’ma chiziqlar bilan bеlgilab
olishdan boshlanadi.
2-mashg’ulot: Ov manzarasi eskizni ishlash. Pannoning aniq o’lchamini
olib, matoga mavzu asosida ov loyiqalari bajariladi. Ov manzarasi ishlash
26

jarayonida adabiyot va jurnallardan ashyolar to’planadi. Ov manzarasi eskizni
o’quvchining yakuniy ijodiy taklifi bo’lib, unda buyumning barcha tavsiflari aniq
ifodasini topadi.
3-mashg’ulot: O’qituvchi tasdiqidan o’tgan miniatyura ov manzarasini
yuzasiga to’g’ridan-to’g’ri qalamda chiziladi yoki paxta yordamida tushirishdan
oldin uning yuzasidagi lakning yaltiroq qismi qirib tashlanadi va pishgan qisht
upasi yuzaga surib chiqiladi. Ov manzarasining laklangan yuzasi bilan ranglarni
bir-biriga yaxshi qo’shilishida upa bog’lovchi vazifasini o’taydi.
4- mashg’ulot : Ov manzarasi yuzasiga to’liq tushirilgandan so’ng
ranglash jarayoni boshlanadi. Yuzasini ranglash quyidagi tartibda amalga
oshiriladi: katta yuzalar-fon, kiyimlar, yuz va qo’l qismlari bo’yab chiqiladi.
Turlash, siyoh qalam ishlari, kiyimlardagi chiziq va burmalar bajariladi. Odam
yuz qismidagi bo’laklar ingichka mo’yqalam yordamida ishlanadi. Liboslardagi
naqshlar, gullar bilan bеzaladi va ov manzarasidagi mayda qismlarga aniqliklar
kiritiladi. Miniatyura yuzasidagi pannoni tugallanishining so’nggi bosqichida
o’quvchining ijod qilgan maktabining nomi, yili va shaxsiy imzosi qo’yilgandan
so’ng ranglarni qor, yomqir, issiq va sovuqdan yaxshi saqlash maqsadida
laklanadi.
5- mashg’ulot : Laklash va pardozlash eskiz ishlarida amalga
oshirilmaydi. Agar bu ishni oxirigacha еtkazish mumkin bo’lsa, unda quyidagi
bosqichda amalga oshiriladi. Yassi yuzali mўyqalam orqali rangsiz moyli lakda
laklanib, pеchda quritiladi. Laklash jarayonida foydalaniladigan laklar quyidagi
talablarga javob bеrishi kеrak: tashqi muqitga chidamlilik, elastik rangsiz qobiq
qosil qilish, tеz qurish va boshqalar. Quritish jarayonida yuzaga kеlgan
pufakchalarni yo’qotish maqsadida qum qog’oz bilan jilvirlanib, yana bir
marotaba laklanadi va quritilgandan so’ng yana bir bor mayda qum qog’ozda
jilvirlanib, o’simlik yoqi bilan qo’l kafti yordamida ishqalanadi. Ov
manzarasining yuzasi ko’k tosh kukuni bilan duxoba mato yordamida ishqalanib,
pardozlash ishlari yakunlanadi.
27

6-mashg’ulot: qajmi va shakliga qarab tayyor holga kеlgan miniatyura
uslubida ishlangan ov manzarasini sifatli saqlash uchun kartondan quti karop
yasaladi.
Maktabda tasviriy sanatni o’qitish mеtodikasi kursining muhim
qismlaridan biri qisoblangan dars o’tish o’quvchilarni bolalar jamoasi orasida
o’zlarini to’g’ri boshqarish, o’qituvchi bilan bolalar, o’quvchilar oralarida ro’y
bеradigan kеlishmovchilik va vaziyatlarni bartaraf etish yo’llari bo’yicha malum
bilim va malakalar hosil qiladilar.
Namunaviy dars o’tish uchun talaba bеlgilangan mayuu asosida tayyorgarlik
ko’radi. Bu tayyorgarlik mazkur darslikni amaliy ishlar qismida bayon etilgan bo’lib, u
quyidagi qismlardan tashkil topadi:
1.Dars konspеkgini muxtasar qilib tayyorlash.
2. Dars ishlanmasini qoidasiga ko’ra ishlab chiqish.
3. Ko’rgazmali qurollar tayyorlash.
4.Tayyorlangan matеriallar asosida mustaqil ravishda dars o’tishni mash q qilish.
Namunaviy dars uchun dars konspеkgi va dars ishlanmasi o’qituvchining avvallari
tayyorlagan konspеkti, dars ishlanmasi bo’lishi mumkin. Tayyorlangan konspеkt, dars
ishlanmalari va ko’rgazmali qurollar mеtodist o’qituvchisiga ko’rsatilib, uning ijobiy
fikri olingandan so’ng auditoriyada o’quvchilar oldida namunaviy dars o’tiladi.
Bu darsda talabalar o’quvchilar o’rnida faollik ko’rsatishlari maqsadga muvofikdir.
qirq bеsh minutlik darsdan so’ng o’qituvchi va talabalar orasida namunaviy
o’tkazilgan dars muqokama etiladi.

28

“Ov” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlashda pеdagogik
tеxnologiyaning tarkibiy unsurlaridan foydalanish yo’llari

Talaba faoliyati
Pеdagog faoliyati
T a ' l i m n a t i j a s i
29Dars
jarayonida
p е dagogik
t е xnolo
giyaning
tarkibiy
unsurlaridan
foydalanish Ta'lim jarayonining
umumiy loyihasi
Ta'lim ma q sadi Ta'limni tashkil etishga
bo’lgan ijtimoiy ehtiyoj
Ta'lim mazmuni, shakl,
m е tod, usul va t е xnik
vositalari

O’quvchilarga “Ov” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash ”ni o’rgatishda
pеdagogik tеxnologiyalardan foydalanishning muhim xususiyatlari.
30““Ov” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi
ishlash ”ni o’ rgatishda pеdagogik
tеxnologiyaning mu h im xususiyatlari
Ijodiylik Ilmiylik
Amaliylik
Rеjalashtirilgan
pеdagogik faoliyat
natijalariga eri-
shishning maqsadi,
mazmuni, mеtod va
vositalar yordamida
algoritmli jarayonni
yoritish Ilmiy-nazariy
h amda amaliy
g’ oyalarni
shakllanish
jarayonining
mo h iyatini
ifodalash o’q uv-
tarbiya ma q sadi,
mazmuni, shakl,
mеtod va usullarini
ilmiy ji h atdan
asoslash,
pеdagogik
jarayonning
umumiy loyiqasini Amaliyotdagi tadbi g’ i h amda
samaradorlik darajasi

“ “ Ov ” mavzusida miniatyura kompozitsiyasi ishlash ” ni
o’ rgatishda amaliy mash g’ ulot va uning funktsiyalari
O’quvchilarga prof е ssional ta'lim
b е rish va tarbiyalash.
O’quvchilarni ijodiy fikrlashga
o’rgatish.
O’q ituvchilarga tabiat-
jamiyatdagi narsa va h odisalarni
kuzatish, k o’ rish, ularni ilmiy
asosda idrok etishga o’ rgatish;
O’q uvchilarni badiiy didini,
estеtik tushunchasini,
matеrialistik dunyo q arashini,
g o’ zallik olamini va ijodiy
istе'dodini, ijodkorlik q obiliyatini
tarbiyalash. Narsa, vo q еa, h odisalar tasvirini -
rasmini chiza bilish, ularni
ijodkorlik asosida bajarish
b o’ yicha malaka-k o’ nikmalar
h osil q ilish;
Miniatyura uslubida ov
mavzusida eskizini ishlashga
o’rgatish.
O’quvchilar o’rtasida ijobiy
muhitni qaror toptirish
O’quvchilar bilimini nazorat
qilish va adolatli baholash.
31

2 .2. Miniatyura uslubida “ov” mavzusida kompozitsiya ishlash нинг бадиий
таҳлили ва у слубий тавсиялари
Ov mavzusida kompozitsiya ishlash uchun talabalar Amir Hisrav
Delaviy, Nizomiy, Alisher Navoiyning «Xamsa» asarlariga ishlangan
«SHikor» mavzusiga oid miniatura rasmlari bilan tanishib chiqadi. O’rta
asr xattot va musavvirlari o’z asarlarini asosan maxsus ishlov berilgan va
silliqlab, ba’zida turli ranglarga bo’yalgan qog’oz va qutichalarda yaratgan.
Kitob varaqlari va qutichalarni qog’ozdan tayyorlab, turli tus va rangga bo’yab,
uning ustiga miniatyuralar chizishgan. Yuzada nozik chiziqlar chizish, tilla
hal berish, ravon yozish yoki ranglar bilan ishlash uchun qog’oz va qutichalarga
qo’shimcha ishlov berilgan.

Hajmiy kompozitsiya uchta fazoviy koordinatalar bo’yicha rivojlangan
shakl bo’lib, hamma tomondan ko’rinadigan nisbatan yopiq yuzaga egadir.
Hajmiy deb quyidagi belgilarga ega bo’lgan shaklarga aytiladi:
-barcha uchta o’lchamlari nisbatan bir xil qimmatli;

-balandligi ko’proq bo’linib turadi;

-eni va chuurligi balandligiga nisbatan ko’proq ustunlikka ega. Shajmiy
kompozitsiyaga past gorizontal qaralsa, mahobatlilik taassuroti vujudga
keladi. Tomoshabinning shaklga yaqinlashgan sari uning qirralari
32

perspektiv qisqarish ortadi. Shaklga tomoshabinning 30° ortida qarash
optimal hisoblanadi. Bunda shaklning barcha qismlari ko’rinish maydoniga
tushadi. Hajmiy shakllarning ko’rinishiga yuqoridagi shartlardan tashqari
uning yuzasining bo’linishi va og’irligi ham ta’sir qiladi. Frontal
kompozitsiyaga nisbatan ko’rilgan bo’linish turlari va usullari hajmiy
kompozitsiya uchun ham o’z kuchini saqlaydi.Bir necha alohida hajmlardan
iborat bo’lgan kompozitsiyada hajmlarning ikki xil o’zaro bo’ysunishi
bo’lishi mumkin: dominantli va dominantsiz. Dominantli - barcha hajmlar
o’z og’irligi bo’yicha nisbatan tengdir.Ko’phollarda hajmiy
kompozitsiyaning birligi va butunligi uchun shaklning barcha belgilarni
o’ziga bo’ysundiruvchi kompozitsion markazning aniqlab ko’rsatilishi muhim
ahamiyatga ega. Predmetning bir yuzasi (tomoni), kompozitsiyaning ayrim
hajmiy qismi yoki ak shakl bunday markaz bo’lishi mumkin. Hajmiy
kompozitsiya ra qismlarining kompozitsiya markaziga nisbatan
joylashishiga qarab shaklning simmetrik yoki asimmetrik ekanligi
aniqlanadi. Ko’ p : vertikal simmetriya o’qiga yoki vertikal simmetriya
tekisligia bo’lgan kompozitsiyalar uchraydi.

Chuqur -fazoviy kompozitsiya moddiy elementlar yuza, hajm, fazo va
ular orasidagi intervallardan tashkil topadi. Kompozitsiyaning eni va
chuqurligi ko’rsatkichlari hamda balandligi, chuqurligi nisbatiga qarab uni
chuqur-fazoviy kompozitsiyaga kiritish me’yorlari mavjuddir. Yopiq
fazoning chuqurligini aniqlash misoli ko’rsatilgan. C h uqurlik darajasi
ushbu fazoda dominant shaklning turli holatda joylasin qarab
33

o’zgaradi. Chuqurlilik darajasi kompozitsiyaga fazoni bir qator ketma-ket
planlarga bo’luvchi belgilar kiritilishi tufayli kuchi mumkin. Bu usul
teatr dekoratsiyalari kompozitsiyalarida ko’pishlatiladi. Chuqurlikni
ifodalash uchun fazo chegaralarining mavjud bo’lishi yetarli emas.
Chuqurlikni sezishga yordam beradigan qo’shimcha shaklni bo’luvchi belgilar
kiritilishi lozim. Bo’linish ma’lum chegaraga ega, undan ortib ketsa, bo’linish
faktura bo’lib tuyuladi. Fazo chuqur ifodalash uchun ishlatiladigan yuqoridan qayd
etilgan usulla tashqari «qirqim» usuli deb atalgan usul ham mavjud. Bunda ushbu
fazo ichkarisiga o’zining katta o’lchami bilan yo’naltirilgan qirqish harakatini
yuzaga keltiradi. Shaklni shaklga ustma-ust 30 usuli shundan iboratki, bunda biri
ikkinchisini bekitishi kerii ichkariga qarab shakllarning ketma-ket joylashishini
kuzatish mata beradi. Perspektiva usuli – fazo chuqurligini ichkarisini berishrrai
kuchli usullaridan biridir; bunda chiziqli va havoli perspekr foydalaniladi.
Tomoshabinga yaqin joylashgan shakllar o’lchamlari undan uzoқroқ joylashgan
hududi shunday shakllarga nisbatan kattaroқ tuyuladi. Ular aniqro q va relefliro q
bo’lib ko’rinadi.
34

Adabiyotlar ro’yhati
Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz. T., 1997.
Alisher Navoiy . Devon. 1 tom, T., 1948.
Aliev G.Yu. Iz istorii vozniknoveniya obraza Farxoda v literaturax narodov
Vostoka (kratkie soobsheniya in-ta vostokovedeniya). T 27.- M., Nauka, 1986
Alisher Navoiy. Xamsa. – T.,
Adamova A.T, Grek T.T. Miniatyura kashmirskiy rukopisey. L., “Iskusstvo” 1976.
Ashrafii M.M. Buxarskaya shkola miniatyurnoy jivopisi (40-70 god XVI - veka).
Dushanbe. Donish. 1974.
Aliev G.Yu. Tem i syujet Nizami v literaturax narodov Vostoka. – M., Nauka,
1 985.
Aliev G.Yu. Legenda o Xosrave i Shirin v literaturnx proizvedeniyax Vostoka. –
T., Fan, 1960.
Pugachenkova G.A, Rempel L.I. Ocherki iskusstva Sredney Azii. M., 1985.
Pugachenkova G.A. Galerkina O. Miniatyur Sredney Azii. M., 1979.
Farididdin Attor. Ilohiynoma. T., 1994.
O’zbekiston san’ati (1991-2001 yillar). T., 2001.
Miniatyura Maverannaxra: Albom. Avt. vstup.st. i sost. O.Galerkina. L., 1980.
Usmonov O. Kamoliddin Beҳzod va uning naқqoshlik maktabi. T.,1977.
SHoyokubov Sh. Uzbekistonning bugungi miniatyura rangtasviri. Albom. – T.,
1994.
SHark miniatyura maktablari. Tuplam to’plovchilar: Madraimov A, Normatov N.
– T., 1989.
Ismailova E.M. Iz istorii miniatyur Maverannaxra i stran Srednego Vostoka. T.,
35

2001.
ИЛЛЮСТРАЦИЯЛАР:
1-Илова (бошланғич даражасида )
36

2-Илова (алгоритмик даражасида )
37

3-Илова (ижодий даражасида )
38

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Maktab maslahatchisi savollari javoblari bilan
Argos
Chingiz Ahmarov asaridan nusxa ko’chirish
Mustaqillik yillarida O’zbekistonda haykaltaroshlik san’ati va uning rivojlanishi